Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00165 005702 11251181 na godz. na dobę w sumie
Przedsiębiorczość pracownicza i jej wpływ na efektywność organizacji - ebook/pdf
Przedsiębiorczość pracownicza i jej wpływ na efektywność organizacji - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 232
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8374-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

Wykorzystanie przedsiębiorczego potencjału pracowników do osiągania celów organizacji wydaje się obecnie kluczowym czynnikiem warunkującym przetrwanie i rozwój przedsiębiorstw na rynku. Aktywne włączanie pracowników w rozwiązywanie problemów organizacji może zwiększyć elastyczność firm w przystosowywaniu się do zmian, przyczyniając się do poprawy efektywności ich funkcjonowania.

Budowanie organizacji opartych na przedsiębiorczości pracowniczej wymaga podjęcia szeregu działań, tworzących warunki wewnątrzorganizacyjne sprzyjające kreatywności i innowacyjności. W budowę i rozwój firm powinni być zaangażowani wszyscy uczestnicy przedsiębiorstwa, bez względu na zajmowane stanowisko.

Książka została poświęcona zagadnieniu przedsiębiorczości pracowniczej, jej uwarunkowaniom oraz wpływowi przedsiębiorczości na efektywność organizacji. Zawarte w niej rozważania teoretyczne i wyniki badań empirycznych mają na celu popularyzację „przedsiębiorczego stylu zarządzania” w organizacjach, dając jednocześnie praktyczne wskazówki do wdrażania niezbędnych zmian.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Dorota Łochnicka – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Ekonomii Instytucjonalnej, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 RECENZENT Adam Peszko REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Ewa Siwińska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com © Copyright by Dorota Łochnicka, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07631.16.0.M Ark. wyd. 11,4; ark. druk. 14,5 ISBN 978-83-8088-373-4 e-ISBN 978-83-8088-374-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Spis treści Wstęp RozdziałI Istota i znaczenie przedsiębiorczości 1.1.Genezaiistotaprzedsiębiorczości 1.2.Definicjeprzedsiębiorczości 1.3.Przedsiębiorczośćwewnątrzorganizacyjna 1.3.1. Przedsiębiorczośćorganizacyjna 1.3.2.Przedsiębiorczośćpracownicza 1.3.3. Komplementarnośćprzedsiębiorczościorganizacyjnejipracowniczej Podsumowanie RozdziałII Rola partycypacji w budowaniu przedsiębiorczości pracowniczej 2.1. Definicjaiistotapartycypacjipracowniczej 2.2.Znaczenieudziałupracownikówwpodejmowaniudecyzjiworganizacji 2.2.1.DoświadczeniaXXipoczątkuXXIwieku 2.2.2.Wyzwanianaprzyszłość 2.3.Rodzajepartycypacjipracowniczej 2.3.1.Klasyfikacjapartycypacji 2.3.2.Partycypacjapośrednia 2.3.3. Partycypacjabezpośrednia 2.3.4.Partycypacjafinansowa Podsumowanie RozdziałIII Uwarunkowania rozwoju przedsiębiorczości pracowniczej 3.1.Społeczno-kulturoweuwarunkowaniaprzedsiębiorczości 3.2.Wpływwarunkóworganizacyjnychnaprzedsiębiorczośćpracowniczą 3.2.1.Przedsiębiorczemodelezarządzania 3.2.2.Kulturaiklimatorganizacyjny 3.2.3.Rolakierownictwawbudowaniuzachowańprzedsiębiorczychpracowników Podsumowanie 7 11 11 16 22 23 25 28 30 33 33 38 38 42 46 46 51 55 69 73 75 76 80 83 100 106 111 6 RozdziałIV Wpływ przedsiębiorczości wewnątrzorganizacyjnej na efektywność 4.1.Pojęcieefektywności 4.2.Finansoweipozafinansowemiaryefektywności 4.3.Przedsiębiorczośćaefektywność 4.3.1.Orientacjaprzedsiębiorcza 4.3.2.Intraprzedsiębiorczość 4.3.3.Modelezintegrowane 4.3.4.Pomiarprzedsiębiorczościpoprzezmiaryefektywności 4.4.Wpływpartycypacjibezpośredniejnaefektywność Podsumowanie RozdziałV Przedsiębiorczość pracownicza i jej wpływ na efektywność organizacji – wyniki badań własnych 5.1. Celimetodabadawcza 5.2. Charakterystykagrupybadawczej 5.3.Przedsiębiorczośćpracowniczawbadanychorganizacjach 5.3.1.Uwarunkowaniaorganizacyjne 5.3.1.1. Kulturaiklimatorganizacyjny 5.3.1.2. Upodmiotowieniepracownikówwmiejscupracy 5.3.1.3.Systemyzarządzaniajakością 5.3.2.Zakresiprzedmiotprzedsiębiorczościpracowniczej 5.3.2.1.Stosowaneformypartycypacjibezpośredniej 5.3.2.2.Przedmioticzęstotliwośćzasięganiaopiniiwśródpracowników 5.3.2.3.Przedmioticzęstotliwośćzgłaszaniapomysłówprzezpracowników 5.4.Efektywnośćdziałańprzedsiębiorczych Podsumowanieiwnioski Zakończenie Bibliografia Spistabel Spisrysunków Aneks 113 113 121 128 132 138 144 148 149 158 161 161 165 167 167 167 169 171 172 173 180 182 184 190 195 199 219 221 223 Spis treści Wstęp Rosnąca zmienność i nieprzewidywalność otoczenia organizacyjnego wymaga od przedsiębiorstw coraz większej elastyczności w przystosowywaniu się do zmian. Kluczowe w tym zakresie wydaje się czynne włączanie pracowników w rozwią- zywanie problemów przedsiębiorstwa, dzięki czemu rozwój organizacji możliwy będzie przy wykorzystaniu przedsiębiorczego potencjału jej pracowników. Jak zauważa B. Manville i J. Ober, wyzwaniem dla współczesnego zarządza- nia jest wykorzystanie potencjału, kompetencji oraz zaangażowania pracowni- ków w procesie kształtowania i ukierunkowania strategicznego całej organizacji1. Konieczne jest więc budowanie takiego otoczenia wewnątrzorganizacyjnego, które sprzyjałoby rozwojowi twórczości, podejmowaniu ryzyka i wykorzystywa- niu szans, przy jednoczesnej współpracy pracowników podczas realizacji celów przedsiębiorstwa. Służyć temu mogą systemy zarządzania, zapewniające pracow- nikom pewien zakres swobody w  podejmowaniu decyzji w  przedsiębiorstwie. Mowa tu o systemach opartych na zaangażowaniu, w tym o systemach zarządza- nia jakością. Dają one bowiem podstawy do aktywnego włączania pracowników w podejmowanie decyzji i wykorzystania ich potencjału intelektualnego. Aby działać w sposób kompleksowy, przedsiębiorstwa powinny wdrażać formy bezpośredniej partycypacji pracowniczej, dzięki której możliwe jest urzeczywist- nienie zachowań przedsiębiorczych. Co więcej, konieczne jest tworzenie odpo- wiedniej kultury organizacyjnej promującej zachowania przedsiębiorcze i wspie- rającej pracowników w  tych działaniach. W  tworzeniu kultury organizacyjnej sprzyjającej przedsiębiorczości muszą brać udział wszyscy uczestnicy organizacji, od pracowników najniższego szczebla, po najwyższe kierownictwo. Jak wykazują badania, przedsiębiorstwa, w których dba się o rozwój przedsię- biorczych postaw pracowników, osiągają z tego tytułu wiele korzyści finansowych i pozafinansowych. Polscy przedsiębiorcy wydają się jednak nie zauważać korzy- 1 B.Manville,J.Ober, A Company of Citizens. What the World’s First Democracy Teaches Leaders about Creating Great Organizations,HarvardBusinessReviewSchoolPress,Boston2003, s.55–86. 8 ści płynących z tworzenia tzw. przedsiębiorczych organizacji. Jak wynika z badań, w rodzimych firmach atmosfera pracy w niewielkim stopniu sprzyja rozwojowi twórczości, a kierownictwo niechętnie dzieli się władzą z podwładnymi. Mała popularność „przedsiębiorczego stylu zarządzania” w polskich firmach, skłoniła autorkę do podjęcia tej problematyki. Konieczne jest bowiem budowa- nie świadomości przedsiębiorców i pokazywanie im narzędzi, które – dzięki wy- korzystaniu potencjału pracowników – umożliwią im zwiększenie efektywności działania firm. Wydaje się bowiem, że budowanie organizacji na gruncie przedsię- biorczości jest obecnie jedynym rozwiązaniem zwiększającym prawdopodobień- stwo przetrwania i rozwoju przedsiębiorstw na rynku2. Celem głównym pracy jest wykazanie, że przedsiębiorcze postawy i zachowa- nia pracowników wewnątrz organizacji przyczyniają się do poprawy efektywności jej funkcjonowania. W pracy postawiono następujące cele szczegółowe: 1. Określenie istoty przedsiębiorczości, w  tym przedsiębiorczości pracowni- czej. 2. Określenie roli partycypacji pracowniczej w budowaniu postaw i zachowań przedsiębiorczych, ze szczególnym uwzględnieniem partycypacji bezpo- średniej. 3. Identyfikacja uwarunkowań organizacyjnych sprzyjających rozwojowi przedsiębiorczości pracowniczej. 4. Określenie zależności pomiędzy miarami przedsiębiorczości wewnątrzor- ganizacyjnej (w tym pracowniczej) a efektywnością przedsiębiorstwa. Realizacji celów posłużyła krytyczna analiza literatury, zaprezentowana w czte- rech rozdziałach teoretycznych, oraz wyniki badań własnych autorki, przedsta- wione w rozdziale empirycznym. W rozdziale pierwszym przeprowadzona została analiza pojęcia przedsiębior- cy i przedsiębiorczości. Wykazano, że przedsiębiorczość jest zjawiskiem wielo- wymiarowym i niejednoznacznym, zaś rola samego przedsiębiorcy w gospodarce z biegiem lat ulegała zmianie. W ostatniej części rozdziału zawężono sposób ro- zumienia przedsiębiorczości do jej wymiaru wewnątrzorganizacyjnego. Analizy pojęcia dokonano według podziału na przedsiębiorczość organizacyjną i pracow- niczą. Pierwsza z nich odnosi się do działań całej firmy oraz do tworzenia w niej 2 Konieczność angażowania pracowników w sprawy organizacji podkreśla także Europej- skaFundacjanaRzeczPoprawyWarunkówŻyciaiPracy.Stwierdziłaona,że„należyskon- centrowaćsięnapodnoszeniukwalifikacjipracowników,zwiększaniuichzaangażowania, atakżemnożeniuliczbyinnowacji,nietylkowzakresieproduktówiprocesów,alerównież wdziedzinieorganizacjipracyiodpowiednichstandardówjakościpracy.Podtymwzglę- demrozwójokreślonychwzorcóworganizacjipracymożewpłynąćnaobecnewarunkipracy europejskichpracownikóworaznawydajnośćprzedsiębiorstw”(Najnowsze zmiany w orga- nizacji pracy w 27 państwach członkowskich UE i Norwegii,EuropejskaFundacjanaRzecz PoprawyWarunkówŻyciaiPracy,Dublin2011,s.2). Wstęp warunków sprzyjających przedsiębiorczości pracowniczej. Druga natomiast od- nosi się do postaw i zachowań pracowników wewnątrz przedsiębiorstwa. 9 W rozdziale drugim sprecyzowano definicję i istotę partycypacji. Przeanali- zowano także, jak dokonywała się ewolucja zainteresowania partycypacyjnymi formami pracy od początku XX do początku XXI w. Wskazano, że włączanie pra- cowników w rozwiązywanie problemów organizacji wydaje się konieczne z punk- tu widzenia budowania przewagi konkurencyjnej współczesnych przedsiębiorstw. W rozdziale dokonano również szerokiej klasyfikacji partycypacji oraz przeana- lizowano jej trzy główne rodzaje – partycypację pośrednią, bezpośrednią i finan- sową. Wykazano, że to partycypacja bezpośrednia, spośród trzech wymienionych rodzajów, jest najlepszym sposobem na urzeczywistnienie zachowań przedsię- biorczych pracowników. W rozdziale trzecim dokonano szerokiej analizy czynników, od których uza- leżnione są przedsiębiorcze zachowania pracowników. Przeanalizowano warun- kowania społeczno-kulturowe, które mają wpływ na kształtowanie jednostki od momentu narodzin. Uwzględniono tu m.in. takie elementy, jak rodzina czy sys- tem edukacji. Kolejny zbiór czynników odnosił się do uwarunkowań wewnątrz- organizacyjnych. Omówiono systemy zarządzania wspierające przedsiębiorczość pracowniczą, do których zaliczono system zarządzania przez cele, zarządzania przez zaangażowanie oraz systemy zarządzania jakością. Wykazano także, jaką rolę w kształtowaniu przedsiębiorczości pracowniczej odgrywają kultura i klimat organizacyjny oraz działania kierownictwa. Rozdział czwarty poświęcony został zagadnieniu efektywności. Na począt- ku wyjaśnione zostało pojęcie efektywności. Jak wynika z analizy literatury, jest ono niejednoznaczne i  wielowymiarowe. Omówiono także problematykę po- miaru efektywności w organizacjach z uwzględnieniem miar finansowych i po- zafinansowych, obiektywnych i subiektywnych. W dalszej kolejności dokonano przeglądu badań w zakresie wpływu przedsiębiorczości na efektywność. Jak wy- kazuje analiza literatury, ujęć badawczych, w odniesieniu do przedsiębiorczości wewnątrzorganizacyjnej, jest bardzo wiele, co dodatkowo komplikuje proces jej pomiaru. Do szerszej analizy wybranych zostało kilka ujęć, w ramach których wykazano wpływ poszczególnych wymiarów przedsiębiorczości na efektywność organizacji. Zaprezentowano także wyniki badań dotyczące wpływu partycypacji bezpośredniej na efektywność. W rozdziale piątym zaprezentowane zostały wyniki badań przeprowadzonych przez autorkę. Przedstawiono je w kilku częściach. W pierwszej dokonano oceny uwarunkowań organizacyjnych pod kątem ich wpływu na przedsiębiorczość pra- cowniczą. Uwzględniono tu takie elementy, jak: kultura i klimat organizacyjny, upodmiotowienie pracowników w miejscu pracy oraz systemy zarządzania jako- ścią. W dalszej części oceniony został zakres i przedmiot działań przedsiębior- czych. Ustalono m.in., jakie formy partycypacji bezpośredniej wdrożone zostały w przedsiębiorstwach, jaki był przedmiot i częstotliwość konsultacji kierownictwa Wstęp 10 z pracownikami, a także jaki był przedmiot i częstotliwość zgłaszania pomysłów przez pracowników. Dokonano także oceny motywów, jakimi kierowano się przy wdrażaniu partycypacyjnych form pracy. W  ostatniej części dokonano analizy efektów, osiągniętych przez przedsiębiorstwa, dzięki wdrożeniu partycypacyjnych form pracy. Powstanie niniejszej pracy nie byłoby możliwe bez wsparcia ze strony mojego promotora i mentora – prof. Stanisława Rudolfa, któremu serdecznie dziękuję za wieloletnią współpracę, podczas której mogłam doskonalić swój warsztat nauko- wy. Podziękowania kieruję także do recenzentów pracy doktorskiej – profesorów Czesława Zająca oraz Piotra Bohdziewicza za krytyczne i celne uwagi meryto- ryczne oraz techniczne. Podziękowania należą się również całemu zespołowi Ka- tedry Ekonomii Instytucjonalnej Uniwersytetu Łódzkiego za konstruktywną kry- tykę i inspirujące uwagi, mobilizujące do ciągłego naukowego rozwoju. Wstęp RozdziałI Istota i znaczenie przedsiębiorczości Rozważaniom dotyczącym znaczenia przedsiębiorczości poświęcono wiele miej- sca w literaturze nauk społecznych. Konieczność budowania przewagi konkuren- cyjnej na poziomie przedsiębiorstwa i gospodarki sprawia, że problematyka zwią- zana z rozwijaniem przedsiębiorczości jest wciąż, a nawet coraz bardziej aktualna. Aby zrozumieć, jaką rolę odgrywa przedsiębiorczość i przedsiębiorca w rozwoju organizacji i gospodarki, należy przyjrzeć się istocie obu pojęć. W poniższym roz- dziale zaprezentowana zostanie zarówno istota, jak i geneza pojęcia przedsiębior- czości, a także szeroki przegląd jej definicji. 1.1. Geneza i istota przedsiębiorczości Pojęcie „przedsiębiorca” pojawiło się w  literaturze ekonomicznej na przełomie XVII i XVIII w. Wywodzi się ono od francuskiego słowa „entrepreneur”, określa- jącego osobę podejmującą się jakiejś działalności lub realizacji projektu. Mianem przedsiębiorcy określano na przykład dostawców, pośredników czy wykonaw- ców. Słowo „entreprendre”, również wywodzące się z języka francuskiego, oznacza ‘przedsiębrać’, ‘podejmować’ (ang. to undertake). W języku francuskim spotkać można także określenie „entreprenant”, opisujące osobę śmiałą, zuchwałą, pewną siebie, czyli taką, która posiada cechy przedsiębiorcze. Natomiast angielskie słowo „entrepreneurship”, oznaczające ‘przedsiębiorczość’, nie posiada bezpośredniego przełożenia na język francuski. Śmiało uznać można, że przedsiębiorczość istnieje odkąd pojawił się człowiek, jednak znaczenie terminu ewoluowało na przestrzeni lat. W okresie średniowiecza pojęcie przedsiębiorcy odnosiło się zazwyczaj do osób pełniących znaczącą rolę w przedsięwzięciach wojennych bądź gospodarczych. W wieku XVII dotyczyło ono osób podejmujących ryzyko zysku lub straty w działaniach kontraktowych z rzą- dem. W wieku XVIII opisywano nim jednostki podejmujące ryzyko dostarczenia 12 kapitału oraz osoby, które planują, organizują, nadzorują i posiadają własność1. Pierwszą osobą, która podjęła próbę zdefiniowania pojęcia przedsiębiorcy i przed- siębiorczości, był francuski ekonomista R. Cantillon. W 1775 r., w opracowaniu zatytułowanym Esej o istocie handlu w ogólności, określił on przedsiębiorczość jako polowanie na okazje wszędzie tam, gdzie lokalna nierównowaga na rynku może przynieść zysk nadzwyczajny2. Jego zdaniem, przedsiębiorczość jest zdolnością do przewidywania i skłonnością do podejmowania ryzyka3. Za przedsiębiorców uwa- żał on natomiast nie tylko właścicieli kapitału, ale także żebraków i złodziei, któ- rzy dzięki swoim działaniom „pracowali” niejako na swoje utrzymanie4. Według R. Cantillona, każdy może zostać przedsiębiorcą pod warunkiem, że posiada dwie charakterystyczne cechy – „poluje” na okazje oraz podejmuje ryzyko5. Omawiana przez R. Cantillona problematyka przedsiębiorczości nie została początkowo doceniona. Stosunkowo niewiele uwagi poświęcali jej przedstawi- ciele szkoły klasycznej, tacy jak A. Smith i D. Ricardo. Nie uważali oni także, że przedsiębiorcy mają pozytywny wpływ na gospodarkę, gdyż rządzi nią „niewi- dzialna ręka rynku”. W swoich pracach rzadko posługiwali się oni także pojęciem przedsiębiorcy, poświęcając większą uwagę bezwzględnym kapitalistom. Dopiero J.S. Mill rozpowszechnił w literaturze brytyjskiej ten termin. Był on jednak nadal dość powszechnie kojarzony w bezwzględnym kapitalistą, który wyzyskiwał swo- ich pracowników w celu maksymalizacji osobistego zysku. Dopiero na przełomie XIX i XX w. przedsiębiorczość weszła do kanonu rozważań nad gospodarką. A. Marshall jako pierwszy uznał organizację produkcji (nazywaną także przedsię- biorczością produkcji) za czwarty czynnik wartościotwórczy w gospodarce. Ozna- cza to, że przedsiębiorca dzięki swoim działaniom dokonuje takich kombinacji pozostałych czynników produkcji, aby zwiększyć efektywność ich wykorzystania lub też uzyskać zupełnie nowe, innowacyjne rozwiązania6. Obecnie, w  literaturze ekonomicznej przedsiębiorczość najczęściej utożsa- miana jest z zakładaniem i prowadzeniem działalności gospodarczej. Dotyczy to zarówno zakładania małych, rodzinnych firm, jak również przedsiębiorstw średnich. Według B. Piaseckiego, „przedsiębiorczość jako metoda zarządzania, 1 J.Olko,Przedsiębiorczość i jej istota,[w:]Uwarunkowania rozwoju przedsiębiorczości – szan- se i zagrożenia,red.K.Jaremczuk,PaństwowaWyższaSzkołaZawodowaim.StefanaTar- nowskiegowTarnobrzegu,Tarnobrzeg2003,s.110. 2 S.Lipski,Definiowanie przedsiębiorczości,IPIS.pl,www.ipis.pl(dostęp:26.03.2005). 3 M.Łuczak,Przedsiębiorczość w zarządzaniu firmą,WydawnictwoWyższejSzkołyEkonomicz- nejwWarszawie,Warszawa2003,s.11. 4 N.J.Foss,P.G.Klein,Entrepreneurship and the Economic Theory of the Firm: Any Gains from Trade?,ContractingandOrganizationsResearchInstitute,WorkingPaperNo2004–09,Co- lumbia,2004,s.10. 5 F.Bławat,Przedsiębiorca w teorii przedsiębiorczości i praktyce małych firm,GdańskieTowa- 6 A.P.Wiatrak,Pojęcie przedsiębiorczości, jej cele i rodzaje,[w:]Uwarunkowania rozwoju przed- rzystwoNaukowe,Gdańsk2003,s.18. siębiorczości…,s.27–28. Istota i znaczenie przedsiębiorczości 1.1.Genezaiistotaprzedsiębiorczości 13 znajduje swój najpełniejszy wyraz w małym i średnim przedsiębiorstwie”7. Zwo- lennikiem powyższego podejścia jest m.in. P. Drucker, który uważa, że przed- siębiorczość leży u  podstaw powstawania przedsiębiorstwa. Przejawia się ona w skutecznym, sprawnym i efektywnym zarządzaniu, w przystosowywaniu się do zmian zachodzących w otoczeniu, a także w podejmowaniu ryzyka8. Wyrazem ekonomicznym przedsiębiorczości, według niego, jest zysk i  rozwój przedsię- biorstwa9. Podobnego zdania jest R. Griffin, który twierdzi, że przedsiębiorczość jest procesem organizowania i prowadzenia działalności gospodarczej oraz po- dejmowania związanego z nią ryzyka. Jego zdaniem, ma ona charakter proceso- wy i poddaje się analizie następujących po sobie zjawisk, pozostających między sobą w związku przyczynowym10. Stosunkowo nowym podejściem do omawianego zagadnienia jest rozwijanie przedsiębiorczości w już istniejących firmach, najczęściej dużych, posiadających skomplikowaną strukturę organizacyjną. Ten typ przedsiębiorczości określany jest jako intraprzedsiębiorczość (intrapreneurship) lub przedsiębiorczość organi- zacyjna (corporate entrepreneurship), a za jej twórcę uważa się G. Pinchota. Obec- nie jest to ważny obszar rozważań naukowych, pokazujących sposób równowa- żenia biurokracji korporacyjnej działaniami innowacyjnymi, umożliwiającymi zachowanie przewagi konkurencyjnej11. W myśl tego podejścia za przedsiębiorczą uznaje się taką firmę, która potrafi dostrzegać szanse w otoczeniu, ma wpływ na powstawanie nowych pomysłów i potrafi wdrażać je w praktyce12. Z  intraprzedsiębiorczością nierozerwalnie wiążą się pracownicy zatrudnieni wfirmach, gdyż to oni są źródłem innowacyjnych pomysłów, niejednokrotnie wykazując się inicjatywą i determinacją w ich wdrażaniu. Pracownik jest zatem pewnego rodzaju „intraprzedsiębiorcą”, który pracując dla dużej korporacji, bie- rze na siebie bezpośrednią odpowiedzialność za obrócenie pomysłu w zyskowny produkt przez minimalizację ryzyka i innowacje13. Zagadnieniu przedsiębiorczo- ści organizacyjnej poświęcona zostanie ostatnia część tego rozdziału. 7 B.Piasecki,Ekonomika i zarządzanie małą firmą,Warszawa,Łódź2001,s.20. 8 R.W.Griffin,Podstawy zarządzania organizacjami,WydawnictwoNaukowePWN,Warszawa 1997,s.730–731. 2007,s.9–10. 2008,s.123. 9 J.Moczydłowska,I.Pacewicz,Przedsiębiorczość,WydawnictwoOświatoweFOSZE,Rzeszów 10 R.W.Griffin,Fundamentals of Management,HoughtonMifflinCompany,Boston,NewYork 11 B.Glinka,Kulturowe uwarunkowania przedsiębiorczości w Polsce,PolskieWydawnictwoEko- nomiczne,Warszawa2008,s.29. 12 A.Żur,Intraprzedsiębiorczość jako innowacyjna koncepcja zarządzania,[w:]Prace z zakre- su przedsiębiorczości i innowacji, red. A. Stabryła, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej wKrakowie,Kraków2006,s.134. 13 A.P. Balcerzak, M. Gołębiowski, Rola przedsiębiorczości wewnętrznej w kreowaniu sukcesu firmy w realiach gospodarki opartej na wiedzy,[w:]Współczesne trendy w przedsiębiorczości, red.M.Gołębiowski,WydawnictwoPiktor,Łódź2007,s.42. 14 W literaturze przedmiotu przedsiębiorczość pracownicza ujmowana jest naj- częściej z trzech perspektyw – ludzkiej postawy, sposobu zachowania bądź proce- su. Dalej wyjaśnione zostaną trzy wymienione ujęcia przedsiębiorczości. 1. Przedsiębiorczość jako postawa14 – według tego ujęcia, przedsiębiorczość jest zespołem cech ludzkich i polega na skłonności do podejmowania nowych działań, ulepszaniu istniejących elementów środowiska oraz na twórczo aktyw- nej postawie wobec otaczającej jednostkę rzeczywistości15. Może być określana także jako potencjał zdolności ludzkiego mózgu, umysłu i świadomości16. Przed- siębiorczość w tym przypadku traktuje się jako zbiór cech człowieka, do których zaliczyć można m.in.17: • zdolności intelektualne; • wysoką motywację osiągnięć; • zdolność abstrakcyjnego myślenia; • potrzebę dominacji; • skłonność do podejmowania ryzyka; • gotowość do przyswajania nowej wiedzy; • posiadanie „niespokojnego”, poszukiwawczego umysłu; • zdolność obserwacji środowiska i zauważania rzeczy wymagających zmia- • umiejętność nawiązywania kontaktów z otoczeniem; • zdecydowanie, odpowiedzialność i  rzeczowość w  postępowaniu z  innymi ny; ludźmi; • umiejętność wykorzystania każdej okazji do twórczego działania. Zbiór powyższych cech uzupełnić można rozważaniami A. Żur, która okre- śla przedsiębiorczość jako zaradność życiową. Jej zdaniem, na umiejętność bycia przedsiębiorczym składają się zarówno cechy twórcze, takie jak: pomysłowość, kreatywność oraz spostrzegawczość, jak i cechy praktyczne, takie jak: pracowi- tość, umiejętności kierownicze i organizatorskie. Ponadto osoby przedsiębiorcze charakteryzują się wysokim stopniem determinacji i wiarą we własne siły18. Od- powiednie postawy uznawać można więc za pewien fundament przedsiębiorczo- ści, na którym ona powstaje i rozwija się. 14 Postawarozumianajestjakonastawienie,stosunekczłowiekawobecsiebieiotaczające- gogoświata.Jesttotakżepreferowanysposóbmyśleniajednostki,odzwierciedlającyjej odczucianadanytemat.Sątotakżekompetencjeimożliwościludziwdanychwarunkach sytuacyjnych (J. Waśkiewicz, Przedsiębiorczość: istota, pojęcie i jej rodzaje, „Zarządzanie. Przedsiębiorczość.Innowacyjność”2015,nr1,s.13). 15 F.Kapusta,Przedsiębiorczość – teoria i praktyka,WydawnictwoWyższejSzkołyZarządzania iBankowościwPoznaniu,Poznań2006,s.19–20. 16 S.Lipski,Definiowanie przedsiębiorczości... 17 F.Kapusta,Przedsiębiorczość – teoria i praktyka...,s.19;A.P.Wiatrak,Pojęcie przedsiębiorczo- ści…,s.36. 18 A.Żur,Intraprzedsiębiorczość…,s.134. Istota i znaczenie przedsiębiorczości 1.1.Genezaiistotaprzedsiębiorczości 15 2. Przedsiębiorczość jako zachowanie/działanie19 – oznacza działanie, po- stępowanie i aktywność, nastawioną na zmianę istniejącego stanu rzeczy. Przed- siębiorcze działania będą zatem pewną aktywnością człowieka polegającą np. na wykorzystaniu nowych pomysłów i nadarzających się okazji, bagatelizowanych przez innych. Zachowania przedsiębiorcze powodowane są chęcią zaspokojenia potrzeb, które odzwierciedlone są przez cele i dążenia osób nazywanych przedsię- biorcami (bądź intraprzedsiębiorcami). P. McGowan traktuje przedsiębiorczość jako rodzaj działalności, który charakteryzuje się twórczym myśleniem, umiejęt- nościami organizacyjnymi i planistycznymi. Autor ten działaniem przedsiębior- czym nazywa zastosowanie nowego pomysłu w pewnej sytuacji lub warunkach, a zastosowanie to doprowadzić ma do nagłej lub radykalnej zmiany, wywołując skutki trudne do dokładnego przewidzenia20. Przedsiębiorczość, z perspektywy zachowań ludzkich, definiuje także R. Cantillon oraz P.F. Drucker. Definicje te zaprezentowane zostaną w dalszej części rozdziału. 3. Przedsiębiorczość jako proces21 – według tego podejścia przedsiębiorczość polega na powstawaniu i rozwoju jednostek działalności gospodarczej. Istotą tej działalności jest angażowanie obecnego aparatu wytwórczego w przyszłe oczeki- wania, co niesie ze sobą ryzyko i niepewność, ale pozwala wyzwolić inicjatywę i stworzyć nowe atrybuty przedsiębiorczości. Sposobem urzeczywistnienia przed- siębiorczości jest innowacja, dzięki której można uzyskać nowe zastosowania dla istniejących zasobów i w ten sposób tworzyć nowe zasoby. Tworzenie nowych zasobów ma odbywać się poprzez22: • dążenie do zmian i aktywną postawę wobec nadarzających się okazji, • racjonalniejsze wykorzystanie posiadanych zasobów, • zmianę struktury i wielkości produkcji, • wprowadzenie i zastosowanie nowych środków produkcji, • podjęcie nowej działalności, • zmianę sposobu zorganizowania firmy i zarządzania nią, • przystosowanie się do reguł i  wymogów gospodarowania (również tych stwarzanych przez otoczenie). Według R.D. Hisricha i M.P. Petersa proces przedsiębiorczy składa się z: przedsię- biorczej determinacji do osiągania celów, możliwości poszukiwania, rozpoznawania, oceny i eksploracji. Jest to proces tworzenia czegoś nowego i wartościowego poprzez poświęcenie czasu i wysiłku, akceptację towarzyszącego ryzyka finansowego, psy- chologicznego, społecznego, z  oczekiwaniem satysfakcji materialnej i  osobistej23. 19 J.Waśkiewicz,Przedsiębiorczość…,s.13–14. 20 P. McGowan, Innowacja i przedsiębiorczość wewnętrzna, [w:] Praktyka kierowania, red. D.Stewart,PolskieWydawnictwoEkonomiczne,Warszawa1994,s.580–581. 21 F.Kapusta,Przedsiębiorczość – teoria i praktyka...,s.19–20. 22 A.P.Wiatrak,Pojęcie przedsiębiorczości...,s.27. 23 R.D.Hisrich,M.P.Peters,Entrepreneurship: Starting, Developing, and Managing a New Enter- prise, IrvinPublishing,Chicago1992,s.20. 16 Według M. Bratnickiego i J. Strużyny, przedsiębiorczość ma cechy procesu, gdyż jest ona sposobem myślenia i robienia rzeczy. W wyniku tego procesu dokonywana jest transformacja innowacji na rozwiązania rynkowe lub/i tworzenie przewagi konku- rencyjnej24. W rzeczywistości wszystkie wymienione wyżej ujęcia przedsiębiorczości są ze sobą powiązane. Zachowania przedsiębiorcze są bowiem wynikiem indywidual- nych postaw ludzi, a proces przedsiębiorczy nie byłby możliwy bez podjęcia dzia- łań przez osoby o cechach przedsiębiorczych. Przedsiębiorczość wyraża się zatem w  dążeniu ludzi do poszukiwania nowych rozwiązań, twórczym spojrzeniu na otaczającą ich rzeczywistość i w chęci przeobrażania jej. 1.2. Definicje przedsiębiorczości Przedsiębiorczość jest przedmiotem zainteresowania wielu dyscyplin naukowych, w tym ekonomii, prawa, demografii, socjologii, psychologii, organizacji i zarzą- dzania. Wielowymiarowość tego pojęcia powoduje naturalny brak zgodności de- finicyjnej. W naukach o zarządzaniu trudność w definiowaniu przedsiębiorczości wynikać może z faktu, że stanowi ona pewien kompleks działań i predyspozycji konkretnego człowieka, a w większych firmach – zespołu kierowniczego, których nie da się zamknąć w ramach jednej definicji25. Według P. Druckera natomiast, problem w naukach ekonomicznych tkwi w tym, że przedsiębiorczość jest zdarze- niem „metaekonomicznym”, czyli czymś, co silnie oddziałuje, a nawet kształtuje ekonomię, nie będąc jej częścią26. R. Cantillon, jak już wspominano, traktował przedsiębiorczość jako polowanie na okazje wszędzie tam, gdzie lokalna nierównowaga na rynku może przynieść zysk nadzwyczajny. Według niego, przedsiębiorcy są podmiotami ryzyka, którzy wykorzystują możliwości arbitrażu, kupując towary po cenie pewnej po to, aby sprzedać je po cenie niepewnej, z nadzieją na uzyskanie ceny wyższej od ceny zakupu27. Według wspomnianego autora, „system rynkowy koordynuje działania producentów i konsumentów za pośrednictwem egoistycznego interesu osobiste- 24 M.Bratnicki,J.Strużyna, Przedsiębiorczość i kapitał intelektualny,WydawnictwoUczelniane AkademiiEkonomicznejwKatowicach,Katowice2001,s.38. 25 T.Gruszecki,Współczesne teorie przedsiębiorstwa,WydawnictwoNaukowePWN,Warszawa 26 P.F.Drucker,Innowacja i przedsiębiorczość. Praktyka i zasady,PolskieWydawnictwoEkono- 27 A.E.Murphy,Richard Cantillon – Entrepreneur and Economist,OxfordUniversityPress,Oxford 2007,s.197. 1986,s.98. miczne,Warszawa1992,s.24. Istota i znaczenie przedsiębiorczości 1.2.Definicjeprzedsiębiorczości 17 go”28. Kluczowymi aktorami tego systemu są, jego zdaniem, przedsiębiorcy, którzy w swojej pogoni za zyskiem wywołują efekty społeczne przewyższające te, które można osiągnąć przy pomocy ingerencji państwa29. A. Smith natomiast utożsamiał przedsiębiorcę-kapitalistę z właścicielem przed- siębiorstwa i  dostarczycielem kapitału, który posiada umiejętność oszczędzania i mobilizowania kapitału. Sukces przedsiębiorcy na rynku był, jego zdaniem, wy- nikiem zdolności do szybkiego i inteligentnego dostosowania się do wydarzeń za- chodzących w gospodarce30. Inną definicję przyjął J.B. Say, uznając przedsiębiorcę za osobę, która „przenosi zasoby ekonomiczne z obszaru niższej na obszary wyższej wydajności i wyższego zysku”31. Dla niego przedsiębiorca tworzy przedsiębiorstwo lub obejmuje nad nim kontrolę, dostrzega sprzyjające interesom okazje i wykorzy- stuje je. Jest także osobą, będącą siłą motoryczną ekonomicznych zmian i postępu32. Jedną z najbardziej znaczących definicji przedsiębiorcy stworzył J. Schumpeter, który jako pierwszy uznał go za innowatora, który swoimi nowatorskimi pomy- słami burzy dotychczasową równowagę rynkową, wprowadzając gospodarkę na wyższy poziom rozwoju. Przedsiębiorcą, według J. Schumpetera, jest osoba, która wciąż dokonuje nowych kombinacji środków produkcji w celu stworzenia inno- wacji33. Jego zdaniem, przedsiębiorcą może być każdy, kto wprowadza do gospo- darki innowacyjne produkty i technologie, niezależnie od posiadanego kapitału. J.  Schumpeter przedstawił przedsiębiorcę jako innowatora, łączącego czynniki produkcji w  nowy, niespotykany dotąd sposób. Według niego, przedsiębiorcy są siłą niszczącą w gospodarce, wytrącając ją ze stanu równowagi, a proces tzw. twórczej destrukcji (tworzenie nowych rzeczy poprzez rozpad starych) jest nie- zbędnym czynnikiem do osiągnięcia ekonomicznego rozwoju34. Innowacje mogą dokonywać się, jego zdaniem, poprzez35: • wprowadzenie na rynek nowych produktów/usług (nieznanych dotąd kon- sumentom) lub tych samych produktów/usług o lepszej jakości; 28 H.Landreth,D.C.Colander,Historia myśli ekonomicznej,WydawnictwoNaukowePWN,War- 29 A. Gaweł, Ekonomiczne determinanty przedsiębiorczości, Wydawnictwo Akademii Ekono- micznejwPoznaniu,Poznań2007,s.15. 30 T. Piecuch, Przedsiębiorczość. Podstawy teoretyczne, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa szawa1998,s.91. 2013,s.20. 31 P.F.Drucker,Innowacja i przedsiębiorczość...,s.30. 32 Przedsiębiorczość innowacyjna, Sieć Edukacyjna Innowacyjnej Przedsiębiorczości Akade- mickiej,http://www.seipa.edu.pl(dostęp:04.06.2010). 33 J.A.Schumpeter,The Theory of Economic Development,TransactionPublishers,NewBrun- swick,NewJersey1983,s.66(przedrukfragmentóworyginałudostępnywGoogleBooks). 34 D.Karaś, Intelektualizacja przedsiębiorstw w XXI wieku. Badania nad przedsiębiorczością inte- lektualną oraz metody wyceny kapitału intelektualnego,SzkołaGłównaHandlowa,Warsza- wa2006,s.10(pracamagisterska). 35 J.A.Schumpeter,Teoria rozwoju gospodarczego, PaństwoweWydawnictwoNaukowe,War- szawa1960,s.124. 18 • wprowadzenie nowych metod produkcji; • wejście danej gałęzi na nowy rynek (niezależnie od tego, czy dany rynek istniał w przeszłości); • wykorzystanie nowych źródeł podaży czynników produkcji czy półproduk- tów, niezależnie od tego, czy istniały one w przeszłości, czy zostały dopiero odkryte; • wprowadzenie nowych metod organizacji w przemyśle, np. poprzez zdoby- cie pozycji monopolistycznej lub też złamanie tej pozycji. Osoba przedsiębiorcza, według J. Schumpetera, musi wyróżniać się pomysło- wością, innowacyjnością i wytrwałością w pokonywaniu barier oraz stereotypów. Autor ten wyrażał pogląd, że każdy przedsiębiorca jest człowiekiem biznesu, ale nie wszyscy ludzie biznesu mogą być przedsiębiorcami36. Twierdził, że ludzie sta- ją się przedsiębiorcami wtedy, gdy dokonują nowej kombinacji czynników pro- dukcji i podejmują działania o charakterze innowacyjnym. Ich przedsięwzięcia tracą natomiast przedsiębiorczy charakter w momencie, gdy zakończy się proces tworzenia firmy i zacznie jej regularne prowadzenie37. Była to na owe czasy re- wolucyjna teoria, która zmieniła dotychczasowy sposób pojmowania przedsię- biorcy i przedsiębiorczości. Współcześnie nie straciła ona na swojej aktualności, a J. Schumpeter doczekał się wielu kontynuatorów swojej myśli. I. Kirzner, w przeciwieństwie do J. Schumpetera, uważał, że to właśnie przedsię- biorcy, poprzez swoje działania, zbliżają gospodarkę do punktu równowagi38. Ma się to odbywać poprzez proces arbitrażu, w którym przedsiębiorca (dzięki swojej wrażliwości) rozpoznaje i wykorzystuje możliwości arbitrażu na rynku, korygując ceny i zbliżając rynek do stanu równowagi39. I. Kirzner uznawał więc, że przed- siębiorca jest osobą posiadającą umiejętność rozpoznawania szans w otoczeniu, cechuje się specyficzną wrażliwością i wyczuleniem na pojawiające się okazje. Do szczególnych umiejętności przedsiębiorczych zaliczył on40: • przewidywanie okazji ekonomicznych, których nie dostrzegli inni uczestni- cy rynku; wane; • dostrzeganie popytu na produkty, które do tej pory nie zostały wyproduko- • wykrywanie niedoszacowanych czynników produkcji oraz dostrzeganie możliwości arbitrażu. 36 H.M. Bwisa, The Visible Hand, Entrepreneurship Resource Website, www.professorbwisa. com(dostęp:07.01.2010). 37 S.A.Alvarez,R.Agarwal,O.Sorenson, Handbook of Entrepreneurship Research. Disciplinary Perspectives, SpringerPublishing,NewYork2005,s.59. 38 I.Kirzner,Competition and Entrepreneurship,TheUniversityofChicago,Chicago1973,s.73 (przedrukoryginałudostępnywzbiorachGoogleBooks). 39 J.P.J.deJong,O.Marsili,Schumpeter versus Kirzner: An Empirical Investigation of Opportuni- ty Types,ScientificAnalysisofEntrepreneurshipandSMEs,Zoetermeer2010,s.6–9. 40 H.M.Bwisa,The Visible Hand... Istota i znaczenie przedsiębiorczości 1.2.Definicjeprzedsiębiorczości 19 Nowe ujęcie przedsiębiorcy, w stosunku do wcześniejszych definicji, zaprezen- tował także F. Knight, uznając przedsiębiorcę za podmiot ryzyka. Uważał on, że przedsiębiorca posiada zdolność do ponoszenia ryzyka i umiejętność działania w  warunkach niepewności, nie jest natomiast ryzykantem, potrafi kalkulować i wybierać te przedsięwzięcia, przy których ponoszone ryzyko jest współmierne do przewidywanych korzyści41. Zysk przedsiębiorcy jest więc wynagrodzeniem za ponoszone ryzyko i zmaganie się z niepewnością. Wiele współczesnych określeń nawiązuje do definicji J. Schumpetera. Zna- nym kontynuatorem jego myśli był P. Drucker, który uznał, że przedsiębior- czość jest celową i systematyczną pracą opartą na innowacji, którą można i trze- ba organizować. W swoich pracach traktował przedsiębiorczość jako podejście do zarządzania. Według niego, zarządzanie i przedsiębiorczość to w rzeczywi- stości dwa wymiary tego samego zadania, polegającego na tworzeniu i rozwija- niu innowacyjnej organizacji42. Za podstawę przedsiębiorczości uważa on zatem innowacje, które są jej specyficznym instrumentem, nadającym zasobom nową zdolność do kreowania bogactwa43. Dzięki innowacyjnym przedsiębiorstwom, produktom i procesom możliwe jest bowiem stworzenie nowego rynku, wykre- owanie dodatkowego popytu poprzez zdobycie nowych klientów itp. Przedsię- biorczość, zdaniem P.  Druckera, polega na poszukiwaniu zmian, reagowaniu na nie i wykorzystywaniu ich jako szansy44. Wyrazem takich działań powinno być natomiast rozpoczęcie nowej działalności gospodarczej bądź świadczenie nowych usług. Zbliżone do P. Druckera definicje prezentuje R.W. Griffin, a także W.B. Gart- ner, B.J. Bird i J.A. Starr. Pierwszy z tych autorów, opisuje przedsiębiorczość jako proces organizowania i prowadzenia działalności gospodarczej oraz podejmowa- nia związanego z nią ryzyka45. Trzej pozostali natomiast uważają, że przedsiębior- cy to osoby, które zakładają nowe, niezależne organizacje46. Zgodzić należy się z J. Siekierskim, według którego przedsiębiorczość jest umiejętnością aktywnego działania indywidualnego lub zespołowego w  danej dziedzinie. Nieodłącznym elementem przedsiębiorczości jest, jego zdaniem, innowacyjność i  kreowanie nowych przedsięwzięć gospodarczych, które wymagają postaw kreatywnych, jak również dużego zaangażowania47. 41 F.H.Knight,Risk,Uncertainty and Profit,BeardBooks,Washington2002(1921),s.277–289 (przedrukoryginałudostępnywzbiorachGoogleBooks). 42 D.Karaś,Intelektualizacja przedsiębiorstw...,s.9. 43 P.F.Drucker,Innovation and Entrepreneurship,Elsevier,Oxford2007,s.27. 44 P.F.Drucker,Innowacja i przedsiębiorczość...,s.25,29. 45 R.W.Griffin,Fundamentals…,s.123. 46 W.B.Gartner,B.J.Bird,J.A.Starr,Acting as if: Differentiating Entrepreneurial from Organiza- tional Behavior,„EntrepreneurshipTheoryandPractice”1992,No16(3),s.17. 47 J.Siekierski,Behawioralne aspekty zachowań aktywizujących w gospodarce rynkowej,[w:] Uwarunkowania organizacyjne i ekonomiczne w aktywizacji społeczno-gospodarczej. Wpływ 20 Rolę innowacji w definicjach przedsiębiorczości podkreśla także wielu innych autorów. M. Duczkowska-Piasecka określa działania przedsiębiorcze jako takie, które nadają zasobom nowe możliwości tworzenia bogactwa. U podstaw dzia- łań przedsiębiorczych leży, jej zdaniem, wiedza, a samo działanie przedsiębiorcze jest celowe i zorganizowane48. Podobny pogląd wyraża J.D. Antoszkiewicz, twier- dząc, że przedsiębiorczość jest działaniem prowadzącym do rozwoju i tworzenia nowych wartości49. N.C. Churchill i V.L. Lewis uznali dodatkowo, że wartości te tworzone mogą być poprzez innowacje i pozyskiwanie nowych zasobów50. R. Hi- srich podkreśla ponadto, że tworzenie czegoś nowego i wartościowego odbywa się przy poświęceniu czasu i wysiłku, akceptacji towarzyszącego temu ryzyka fi- nansowego, psychologicznego, społecznego, lecz także z oczekiwaniem satysfakcji materialnej i osobistej51. Inne podejście do zagadnienia przedsiębiorczości prezentuje M. Casson, któ- ry definiuje przedsiębiorcę jako osobę biorącą odpowiedzialność za krytyczne decyzje dotyczące koordynacji rzadkich zasobów52. H.H. Stevensoni J.C. Jarillo natomiast ujmują przedsiębiorczość jako pogoń za szansą bez względu na obec- nie kontrolowane zasoby53. Uważają oni zatem, że przedsiębiorczość jest tworze- nie czegoś praktycznie z niczego. Podobny pogląd wyraża J. Timmons, którego zdaniem pieniądze i dostęp do zasobów wcale nie są gwarantem sukcesu, a wiele przedsięwzięć nie potrzebuje dużych nakładów54. J. Macieja podziela zdanie J. Timmonsa i  dodaje, że przedsiębiorczość jest umiejętnością wykorzystywania pomysłów i zasobów niedostrzegalnych dla in- nych, co daje szansę przekształcenia nowych inicjatyw w realną, opłacalną dzia- łalność gospodarczą55. Dla W.J. Baumola natomiast przedsiębiorca jest po prostu osobą kreatywną i pomysłową w szukaniu sposobów, by zwiększyć swoje bogac- integracji europejskiej na przemiany strukturalne obszarów o wysokim bezrobociu,red.L.Pa- łasz,WydawnictwoAkademiiRolniczejwSzczecinie,Szczecin2003,s.150–151. 48 M.Duczkowska-Piasecka,Przedsiębiorczość na wsi,[w:]Encyklopedia agrobiznesu,Fundacja Innowacja,Warszawa1998,s.634. 49 J.D. Antoszkiewicz, Przedsiębiorczość w nowej roli, [w:] Przedsiębiorczość i rozwój małych i średnich przedsiębiorstw w XXI wieku,red.B.Piasecki,WydawnictwoUniwersytetuŁódzkie- go,Łódź2002,s.48. 50 N.C.Churchill,V.L.Lewis,The Five Stage of Small Business Growth, [w:]Entrepreneurial Ven- ture, eds W.A. Sahlman, H.H. Stevenson, Harvard Business School Publications, Boston 1992,s.27. 51 R.D.Hisrich,M.P.Peters,Entrepreneurship…,s.6. 52 M.Casson,The Entrepreneur,EdwardElgarPublishing,Cheltenham2003,s.20. 53 H.H.Stevenson,J.C.Jarillo,A Paradigm of Entrepreneurship: Entrepreneurial Management, „StrategicManagementReview”1990,No11,s.17–27. 54 J.Timmons,New Venture Creation: Entrepreneurship for the 21th Century,Irwin,McGrawHill, NewYork1999,s.39. 55 J. Macieja, Przedsiębiorczość w systemie ekonomicznym, „Studia Ekonomiczne Instytutu NaukEkonomicznychPAN”1990,nr24,s.51. Istota i znaczenie przedsiębiorczości
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Przedsiębiorczość pracownicza i jej wpływ na efektywność organizacji
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: