Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00198 004853 15200859 na godz. na dobę w sumie
Przedumowne obowiązki informacyjne podmiotów profesjonalnych w polskim prawie cywilnym w świetle prawa Unii Europejskiej - ebook/pdf
Przedumowne obowiązki informacyjne podmiotów profesjonalnych w polskim prawie cywilnym w świetle prawa Unii Europejskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 306
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-487-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W prezentowanej monografii analiza przedumownych obowiązków informacyjnych ciążących na podmiotach profesjonalnych obejmuje zarówno obrót z udziałem konsumenta, jak i obrót pozakonsumencki. Takie ujęcie pozwala uświadomić sobie, jak bardzo regulacja informacji przedkontraktowej wykroczyła współcześnie poza prawo konsumenckie, rozwijające się pod wpływem prawa unijnego. W opracowaniu przedstawiono zakres szczegółowych przedumownych obowiązków informacyjnych, które przepisy przewidują w odniesieniu do znacznej już liczby umów, co pozwoliło sformułować ocenę tej tendencji legislacyjnej, jak również zająć stanowisko w kwestii ewentualnej regulacji ogólnego obowiązku informacyjnego.

Poruszono m.in. kwestie źródeł przedumownych obowiązków informacyjnych, kryteriów prawidłowej informacji, a także zróżnicowanych sankcji naruszenia obowiązków informacyjnych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Zagadnienia ogólne § 1. Informacja w obrocie cywilnoprawnym Informacja to komunikat, którego przekazanie wpływa na stan wiedzy od- biorcy. Polega ona na powiadomieniu, zakomunikowaniu, przekazaniu wia- domości, wskazówki lub pouczenia1, zawiera zatem przekaz intelektualny, sta- nowiący przedmiot komunikowania się ludzi. Komunikacja może przybie- rać rozmaite formy, najczęściej wizualne i dźwiękowe, dostępne człowiekowi na danym etapie rozwoju cywilizacji. Istotą komunikacji jest zawsze przekaza- nie myśli, porozumiewanie się, udzielanie wiadomości2, a co za tym idzie, łącz- ność, która tworzy więzi międzyludzkie. Współcześnie informacja jest dobrem pożądanym i poszukiwanym, gdyż dostęp do niej decyduje o poziomie życia jednostki, kształtuje świadomość i decyzje, a w szerszej skali wpływa na roz- wój tzw. społeczeństwa informacyjnego. Ta forma organizacji społecznej cha- rakteryzuje się tym, że dysponuje rozwiniętymi środkami przetwarzania infor- macji i komunikowania, które są podstawą tworzenia dochodu narodowego, i dostarcza źródła utrzymania większości społeczeństwa3. Ma to związek z ro- snącym poziomem wykształcenia i dostępnością technik informowania4. Nie- mal powszechne komunikowanie się na odległość przy użyciu nowoczesnych technologii i globalny Internet sprawiają, że społeczeństwo informacyjne jest 1 S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego t. 2, H–N, Warszawa 2003, s. 107. 2 Tamże, s. 396. 3 Zob. H. Brdulak, Uwarunkowania funkcjonowania społeczeństwa informacyjnego, w: A.M. Mokrysz-Olszańska, B. Targański (red.), Uwarunkowania prawne marketingu w społe- czeństwie informacyjnym. Zagadnienia wybrane, Warszawa 2012, s. 13–23; T. Goban-Klas, P. Sien- kiewicz, Społeczeństwo informacyjne; Szanse, zagrożenia, wyzwania, Kraków 1999; M. Golka, Czym jest społeczeństwo informacyjne?, RPEiS 2005, Nr 4, s. 253–266; M. Kuliński, Regulacje ko- munikacji elektronicznej w rozwoju społeczeństwa informacyjnego Unii Europejskiej, Warszawa 2010, s. 1–16. 4 Zob. P. Mikłaszewicz, Obowiązki informacyjne w umowach z udziałem konsumentów na tle prawa Unii Europejskiej, Warszawa 2008, s. 26 i n.; E. Badura, Informacja przedkontraktowa w umowach konsumenckich, Warszawa 2017, s. 4 i n. 7 Rozdział I. Zagadnienia ogólne niekiedy określane mianem „społeczeństwa informatycznego”5. Obrazuje to rolę, jaką odgrywa w nim posługiwanie się – obok tradycyjnych sposobów ko- munikacji – technikami cyfrowymi. Współcześnie charakterystyczna jest róż- norodność form przekazywania informacji, np. ustna, pisemna, dźwiękowa, obrazowa, elektroniczna, przy czym formy te nie wykluczają się wzajemnie, gdyż np. obraz, dźwięk czy treść pisma mogą być przekazane na odległość elek- tronicznie. Znaczenie informacji rośnie wraz z ułatwieniem i upowszechnie- niem dostępu do niej. Najpierw druk, następnie telegraf i telefon oraz rozwój transportu, a obecnie nowoczesne metody przekazywania informacji słownej, dźwiękowej i wizualnej na odległość, znoszą przestrzenne i czasowe bariery przepływu informacji. Dzięki tym przemianom informacja stała się powszech- nie dostępna6. Informacja to także kategoria prawna, obecna m.in. w prawie UE w kon- tekście regulacji związanych ze społeczeństwem informacyjnym7. W prawie polskim informacja jest regulowana w odniesieniu do różnego rodzaju stosun- ków prawnych8, zarówno publicznych, jak i prywatnych. Niektóre jej aspekty są przedmiotem regulacji Konstytucji RP i związanych z nią ustaw. W ra- mach konstytucyjnych praw politycznych obywatelom przysługuje prawo do informacji o działalności organów władzy publicznej (art. 61)9, a w ramach praw ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych – prawo do informacji o sta- nie i ochronie środowiska (art. 74 ust. 3)10. W obszarze wolności i praw oso- bistych Konstytucja RP gwarantuje wolność wyrażania swoich poglądów oraz 5 M. Safjan, Prawo do prywatności i ochrona danych osobowych w społeczeństwie informa- tycznym, PiP 2002, Nr 6, s. 3. 6 Zob. I. Ihnatowicz, Człowiek, informacja, społeczeństwo, Warszawa 2013, s. 204–205. 7 Zob. np. dyrektywa (UE) 2015/1535 Parlamentu Europejskiego i Rady z 9.9.2015 r. usta- nawiająca procedurę udzielania informacji w dziedzinie przepisów technicznych oraz zasad doty- czących usług społeczeństwa informacyjnego (Dz.Urz. UE L Nr 241, s. 1); dyrektywa 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 22.5.2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (Dz.Urz. UE L Nr 167, s. 10 ze zm.); dyrektywa 2000/31/WE. Szerzej zob. D. Grodzka, Społeczeństwo informacyjne – idea, programy, badania, w: D. Grodzka (red.), Społeczeństwo informacyjne, Studia BAS 2009, Nr 2, s. 14–18. 8 Zob. G. Rączka, Informacja handlowa w prawie polskim, R.Pr. 2006, Nr 4, s. 47; J. Węgrzyn, Prawo konsumenta do informacji w Konstytucji RP i prawie unijnym, Wrocław 2013, s. 18–22. 9 Zob. ustawa z 6.9.2001 r. o dostępie do informacji publicznej (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1330 ze zm.) i ustawa z 5.8.2010 r. o ochronie informacji niejawnych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 412 ze zm.). 10 Zob. ustawa z 3.10.2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2081 ze zm.). 8 § 1. Informacja w obrocie cywilnoprawnym pozyskiwania i rozpowszechniania informacji (art. 54 ust. 1)11, a także ochronę informacji o obywatelach (art. 51)12. Przepisy te mają na celu przede wszyst- kim określenie zasad dostępu do informacji publicznych oraz zasad ochrony informacji o obywatelach. Informacja odgrywa także istotną rolę w obrocie cywilnoprawnym, czyli w stosunkach między podmiotami prawa cywilnego, głównie powstających w wyniku zawierania umów. We współczesnym świecie skala i dostępność in- formacji wpływa na intensyfikację i łatwość obrotu. Prócz tradycyjnych spo- sobów komunikowania się obrót cywilnoprawny korzysta z poczty elektro- nicznej, baz danych, Internetu13. Przy użyciu nowoczesnych technik można zawierać umowy, uczestniczyć w aukcjach, świadczyć usługi, np. w sektorach bankowym, ubezpieczeniowym, turystycznym. Wymiana gospodarcza i inte- growanie się rynków poszczególnych państw w Europie były czynnikami in- tensyfikacji roli informacji i pobudziły zbliżanie się standardów informacyj- nych w obrocie cywilnoprawnym. Z tych powodów nie sposób analizować tej materii w prawie polskim bez uwzględnienia kontekstu unijnego, zwłaszcza – choć nie tylko – w dziedzinie prawa konsumenckiego. Obowiązki informacyjne spoczywające na uczestnikach obrotu cywilno- prawnego pojawiają się na dwóch etapach: przedumownym i umownym. W tym drugim zakresie wzajemne lub jednostronne przekazywanie sobie in- formacji przez strony jest często elementem wykonywania już zawartej umowy (np. w stosunkach wynikających z umów agencyjnych czy dystrybucyjnych). W tej fazie obowiązki informacyjne stron mogą wynikać z przepisów praw- nych, zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów, a także z woli samych kontrahentów. Istniejący już między stronami stosunek umowny uła- twia ocenę treści i wykonania obowiązków informacyjnych. Przedmiotem analizy w niniejszym opracowaniu są natomiast obowiązki informacyjne na etapie wcześniejszym – przedumownym. Ich specyfika po- lega na tym, że – wobec niezawarcia jeszcze umowy – samego obowiązku in- formacji, jak również jego treści, musimy poszukiwać poza wolą potencjal- 11 Zob. ustawa z 29.12.1992 r. o radiofonii i telewizji (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1414 ze zm.). 12 Zob. rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27.4.2016 r. w spra- wie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swo- bodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) (Dz.Urz. UE L Nr 119, s. 1); ustawa z 10.5.2018 r. o ochronie danych osobo- wych (Dz.U. z 2018 r. poz. 1000 ze zm.); ustawa z 9.4.2010 r. o udostępnianiu informacji gospo- darczych i wymianie danych gospodarczych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 470 ze zm.). 13 Zob. W.J. Kocot, Wpływ Internetu na prawo umów, Warszawa 2004, s. 13 i n. 9 Rozdział I. Zagadnienia ogólne nych stron. Obowiązki takie wynikają często z przepisów prawa, ale istotną rolę w odniesieniu do niektórych rodzajów umów odgrywają także normy niewią- żące, etyczne (np. w odniesieniu do umów franchisingu). Ponadto doniosłość informacji przedkontraktowej wiąże się z jej rolą jako czynnika kształtującego podejmowanie decyzji o zawarciu umowy i wpływającego na jej treść. Okre- ślone informacje muszą być ujawnione, aby strony mogły rozważnie podejmo- wać decyzje o zawarciu umowy, a jawność – z uwagi na bezpieczeństwo ob- rotu – przeważa wówczas nawet nad tajemnicą przedsiębiorstwa14. Informacje istotne dla uczestników obrotu cywilnoprawnego dotyczą przede wszystkim przedmiotu umowy, praw i obowiązków przyszłych stron, osoby kontrahenta, zwłaszcza w przypadku umów zawieranych bez jednoczesnej obecności stron, okoliczności zawarcia umowy, ryzyka transakcji. Uzyskanie jak najpełniejszej, rzetelnej i niewprowadzającej w błąd informacji leży w interesie osoby, która nią nie dysponuje i dąży do jej uzyskania, aby zmniejszyć prawdopodobień- stwo zawarcia niekorzystnej dla siebie umowy. Właściwa informacja pomaga zdecydować, czy zawrzeć umowę, z którym z potencjalnych kontrahentów, ja- kiej treści i w jakim celu. Informacja jest też istotnym elementem zachęty do za- warcia umowy. Dysponenci informacji mogą posługiwać się nią, aby nakłonić do konkretnego wyboru. Ma to szczególne znaczenie na rynkach konkurencyj- nych, na których podobne towary i usługi są oferowane przez wiele podmio- tów. Informacja odgrywa więc ważną rolę w strategii marketingowej konkuru- jących ze sobą uczestników rynku, którzy muszą liczyć się z tym, że potencjalny kontrahent podejmuje decyzję, porównując informacje dostarczone przed za- warciem umowy. Informacja może być jednak także instrumentem manipula- cji lub nawet wprowadzać w błąd. Zalew informacjami sprawia, że odbiorcy mają trudności z dokonywaniem ich selekcji, weryfikacją czy wręcz właściwym zrozumieniem. Liczba informacji nie zawsze idzie w parze z jakością. Ich nad- miar może bowiem prowadzić do dezinformacji15. Istotne jest więc, aby w ko- niecznym zakresie przepisy kształtowały nie tylko treść informacji, które mają być udostępnione na etapie przedkontraktowym, ale także ich jakość, formę, sposób, a nawet rozsądny czas przekazania. Przedkontraktowe standardy informacyjne można zidentyfikować w od- niesieniu do znacznej liczby umów cywilnoprawnych. W opracowaniu 14 T. Stawecki, Jawność jako wartość prawna, Studia Iuridica 2004, t. 43, s. 228. Zob. jednak dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/943 z 8.6.2016 r. w sprawie ochrony nie- jawnego know-how i niejawnych informacji handlowych (tajemnic przedsiębiorstwa) przed ich bezprawnym pozyskiwaniem, wykorzystywaniem i ujawnianiem (Dz.Urz UE L Nr 157, s. 1). 15 Zob. M. Golka, Czym jest społeczeństwo informacyjne?, s. 259 i 261–262. 10 § 2. Aksjologiczne podstawy regulowania... uwzględniono umowy najbardziej rozpowszechnione w obrocie, co do któ- rych wyraźna jest tendencja do tworzenia takich standardów. Umowy te ujęto w dwie grupy w zależności od tego, czy przedumowne obowiązki informa- cyjne mają na celu ochronę konsumenta (część II), czy też nie są z nią spe- cyficznie związane, czyli są takie same niezależnie od tego, czy kontrahent ma status konsumenta, czy przedsiębiorcy (część III). W pierwszej z tych grup uwzględniono: 1) umowy konsumenckie objęte PrKonsU (zawierane w okolicznościach typowych; zawierane w okolicznościach nietypowych, czyli poza lokalem przedsiębiorstwa lub na odległość, oraz dotyczące usług finanso- wych zawierane na odległość); 2) umowy sprzedaży konsumenckiej; 3) umowy o kredyt konsumencki; 4) umowy o kredyt konsumencki związany z nierucho- mościami mieszkalnymi (kredyt hipoteczny); 5) umowy o odwrócony kredyt hipoteczny; 6) umowy o imprezy turystyczne i powiązane usługi turystyczne oraz 7) umowy timeshare i umowy zbliżone. Druga grupa obejmuje natomiast: 1) umowy o świadczenie usług; 2) umowy agencyjne; 3) umowy dystrybucyjne; 4) umowy franchisingu; 5) umowy ubezpieczenia; 6) umowy dystrybucji ubez- pieczeń; 7) umowy o świadczenie usług płatniczych; 8) umowy deweloperskie i 9) handel elektroniczny. § 2. Aksjologiczne podstawy regulowania przedumownych obowiązków informacyjnych Informacja przed zawarciem umowy jest często przekazywana przez pod- miot profesjonalny z jego własnej inicjatywy, jako przejaw naturalnego dążenia do pozyskania kontrahenta. On sam decyduje, jakich informacji, w jakiej for- mie i w jakim czasie udzieli. Niekiedy jest do tego zmotywowany przez wyka- zującą w tym względzie aktywność osobę zainteresowaną zawarciem umowy. Informacje w okresie przedumownym są szczególnie przydatne w odniesieniu do umów o złożonej treści lub związanych z istotnym ryzykiem kontrakto- wym. Nie zawsze jednak ich zakres i sposób ujawniania jest satysfakcjonujący. Zupełny brak informacji może być równy w skutkach w zakresie pochopnego podjęcia decyzji o zawarciu umowy z sytuacją, gdy informacji udzielono, była ona jednak niepełna, niejasna, zawiła, nierzetelna czy wręcz fałszywa lub wpro- wadzająca w błąd. Informacja przedumowna jest pożądana zwłaszcza w przy- padku umów nienegocjowanych indywidualnie, które zawierane są na zasa- dzie adhezji, przy wykorzystaniu wzorców umownych, strona nie ma bowiem 11 Rozdział I. Zagadnienia ogólne wówczas wpływu na treść umowy. Normatywny katalog informacji przedkon- traktowych narzuca przedsiębiorcy, jakie informacje musi udostępnić przed zawarciem umowy. Przyczyną, dla której informacja powinna spełniać okre- ślone standardy, mogą być także okoliczności, w jakich dochodzi do zawarcia umowy: brak jednoczesnej obecności stron (na odległość), inne miejsce niż lokal przedsiębiorstwa, brak czasu do namysłu, presja ze strony podmiotu dą- żącego do zawarcia umowy. Z tych powodów podejmowane są próby uregulowania prawnego obo- wiązku informacji przedumownej (pre-contractual disclosure obligation). Cha- rakterystyczne jest to, że inicjatywę wykazują w tym względzie nie tylko usta- wodawcy krajowi, lecz także – a może nawet przede wszystkim – inicjowane są regulacje ponadnarodowe (UNIDROIT, prace nad europejskim prawem umów). Obowiązki informacyjne określają też nierzadko na zasadzie self-regu- lation sami zrzeszający się przedsiębiorcy, którzy – wydając stosowne normy deontologiczne – dobrowolnie podporządkowują się zawartym w nich zasa- dom uczciwego obrotu. Nie wszystkie więc dokumenty dotyczące informacji przedumownej mają charakter wiążących aktów prawnych, lecz z racji rangi gremiów, które je opracowują, wyznaczają w tym zakresie liczące się standardy jako tzw. soft law, co należy uznać za pozytywne zjawisko. Aksjologiczne względy konstruowania obowiązku informacji przedumow- nej polegają przede wszystkim na dążeniu do ochrony słabszej strony umowy. Wyraźnie widać to w stosunkach z udziałem konsumenta, który w konfronta- cji z profesjonalistą ma z reguły słabszą pozycję negocjacyjną i deficyt wiedzy oraz doświadczenia, jak również mniejsze możliwości ekonomiczne i organi- zacyjne. Ochronne działania legislacyjne są w tym wypadku przez jednych uza- sadniane paternalizmem (protekcjonizmem) makroekonomicznym16, przez innych zaś dążeniem do ochrony wolności oceny i wyboru17. Z tych też wzglę- dów normatywne obowiązki informacyjne zostały nałożone na przedsiębior- ców najwcześniej właśnie w odniesieniu do umów konsumenckich i nadal są w tej dziedzinie intensywnie rozwijane18. Słabszą stroną umowy może być jed- 16 A. Bierć, Zarys prawa prywatnego. Część ogólna, Warszawa 2018, s. 476. 17 E. Łętowska, Ustawa o ochronie niektórych praw konsumentów. Komentarz, Warszawa 18 Zob. P. Giliker, Unifying European Contract Law: Identifying a European Pre-contrac- tual Obligation to Inform, Cambridge Yearbook of European Legal Studies 2004–2005(2006), t. 7, s. 135–159; H. Rösler, Protection of the Weaker Party in European Contract Law: Standardized and Individual Inferiority in Multi-level Private Law, ERPL 2010, Nr 4, s. 737–738; T. Wilhelmsson, European Rules on Pre-contractual Information Duties?, ERA Forum 2006, Nr 1, s. 21–24. 2001, s. 26. 12 § 2. Aksjologiczne podstawy regulowania... nak także podmiot profesjonalny w relacji z drugim przedsiębiorcą19. Mimo prawnej równorzędności i autonomii podmiotów stosunków cywilnopraw- nych, przedsiębiorcy w relacjach obustronnie profesjonalnych mogą różnić się np. potencjałem ekonomicznym, pozycją rynkową, możliwością skutecznego konkurowania, liczbą fachowego personelu, doświadczeniem w prowadzeniu działalności. Należy uznać, że ta dysproporcja ekonomiczna może być wyrów- nana dzięki realizacji obowiązku informacji, który nie prowadzi do uprzywile- jowania strony słabszej, lecz do przyznania jej równorzędnej pozycji jako po- tencjalnej strony stosunku prawnego20. Konstruowanie prawnego obowiązku informacji przedumownej ma na celu przeciwdziałanie asymetrii informacyjnej, która jest przejawem nie- równowagi podmiotów w obrocie. Można założyć, że potencjalni kontrahenci dążą do tego, aby podejmowanie przez nich decyzji o zawarciu umowy doko- nywane było świadomie, na podstawie możliwie najpełniejszych danych doty- czących treści i okoliczności transakcji. Zazwyczaj występuje jednak między nimi różnica w poziomie wiedzy na temat przedmiotu potencjalnej umowy, okoliczności jej zawarcia i możliwego ryzyka21. Każdy z podmiotów może być zainteresowany pozyskaniem informacji od drugiej strony i w tym sensie może się zdarzyć, że obie mają „deficyt” informacji. Często bywa jednak, że brak czy niedostatek informacji godzi w interes jednej strony. Ma to zwłaszcza miej- sce wówczas, gdy jeden z uczestników obrotu jest aktywny w poszukiwaniu kontrahentów czy klientów, proponowaniu zawarcia umowy, kształtowaniu jej treści (np. przez opracowanie wzorca, regulaminu, prospektu, oferty) czy też w stwarzaniu warunków do zawarcia umowy, druga strona jest natomiast jedynie adresatem tych działań. Podmiotem, którego wiedza pozostaje w istot- nej dysproporcji do wiedzy przedsiębiorcy, jest konsument. Asymetria wystę- puje jednak także w stosunkach obustronnie profesjonalnych i analizy ekono- miczne dowodzą, że ma ona wpływ na podejmowanie przez przedsiębiorców decyzji gospodarczych22. Zdarza się ponadto, że informacja stanowi tajemnicę przedsiębiorstwa (np. know-how w umowach franchisingu), jest więc na eta- 19 Zob. B. Kaczorowska, Standardy cywilnoprawnej ochrony kontrahenta w stosunkach dwu- stronnie profesjonalnych, KPP 2013, Nr 1, s. 65 i n. 20 K. Kańska, Pojęcie konsumenta w kodeksie cywilnym na tle tendencji europejskich, KPP 2004, Nr 1, s. 37. 21 Zob. J. Kołacz, J. Wszołek, Specyfika prospektów informacyjnych jako środka ochrony kon- sumentów na przykładzie ustawy deweloperskiej oraz ustawy o timeshare, Rej. 2012, Nr 9, s. 42–44. 22 Zob. A. Skowroński, Wpływ asymetrii informacji na decyzje finansowe przedsiębiorstw, RPEiS 2005, Nr 3, s. 151–160. 13 Rozdział I. Zagadnienia ogólne pie przedumownym ujawniana tylko w takim zakresie, jaki jest potrzebny do pozyskania kontrahenta, który przed zawarciem umowy chce poznać jej przy- datność w prowadzeniu działalności. Różne są oceny dotyczące występowania asymetrii informacyjnej w przy- szłości. Jedni przewidują jej nasilenie wraz ze wzrostem znaczenia nowych technologii, przy czym będzie się to przejawiać nie tylko w zakresie dostępu do informacji, lecz także intelektualnych możliwości jej wykorzystania23. Inni uważają natomiast, że aktywny konsument, umiejący korzystać ze współcze- snych technologii, jest zdolny samodzielnie dotrzeć do niezależnych i obiek- tywnych informacji, co spowoduje, że paradygmat asymetrii informacyjnej, na którym oparta jest obecnie aksjologia ochrony konsumenta, straci na zna- czeniu. Ma to związek z takimi zjawiskami jak rozwój platform cyfrowych24 czy wykorzystywanie technologii rozszerzonej rzeczywistości do uzyskiwania informacji o produkcie przez dostosowane do tego urządzenia i aplikacje25. Dążenie do zniwelowania asymetrii polega na pozyskaniu informacji, ge- neruje to jednak koszty, choćby w postaci czasu poświęconego na ich poszu- kiwanie i uzyskanie. Jeżeli deficyt informacji leży po stronie słabszej, koszty te mogą być wręcz barierą podjęcia decyzji o zawarciu umowy w obawie o zbyt- nie ryzyko, którego strona ta nie może właściwie ocenić. Jest to więc kolejny powód regulacji prawnej obowiązków informacyjnych. W ten systemowy spo- sób na przedsiębiorcę, który dysponuje informacją, przenoszony jest obowią- zek eliminowania asymetrii informacyjnej. Przedsiebiorca może bowiem do- starczyć informacji z najmniejszym dla siebie obciążeniem26. Należy jednak postulować, aby legislatorzy, nakładając na przedsiębiorców obowiązki infor- macyjne, zwłaszcza w okresie przedumownym, gdy nie ma pewności, że do za- warcia umowy w ogóle dojdzie, dbali, aby obowiązki te nie były nadmierne. Po- winny one jedynie wyrównywać sytuację stron, a nie obciążać przedsiębiorców zbyt dużymi kosztami, które wiążą się z koniecznością przygotowania infor- macji, jej utrwalenia, dostarczenia i udostępnienia (obszerne, szczegółowe fol- 23 P. Machnikowski, Prawo zobowiązań w 2025 roku. Nowe technologie, nowe wyzwania, w: A. Olejniczak, J. Haberko, A. Pyrzyńska, D. Sokołowska (red.), Współczesne prawo zobowiązań, Warszawa 2015, s. 387. 24 Wniosek – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie propagowania sprawiedliwości i przejrzystości dla użytkowników biznesowych korzystających z usług pośred- nictwa internetowego, 26.4.2018 r., COM(2018) 238 final. 25 M. Jagielska, Prawo konsumenckie w przyszłym kodeksie cywilnym, TPP 2017, Nr 2, 26 Zob. J. Kołacz, J. Wszołek, Specyfika prospektów informacyjnych, s. 43–44; P. Mikłaszewicz, Obowiązki informacyjne, s. 67. s. 26–28. 14 § 2. Aksjologiczne podstawy regulowania... dery, prospekty, formularze). Zbyt wygórowane wymagania w tym względzie rzutują na cenę towarów lub usług, którą ostatecznie ponosi beneficjent infor- macji, a nawet mogą czynić prowadzenie działalności nieopłacalnym. Oczywi- ście przygotowana dokumentacja ma w dużym stopniu wielokrotne zastoso- wanie w przypadku identycznych czy podobnych transakcji, a poza tym może służyć do zachęcania potencjalnych kontrahentów do zawarcia umowy, obo- wiązki te ciążą jednak na przedsiębiorcy niezależnie od skali jego działalności i możliwości finansowych. Obniżenie kosztów wywiązywania się z obowiąz- ków informacyjnych jest możliwe dzięki coraz częstszej dopuszczalności praw- nej przekazywania informacji na innych niż papier trwałych nośnikach. Infor- macja drukowana nadal jeszcze odgrywa w praktyce dużą rolę, systematycz- nie jednak maleje. Generalnie należy zauważyć, że o intensywności ochrony konsumenta decyduje nie tyle liczba i szczegółowość informacji udzielonych na etapie przedumownym, co ich znaczenie dla podjęcia decyzji o zawarciu danego rodzaju umowy, jak również ich rzetelność i przejrzystość. Wprowadzanie obowiązków informacyjnych może być postrzegane jako ograniczenie zasady swobody umów, zwłaszcza jeżeli przybiera postać prze- pisów imperatywnych i semiimperatywnych27. Jednakże zasada swobody kon- traktowania, która zakłada, że strony zawierające umowę mogą ułożyć stosu- nek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecz- nego (art. 3531 KC), nie może być w pełni realizowana, jeżeli podmiot nie ma możliwości właściwej oceny skutków tej umowy. Już sam proces podejmowa- nia decyzji powinien odbywać się w warunkach swobody. Zdecydować, czy umowę zawrzeć, z kim i jakiej treści, mogą swobodnie tylko podmioty, które są w posiadaniu niezbędnych informacji. Zasada swobody kontraktowania może więc doznawać ograniczeń w postaci konieczności wykonania przed za- warciem umowy obowiązków informacyjnych w interesie drugiej strony i ten czynnik jest równie ważny w obrocie konsumenckim, jak i profesjonalnym, 27 Zob. A. Brzozowski, w: A. Brzozowski, J. Jastrzębski, M. Kaliński, E. Skowrońska-Bocian, Zo- bowiązania. Część ogólna, Warszawa 2016, s. 152–167; W. Czachórski, A. Brzozowski, M. Safjan, E. Skowrońska-Bocian, Zobowiązania. Zarys wykładu, Warszawa 2009, s. 145–155; P. Machnikow- ski, Swoboda umów według art. 3531 KC. Konstrukcja prawna, Warszawa 2005, s. 224 i n.; J. Mo- jak, w: J. Mojak, J. Widło, Polskie prawo kontraktowe. Zarys wykładu, Warszawa 2005, s. 58 i n.; Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 2018, s. 132–142; J. Rajski, W.J. Kocot, K. Zaradkiewicz, Prawo kontraktów handlowych, Warszawa 2007, s. 81 i n.; M. Safjan, Zasada swobody umów (Uwagi wstępne na tle wykładni art. 3531 k.c.), PiP 1993, Nr 4, s. 14 i n.; R. Trzaskowski, Granice swobody kształtowania treści i celu umów obligacyjnych. Art. 3531 K.C., Kraków 2005, s. 22 i n. 15 Rozdział I. Zagadnienia ogólne mimo że obszar swobody w obrocie między przedsiębiorcami jest co do zasady szerszy niż w obrocie konsumenckim28. Wyznaczenie granic swobody umów sprzyja jednocześnie ochronie słabszej strony umowy29. Obowiązki w zakresie informacji przedkontraktowej znajdują także oparcie w innych ogólnych zasadach prawa umów. Już bowiem na tym etapie strony powinny móc oczekiwać od partnera respektowania wartości powszechnie chronionych w postaci równości i sprawiedliwości kontraktowej. Rzetelna in- formacja jest w szczególności warunkiem realizacji autonomii woli stron w za- kresie kontraktowania, która wynika z wolności jednostki30. O stopniu tej au- tonomii może stanowić zakres i jakość dostarczonych informacji. W projek- tach, które przygotowano w ramach prac nad europejskim prawem umów, jako klauzule, które są wyznacznikami zachowań stron w okresie przedumow- nym, wymienia się: dobrą wiarę, uczciwy obrót i dobre praktyki handlowe (dobre obyczaje)31. Należyta informacja przyczynia się do realizacji tych zasad w praktyce obrotu. Wymagania informacyjne stawiane przedsiębiorcom przed zawarciem umowy mają również wzmacniać bezpieczeństwo obrotu, wiary- godność i wzajemne zaufanie potencjalnych partnerów umownych32. Zasada 28 C. Żuławska, O swobodzie umów w obrocie zawodowym, w: A. Kidyba, R. Skubisz (red.), Wspólczesne problemy prawa handlowego. Księga jubileuszowa dedykowana prof. dr hab. Marii Poźniak-Niedzielskiej, Kraków 2007, s. 466. 29 Zob. M. Jagielska, Ochrona konsumenta jako ograniczenie autonomii woli stron w prawie kolizyjnym, w: B. Gnela (red.), Ustawowe ograniczenia swobody umów. Zagadnienia wybrane, Warszawa 2010, s. 376; M. Safjan, Umowy związane z obrotem gospodarczym jako najważniejsza kategoria czynności handlowych, PPH 1998, Nr 2, s. 6; E. Traple, Ochrona słabszej strony umowy a kontrola treści umowy ze względu na przekroczenie granic swobody umów i sposób zawarcia umowy, KPP 1997, Nr 2, s. 227 i n. 30 Zob. P. Mikłaszewicz, Obowiązki informacyjne, s. 38–40. 31 Zob. R. Schulze, F. Zoll, European Contract Law, Baden-Baden 2016, s. 144–150; M. Bie- niak, Zasady: dobrej wiary i uczciwego obrotu oraz swobody umów w kodeksie zobowiązań oraz Zasadach europejskiego prawa umów, SP 2008, Nr 4, s. 49–58; C. Castronovo, Information Duties and the Precontractual Good Faith, ERPL 2009, Nr 4, s. 559–571; T. Pfeiffer, Good Faith, ERA Forum 2006, Nr 1, s. 67–75. Dobra wiara uznawana jest w różnych systemach prawnych za obiek- tywne kryterium oceny zachowania stron przy zawieraniu umowy, zob. M. Pilich, Dobra wiara w Konwencji o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów, Warszawa 2006, s. 56–79. 32 Zob. P. Machnikowski, Prawne instrumenty ochrony zaufania przy zawieraniu umów, AUWr, 2010, Nr 3206, s. 79 i n.; tenże, Uwagi wstępne o podstawach odpowiedzialności cywil- nej za zawiedzione zaufanie, w: P. Machnikowski (red.), Odpowiedzialność w prawie cywilnym, AUWr 2006, Nr 2897, s. 215 i n.; M. Kaliński, (Recenzja) P. Machnikowski, Prawne instrumenty ochrony zaufania przy zawieraniu umów, AUWr no 3206, Wrocław 2010, KPP 2012, Nr 1, s. 567. 16 § 2. Aksjologiczne podstawy regulowania... lojalności33 powinna dotyczyć nie tylko okresu po zawarciu umowy, ale rów- nież czynności prowadzących do jej zawarcia. Formułowanie przedumownych obowiązków informacyjnych ma mocne podstawy aksjologiczne jako element szerszej ochrony konsumenta34. Naj- wcześniej uzasadnienia prawnej ochrony konsumenta poszukiwano w Stanach Zjednoczonych, gdzie w latach 60. XX w. dostrzeżono potrzebę uwzględnie- nia interesu konsumentów jako grupy społecznej w ramach public interest law. Uznanie, iż grupa ta nie korzysta z dostatecznej reprezentacji, spowodo- wało powiązanie jej ochrony z ideą praw i wolności obywatelskich. W Euro- pie ochrona konsumenta przeszła znamienną ewolucję. Początkowo była ele- mentem działań wspólnotowych nakierowanych na integrację rynków państw członkowskich. Zakładano, że zapewnienie swobodnego przepływu towarów, usług i kapitału oraz ochrona konkurencji samoczynnie podniosą poziom ochrony konsumenta. Z czasem jednak to „produktywistyczne” podejście ustą- piło na rzecz tendencji do ujmowania ochrony konsumenta jako odrębnego celu Wspólnoty Europejskiej (autonomizacja ochrony konsumenta). Wyra- zem usamodzielnienia się polityki w tym zakresie były zmiany w prawie pier- wotnym, w szczególności nakaz uwzględniania ochrony konsumenta w ra- mach środków podejmowanych w obrębie innych polityk i działań UE. Jako główne motywy ochrony konsumenta w prawie unijnym wskazuje się ochronę jego wolności wyboru i prawa decyzji, zwiększenie przejrzystości sprzyja- jące podejmowaniu decyzji oraz ochronę prywatności35. Europejska aksjologia ochrony konsumenta opiera się na dążeniu do zwiększenia wiedzy i informa- cji, a w rezultacie możliwości rzeczywiście wolnego i swobodnego działania36. Chronione wartości wynikają zatem z założenia, że konsument nie jest dosta- tecznie i należycie poinformowany. Jednocześnie stawiają one barierę infor- macji agresywnej, napastliwej, naruszającej prywatność konsumenta. Nadal jednak w UE istotnym motywem regulacji przedkontraktowych obo- wiązków informacyjnych jest dążenie do znoszenia przeszkód w obrocie mię- 33 Zob. J. Pokrzywniak, Obowiązek lojalności jako element stosunku obligacyjnego, MoP 2003, Nr 18, s. 885–889; M. Romanowski, Uczciwość (lojalność) kontraktowa – kilka refleksji, w: K. Szcze- panowska-Kozłowska (red.), Oblicza prawa cywilnego. Księga Jubileuszowa dedykowana Profeso- rowi Janowi Błeszyńskiemu, Warszawa 2013, s. 388 i n. 34 Zob. szerzej E. Łętowska, Prawo umów konsumenckich, Warszawa 2002, s. 2–39; taż, Eu- ropejskie prawo umów konsumenckich, Warszawa 2004, s. 1–44. 35 E. Łętowska, Prawo umów, s. 22–34; taż, Europejskie prawo, s. 25–28. 36 E. Łętowska, Antynomie ochrony konsumenta w prawie wspólnotowym, w: J. Barta (red.), Księga pamiątkowa ku czci Profesora Janusza Szwai, Prace z Wynalazczości i ochrony własności intelektulnej, Kraków 2004, Nr 88, s. 394; taż, Ustawa o ochronie niektórych praw, s. 26. 17 Rozdział I. Zagadnienia ogólne dzy państwami członkowskimi, czyli wzgląd dotyczący umacniania rynku we- wnętrznego. Podnoszenie standardów informacyjnych ma służyć zwiększeniu zaufania do obrotu transgranicznego. Dotyczy to zarówno obrotu profesjo- nalnego, jak i konsumenckiego, ułatwianie transakcji przekraczających gra- nice państw członkowskich przyczynia się bowiem do realizacji swobody prze- pływu towarów, usług i kapitału. Nasuwa się wniosek, że w zakresie obrotu konsumenckiego czynnik ten pełni w UE równie ważną rolę jak zapewnie- nie wysokiego poziomu ochrony konsumenta i realizacja jego prawa do infor- macji oraz prawa do zdrowia i bezpieczeństwa. W unijnych aktach prawnych szczególnie rozwijane są ponadto przepisy dotyczące informacji przedumow- nej w związku z rozwojem obrotu elektronicznego jako instrumentu szczegól- nie sprzyjającego integrowaniu rynku. Normy ustanawiające wymagania informacyjne mają także istotne znacze- nie w budowaniu systemu konkurencyjnej gospodarki rynkowej. Za ważne uzasadnienie zobligowania przedsiębiorców do przedstawiania standardo- wych informacji należy uznać ułatwienie przez to klientom porównywania ofert (np. w zakresie obrotu bankowego, ubezpieczeń, turystyki)37. Lista infor- macji, które muszą być dostarczone przed zawarciem umowy, a często także ich ustalona przepisami forma, sprawiają, że różnice między warunkami za- warcia umowy proponowanymi przez różnych przedsiębiorców są bardziej czytelne i przejrzyste. To z kolei może pobudzać konkurencję, gdyż świa- domi tego przedsiębiorcy dążą do zaoferowania klientom korzystniejszych wa- runków niż te, które muszą przedstawić standardowo. Informacja stosowana z inicjatywy przedsiębiorcy jest instrumentem marketingu i reklamy. Nieunik- nione są jednak także praktyki wykorzystywania przez przedsiębiorców zjawi- ska nadmiaru dostarczanych informacji. W „powodzi” informacji łatwo bo- wiem „ukryć” informacje niekorzystne dla klienta. Zbyt obszerne dokumenty nie zachęcają przecież do dokładnej lektury – w praktyce zbyt szczegółowa in- formacja może paradoksalnie prowadzić do jej faktycznego braku. Prawidłowe określenie standardów informacyjnych powinno zatem mieć na względzie, że rozbudowanie obowiązków w tym zakresie niesie ze sobą także pewne ryzyko i może odnieść przeciwny skutek. 37 Dostęp do porównywalnych, wiarygodnych i łatwych w użyciu informacji został przy- jęty jako jeden z priorytetów w unijnym Programie na rzecz konsumentów na lata 2014–2020 – zob. rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 254/2014 z 26.2.2014 r. w spra- wie wieloletniego programu na rzecz konsumentów na lata 2014–2020 oraz uchylające decyzję Nr 1926/2006/WE (Dz.Urz. UE L Nr 84, s. 42). 18 § 3. Podmiotowe aspekty informacji przedumownej § 3. Podmiotowe aspekty informacji przedumownej Obowiązki w zakresie informacji przedumownej ciążą w obrocie cywilno- prawnym na jego profesjonalnych uczestnikach. Określenie „podmioty profe- sjonalne”, mimo że nie stanowi kategorii normatywnej, jest używane w dok- trynie i praktyce. Jego opisowy charakter pozwala nawiązać do pojęcia obrotu profesjonalnego, w którym podmioty te uczestniczą. W piśmiennictwie wy- różniono obrót powszechny, obustronnie profesjonalny i jednostronnie pro- fesjonalny, a jako podtyp tego ostatniego obrót konsumencki38. Niekiedy wy- różnia się ponadto obrót z udziałem podmiotów publicznych, kwalifikowany jako „umowy w administracji”39, który jednak pozostaje poza zakresem niniej- szego opracowania. W obrocie powszechnym – między podmiotami, które w ogóle nie prowa- dzą działalności gospodarczej albo prowadzą ją, ale dana czynność nie pozo- staje z nią w związku, nie ma tendencji legislacyjnych do formułowania obo- wiązków informacyjnych. Obowiązki te coraz częściej pojawiają się w obrocie obustronnie profesjonalnym (B2B – business to business), nazywanym też ob- rotem dwustronnie gospodarczym, obrotem gospodarczym sensu stricto lub obrotem handlowym sensu stricto, w ramach którego czynności są zwierane w związku z wykonywaną przez obie (wszystkie) strony działalnością gospo- darczą. Uczestników tego obrotu określa się mianem profesjonalistów, gdyż zakłada się, że dysponują oni fachową wiedzą dotyczącą prowadzonej przez nich działalności oraz ponieważ ciąży na nich ryzyko gospodarcze z nią zwią- zane40. Zasadniczo podmioty te pozostają względem siebie w relacji równo- rzędności i kształtują swoje stosunki w ramach swobody umów na tych samych zasadach. Niekiedy może jednak występować między nimi faktyczna nierów- ność, wynikająca z różnego potencjału ekonomicznego, pozycji rynkowej czy siły negocjacyjnej, które to okoliczności czynią jeden z podmiotów stroną słab- szą. W tym wypadku nałożone na podmioty silniejsze prawne obowiązki in- formacyjne mogą już na etapie przedumownym przyczyniać się do niwelowa- nia tego deficytu równości. 38 Zob. M. Koszowski, Obrót powszechny, profesjonalny i konsumencki, Ius Novum 2010, Nr 4, s. 160–165 i cyt. tam literatura. 39 P. Stec, Kodeks cywilny – między dekodyfikacją a rekodyfikacją, w: P. Stec, M. Załucki (red.), 50 lat kodeksu cywilnego. Perspektywy rekodyfikacji, Warszawa 2015, s. 35. Szerzej zob. P. Stec, Umowy w administracji. Studium cywilnoprawne, Warszawa 2013; R. Szczepaniak, Umowy w ad- ministracji (w związku z monografią Piotra Steca), KPP 2015, Nr 2, s. 359–379. 40 M. Koszowski, Obrót powszechny, s, 161. 19 Rozdział I. Zagadnienia ogólne Przede wszystkim jednak obowiązki informacyjne ustanawia się w obrocie jednostronnie profesjonalnym, zwłaszcza w relacjach z konsumentami (B2C – business to consumer). Obrót jednostronnie profesjonalny (jednostronnie go- spodarczy, gospodarczy sensu largo, handlowy sensu largo), to relacje, w któ- rych jeden z podmiotów dokonuje danej czynności w związku z prowadzoną przez siebie działalnością gospodarczą, drugi natomiast w celu z taką działal- nością niezwiązanym, ponieważ albo działalności takiej w ogóle nie prowadzi, albo nie pozostaje ona w związku z daną czynnością (podmioty profesjonalny i nieprofesjonalny)41. Najczęściej obrót jednostronnie profesjonalny to obrót konsumencki, tzn. odbywający się między podmiotem profesjonalnym i konsumentem w ro- zumieniu art. 221 KC. W świetle tego przepisu, wprowadzonego do części ogól- nej kodeksu cywilnego w 2003 r., za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Definicja ta przeciwstawia dwie kategorie podmiotów: konsumentów i przedsiębiorców, co oznacza nawiąza- nie do pojęcia „podmiotów funkcjonalnych”, tj. pełniących w obrocie okre- śloną rolę społeczną42. Ewolucja definicji konsumenta w KC poszła w kie- runku jej odniesienia tylko do osób fizycznych, co jest zgodne z rozumieniem tego pojęcia w prawie unijnym43. Dyrektywy konsumenckie definiują kon- sumenta jako osobę fizyczną, która działa w celach niezwiązanych ze swoją działalnością handlową, gospodarczą lub zawodową44. Nowelizacja art. 221 KC 41 Tamże, s. 162. 42 A. Bierć, Zarys prawa prywatnego, s. 454–455. 43 M. Pazdan, Osoby fizyczne, w: System PrPryw, t. 1, 2012, s. 1111–1112; Z. Radwański, Pod- mioty prawa cywilnego w świetle zmian kodeksu cywilnego przeprowadzonych ustawą z dnia 14 lutego 2003 r., PS 2003, Nr 7/8, s. 13–14. Ograniczenie statusu konsumenta tylko do osób fi- zycznych spotkało się też z dezaprobatą – S. Koroluk, Zmiana definicji konsumenta w Kodeksie cywilnym – propozycja interpretacji, MPr 2003, Nr 10, s. 439–443. 44 Zob. np. art. 2 lit. b dyrektywy 93/13/EWG, art. 1 ust. 2 lit. a dyrektywy 1999/44/WE, art. 2 lit. e dyrektywy 2000/31/WE, art. 2 lit. d dyrektywy 2002/65/WE, art. 2 lit. a dyrektywy 2005/29/WE, art. 3 lit. a dyrektywy 2008/48/WE, art. 2 ust. 1 lit. f dyrektywy 2008/122/WE, art. 2 pkt 1 dyrektywy 2011/83/UE, art. 4 ust. 1 lit. a dyrektywy 2013/11/UE. Państwa członkowskie mogą jednak rozszerzyć zakres stosowania przepisów dyrektywy 2011/83/UE na osoby prawne lub osoby fizyczne, które nie są „konsumentami” w jej rozumieniu, takie jak: organizacje poza- rządowe, przedsiębiorstwa rozpoczynające działalność lub małe i średnie przedsiębiorstwa (mo- tyw 13 dyrektywy 2011/83/UE). Zob. też wyr. TSWE z 22.11.2001 r. Cape Snc v. Idealservice Srl i Idealservice MN RE Sas v. OMAI Srl, C-541/99 i C-542/99, EU:C:2001:625, w którym TSUE zajął kategoryczne stanowisko, że na gruncie dyrektywy 93/13/EWG pojęcie konsumenta odnosi się tylko do osób fizycznych. 20 § 3. Podmiotowe aspekty informacji przedumownej w 2014 r.45, przez doprecyzowanie, że chodzi o czynności dokonywane przez konsumenta z przedsiębiorcą, podkreśliła, że osoba fizyczna jest konsumen- tem tylko w relacji z przedsiębiorcą, nie ma natomiast takiego statusu w rela- cji z innym podmiotem, który dokonuje z nią czynności prawnej również nie- związanej bezpośrednio z działalnością gospodarczą lub zawodową. Jeśli osoba fizyczna, która jest przedsiębiorcą, dokonuje konkretnej czyn- ności prawnej bez bezpośredniego związku ze swoją działalnością gospo- darczą lub zawodową, w jej ramach ma status konsumenta, a nie przedsię- biorcy. Trudności interpretacyjne nasuwa kryterium „niezwiązania bezpo- średnio z działalnością gospodarczą lub zawodową” z uwagi na nieostre pojęcie bezpośredniego związku i konieczność ustalenia stopnia jego „nasilenia”. Pro- blem ten można analizować tylko w odniesieniu do osób fizycznych, bo do nich ograniczone jest ściśle rozumiane kodeksowe pojęcie konsumenta. W pi- śmiennictwie kwestionuje się zbyt wąskie ujmowanie kryterium bezpośred- niego niezwiązania z działalnością gospodarczą lub zawodową. Proponuje się, aby wprost za konsumenta uznawać – jako „nieprofesjonalistę” – osobę fi- zyczną prowadzącą działalność gospodarczą w zakresie czynności spoza jego branży lub specjalizacji46, są to bowiem przypadki zawierania umów „związa- nych pośrednio” z jego typową działalnością, niespecyficzne dla danej branży czy specjalizacji. Taki charakter mogą mieć np. usługi transportowe, prawne czy księgowe, z których korzystają różni przedsiębiorcy, niewyspecjalizowani w tego rodzaju działalności. Ta koncepcja prowadziłaby jednak do oparcia kry- terium związku z działalnością gospodarczą lub zawodową na rozróżnieniu profesjonalizmu zwykłego i wyspecjalizowanego, co nie ma oparcia w treści art. 221 KC. Z tego samego względu nie można posłużyć się kryterium podziału na czynności dokonywane stale lub okazjonalnie. W rozwiązaniu tego problemu interpretacyjnego dotyczącego art. 221 KC pomocny może być art. 2 pkt 1 dyrektywy 2011/83/UE, która należy do podsta- wowych aktów unijnych regulujących sytuację prawną konsumenta. W świetle tego przepisu konsumentem jest każda osoba fizyczna, która w umowach obję- tych tą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z działalnością handlową, go- spodarczą, rzemieślniczą ani wykonywaniem wolnego zawodu. Przepis ten nie posługuje się kryterium związku bezpośredniego, powinien być jednak inter- wach konsumenta. Kodeks cywilny (wyciąg). Komentarz, Warszawa 2014, s. 284–292. 46 M. Korpalski, „Nieprofesjonalista” czyli kodeks cywilny pomiędzy konsumentem a przed- 45 PrKonsU Zob. B. Sołtys, w: B. Kaczmarek-Templin, P. Stec, D. Szostek (red.), Ustawa o pra- siębiorcą, Forum Prawnicze 2012, Nr 8, s. 24–33. 21 Rozdział I. Zagadnienia ogólne pretowany z uwzględnieniem motywu 17 preambuły dyrektywy 2011/83/UE, z którego wynika, że za konsumenta należy uznać także osobę będącą stroną umowy o podwójnym charakterze, zawartej w celach częściowo związanych z działalnością handlową tej osoby, gdy cel handlowy nie jest dominujący w ogólnym kontekście umowy. W piśmiennictwie zwrócono uwagę, że w od- niesieniu do „umów mieszanego użytku” kryterium związku bezpośredniego w art. 221 KC nie jest tożsame z kryterium dominacji, o którym mowa w dyrek- tywie, może więc powstać wątpliwość co do prawidłowej implementacji aktu unijnego47. Wydaje się jednak, że wątpliwość tę można w konkretnych wypad- kach usunąć, uciekając się do wykładni prawa krajowego zgodnej z prawem unijnym48. Nakazuje ona dać priorytet prawu unijnemu, co skłania do inter- pretowania kryterium związku w art. 221 KC w kategoriach dominacji celu handlowego umowy. Pojęcie konsumenta ma znaczenie przede wszystkim w odniesieniu do przedumownych obowiązków informacyjnych mających na celu ochronę kon- sumenta (część II opracowania). Konsument jako adresat informacji przed- kontraktowej występuje w licznych unijnych i polskich aktach prawnych doty- czących: praw konsumenta w umowach zawieranych w okolicznościach typo- wych i nietypowych (poza lokalem przedsiębiorstwa, na odległość), umowach dotyczących usług finansowych zawieranych na odległość, sprzedaży kon- sumenckiej, kredytu konsumenckiego, kredytu hipotecznego, odwróconego kredytu hipotecznego, imprez turystycznych, timeshare i umów zbliżonych. W prawie unijnym pierwotnym (traktatowym) brak ogólnej definicji konsu- menta. Każda z dyrektyw regulujących omawianą materię definiuje konsu- menta samodzielnie, chociaż w sposób bardzo zbliżony – jako osobę fizyczną, która działa w celach niezwiązanych z działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą ani wykonywaniem wolnego zawodu (art. 2 pkt 1 dyrektywy 2011/83/UE, art. 2 ust. 1 lit. f dyrektywy 2008/122/WE). Różnice odnoszą się jedynie do sposobu wyszczególnienia dziedzin, z którymi nie wiąże się dzia- łalność konsumenta (działalność gospodarcza, przedsiębiorstwo lub zawód – 47 M. Rządkowski, Pojęcie konsumenta a umowy mieszanego użytku w prawie polskim, MPr 2016, Nr 17, s. 925–931. Nieco inaczej w sprawie użytku mieszanego wypowiedział się wcześniej TSWE w wyr. z 20.1.2005 r., Johann Gruber v. Bay Wa AG, C-464/01, EU:C:2005:32, w którym przyjął, że dla uznania podmiotu za konsumenta użytek gospodarczy musi być na tyle marginalny, aby odgrywał jedynie nikłą rolę w ogólnym kontekście danej transakcji, przy czym bez znaczenia pozostaje fakt, iż pozagospodarczy aspekt ma charakter dominujący. 48 J.P. Naworski, Przedsiębiorca versus konsument w prawie polskim, SPP 2018, Nr 1, s. 39– 40 i 49–50. 22
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Przedumowne obowiązki informacyjne podmiotów profesjonalnych w polskim prawie cywilnym w świetle prawa Unii Europejskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: