Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00311 009675 7506810 na godz. na dobę w sumie
Przeludnienie więzień w Polsce - przyczyny, następstwa i możliwości przeciwdziałania - ebook/pdf
Przeludnienie więzień w Polsce - przyczyny, następstwa i możliwości przeciwdziałania - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 509
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-314-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Celem opracowania jest zdiagnozowanie przeludnienia więziennego w latach 2000–2010 w Polsce. Treścią diagnozy są jego aspekty fenomenologiczne, etiologiczne, prognostyczne. Przybliżony został obszar zagrożeń, które generuje przeludnienie więzienne, oraz dokonano oceny szans i możliwości zapobiegania temu zjawisku, a także jego negatywnym skutkom.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Aldona Nawój-Śleszyński – Zakład Nauki o Karze i Środkach Penalnych Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Łódzki, 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 8/12 RECENZENT Teodor Szymanowski SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Łukasz Orzechowski Autorka serdecznie dziękuje Artyście, Jerzemu Linderowi, za wyrażenie zgody na nieodpłatne wykorzystanie na okładce rysunku jego autorstwa pt. Nie chcemy siedzieć na stojąco © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06304.14.0.H ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-947-6 ISBN (ebook) 978-83-7525-7969-314-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 SpiS treści Wykaz skrótów ............................................................................................................................... 11 Wprowadzenie ............................................................................................................................... 13 Rozdział 1. Przeludnienie więzienne – problemy definicyjne ........................................................ 25 Rozdział 2. Metodologiczne założenia badań nad zjawiskiej przeludnienia więziennego ............ 35 2.1. Cel i przedmiot badań .................................................................................................... 35 2.2. Problemy badawcze ....................................................................................................... 39 2.3. Metody i narzędzia badawcze ........................................................................................ 41 Rozdział 3. Prawo do powierzchni mieszkalnej w statusie prawnym osób uwięzionych .............. 45 3.1. Status prawny skazanego ............................................................................................... 45 3.2. Prawa osób pozbawionych wolności w świetle kodeksu karnego wykonawczego z 1997 roku ..................................................................................................................... 48 3.3. Prawo do powierzchni mieszkalnej osób pozbawionych wolności ............................... 49 3.3.1. Standardy międzynarodowe ................................................................................. 49 3.3.2 Kształtowanie się polskich standardów prawa do powierzchni mieszkalnej osób pozbawionych wolności ............................................................................... 52 3.3.3 W poszukiwaniu racjonalnej i optymalnej powierzchni życiowej dla osoby pozbawionej wolności w więzieniu ...................................................................... 56 3.4. Modyfikacja prawa do minimalnej powierzchni mieszkalnej w toku wykonywania kary pozbawienia wolności ............................................................................................ 60 3.4.1. Faza sankcjonowania chronicznego przeludnienia zakładów karnych i aresztów śledczych (art. 248 § 1 i 2 k.k.w.) .......................................................................... 60 3.4.2. Faza próby naprawy przepisów naruszających prawa więźniów do 3 m² po- wierzchni mieszkalnej .......................................................................................... 63 Rozdział 4. Monitoring i ochrona prawa osób uwięzionych do minimalnej powierzchni celi mieszkalnej ............................................................................................................................ 67 4.1. Rzecznik Praw Obywatelskich ....................................................................................... 69 4.2. Europejski Komitet do spraw Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poni- żającemu Traktowaniu albo Karaniu (CPT) ................................................................... 80 4.3. Krajowy Mechanizm Prewencji (OPCAT) ..................................................................... 84 4.4. Helsińska Fundacja Praw Człowieka (HFPC) ............................................................... 86 4.5. Stowarzyszenie Interwencji Prawnej ............................................................................. 89 6 4.6. Ochrona prawa więźniów do powierzchni mieszkalnej w celi mieszkalnej w orzecz- nictwie sądów powszechnych ........................................................................................ 91 4.7. Rola Trybunału Konstytucyjnego we wzmocnieniu prawa osób uwięzionych do po- wierzchni mieszkalnej – kontrola konstytucyjności art. 248 § 1 k.k.w. ......................... 94 4.8. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC) ............................... 99 4.9. Interpelacje poselskie w sprawie przeludnienia więziennego ...................................... 102 4.10. Sądowy nadzór penitencjarny .................................................................................... 104 4.11. Instytucja skarg, próśb i wniosków ............................................................................ 107 4.12. Nadzór administracji więziennej różnego szczebla ................................................... 109 4.13. Stan obecny oraz perspektywy ochrony prawa więźnia do minimalnej powierzchni mieszkalnej w celi ....................................................................................................... 111 Rozdział 5. Przeludnienie więzienne w Polsce w świetle statystyki penitencjarnej i jego pomiar ... 115 5.1. Rozmiary przeludnienia więziennego w Polsce na przełomie XX i XXI wieku ......... 115 5.1.1. Zaludnienie – przeludnienie jednostek penitencjarnych w latach 1970–1989 ... 115 5.1.2. Zaludnienie – przeludnienie jednostek penitencjarnych w latach 1990–2011 ... 119 5.2. Różne wymiary przeludnienia więziennego w latach 2000–2010 ............................... 122 5.2.1. Nasilenie przeludnienia więziennego w jednostkach organizacyjnych więzien- nictwa polskiego w latach 2000–2010 ............................................................... 124 5.2.2. Przeludnienie więzienne w poszczególnych Okręgowych Inspektoratach Służby Więziennej w Polsce ........................................................................................... 126 5.2.3. Przeludnienie różnego rodzaju jednostek organizacyjnych więziennictwa w la- tach 2000–2011 ................................................................................................... 128 5.2.4. Przeludnienie w zakładach karnych różnego typu oraz w aresztach śled- czych .................................................................................................................. 130 5.2.5. Rozmiary przeludnienia więziennego w Polsce na tle krajów Rady Europy w latach 1999–2010 ........................................................................................... 131 5.3. Zagęszczenie społeczne w więzieniu a liczba miejsc w celi ........................................ 139 5.4. W kolejce do więzienia w Polsce – pomiędzy przeludnieniem realnym a potencjal- nym ............................................................................................................................... 141 Rozdział 6. Skutki przeludnienia więziennego oraz możliwości zapobiegania jego negatywynym następstwom ........................................................................................................................ 147 6.1. Koszty przeludnienia więziennego .............................................................................. 147 6.1.1. Psychologiczne skutki przeludnienia więziennego ............................................ 149 6.1.2. Wzrost obciążenia obowiązkami kadry penitencjarnej – psychospołeczne koszty wykonywania zawodu funkcjonariusza więziennego – wypalenie za- wodowe .............................................................................................................. 150 6.1.3. Zubożenie lub redukowanie oddziaływań penitencjarnych ............................... 153 6.1.4. Pogorszenie się warunków zdrowotnych, bytowych – wzrost zagrożenia epide- miologicznego chorobami zakaźnymi ................................................................. 155 6.1.5. Wzrost potencjału wiktymogennego w przeludnionych więzieniach ................ 157 6.1.6. Problemy zapewnienia osobom pozbawionym wolności bezpieczeństwa oso- bistego ................................................................................................................ 158 6.1.7. Naruszenie europejskich i międzynarodowych standardów postępowania z oso- bami pozbawionymi wolności ............................................................................. 162 6.1.8. Inne ..................................................................................................................... 163 6.2. Niektóre skutki przeludnienia więziennego w świetle statystyki penitencjarnej ......... 165 6.2.1. Wykonywanie kary pozbawienia wolności w systemie programowanego od- działywania w cieniu przeludnienia więzień ...................................................... 165 7 6.2.2. Wzrost przemocy wewnątrzwięziennej w przeludnionych więzieniach ............ 168 6.2.2.1. Przestępstwa agresywne przeciwko więźniom ..................................... 169 6.2.2.2. Przestępstwa agresywne przeciwko personelowi więziennemu ........... 171 6.2.3. Autowiktymizacja w warunkach przeludnienia więziennego ............................ 174 6.2.4. Zgony osób pozbawionych wolności w latach 1990–2010 według niektórych przyczyn ............................................................................................................. 177 6.2.5. Przeludnienie a zdrowie osób uwięzionych ....................................................... 178 6.2.6. Wzrost obciążenia zawodowego kadry penitencjarnej w przeludnionym wię- zieniu .................................................................................................................. 179 6.2.7. Zbiorowe zachowania protestacyjne więźniów przeciw przeludnieniu (zbiorowe głodówki) ............................................................................................................ 183 6.2.8. Wzrost liczby poważnych naruszeń obowiązujących w więzieniu porządku i dyscypliny ........................................................................................................ 185 6.3. Możliwości zapobiegania negatywnym skutkom przeludnienia więziennego ............ 187 Rozdział 7. Przyczyny przeludnienia więziennego ...................................................................... 193 7.1. Przeludnienie więzienne a wartości ............................................................................. 193 7.2. Wzrost populacji uwięzionych – drogą do przeludnienia więzień ............................... 196 7.2.1. Skazani ............................................................................................................... 201 7.2.3. Tymczasowo aresztowani ................................................................................... 202 7.2.3. Ukarani ............................................................................................................... 202 7.2.4. Zastępcza kara pozbawienia wolności i jej wpływ na wielkość populacji wię- ziennej ................................................................................................................ 204 7.3. Polityka kryminalna państwa a rozmiary populacji więziennej ................................... 209 7.4. Represyjność polityki karnej a wielkość populacji więziennej .................................... 211 7.4.1. Wpływ współczynnika prizonizacji na stopień zaludnienia i przeludnienia więziennego w latach 1989–2010 ...................................................................... 212 7.4.2. Zmiany w strukturze orzekanych kar pozbawienia wolności w latach 1989– 2010 .................................................................................................................... 221 7.4.3. Struktura kar orzekanych przez sądy w Polsce .................................................. 225 7.4.4. Polityka orzekania warunkowego zwolnienia z odbycia reszty kary pozbawie- nia wolności w latach 1989–2010 ...................................................................... 227 7.5. Stan przestępczości ...................................................................................................... 229 7.6. Inne przyczyny ............................................................................................................. 238 7.7. Baza materialna ............................................................................................................ 240 Rozdział 8. Problemy zapobiegania przeludnieniu więziennemu w Polsce w latach 2000–2010 .... 243 8.1. W poszukiwaniu standardu powierzchni mieszkalnej gwarantującej ludzkie warunki odbywania kary i tymczasowego aresztowania ........................................................... 244 8.2. Jakie rozmiary populacji więziennej celem polityki kryminalnej państwa? ................ 248 8.3. Strategia kontroli populacji więziennej od 2000 roku ................................................. 250 8.3.1. Tradycyjne metody przeciwdziałania przeludnieniu więziennemu ................... 251 8.3.1.1. Zagęszczenie powierzchni mieszkalnej – adaptacja pomieszczeń nie- mieszkalnych na cele więzienne – równomierne osadzanie osób uwię- zionych w jednostkach penitencjarnych ................................................ 251 8.3.1.2. Prawo łaski: amnestie i ułaskawienie czy bezdroża kontroli populacji więziennej? ............................................................................................ 253 8.3.1.3. Priorytet zaangażowania proinwestycyjnego państwa w ograniczaniu przeludnienia więziennego (adaptacje, inwestycje) – „Program 1700 miejsc” Powiększanie powierzchni mieszkalnej więzień – budowa i rozbudowa ........................................................................................... 258 8 8.3.2. Redukcja populacji więziennej – alternatywy wobec pozbawienia wolności ....... 261 8.3.2.1. Rezygnacja ze skazania sprawcy – warunkowe umorzenie postępowania karnego .................................................................................................. 267 8.3.2.2. Alternatywy wobec kary pozbawienia wolności ................................... 269 8.3.2.3. Alternatywy wobec tymczasowego aresztowania ................................. 282 8.3.3. Redukcja populacji więziennej po wyroku -środki alternatywne po wyroku ....... 288 8.3.3.1. Odroczenie wykonania kary pozbawienia wolności z uwzględnieniem odroczenia z powodu przekroczenia w skali kraju ogólnej pojemności zakładów karnych i aresztów śledczych ............................................... 290 8.3.3.2. Warunkowe zawieszenie wykonania odroczonej kary pozbawienia wol- ności w postępowaniu wykonawczym (art. 152 k.k.w.) .......................... 292 8.3.3.3. Przerwa w karze i warunkowe zwolnienie skazanego z odbycia reszty kary w trybie art. 155 k.k.w .................................................................. 294 8.3.3.4. Warunkowe zwolnienie z odbycia reszty kary a rozmiary populacji więziennej ............................................................................................. 295 8.3.4. Mediacja w różnych fazach wymiaru sprawiedliwości karnej ........................... 300 8.3.5. Programy przyszłości ......................................................................................... 305 8.3.5.1. Więzienia prywatne ............................................................................... 306 8.3.5.2. Wykonywanie kary pozbawienia wolności w systemie tygodniowym – porażka koncepcji ............................................................................... 308 8.3.5.3. Elektroniczne monitorowanie sprawców przestępstw .......................... 311 8.3.5.4. Ukarani poza więzieniem? .................................................................... 318 8.3.6. W kierunku radykalnych zmian w polityce karnej i penitencjarnej – częściowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności i redukcja wykonywanej kary pozbawienia wolności ................................................................................ 322 8.3.6.1. Częściowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności .......... 323 8.3.6.2. System redukcji kary pozbawienia wolności ........................................ 326 8.3.7. Zarządzanie rozmiarami populacji więziennej ................................................... 329 Rozdział 9. Badania empiryczne nad zjawiskiem przeludnienia więziennego ............................ 335 9.1. Cel i przedmiot badań empirycznych ........................................................................... 335 9.1.1. Problemy badawcze ........................................................................................... 336 9.1.2. Założenia metodologiczne własnych badań empirycznych (metoda, technika, narzędzia badawcze) .......................................................................................... 337 9.1.3. Teren badań, populacja badawcza, organizacja badań ....................................... 339 9.2. Wybrane aspekty przeludnienia więziennego w opinii funkcjonariuszy więziennych ..... 341 9.2.1. Negatywne skutki przeludnienia więziennego ................................................... 341 9.2.1.1. Wpływ przeludnienia więziennego na niektóre zachowania osób po- zbawionych wolności w opinii kadry penitencjarnej ............................ 341 9.2.1.2. Wpływ przeludnienia więziennego na oddziaływania wobec skaza- nych i na obciążenie emocjonalne kadry nadmiarem obowiązków za- wodowych ............................................................................................. 347 9.2.1.3. Wykonywanie obowiązków zawodowych kadry penitencjarnej w prze- ludnionym więzieniu .............................................................................. 351 9.2.1.4. Zapewnienie osobom pozbawionym wolności bezpieczeństwa osobi- stego w przeludnionym więzieniu ......................................................... 358 9.2.2. Możliwości rekompensowania przez administrację więzienną negatywnych skutków przeludnienia więziennego w opinii osób badanych ........................... 360 9.2.3. Prawo więźnia do powierzchni mieszkalnej w polskim prawie karnowyko- nawczym w opinii kadry penitencjarnej. Sugestie jego modyfikacji ................. 364 9.2.3.1. Ocena adekwatności powierzchni celi mieszkalnej 3 m2 ze względu na zachowanie zdrowia osoby pozbawionej wolności ............................... 369 9.2.3.2. Postulowana powierzchnia celi mieszkalnej przez kadrę peniten- 9 cjarną ..................................................................................................... 371 9.2.3.3. Zróżnicowanie powierzchni celi mieszkalnej przypadającej na jedną osobę pozbawioną wolności w opinii kadry więziennej ....................... 372 9.2.3.4. Grupy więźniów, którym powinna przysługiwać większa powierzch- nia celi mieszkalnej w opinii kadry penitencjarnej ............................... 373 9.2.4. Optymalna pojemność celi mieszkalnej w opinii kadry penitencjarnej ............. 374 9.2.5. Zapobieganie przeludnieniu więziennemu w opinii kadry penitencjarnej ......... 377 Podsumowanie ............................................................................................................................. 385 Wnioski i postulaty końcowe ....................................................................................................... 417 Aneksy ......................................................................................................................................... 427 Bibliografia .................................................................................................................................. 457 Summary ...................................................................................................................................... 487 Zusammenfasung ......................................................................................................................... 493 Coдeржaниe ................................................................................................................................ 501 Wykaz skrótóW – artykuł – areszt śledczy art. AŚ Biul.Inf. SN – Biuletyn Informacyjny Sądu Najwyższego BiS CZSW COSSW CPT – Biuro Informacji Statystycznej Centralnego Zarządu Służby Więziennej – Centralny Ośrodek Szkolenia Służby Więziennej – Europejski Komitet do spraw Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkie- mu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu – Centralny Zarząd Zakładów Karnych – Centralny Zarząd Służby Więziennej – Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 roku (DzU Nr 13, poz. 94 z późn. zm.). – Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 roku (DzU Nr 13, poz. 98 z późn. zm.). – Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 roku (DzU Nr 13, poz. 96 z późn. zm.). – do spraw – Dziennik Ustaw CZZK CZSW d.k.k. d.k.k.w. d.k.p.k. ds. DzU Dz.Urz. MS – Dziennik Urzędowy Ministerstwa Sprawiedliwości EFTA EKPCz – Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu – Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4 listopada 1950 roku (DzU z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). ERW – 2006 – Rekomendacja Nr Rec (2006) 2 Komitetu Ministrόw dla Państw Człon- kowskich w sprawie Europejskich Reguł Więziennych przyjęta przez Komitet Ministrόw 11 stycznia 2006 roku na 952 posiedzeniu Zastępcόw Ministrόw – Europejski Trybunał Praw Człowieka – Helsińska Fundacja Praw Człowieka – Instytut Badania Prawa Sądowego – Instytut Nauk Prawnych – Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny (DzU Nr 16, ETPCz HFPC IBPS INP k.c. k.k. k.k.w. poz. 93 z późn. zm.) z późn. zm.). – Ustawa z 6 czerwca 1997 roku – Kodeks karny (DzU Nr 88, poz. 553 – Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 roku – Kodeks karny wykonawczy (DzU Nr 90, poz. 557 z późn. zm.). 12 KMP k.p.k. k.w. MS Nb. NIK NSA OISW OPCAT OPW OZ OSN OSNIC OSNKW OTK PAN Reguły Minimalne RPO SA SDE SN SO TK t.j. U. ZK – Krajowy Mechanizm Prewencji – Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 roku – Kodeks postępowania karnego (DzU Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) – Ustawa z dnia 20 maja 1971 roku – Kodeks wykroczeń (DzU Nr 12, poz. 114 z późn. zm.) – Ministerstwo Sprawiedliwości – numer brzeżny – Najwyższa Izba Kontroli – Naczelny Sąd Administracyjny – Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej – Protokół Fakultatywny do Konwencji w sprawie Zakazu Stosowania Tortur oraz Innego Okrutnego, Nieludzkiego lub Poniżającego Trakto- wania albo Karania przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjed- noczonych dnia 18 grudnia 2002 roku (DzU z 2007 r., Nr 30, poz. 192). – Ośrodek Pracy Więźniόw – Odział Zewnętrzny – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna oraz Izba Administra- cyjna, Pracy i Ubezpieczeń – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Izba Wojskowa – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Państwowa Akademia Nauk – Wzorcowe reguły minimalne postępowania z więźniami, przyjęte w Gene- wie w 1955 r. przez Pierwszy Kongres Narodów Zjednoczonych w Sprawie Zapobiegania Przestępczości i Postępowania ze Sprawcami Przestępstw oraz zaaprobowane przez Radę Gospodarczą i Społeczną w rezolucji 663 C (XXIV) z dnia 31 lipca 1957 r. i 2076 (LXII) z dnia 13 maja 1977 r. – Rzecznik Praw Obywatelskich – Sąd Administracyjny – system dozoru elektronicznego – Sąd Najwyższy – Sąd Okręgowy – Trybunał Konstytucyjny – tekst jednolity – Uzasadnienie rządowego projektu nowego kodeksu karnego wykonaw- czego z 1997 roku, [w:] Nowe kodeksy karne z 1997 roku z uzasad- nieniami. Kodeks karny. Kodeks postępowania karnego. Kodeks karny wykonawczy, Wyd. Prawnicze sp. z o.o., Warszawa 1997, s. 525–570. – Zakład Karny „Więzienie to w zasadzie niedobór przestrzeni uzupełniony nadmiarem czasu; więzień doświadcza obu namacalnie”. Josif Brodski WproWadzenie Przeludnienie więzień należy do najtrudniejszych i wciąż nierozwiązanych problemów w Polsce i w innych krajach Europy i świata. Fenomen przeludnienia towarzyszył wykonywaniu kar kryminalnych, tymczasowego aresztowania oraz innych środków przymusu skutkujących pozbawieniem wolności w Polsce we wszystkich okresach jej historii politycznej. Więziennictwo doświadczało prze- ludnienia zakładów penitencjarnych zarówno po I, jak i po II wojnie światowej. Po II wojnie światowej przeludnienie miało charakter permanentny, długotrwały, z wyjątkiem krótkotrwałych okresów poamnestyjnych oraz lat 1989–19991. Jed- ną z podstawowych przyczyn przeludnienia więziennego rozumianego jako „brak równości między liczbą więźniów a pojemnością więzień w danej chwili”2 był wzrost populacji osób pozbawionych wolności. Państwo nie dysponowało syste- mem kontroli populacji więziennej, który miałby przeciwdziałać wzrostowi licz- by osób uwięzionych. Nie nadążało również z tworzeniem nowych miejsc izolacji proporcjonalnie do tempa wzrostu liczby skazanych i tymczasowo aresztowanych. Ta droga prowadząca do osiągnięcia równowagi pomiędzy liczbą więźniów a po- jemnością więzień byłaby zbyt kosztowna. System penitencjarny był skazany na przeludnienie i ponosiłaby tego skutki. Procesy spadku populacji uwięzionych w la- tach 1918–1989 następowały z powodu amnestii3 oraz wstrzymania wykonywania 1 T. Szymanowski, Nowe unormowania dotyczące wykonywania kary pozbawienia wolności w przepisach kkw i w praktyce, [w:] S. Lelental, G.B. Szczygieł (red.), X lat obowiązywania ko- deksu karnego wykonawczego, Temida 2, Białystok 2009, s.162. 2 P.V. Tournier, Więzienia w Europie – inflacja penitencjarna i przeludnienie, „Państwo i Prawo” 2002, z. 7, s. 32. 3 Amnestie: 1919, 1920, 1921, 1922, 1923, 1928, 1932, 1936, 1938, 1939, 1945, 1947, 1952, 1956, 1964, 1969, 1974, 1977, 1983, 1984, 1986, 1989. 14 kar krótkoterminowych4. Obniżenie rozmiarów populacji więziennej w taki sposób miało charakter krótkotrwały i nie rozwiązywało istoty problemu. Na przestrzeni ostatnich ponad 90 lat zainteresowanie problemem przeludnienia więziennego nie miało charakteru autonomicznego, niezależnego, wynikającego z potrzeby usta- nowienia prawa więźnia do powierzchni mieszkalnej jako prawa podmiotowego i respektowania go przez organy państwowe stosujące przymus fizyczny w postaci uwięzienia, lecz pochodziło z zewnątrz, z pozarządowych organizacji strażniczych, czy też organów państwowych monitorujących przestrzeganie praw osób pozba- wionych wolności. Należałoby przywołać dwa ważne wydarzenia z dziejów daw- nych i najnowszych więziennictwa polskiego, które potwierdzają moją wcześniej sformułowaną tezę. Pierwsze poważne zainteresowanie się przeludnieniem wię- ziennym władz państwowych nastąpiło na początku niepodległej państwowości, po I wojnie światowej. Zostało zainspirowane impulsem z zewnątrz. Tym impul- sem była interwencja Międzynarodowego Biura Czerwonego Krzyża, do które- go napływały protesty przeciwko niewłaściwemu postępowaniu w naszym kraju z więźniami5. Biuro wysłało swojego delegata Roberta Brunela w celu wizytacji polskich więzień. Wyniki wizytacji były negatywne6. Sejm powołał w lutym 1924 roku komisję, która miała zbadać sytuację w więzieniach. Praca komisji trwała dwa lata, jej wyniki zostały przedstawione Sejmowi w 1926 roku. „Większość więzień w Polsce to instytucje straszliwe pod względem urządzenia” – stwierdził poseł A. Insler, członek Komisji7. Panowało w nich przede wszystkim ogromne przeludnienie, w skrajnych przypadkach na jednego więźnia przypadało 1,9 m3 powierzchni. Owocem nieodległych dyskusji sejmowych nad stanem więzien- nictwa był nowy regulamin więzienny z 1931 roku, który stanowił, że kubatura powietrza w celach wieloosobowych wynosić będzie 13 m3, w celach jednoosobo- wych – 18 m3.8 Wprawdzie zaludnienie jednostek więziennych w II Rzeczypospo- litej było zgodne z wyżej wymienionymi normami w krótkim okresie czasu9, to jednak standard ów ani w przepisach normatywnych, ani w praktyce już nigdy nie został osiągnięty, również w III Rzeczypospolitej. Przeliczając normy kubaturowe 4 Np. Minister Sprawiedliwości w 1934 r. wstrzymał wykonywanie krótkoterminowych wyroków, por.: K. Pawlak, Więziennictwo Polskie w latach 1918–1939, COSSW, Kalisz 1995, s. 53. 5 D. Raś, O poprawie winowajców w więzieniach i zakładach dla nieletnich, Wydawnictwo Uni- wersytetu Śląskiego, Katowice 2007, s. 165 i S. Walczak, Narodziny i rozwój koncepcji wykonania kary pozbawienia wolności, [w:] A. Marek (red.), Księga jubileuszowa więziennictwa polskiego 1918-1988, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1990, s. 44-45 oraz J. Migdał, J. Raglewski, Kara pozbawienia wolności i zarys dziejów polskiej doktryny, prawa i praktyki penitencjarnej, Arche s.c., Gdańsk 2005, s. 166–167. 6 R. Brunel, Les etablissements penitentiaries polonais, Revue Internationale de la Croix Rouge, Geneve 1924, cyt. za: D. Raś, O poprawie…, s. 165. 7 Cyt. za: D. Raś, O poprawie…, s. 166. 8 §285 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 czerwca 1931 r. w sprawie regulaminu więziennego (Dz.U. z dnia 17 sierpnia 1931 r., Nr 71, poz. 577). 9 T. Szymanowski, Nowe unormowania dotyczące..., s. 165. 15 ustanowione regulaminem więziennym z 1931 roku na normy metryczne, wyno- siłyby one pomiędzy 4 a 5 m2. Są to normy powierzchni mieszkalnej dla więźniów, do których powinna dążyć Polska wskutek zaleceń instytucji zewnętrznej. Europej- ski Komitet do spraw Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu (CPT) od pierwszej wizyty w Polsce w roku 1996 i w na- stępnych latach, tj. w 2000, 2004, 2009 roku, rekomenduje dla Polski standard 4 m2 powierzchni celi mieszkalnej na osobę; do dziś nie został on jednak zrealizowany10. Przeludnienie więzień przynosi wiele negatywnych skutków osobie uwięzio- nej, kadrze penitencjarnej oraz instytucji, która ma realizować określone w usta- wie karnej cele wykonywania kary pozbawienia wolności. Ponadczasowa wydaje się być idea zawarta w wydanej w 1933 roku pracy J. Loosa, który pisze, że: „Następstwa przeludnienia więzień są fatalne! Faktyczna organizacja więziennej pracy wychowawczej – nawet w rozmiarach obowiązującego regulaminu wię- ziennego – w większości więzień prawie w ogóle niemożliwa. Więzienie przestaje być instytucją walki z przestępczością. Staje się miejscem, w którym przestępstwo rozpyla swoje bakterje. Akademią zbrodni. Szkołą, z której wychodzą duchowo i teoretycznie uświadomieni i wyszkoleni przestępcy. Szkody jakie wyrządza więźniom i społeczeństwu przepełnienie więzień są jednak nietylko natury moral- nej ale i fizycznej”11. Przeludnienie więzień w późniejszych okresach dziejów historycznych i po- litycznych Polski nie zniknęło, lecz towarzyszyło wykonywaniu kar oraz innych środków izolacyjnych12. W okresie realnego socjalizmu problem przeludnienia nie istniał dla organów państwa jako ważna kwestia do rozwiązania. Fakt, że wielu więźniów w zatłoczonej celi nie posiadało łóżka, był normą, a normy kubaturowe, które powinny przysługiwać więźniom, były fikcją (niski status prawny). Problem ten odżywa w sytuacji kryzysowej, w której znajdowało się więziennictwo w la- tach 1980–1981 oraz w roku 1989, tj. podczas zbiorowych protestów i wystąpień. Wśród zbuntowanych więźniów znajdowały się postulaty dotyczące poprawy warunków mieszkaniowych w celi13. Pod wpływem buntów więźniów państwo podjęło problem przeludnienia oraz wielkości powierzchni mieszkalnej. Do roku 1972 we wszystkich jednostkach więziennych obowiązywała ta sama norma 8 m3 10 Cyt. za: M. Ejchart, Komentarz do Rekomendacji Nr R (99) 22 dotyczącej przeludnienia w wię- zieniach i wzrostu populacji więziennej, [w:] T. Szymanowski (red.), Międzynarodowe standardy wykonywania kar, „Przegląd Więziennictwa Polskiego” 2011, nr 72–73, s. 142. 11 J. Loos, Więzienia w Polsce. Cyfry i fakty, Polska Liga Obrony Praw Człowieka, Warszawa 1933, s. 34. 12 T. Szymanowski, Podstawowe kierunki rozwoju systemu penitencjarnego w Polsce, „Archiwum Kryminologii” 1986, t. XIII, s. 188–189, 197–199. 13 Wśród postulatów zbiorowych wystąpień w 1981 roku był postulat zrównania powierzchni przy- padającej na jednego więźnia z normami międzynarodowymi, por.: R. Musidłowski, Zbiorowe wystąpienia osób pozbawionych wolności w latach osiemdziesiątych, [w:] Stan i węzłowe pro- blemy polskiego więziennictwa, cz. II, „Biuletyn RPO. Materiały” 1997, nr 32, Wyd. Biuro RPO, Warszawa, s. 254. 16 na osobę. W 1972 roku normę kubaturową przypadającą na jednego więźnia zmniej- szono w ośrodkach pracy i oddziałach zewnętrznych do 6 m3. W lipcu 1981 roku w tych jednostkach penitencjarnych (zakładach karnych typu półotwartego i otwar- tego) zwiększono normy do 8 m3, a w zakładach karnych typu zamkniętego i aresztach śledczych do 10 m3 na osobę14. Był to efekt zbiorowych protestów więźniów. Zwiększenie normy przestrzeni mieszkalnej wcale nie oznaczało, że więźniowie z niej korzystali. Regulatorem korzystania z prawa do powierzchni mieszkalnej był wzrost, bądź spadek populacji uwięzionych. Duży napływ osób pozbawionych wolności do więzień pogarszał ich warunki zakwaterowania, po- wodował zatłoczenie i negatywne następstwa z nim związane. Nie było wówczas w polskim prawie mechanizmów wymuszających przestrzeganie prawa więźniów do norm kubaturowych celi mieszkalnej. System więzienny „wchłaniał” każdą liczbę osób kierowanych do zakładów penitencjarnych. Osoby te były rozmiesz- czane nierównomiernie, ten stan potęgował negatywne skutki przeludnienia wię- ziennego. Z raportu Rzecznika Praw Obywatelskich z 1988 roku15 wynika, że na przykład w Zakładzie Karnym w Siedlcach w celach 24-osobowych, odliczając powierzchnię pod łóżkiem, na jednego więźnia przypadał w przybliżeniu 1 m2 powierzchni. Zjawisko to się pojawiało, gdy w skali kraju występowało niedolud- nienie. Jednostki więzienne były zaludnione w 68,1 16. Z dotychczasowych rozważań wynika zatem, że organy państwowe stosujące środki izolacyjne wobec człowieka nie były zainteresowane jego losem. Musiały zaistnieć siły zewnętrzne, żeby je mobilizować do uznania, iż więźniowie mają pra- wa i te prawa należy respektować. Od 1988 roku Rzecznik Praw Obywatelskich, a w następnych latach szereg organizacji pozarządowych (krajowych i zagranicz- nych) monitorowało przestrzeganie praw więźniów, w tym prawa do powierzchni mieszkalnej. W latach 1986–2000 w skali kraju nie występowało przeludnienie więzień, w skali lokalnej jednak tak. Od 2000 do 2010 roku w świetle statystyk penitencjarnych liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekraczała w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów, co oznaczało, że występuje zjawisko przeludnienia. Średnio na jedną osobę pozbawioną wolności przypadało mniej niż 3 m2 powierzchni mieszkalnej. Równowaga pomiędzy liczbą osób uwięzionych a ogólną pojemnością zakładów karnych i aresztów śledczych została osiągnięta dopiero w 2010 roku, w dużej mierze poprzez realizowanie przez więziennictwo programów inwestycyjnych, których skutkiem było zwiększenie pojemności więzień. Powierzchnia w więzieniu przypadająca na jedną osobę wy- nosiła 3 m2. Norma ta jako jedna z najniższych w Europie przez długie lata nie była 14 R. Soroko, Stan oraz kierunki rozwoju polskiej polityki penitencjarnej (wybrane problemy), [w:] A. Marek (red.), Księga jubileuszowa..., s. 9. 15 J. Malec, Uwarunkowania, w jakich następują zmiany w więziennictwie oraz stan poszanowania niektórych praw i wolności więźniów, [w:] Stan i węzłowe problemy polskiego więziennictwa, cz. III, „Biuletyn RPO. Materiały” 1998, nr 34, s. 424. 16 R. Soroko, Stan..., s. 10. 17 przestrzegana ani zwiększana. Do chwili obecnej pomimo ogólnej równowagi po- między liczbą więźniów a pojemnością więzień w skali kraju wielu więźniów nie korzysta z tej normy w skali lokalnej, w konkretnych jednostkach penitencjarnych. S. Lelental trafnie zauważa, że „Problem przeludnienia jednostek penitencjarnych nie sprowadza się do tego, aby Polska osiągnęła standardową powierzchnię 3 m2 na osadzonego”17. Na ten problem trzeba spojrzeć w świetle zaleceń Europejskie- go Komitetu ds. Przeciwdziałania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu (CPT), który oczekuje, że Polska wdroży standard 4 m2 powierzchni mieszkalnej na osobę w celi mieszkalnej wieloosobowej. CTP to za- lecenie powtarza w sprawozdaniach dla rządu polskiego po wizytacjach polskich więzień. Do dziś ten postulat nie został zrealizowany. „Zdaniem dr. Pawła Moczy- dłowskiego, doradcy szefa więziennictwa, jest gorzej niż przywykło się sądzić. – Uważam, że 3 m2, które dziś Polska oferuje skazanym, to wciąż jest przeludnie- nie”18. W świetle współczesnej proksemiki19 3 m2 powierzchni mieszkalnej, którą oferuje k.k.w., nie jest powierzchnią pożądaną dla więźnia, nie jest powierzchnią odpowiednią ze względu na jego stan zdrowia fizycznego i psychicznego. Wydawało się, że nowe ustawodawstwo karne z 1997 roku będzie dobrym narzędziem redukcji populacji więziennej i pokonania jednej z podstawowych patologii wewnątrzwięziennej, jaką jest w nim przeludnienie więzień. Tak się jed- nak nie stało. Wbrew założeniom polityka karna przyjęła kierunek represyjny, zwłaszcza od roku 2000, czego następstwem była rosnąca populacja więzienna. Współczynnik prizonizacji w Polsce jest jednym z najwyższych w Europie. Wo- bec narastającego napływu osób pozbawionych wolności do więzień ustawodaw- stwo karnowykonawcze było bezradne. Zmniejszenie liczby osób pozbawionych wolności było jednym z założeń, które towarzyszyło pracom Komisji Reformy Prawa Karnego, a zespół Prawa Kar- nego Wykonawczego tej Komisji przyjął, że liczba osób pozbawionych wolności nie powinna w Polsce przekraczać 40 00020. Nowy Kodeks karny i karny wyko- nawczy zostały uchwalone w 1997 roku, a weszły w życie 1 września 1998 roku. W tym samym roku w więzieniach przebywało 54 373 osób, a w 2011 roku 81 179 osoby. Te liczby wskazują, jak założenia rozmijają się z praktyką. 17 S. Lelental, Kodeks karny wykonawczy. Komentarz, 3 wydanie, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2010, 18 A. Pilarska-Jakubczak, Więzienia mogą utonąć w przeludnieniu, „Forum Penitencjarne” 2011, s. 954. nr 9, s. 12. 19 Patrz: badania strefy buforowej więźniów prowadzone od lat 70. w USA, RPA, por.: D. Schmidt, Proksemiczny wymiar instytucji więziennej, [w:] Z. Jasiński, D. Widelak (red.), Polska resocja- lizacja i więziennictwo. Konteksty – praktyki – studia, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2009, s. 118–120. 20 Celowość, uwarunkowania i metody zmniejszenia liczby osób pozbawionych wolności w Polsce. Materiały z Konferencji odbytej w dniu 29 listopada 1993 r. w Biurze Rzecznika Praw Obywa- telskich, „Biuletyn RPO. Materiały” 1994, nr 22, Głos w dyskusji prof. Stefana Lelentela, s. 69. 18 Dotychczasowe rozważania potwierdzają, że przeludnienie więzień jest zja- wiskiem, które nie zostało rozwiązane. Podejmowane próby zlikwidowania tego zjawiska kończyły się niepowodzeniami. Przeludnieniu towarzyszy naruszanie prawa więźnia do powierzchni mieszkalnej jako prawa podmiotowego, egzysto- wanie w przeludnionym więzieniu prowadzi do naruszania zasady humanitarnego traktowania osób pozbawionych wolności oraz innych ich praw. Są to więc pod- stawowe przesłanki, które skłaniały mnie do podjęcia badań nad tym zjawiskiem w wymiarze wieloaspektowym. Budowa statusu prawnego więźnia, w tym prawa do powierzchni celi mieszkalnej, trwała bardzo wiele długich lat. Pomimo monito- rowania naruszania tego prawa przez organy rządowe i pozarządowe państwo nie radzi sobie z tym problemem. Wydaje się, że nad ową niemocą ciążyło i być może nadal ciąży błędne przeświadczenie, że panujący w zakładach karnych dyskom- fort, również z powodu przeludnienia, jest immanentnym elementem odbywania kary pozbawienia wolności, z którym więzień powinien się liczyć, popełniając przestępstwo21. W Polsce powojennej problematyka przeludnienia więziennego rzadko była przedmiotem badań naukowych. Pomiędzy latami 1945–1989 ukaza- ły się dwie prace naukowe na ten temat22. W późniejszych latach pojawiło się ich więcej. Dwie okoliczności ożywiły zainteresowanie tym problemem: po pierw- sze, renesans dowartościowania praw człowieka, również uwięzionego po zmia- nach ustrojowych; po drugie, orzeczenie niekonstytucyjności przepisu art. 248 § 1 k.k.w., które podważyło dotychczasowy iluzoryczny system ochrony przez państwo prawa więźniów do powierzchni celi mieszkalnej. Państwo zaczynało się interesować tym problemem z chwilą, kiedy zaczęło ponosić finansowe kosz- ty przeludnienia więziennego w postaci odszkodowań orzeczonych przez sądy krajowe, jak i ETPCz. Jak sądzę, problemem wyeliminowania przeludnienia była zainteresowana również grupa zawodowa funkcjonariuszy więziennych, która zajmuje się wykonywaniem kar izolacyjnych i tymczasowego aresztowania. Skut- ków przeludnionego więzienia nie doznawał bezpośrednio minister sprawiedli- wości, sędzia, prokurator, ale kadra penitencjarna. Doświadczała ich na co dzień i to bardzo boleśnie. Odczuwali je więźniowie. Skutki funkcjonowania człowieka w warunkach skrajnego zatłoczenia można sobie wyobrazić na podstawie lektury osobliwej i unikalnej książki K. Godorowskiego, będącej studium doświadczenia osób przebywających w obozach koncentracyjnych23. Swój umysł i wyobraźnię można wzbogacić w tym względzie, zapoznając się z bulwersującymi wynikami 21 Taki pogląd podważył Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 lutego 2007 roku (sygn. akt V CSK 431/06), również N. Pawłowska, Prawo podmiotowe więźniόw do powierzchni mieszkalnej, „Państwo i Prawo” 2007, z. 6, s. 77–79. 22 Z. Kral, Pojemność więzień a polityka karna, „Przegląd Więziennictwa” 1960, nr 1, s. 31–43; M. Ciosek, Z problematyki przeludnienia więziennego, „Przegląd Penitencjarny i Kryminolo- giczny” 1989, nr 17, s. 35–45. 23 K. Godorowski, Psychologia i psychopatologia hitlerowskich obozów koncentracyjnych, Akade- mia Teologii Katolickiej, Warszawa 1985, s. 66–69. 19 badań nad problematyką zagęszczenia przestrzeni przeprowadzonymi przez J.B. Calhouna24. Narastająca empiryczna wiedza na temat dehumanizacyjnego oddziaływania przeludnienia więziennego na człowieka nie motywowała pań- stwa do podjęcia problemu przeludnienia i rozwiązania go. Nie wymuszały na państwie zmian w tym zakresie ani raporty RPO, organizacji strażniczych (m.in. Helsińska Fundacja Praw Człowieka25), zalecenia CPT, ani standardy wykony- wania kary pozbawienia wolności Rady Europy i ONZ, w tym wzorce redukcji populacji więziennej, której nadmierne rozmiary w zasadniczej mierze genero- wały przeludnienie więzienne wraz z negatywnymi skutkami. Państwo nie tylko unikało rozwiązania problemu środkami zalecanymi przez Radę Europy, przez polską naukę (liczne rekomendacje różnych gremiów naukowych26), ale nierzad- ko manipulowało statystykami penitencjarnymi obrazującymi nieprawdziwy stan zaludnienia zakładów karnych i aresztów śledczych27. Mija ponad 20 lat przemian ustrojowych, ponad 15 lat od pierwszej wizyty CPT w Polsce. Nie uległa zmianie norma powierzchni mieszkalnej celi 3 m2 na osobę. Równowaga pomiędzy liczbą więźniów a pojemnością więzień w skali kraju w latach 2000–2010 oraz 2010– 2012 jest niestabilna. Na poziomie lokalnym część jednostek penitencjarnych już po 2010 roku jest przeludniona nawet o ponad 120 28. Z problemem przeludnie- nia realnego wiąże się problem potencjalnego przeludnienia więziennego29. Z róż- nych powodów – usprawiedliwionych i nieusprawiedliwionych – duża grupa osób skazanych na karę pozbawienia wolności nie odbywa jej. W 2007 roku dotyczyło to 69 714 osób30, w 2011 roku– 68 12631. Po dodaniu do istniejącego stanu osa- dzonych około 40–50 tysięcy skazanych, którzy nie odbywają kary z przyczyn 24 E.T. Hall, Ukryty wymiar, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA, Warszawa 2009, s. 43–55. 25 Cytowana dalej jako: HFPC lub Fundacja. 26 Wykaz rekomendacji patrz: rozdział 7.1. 27 Więzienia ukrywają dane o rzeczywistym przeludnieniu, „Gazeta Prawna” z 16 czerwca 2011 r. 28 Np. zaludnienie oddziału zakładu karnego typu półotwartego ZK Kłodzko na dzień 27 czerwca 2011 r. wynosiło 127,3 , por.: informacja o zaludnieniu oddziałów mieszkalnych w jednostkach penitencjarnych z 27 czerwca 2011 r. – BiS-03400-5/11/1887, w połowie lipca tego roku zalud- nienie w niektórych jednostkach penitencjarnych wynosiło nawet 129 – Helsińska Fundacja Praw Człowieka (http://www.hfhr.pl/wiezienia-w-polsce-wciaz-sa-przeludnione). 29 Pojęcie to wprowadził do literatury przedmiotu S. Lelental, Faktyczne i potencjalne rozmiary przeludnienia jednostek penitencjarnych, [w:] Ł. Phol (red.), Aktualne problemy prawa karnego. Księga pamiątkowa z okazji Jubileuszu 70. urodzin Profesora Andrzeja Szwarca, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2009, s. 347. 30 Liczba skazanych, którzy z przyczyn usprawiedliwionych nie odbywają kary (m.in. odroczenie wykonania kary, wstrzymanie wykonania kary), oraz liczba skazanych, którzy z przyczyn nie- usprawiedliwionych nie odbywają kary (którzy niezgodnie z prawem znajdują się na wolności) wedle danych pochodzących z Departamentu Wykonywania Orzeczeń Sądów w 2007 r. 31 Pismo Ministra Sprawiedliwości BM-V-07-1/11/11 z dnia 16 września 2011 r. do Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka dostępne na stronie: www.hfpc.waw.pl/zdrowiewwiezieniu/index.php. 20 nieusprawiedliwionych, na jednego skazanego przypadłoby około 1,5 m2. Gdyby ta liczba osób równocześnie zgłosiła się do odbycia kary, to wówczas rozmiary przeludnienia więziennego przyjęłyby charakter katastrofy humanitarnej. Istnieje więc „kolejka do więzienia”. Problem niewykonywania orzeczeń w sprawach kar- nych nie pozwala na obojętność wobec tego zjawiska, które potencjalnie i w ja- kimś stopniu realnie zagraża pogłębieniu się problemu przeludnienia więzień. Te osoby wcześniej, czy później zasilą system więzienny. Istnieje więc wiele powodów mojego zainteresowania zjawiskiem przelud- nienia więzień. Pomiędzy rokiem 1990 a 2010 powstało dużo publikacji na ten temat. Najczęściej są to publikacje popularnonaukowe, przyczynkarskie oraz pra- ce będące raportami z przeprowadzonych badań nad niektórymi aspektami tego zjawiska. Brak jednak w literaturze przedmiotu badań wielopłaszczyznowych nad nim, podejścia holistycznego. Tę lukę pragnę zapełnić pracą o charakterze monografii. Celem mojego opracowania będzie zdiagnozowanie przeludnienia więziennego w latach 2000–2010 w Polsce. Treścią diagnozy będą jego aspek- ty fenomenologiczne, etiologiczne, prognostyczne. Przybliżony zostanie obszar zagrożeń, które generuje przeludnienie więzienne, oraz zostanie dokonana ocena szans i możliwości zapobiegania temu zjawisku, a także jego negatywnym skut- kom. Praca składa się z dziewięciu rozdziałów. W rozdziale pierwszym zosta- ną omówione problemy definicyjne przeludnienia więziennego i jego pomiarów. Następny rozdział będzie poświęcony metodologicznym założeniom badawczym i ocenie przeludnienia więziennego. W rozdziale trzecim podejmę próbę odpo- wiedzi na pytanie, czy prawo do powierzchni mieszkalnej osób pozbawionych wolności posiada odpowiednią rangę w statusie prawnym osób uwięzionych, czy powierzchnia celi mieszkalnej, którą gwarantuje k.k.w. z 1997 roku, odpowia- da nie tylko standardom międzynarodowym, ale jest również odpowiednia ze względu na zawarte w dokumentach międzynarodowych zalecenia (Reguły Mi- nimalne, ERW–2006). Przedmiotem moich rozważań w rozdziale czwartym bę- dzie problem monitorowania prawa więźniów do powierzchni mieszkalnej przez organy rządowe i pozarządowe (organizacje strażnicze) oraz ochrona ich przez właściwe organy państwowe i ocena jego skuteczności. Nieskuteczność ochrony prawa więźniów do powierzchni mieszkalnej przejawia się w braku równowa- gi pomiędzy liczbą więźniów a pojemnością więzień, zatem w skali kraju licz- ba więźniów jest większa niż liczba miejsc. Konsekwencją tego stanu jest to, że niektóre osoby pozbawione wolności egzystują na powierzchni mieszkalnej mniejszej niż 3 m2. Do badania przeludnienia rozumianego w ten sposób posłużył mi współczynnik zaludnienia. Wprawdzie jest to miara niedokładna, ma jednak wiele pozytywnych cech, między innymi umożliwia porównanie tego zjawiska w różnych okresach czasu lub pomiędzy różnymi państwami. Współczynnik zaludnienia w skali kraju posiadający wartość mniejszą od 100 nie oznacza, że wszyscy więźniowie korzystają z należnej im powierzchni mieszkalnej, m.in. z powodu nierównomiernego rozmieszczenia ich w jednostkach penitencjarnych. 21 W rozdziale piątym została zawarta analiza i ocena przeludnienia więziennego w świetle statystyki penitencjarnej publikowanej przez Centralny Zarząd Służby Więziennej (Roczna Informacja Statystyczna). Przedmiotem mojego zaintereso- wania było przeludnienie w najnowszej historii państwa polskiego, tj. w okresie przemian ustrojowych po 1989 roku. Tłem do moich rozważań było przeludnienie w różnych okresach Polski powojennej, a w szczególności w dwóch, tj. w latach 1970–1989 oraz 1990–2010. Rozmiary przeludnienia więzień w Polsce w latach 2000–2010 porównywałam z przeludnieniem więzień krajów Rady Europy. Pod- stawą tych porównań był współczynnik zaludnienia dla poszczególnych państw32. Uzupełnieniem realnego przeludnienia więziennego w Polsce była ocena prze- ludnienia potencjalnego, które stanowią osoby nieodbywające kary pozbawienia wolności z różnych powodów. W latach 2000–2010 nie rozwiązano problemu przeludnienia więzień. Wprawdzie osiągnięto równowagę pomiędzy liczbą więź- niów a liczbą miejsc w więzieniu, to jednak część osób nie ma zagwarantowanej należnej normy powierzchni mieszkalnej. Przeludnienie więzień przynosi nega- tywne skutki. Koszty przeludnienia ponoszą więźniowie, kadra penitencjarna33, instytucje więzienne. Spektrum (katalog) licznych ujemnych skutków przeludnie- nia więziennego zostało zaprezentowane i ocenione w rozdziale szóstym pracy. W realiach polskiego systemu penitencjarnego brak jest możliwości zapobiegania negatywnym skutkom przeludnienia więziennego. Nie pozwala na to niepropor- cjonalny przyrost kadry penitencjarnej do tempa wzrostu populacji więziennej ani też infrastruktura penitencjarna, która w sytuacji przeludnienia jest przeznaczana na dodatkowe pomieszczenia mieszkalne dla więźniów. W siódmym rozdziale mojej pracy przedstawiłam przyczyny przeludnienia więziennego w latach 2000–2010. Bezpośrednią przyczyną przeludnienia w bada- nych latach był gwałtowny wzrost populacji, za którym nie podążał wzrost pojem- ności w systemie więziennym. Dużych rozmiarów populacja więzienna w Polsce była skutkiem represyjnej polityki karnej. Polska zajmowała jedno z czołowych miejsc w Europie pod względem współczynnika prizonizacji. System więzienny był zasilany coraz to większą liczbą osób, która opuszczała go najczęściej po od- byciu kary w całości. W następnym, ósmym rozdziale zostanie udzielona odpowiedź na pytania, w jaki sposób zapobiegać przeludnieniu więziennemu i czy w Polsce są szanse kontrolowania populacji więziennej w rozmiarach zbliżonych do krajów Europy Zachodniej, a nie Wschodniej. Pomimo krytycznej oceny tradycyjnych metod prze- ciwdziałania przeludnieniu więziennemu amnestia, czy ułaskawienie mogą spełnić 32 Council of Europe Annual Penal Statistics, SPACE I, Survey 2000–2010, Strasbourg. 33 Negatywne konsekwencje przeludnienia więziennego: Komitet Ministrów w Rekomendacji Nr R (99)22 dotyczącej przeludnienia w więzieniach i wzrostu populacji więziennej odnosi się zarówno do więźniów, jak i pracowników służby więziennej, por.: M. Ejchart, Komentarz do Re- komendacji Nr R (99)22 dotyczącej przeludnienia w więzieniach i wzrostu populacji więziennej, „Przegląd Więziennictwa Polskiego” 2011, nr 72–73, s. 139. 22 ważną funkcję „bocznej furtki” umożliwiającej zmniejszenie populacji więziennej, gdy przeludnienie więzienne przyjmie krytyczne rozmiary34, pod pewnymi jednak warunkami. Pojawiające się w latach 2000–2010 „programy przyszłości”, które miały rozwiązać problem przeludnionych więzień lub go złagodzić, nie przyniosły ani jednego, ani drugiego. Wykonywanie kary pozbawienia wolności w systemie tygodniowym nie weszło do porządku prawnego w Polsce, nie przyjęło się. Pry- watyzacja więzień w Polsce została odrzucona. Perspektywa budowy nowych wię- zień szybciej, taniej przez prywatny kapitał kusiła, ale również nie została przyjęta z powodu wątpliwości etycznych35. Wprowadzony w życie 1 września 2009 roku system dozoru elektronicznego jako alternatywa wobec kar krótkoterminowych nie przynosi widocznych sukcesów (nie powinien służyć tym celom). W latach 2000–2010 w polityce kryminalnej państwa procesy kryminalizacji ludzkich za- chowań (czynów) nie zostały zrównoważone procesami dekryminalizacyjnymi, co skutkowało wzrostem populacji więziennej. Redukcja populacji więziennej jest jedyną cywilizowaną drogą likwidacji przeludnienia więziennego. Z moich docie- kań naukowych wynika, że w różnych instytucjach prawa materialnego, proceso- wego i wykonawczego z 1997 roku istnieje niewykorzystany potencjał, którego uruchomienie pozwala zredukować populację więzienną do rozmiarów o połowę mniejszych niż obecnie. Potencjał ten istnieje we wszystkich fazach wymiaru spra- wiedliwości karnej. Moim rozważaniom na ten temat towarzyszyła refleksja, w ja- kim stopniu rekomendacje Rady Europy36 miały wpływ na kształtowanie polityki kryminalnej, karnej oraz penitencjarnej w Polsce i w konsekwencji na kształtowa- nie rozmiarów populacji więziennej. Chodziło mi nie tylko o odzwierciedlenie im- plementacji rekomendacji Komitetu Ministrów Rady Europy w prawie krajowym, ale także o jej realny wpływ na politykę kryminalną, której odbicie znajdowało wyraz w wielkości populacji więziennej. 34 N. Christie, Dogodna ilość przestępstw, Polskie Stowarzyszenie Edukacji Prawnej, Warszawa 2004, s. 68. 35 W. Zalewski, Prywatne więzienia – szanse i zagrożenia, [w:] W. Ambrozik, H. Machel, P. Stęp- niak (red.), Misja Służby Więziennej a jej zadania wobec aktualnej polityki karnej i oczekiwań społecznych, UAM, UG, CZSW, COSSW, Poznań – Gdańsk – Warszawa – Kalisz 2008, s. 99. 36 Rekomendacja Komitetu Ministrów Rady Europy z 30 września 1999 r. Nr R(99) 22 doty- cząca przeludnienia w więzieniach i wzrostu populacji więziennej, Rekomendacja Komitetu Ministrów Rady Europy z 19 października 1992 r. Nr R(92)16 w sprawie Europejskich Reguł dotyczących sankcji i środków alternatywnych, Rekomendacja Komitetu Ministrów Rady Eu- ropy z 27 września 2006 r. Rec (2006) 13 dotycząca stosowania tymczasowego aresztowania, warunków jego odbywania i zabezpieczenia przed jego nadużywaniem, Rekomendacja Komi- tetu Ministrów Rady Europy z 24 września 2003 r., Rec (2003) 22 o warunkowym zwolnieniu, Zalecenia Komitetu Ministrów Rady Europy z dnia 5 września 1996 r. Nr R (96) 8 dotyczące po- lityki kryminalnej w Europie w okresie przemian, Zalecenia Komitetu Ministrów Rady Europy z 15 września 1999 r. Nr R (99) 19 dotyczące mediacji w sprawach karnych, Rezolucja Komitetu Ministrów Rady Europy z 13 kwietnia 1973 r. Nr (73) 17 w sprawie postępowania z przestępcami dorosłymi skazanymi na krótkie kary pozbawienia wolności. 23 Ostatni rozdział został poświęcony prezentacji wyników badań empirycz- nych nad zjawiskiem przeludnienia więziennego w opinii kadry penitencjarnej. Badania empiryczne miały za zadanie wzbogacić wiedzę na temat przeludnienia zgromadzoną na podstawie technik i metod stosowanych w innych dyscyplinach naukowych niż prawo. Badania te były również urzeczywistnieniem wieloaspek- towego podejścia do badanej problematyki, które przyjęto jako strategię badaw- czą omawianego zjawiska37. Największą wiedzę na temat zjawiska przeludnienia więziennego, jego skutków, funkcjonowania osób przebywających w „ciasnych celach”, sposobów postępowania z tymi osobami w takich warunkach, możliwo- ściami oddziaływań penitencjarnych, zarządzania przeludnionym więzieniem, posiada kadra penitencjarna, która bezpośrednio pracuje z osobami pozbawio- nymi wolności, tj. wychowawcy, oddziałowi, kadra zarządzająca (dyrektorzy). Grupę badawczą stanowiło 1229 osób kadry więziennej, 350 wychowawców, 803 oddziałowych i 76 dyrektorów lub ich zastępców. Badania przeprowadzono w kwietniu – lipcu 2011 roku w 45 zakładach karnych i aresztach śledczych. Z badań empirycznych na temat wybranych aspektów przeludnienia więziennego w opinii kadry penitencjarnej wynika szereg wniosków, m.in. modyfikacja statu- su prawnego więźniów w zakresie zwiększenia normy powierzchni mieszkalnej przypadającej na jedną osobę, uregulowanie za pomocą normy prawnej wielko- ści grup, które pozostają pod opieką wychowawców i oddziałowych. W sytu- acji przeludnienia więziennego jednostka penitencjarna funkcjonuje w sposób zaburzony, patologizacji ulegają wszystkie jej funkcje, które zanikają, zanikają również ustawowe oddziaływania penitencjarne na rzecz ochronnych, nasilają się działania ochronne mające na celu zapobieganie rozpadaniu się instytucji wskutek kryzysu, nadzwyczajnych wypadków, agresji i przemocy wewnątrzwię- ziennej. Taki długo trwający stan owocuje recydywą, która zasila system wię- zienny, ta z kolei zwiększa zaludnienie, które nieuchronnie prowadzi do kryzysu instytucjonalnego więzienia w postaci przeludnienia. W końcowej części pracy zostały sformułowane wnioski wynikające z prze- prowadzonych badań, których celem była odpowiedź na szereg wcześniej sformu- łowanych pytań, oraz sugestie, które wyznaczą drogi rozwiązywania problemów związanych z przeludnieniem więziennym. Niniejsza monografia powstała dzięki pomocy i wsparciu wielu osób, którym chciałam w tym miejscu serdecznie i gorąco podziękować. Wyrazy podziękowa- nia składam prof. zw. dr. hab. Stefanowi Lelentalowi – kierownikowi Zakładu Nauki o Karze i Środkach Penalnych Katedry Międzynarodowego Prawa Kar- nego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego za inspirację oraz życzliwość w dotychczasowej mojej pracy naukowej. Szczególne wyrazy wdzięczności pragnę skierować pod adresem prof. dr. hab. Krzysztofa Indeckiego 37 Por. T. Kaczmarek, Uwagi o badaniach empirycznych w prawie karnym, „Acta Universitatis Vra- tislaviensis” 125, L. Bogunia (red.), Wyd. Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 1985, s. 31–38. 24 – kierownika Katedry Międzynarodowego Prawa Karnego Wydziału Prawa i Ad- ministracji Uniwersytetu Łódzkiego, który mnie wspomagał w realizacji projektu badawczego, służył radą oraz darzył życzliwością. Wyrazy głębokiego i serdecz- nego podziękowania składam prof. zw. dr. hab. Teodorowi Szymanowskiemu za trud recenzji oraz cenne uwagi, które wpłynęły na ostateczny kształt monografii. Słowa podziękowania kieruję pod adresem wielu funkcjonariuszy Służby Wię- ziennej za otwartość, życzliwość, pomoc w zorganizowaniu badań empirycznych w zakładach karnych i aresztach śledczych, a w szczególności Dyrektorowi Okrę- gowego Inspektoratu Służby Więziennej w Katowicach płk. mgr. M. Gawronowi, jego zastępcy ppłk. mgr. R. Szczepanikowi, Dyrektorom Okręgowych Inspekto- ratów Służby Więziennej w Krakowie płk. mgr. K. Treli, w Opolu ppłk. mgr. I. Pietrasz i w Łodzi płk. mgr. M. Lipińskiemu oraz dyrektorom jednostek organiza- cyjnych więziennictwa podlegających tym inspektoratom. Wyrazy wdzięczności i podziękowania pragnę tą drogą przekazać pani Justynie Kowalczyk – Naczelnik Wydziału Statystyki Ministerstwa Sprawiedliwości oraz pani mjr Beacie Adam- czewskiej z Biura Dyrektora Generalnego Służby Więziennej za pomoc w udziela- niu mi informacji statystycznych. Odrębne podziękowania składam moim najbliższym, którzy z dużą cierpli- wością i wyrozumiałością wspierali mnie przez cały czas pracy nad monografią. Żadne słowa podziękowania nie wyrażą mojej wdzięczności osobie, która mnie poganiała, mobilizowała, motywowała do pracy, nauczyła wszystkiego, wprowadziła w świat, który stał się moją życiową pasją – mojemu ojcu. W pracy uwzględniono stan prawny na 1 stycznia 2012 roku. ROZDZIAŁ 1 przeludnienie więzienne – problemy definicyjne Przeludnienie więzienne jest pojęciem niejednoznacznym, definiowanym w różnorodny sposób. Dzieli ono los niejednoznaczności wielu pojęć, które występują w psychologii i naukach społecznych1. Problemem przeludnienia in- teresuje się wiele nauk, jak: psychologia penitencjarna2, ekologiczna3, socjolo- gia4, psychiatria5, proksemika6, penitencjarystyka7, kryminologia8, prawo karne wykonawcze. Każda z tych nauk, uwzględniając swoją odrębność, specyfikę, definiuje w sposób odmienny pojęcie przeludnienia. Istnieją dwa sposoby defi- niowania tego pojęcia. W pierwszym przypadku akcentuje się subiektywne do- świadczenie zagęszczenia przestrzennego, w drugim – obiektywną ocenę tego zagęszczenia przestrzeni9. Dla potrzeb badawczych nad tym zjawiskiem celowe byłoby zbudowanie uniwersalnej definicji pojęcia przeludnienia więziennego, 1 M. Ciosek, Z problematyki przeludnienia więziennego, „Przegląd Penitencjarny i Kryminologicz- ny” 1989, nr 17, s. 36. 2 Tamże, s. 35–45; W. Poznaniak, Skutki zagęszczenia i poczucia zatłoczenia w ujęciu psychologii środowiskowej, [w:] W. Ambrozik, H. Machel, P. Stępniak (red.), Misja Służby Więziennej a jej zadania wobec aktualnej polityki kryminalnej i oczekiwań społecznych. IV Kongres Penitencjarny, UAM, UG, CZSW, COSSW, Poznań – Gdańsk – Warszawa – Kalisz 2008, s. 393–398. 3 A. Eliasz, Psychologia ekologiczna, Wydawnictwo Instytutu Psychologii PAN, Warszawa 1993. 4 R. Bastide, Socjologia chorób psychicznych, PWN, Warszawa 1972, s. 110–234. 5 Tamże, s. 154–193
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Przeludnienie więzień w Polsce - przyczyny, następstwa i możliwości przeciwdziałania
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: