Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00028 005174 15188655 na godz. na dobę w sumie
Przesłanki oraz skutki ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej - ebook/pdf
Przesłanki oraz skutki ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 494
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7806-321-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).
W prezentowanej publikacji kompleksowo omówiono problematykę przesłanek oraz skutków ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej. Dokonana w tym zakresie wykładnia przepisów prawa materialnego i procesowego, uwzględniająca dorobek przedstawicieli doktryny prawa rodzinnego, przedstawicieli teorii wychowania oraz psychologii rozwojowej i wychowawczej, uzupełniona została wynikami przeprowadzonych przez Autorkę badań empirycznych, jak również analizą prawnoporównawczą, tj. porównaniem polskich rozwiązań prawnych dotyczących ingerencji we władzę rodzicielską z analogicznymi regulacjami przyjętymi w niemieckim i rosyjskim systemie prawnym. Skorzystanie z interdyscyplinarnego spojrzenia na funkcjonowanie instytucji ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej miało na celu udzielenie precyzyjnej odpowiedzi na pytanie, gdzie przebiega granica między zakresem ich zastosowania.
Publikacja adresowana jest do szerszego grona Czytelników, w tym zwłaszcza do sędziów orzekających w sprawach rodzinnych, kuratorów sądowych, pracowników socjalnych, asystentów rodziny, pracowników naukowych, aplikantów, studentów, a także rodziców małoletnich dzieci.
Publikacja powstała pod opieką naukową prof. zw. dr hab. Wandy Stojanowskiej.
Iwona Długoszewska – doktor nauk prawnych, wykładowca Wyższej Szkoły Ekonomii i Prawa im. Edwarda Lipińskiego w Kielcach.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Przesłanki oraz skutki ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej Iwona Długoszewska Wydanie 1 Warszawa 2012 Redaktor prowadzący: Anna Popławska Opracowanie redakcyjne: Katarzyna Paterak-Kondek Redakcja techniczna: Agnieszka Dymkowska-Szeszko Projekt okładki i stron tytułowych: Michał Piotrowski © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2012 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autorki i wydawcy. ISBN 978-83-7806-321-6 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.lexisnexis.pl, e-mail: biuro@lexisnexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.lexisnexis.pl Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 ROZDZIAŁ I. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1. Cel i zakres ujęcia tematu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 2. Metodologia pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 3. Hipotezy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 ROZDZIAŁ II. Instytucja władzy rodzicielskiej w polskim prawie rodzinnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 31 37 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 . . . . . . . . . . . . . . . 75 1. Patria potestas jako pierwowzór władzy rodzicielskiej . . . . . . . . . . 2. Pojęcie i charakter prawny władzy rodzicielskiej . . . . . . . . . . . . . 3. Atrybuty władzy rodzicielskiej 4. Kontakty z dzieckiem a władza rodzicielska 5. Organizacja i funkcjonowanie systemu instytucjonalnego pieczy zastępczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 6. Specyfika postępowania sądowego oraz rola dowodów w sprawach o ograniczenie i pozbawienie władzy rodzicielskiej . . . . . . . . . . . 119 7. Standardy międzynarodowe obowiązujące w zakresie funkcjonowania instytucji władzy rodzicielskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 ROZDZIAŁ III. Instytucja ograniczenia władzy rodzicielskiej w trybie art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 1. Instytucja ograniczenia władzy rodzicielskiej w ujęciu historycznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Dobro dziecka jako wyłączna przesłanka ograniczenia władzy rodzicielskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Istota i charakter prawny instytucji ograniczenia władzy rodzicielskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 160 175 5 4. Zarządzenia ograniczające władzę rodzicielską wydawane na podstawie art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego 5. Skutki ograniczenia władzy rodzicielskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Wzajemne relacje art. 100 i 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w systemie instytucji zabezpieczających należyte wykonywanie władzy rodzicielskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 7. Ingerencja sądu rodzinnego w zakres wykonywanej przez rodziców władzy rodzicielskiej na podstawie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 . . . . . . 187 199 ROZDZIAŁ IV. Pozbawienie władzy rodzicielskiej w świetle art. 111 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego . . . . . . . . . . . 1. Ewolucja przepisów dotyczących instytucji pozbawienia władzy rodzicielskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Obligatoryjne pozbawienie władzy rodzicielskiej . . . . . . . . . . . . . 3. Fakultatywne pozbawienie władzy rodzicielskiej . . . . . . . . . . . . . 4. Istota i charakter prawny instytucji pozbawienia władzy rodzicielskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Skutki pozbawienia i przywrócenie władzy rodzicielskiej . . . . . . . . 6. Ewolucja przesłanek prawno-karnych wpływających na zakres 228 228 236 245 256 262 przysługującej rodzicom władzy rodzicielskiej . . . . . . . . . . . . . . 272 280 7. Pozbawienie a zawieszenie władzy rodzicielskiej . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ V. Instytucja ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej w świetle badań aktowych . . . . . . . . . 1. Cel i sposób realizacji badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Czas trwania postępowania w badanych sprawach oraz inicjatorzy 283 283 jego wszczęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 3. Podstawowe informacje dotyczące małoletnich objętych postępowaniem opiekuńczym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 4. Podstawowe informacje dotyczące rodziców objętych postępowaniem opiekuńczym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 312 5. Podstawowe informacje dotyczące przebiegu postępowania dowodowego w badanych sprawach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330 6. Podstawowe informacje dotyczące sposobu rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego w badanych sprawach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Podstawowe informacje dotyczące sytuacji procesowej rodziny 348 po wydaniu orzeczenia w przedmiocie ingerencji we władzę rodzicielską . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351 6 Spis treściwww.lexisnexis.pl ROZDZIAŁ VI. Błędy wychowawcze rodziców jako przyczyna ingerencji sądu we władzę rodzicielską w aspekcie psychologiczno-pedagogicznym . . . . . . . . . . . . . 359 1. Pojęcie wychowania i jego cechy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359 2. Ideał i cele wychowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 365 3. Metody i środki wychowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 369 4. Wpływ postaw rodzicielskich na proces wychowania dziecka . . . . . 376 5. Błędy wychowawcze rodziców . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 381 6. Skuteczność wychowania oraz możliwości jej pomiaru . . . . . . . . . 385 ROZDZIAŁ VII. Ograniczenie i pozbawienie władzy rodzicielskiej w ujęciu prawno-porównawczym . . . . . . . . . . . . 392 1. Uwagi wprowadzające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 392 2. Prawo niemieckie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 393 393 2.1. Pojęcie i treść władzy rodzicielskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Ograniczenie i pozbawienie władzy rodzicielskiej . . . . . . . . . 401 2.3. Kontakty dziecka z rodzicami i innymi krewnymi . . . . . . . . . 407 3. Prawo rosyjskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 411 3.1. Prawa i obowiązki rodziców w stosunku do dzieci . . . . . . . . . 411 3.2. Instytucja pozbawienia praw rodzicielskich . . . . . . . . . . . . . 415 3.3. Instytucja ograniczenia praw rodzicielskich . . . . . . . . . . . . . 423 . . . . . . . . . 427 3.4. Kontakty dziecka z rodzicami i innymi krewnymi 431 ROZDZIAŁ VIII. Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Weryfikacja hipotez badawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 431 2. Ocena obowiązujących unormowań prawnych w zakresie funkcjonowania instytucji ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej . . . . . . 448 3. Wnioski de lege lata i de lege ferenda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 453 Źródła prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 459 Orzecznictwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 464 Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 467 Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 487 Aneks – Kwestionariusz do badania akt sądowych w sprawach o ograniczenie i pozbawienie władzy rodzicielskiej . . . . . . . . . . . . . 491 7 Spis treści ABGB BGB CK Dz.U. Dz.Urz. FUS GG k.c. k.c.k.p. k.k. Wykaz skrótów – Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch z 1811 r. – Kodeks cywilny Republiki Federalnej Niemiec z 18 sierpnia 1896 r. ze zm. (Bürgerliches Gesetzbuch in der Fassung der Bekanntmachung vom 2.01.2002, BGBI. I  S. 42, 2909; 2003 I S. 738, das zuletzt durch das Gesetz vom 28.09.2009, BGBI. I S. 3161, geändert worden ist) – Kodeks rodzinny Federacji Rosyjskiej z 29 grudnia 1995 r. ze zm. (Семейный кодекс Российской Федерации. Феде- ральный закон от 29 декабря 1995 года, № 223-ФЗ, „Со- брание законодательства Российской Федерации” 1996, № 1, Ст. 16) – Dziennik Ustaw – Dziennik Urzędowy – Fundusz Ubezpieczeń Społecznych – Konstytucja Republiki Federalnej Niemiec z 23 maja 1949 r. (Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland in der im Bundesgesetzblatt Teil III, Gliederungsnummer 100-1, veröf- fentlichten bereinigten Fassung, das zuletzt durch das Gesetz vom 29.07.2009, BGBI. I S. 2248 geändert worden ist) – ustawa z  23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) – Kodeks Cywilny Królestwa Polskiego z 1825 r. – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) KKGiP Konstytucja RP – Kodeks Kar Głównych i Poprawczych z 1847 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. KoPD k.p. k.p.a. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm. i ze sprost.) – Konwencja o prawach dziecka z 20 listopada 1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.) – ustawa z  26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.) – ustawa z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania admi- nistracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) 9 k.p.c. k.p.k. k.r.o. k.w. LEX LexPolonica NP MOS MOW MZiOS OHP OSN OSNC OSNCP Wykaz skrótów – ustawa z  17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cy- wilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) – ustawa z  6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania kar- nego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.) – ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) – ustawa z 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 46, poz. 275 ze zm.) „Nowe Prawo” – System informacji prawnej wydawnictwa Wolters Kluwer – Serwis Prawniczy LexisNexis Polska Sp. z o.o. – – Młodzieżowy Ośrodek Socjoterapii – Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy – Minister Zdrowia i Opieki Społecznej – Ochotnicze Hufce Pracy – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna oraz Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych OSNKW – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i  Izba Woj- skowa „Orzecznictwo Sądów Polskich” – – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego OSP OSPiKA OTK Постановлениe № 10 – Postanowienie Sądu Najwyższego Federacji Rosyjskiej z  27  maja 1998 r. (постановление Пленума Верховного Суда Российской Федерации от 27 мая 1998 года, № 10 о применении судами законодательства при разреше- нии споров связанных с воспитанием детей, „Бюлле- тень Верховного Суда Российской Федерации” 1998 года, № 7) „Państwo i Prawo” „Praca i Zabezpieczenie Społeczne” – – – Polska Rzeczpospolita Ludowa – – ustawa z  27 lipca 2001 r. – Prawo o  ustroju sądów po- PiP PiZS PRL PS p.u.s.p. „Przegląd Sądowy” wszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) – Rodzinny Ośrodek Diagnostyczno-Konsultacyjny – rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z  23 lutego 2007  r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr 38, poz. 249 ze zm.) „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” – – Sąd Apelacyjny – Sąd Najwyższy – Trybunał Konstytucyjny RODK rozporządzenie RPEiS SA SN TK 10 www.lexisnexis.pl Wykaz skrótów u.k.s.c. u.p.s.n. USC u.w.r.s.p.z. – ustawa z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z  2010 r. Nr 90, poz.  594 ze zm.) – ustawa z 26 października 1982 r. o postępowaniu w spra- wach nieletnich (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 33, poz. 178 ze zm.) – Urząd Stanu Cywilnego – ustawa z 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. Nr 149, poz. 887 ze zm.) Przedmowa Niniejsza monografia1 stanowi próbę udzielenia odpowiedzi m.in. na pytanie, gdzie przebiega granica między zakresem zastosowania in- stytucji ograniczenia władzy rodzicielskiej w trybie art. 109 k.r.o. i po- zbawienia władzy rodzicielskiej na podstawie art.  111 k.r.o. Jest to jedno z  najważniejszych pytań, jakie pojawia się przy analizie tych dwóch instytucji. W przypadku art. 109 k.r.o. istotę ingerencji we wła- dzę rodzicielską stanowi bowiem obowiązek wydawania przez sąd opiekuńczy stosownych zarządzeń zawsze wówczas, gdy dochodzi do zagrożenia dobra dziecka. Skorzystanie z  instytucji określonej w art. 111 k.r.o. jest uwarunkowane natomiast wystąpieniem trwałej przeszkody w wykonywaniu władzy rodzicielskiej, nadużywaniem tej władzy, rażącym zaniedbywaniem obowiązków względem dziecka (§  1) oraz przedłużającym się stanem zagrożenia dobra dziecka, umieszczonego w  środowisku, stanowiącym jedną z  form rodzinnej lub instytucjonalnej pieczy zastępczej (w  trybie art.  109 § 2 pkt 5 k.r.o.), który nie ustaje mimo udzielonej rodzicom pomocy (§ 2). Roz- ważania zawarte w niniejszej monografii pozwalają dostrzec subtelną granicę, przebiegającą między dwiema instytucjami prawnymi, tj. ograniczeniem i  pozbawieniem władzy rodzicielskiej, widoczną – szczególnie wyraźnie dzięki połączeniu metody teoretycznej z metodą empiryczną – zwłaszcza w aspekcie znacznego podobieństwa przesła- nek oraz skutków zastosowania obu tych form ingerencji we władzę rodzicielską. 1 Jest to uzupełniona i uaktualniona wersja rozprawy doktorskiej o tym samym tytule, napisanej pod moim kierunkiem i  obronionej 27 października 2011 r. w  Akademii Leona Koźmińskiego w Warszawie. 13 Przedmowa W dotychczasowej literaturze przedmiotu brak było publikacji poświę- conych wyłącznie analizie przesłanek oraz skutków ograniczenia i po- zbawienia władzy rodzicielskiej rozpatrywanych łącznie, w  celu uchwycenia ich wzajemnych różnic i podobieństw. Niniejsza monogra- fia wypełnia tę lukę. Punktem wyjścia w  rozważaniach Autorki stało się przeprowadzenie wnikliwej oceny charakteru prawnego władzy rodzicielskiej. Cenne w tym zakresie okazało się wyjaśnienie wątpliwości w zakresie termi- nologii dotyczącej pieczy. Autorka przeprowadziła pogłębione rozwa- żania, dotyczące przesłanek oraz skutków ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej. Rozważania te prowadzą do wniosku, że ogólny, elastyczny i  niepenalny charakter ingerencji we władzę rodzicielską w trybie art. 109 i 111 k.r.o., który nie stwarza obowiązku korzystania ze ściśle określonych i  sztywnych procedur postępowania, stanowi optymalny sposób zabezpieczenia dziecka przed zagrożeniami zarów- no ze strony rodziców (działających w sposób zawiniony lub niezawi- niony), jak i innych osób. Niewątpliwą zaletą prezentowanej Czytelnikowi monografii jest za- warte w  niej interdyscyplinarne spojrzenie na funkcjonowanie insty- tucji ograniczenia i  pozbawienia władzy rodzicielskiej. Korzystanie bowiem wyłącznie z metody egzegezy tekstu prawnego, który normu- je bardzo złożone z  natury relacje zachodzące między rodzicami i dziećmi i w którym zawarte są liczne odwołania do – pełniącej funk- cję przesłanki ingerencji we władzę rodzicielską – klauzuli generalnej ochrony dobra dziecka, nie pozwoliłoby na dokonanie prawidłowej oceny funkcjonowania instytucji określonych w  art. 109 i  111 k.r.o. w takim zakresie, w jakim umożliwia to zastosowanie metody empi- rycznej i skorzystanie ze specjalistycznej wiedzy pozaprawnej. Uzupełnienie teoretycznych rozważań poświęconych analizie instytu- cji ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej stanowi prezenta- cja wyników badań empirycznych, które polegały na analizie akt 300 spraw sądowych dotyczących ingerencji sądu we władzę rodzicielską w  trybie art.  109 i  111 k.r.o. Analiza tych wyników jest szczególnie cenna, zwłaszcza w kwestii ustalenia rzeczywistych przyczyn i rodza- 14 www.lexisnexis.pl Przedmowa ju trudności, zachodzących w funkcjonowaniu instytucji ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej pod względem dokonywania przez sąd wyboru optymalnego rozstrzygnięcia, stanowiącego właściwą od- powiedź na pytanie: „ograniczyć, czy pozbawić rodziców władzy ro- dzicielskiej”. Złożony charakter relacji zachodzących między rodzicami i  dziećmi wymaga uwzględnienia wiedzy z  zakresu pedagogiki i  psychologii. Przeprowadzone w tym względzie rozważania doprowadziły Autorkę do wniosku, że na gruncie wspomnianych dyscyplin naukowych for- mułowane są bardzo precyzyjne i konkretne zasady, które warunkują skuteczność procesu wychowania. Cenny i interesujący z teoretyczne- go i praktycznego punktu widzenia w ramach tych rozważań wydaje się być zaproponowany przez Autorkę model skuteczności wychowa- nia. Nie pełni on roli tylko „ozdobnika” dla omawianych w niniejszej dysertacji problemów, ale może stanowić „wartość użytkową”, jako kryterium niezbędne do dokonywania wykładni przepisów dotyczą- cych przesłanek ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej. Ta- kiego kryterium wyboru oczekują ze strony doktryny sędziowie orze- kający w  tego rodzaju sprawach (mówią o  tym m.in. na różnych konferencjach i okresowych szkoleniach). Rozważania przeprowadzone w niniejszej monografii mogą w prakty- ce ułatwić sędziemu podjęcie decyzji w  przedmiocie wyboru rodzaju ingerencji w  zakres przysługującej rodzicom władzy rodzicielskiej, zwłaszcza przez właściwe zrozumienie istoty i  funkcjonowania klau- zuli generalnej dobra dziecka na gruncie art. 109 i 111 k.r.o. oraz do- strzeżenie konieczności i przydatności korzystania z wiedzy pozapraw- nej, której przedmiotem jest ocena relacji zachodzących w  rodzinie. Wiedza ta bowiem połączona z bardzo wnikliwie i precyzyjnie prowa- dzonym postępowaniem dowodowym w  sprawach opiekuńczych po- winna stworzyć warunki umożliwiające postawienie właściwej dia- gnozy w kwestii oceny stopnia zagrożenia dobra dziecka i dokonanie przez sąd wyboru najbardziej adekwatnego i optymalnego w konkret- nym przypadku sposobu ingerencji we władzę rodzicielską. 15 Przedmowa Na uwagę Czytelnika zasługuje również analiza prawno-porównaw- cza, tj. porównanie polskich rozwiązań prawnych dotyczących inge- rencji we władzę rodzicielską z analogicznymi regulacjami przyjętymi w  niemieckim i  rosyjskim systemie prawnym. Na wyeksponowanie zasługuje sposób przedstawienia istotnych zmian niemieckiego prawa rodzinnego wprowadzonych w  2008 r., dotyczących między innymi problematyki ograniczenia i  pozbawienia rodziców władzy rodziciel- skiej. Dokonane w  monografii ustalenia umożliwiły sformułowanie wnios- ków de lege lata i de lege ferenda. Wnioski te stanowią wkład Autorki w  sferę właściwego rozumienia i  stosowania zasady ochrony dobra dziecka w praktyce sądowej. Warto podkreślić, że niniejsza monografia uwzględnia zmiany przepi- sów Kodeksu rodzinnego i  opiekuńczego, będące wynikiem wejścia w  życie ustawy z  9 czerwca 2011 r. o  wspieraniu rodziny i  systemie pieczy zastępczej. Na szczególną uwagę Czytelnika zasługuje zwłasz- cza ocena wprowadzonych tą ustawą zasad funkcjonowania rodzinne- go i instytucjonalnego systemu pieczy zastępczej oraz krytyczna oce- na nowelizacji art. 109 § 2 pkt 1 k.r.o. Wszystkie te doniosłe społecznie zagadnienia, których rozwiązania podjęła się Autorka niniejszej monografii, zasługują na ich polecenie szerszemu gronu Czytelników, w tym zwłaszcza pracownikom resortu wymiaru sprawiedliwości, pracownikom naukowym, aplikantom, stu- dentom, a także rodzicom małoletnich dzieci. Prof. dr hab. Wanda Stojanowska www.lexisnexis.pl Rozdział I Uwagi wstępne 1. Cel i zakres ujęcia tematu Z art. 18 Konstytucji RP wynika, że „małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i  opieką Rzeczypospolitej Polskiej”. Rodzice zaś – zgodnie z art. 48 ust. 1 Konstytucji RP – „mają prawo wychowania dzieci zgod- nie z własnymi przekonaniami. Wychowanie to powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania”. Rodzina w świetle tych przepisów stanowi za- tem samoistną wartość konstytucyjną, której ustawodawca stara się zapewnić możliwie szeroki i szczególny zakres ochrony i opieki. Zda- niem Trybunału Konstytucyjnego rodzina w  ujęciu konstytucyjnym oznacza „pewną skomplikowaną rzeczywistość społeczną będącą sumą stosunków łączących przede wszystkim rodziców i dzieci (choć w szerszym ujęciu pojęcie rodziny powinno obejmować także inne re- lacje powstające na zasadzie więzów krwi czy stosunków przysposo- bienia)”1. Podstawowym aktem prawnym, który zawiera regulację stosunków zachodzących między rodzicami i  dziećmi, jest Kodeks rodzinny i opiekuńczy. W przepisach art. 92–112 k.r.o. unormowano bowiem in- stytucję władzy rodzicielskiej, której celem jest jak najlepsze zabezpie- czenie dobra dziecka przez stworzenie ram prawnych dla pewnego 1 Orzeczenie TK z 28 maja 1997 r., K. 26/96, OTK 1997, nr 2, poz. 19. 17 Rozdział I. Uwagi wstępne standardu obowiązków i  uprawnień rodziców wobec małoletnich, tj. osób, które – zgodnie z  art. 10 k.c. – nie ukończyły osiemnastu lat. Z analizy tych przepisów wynika przede wszystkim, iż ustawodawca nie wymaga od rodziców osiągnięcia pewnego abstrakcyjnie określo- nego ideału wychowawczego. Przyznając rodzicom znaczną autono- mię i swobodę w zakresie sposobu sprawowania władzy rodzicielskiej, oczekuje jednak od nich realizacji określonego katalogu obowiązków i  uprawnień zwanych atrybutami władzy rodzicielskiej2. W  zakresie przestrzegania zasad prawidłowej realizacji obowiązków i praw wyni- kających z  władzy rodzicielskiej ustawodawca obdarzył oboje rodzi- ców dużym zaufaniem, nie przewidując w tym względzie żadnej bie- żącej kontroli sądu opiekuńczego i innych organów władzy publicznej. U podstaw takiego właśnie założenia ustawodawcy leży panujące po- wszechnie w społeczeństwie przekonanie, że najbardziej optymalnym środowiskiem rozwoju psychofizycznego dziecka jest jego prawidłowo funkcjonująca rodzina3. W praktyce jednak bardzo często zdarza się, że funkcjonowanie rodziny jest z różnych względów zaburzone. Cha- rakter tych zaburzeń niejednokrotnie wskazuje na przyczyny tkwiące po stronie rodziców i  wywołane nienależytym sprawowaniem przez nich władzy rodzicielskiej. Z tych też względów ustawodawca – zgod- nie z art. 48 ust. 2 Konstytucji RP – przewidział możliwość ingerencji w prawa rodzicielskie, w tym zwłaszcza we władzę rodzicielską, w po- staci ich ograniczenia lub pozbawienia w  przypadkach określonych w  ustawie i  tylko na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu. Za- warte w tym przepisie odwołanie do określonych ustawą przypadków ingerencji we władzę rodzicielską dotyczy przede wszystkim instytucji ograniczenia i  pozbawienia władzy rodzicielskiej, unormowanych w art. 109 i 111 k.r.o. Przepisy te zawierają bowiem wyraźnie określo- ne przesłanki zastosowania przez sąd opiekuńczy określonej formy modyfikacji władzy rodzicielskiej, której celem jest realizacja nadrzęd- 2 T. Smyczyński, Pojęcie dziecka i jego podmiotowość, w: Konwencja o prawach dziecka. Analiza i wykładnia, red. T. Smyczyński, Poznań 1999, s. 39–47. 3 Szerzej na temat pojęcia rodziny w k.r.o. i innych aktach prawnych M. Kosek, Pojęcie rodziny w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym i negatywne skutki jej redefinicji w wybra- nych aktach prawnych, w: W trosce o rodzinę. Księga pamiątkowa ku czci profesor Wandy Stojanowskiej, red. M. Kosek, J. Słyk, Warszawa 2008, s. 229–247. 18 www.lexisnexis.pl 1. Cel i zakres ujęcia tematu nej, na gruncie polskiego prawa rodzinnego, zasady ochrony dobra dziecka4. Celem niniejszej dysertacji jest zatem przedstawienie problematyki przesłanek oraz skutków ograniczenia i pozbawienia władzy rodziciel- skiej. Te dwie instytucje prawne, które stanowią przejaw ingerencji sądu opiekuńczego w  zakres przysługującej rodzicom władzy rodzi- cielskiej, wykazują znaczne odmienności, co niewątpliwie kształtuje ich istotę i charakter prawny. Na tle tych zasadniczych różnic wystę- pują jednak liczne podobieństwa, które budzą poważne wątpliwości interpretacyjne i  sprawiają wiele trudności w  praktyce orzeczniczej. Przesłanką ingerencji we władzę rodzicielską w postaci jej ogranicze- nia w trybie art. 109 k.r.o. jest bowiem „zagrożenie dobra dziecka”, zaś podstawę do pozbawienia władzy rodzicielskiej z art. 111 k.r.o. stano- wi „trwała przeszkoda” w jej wykonywaniu, „nadużywanie władzy ro- dzicielskiej”, „rażące zaniedbywanie obowiązków względem dziecka” oraz przedłużający się stan zagrożenia dobra dziecka umieszczonego w  rodzinnej lub instytucjonalnej pieczy zastępczej w  trybie art.  109 §   2 pkt 5 k.r.o., który nie ustaje mimo udzielonej rodzicom pomocy. Szeroki zakres oraz relatywizm ingerencji we władzę rodzicielską w trybie art. 109 k.r.o. – uzyskany za pomocą odwołania się do nad- rzędnej, na gruncie prawa rodzinnego, zasady ochrony dobra dziecka – skonfrontowano zatem z koniecznością ochrony tego dobra w sytu- acji, gdy dochodzi do jego naruszenia w sposób określony w art. 111 k.r.o. Ta w praktyce trudno uchwytna granica między ogólną koniecz- nością ochrony zagrożonego dobra dziecka, podejmowaną w  trybie art.  109 k.r.o. niezależnie od źródeł i  rodzaju tego zagrożenia, a  po- trzebą udzielenia tej ochrony w  przypadku zaistnienia wyraźnie okreś lonych przesłanek pozbawienia władzy rodzicielskiej wynikają- cych z art. 111 k.r.o., tj. z pełną świadomością faktu, że źródło zagro- żenia pochodzi zawsze od rodziców i polega na określonej rodzajowo formie naruszeń, stała się jednym z podstawowych problemów rozwa- żanych w niniejszej monografii. 4 W. Stojanowska, Rozwód a dobro dziecka, Warszawa 1979, s. 11. 19 Rozdział I. Uwagi wstępne Wskazany powyżej cel badań zostanie osiągnięty przez ustalenie: 1) jakimi okolicznościami kieruje się sąd opiekuńczy, dokonując wybo- ru określonej formy ingerencji we władzę rodzicielską; 2) czy ściśle przestrzega ustawowych przesłanek ograniczenia i  pozbawienia tej władzy; 3) jakie kryteria bierze pod uwagę, zmierzając do wymaganej w indywidualnych przypadkach konkretyzacji bardzo ogólnych w za- sadzie przesłanek ograniczenia i  pozbawienia władzy rodzicielskiej; 4) gdzie w praktyce przebiega granica między zakresem zastosowania obu tych form ingerencji i czy sąd opiekuńczy korzysta także z innych pozaustawowych okoliczności, które mogą mieć wpływ na sposób roz- strzygnięcia w tego typu sprawach; 5) jakie znaczenie mają te okolicz- ności w procesie podejmowania decyzji o rodzaju modyfikacji przysłu- gującej rodzicom władzy rodzicielskiej. Nie bez znaczenia w tej kwestii były również stawiane na forum dyskusji publicznej pytania, czy za- stosowane przez sąd opiekuńczy rozstrzygnięcia, zmierzające do ochrony zagrożonego bądź naruszonego dobra dziecka, były adekwat- ne do sytuacji i czy przy ich wydaniu wyczerpano cały materiał dowo- dowy, służący wyjaśnieniu i  zrozumieniu okoliczności faktycznych oraz nieprawidłowości w  funkcjonowaniu rodziny, które zaistniały w indywidualnym przypadku5. Udzielenie odpowiedzi na te pytania wymaga szczegółowej analizy przesłanek ingerencji sądu opiekuńczego we władzę rodzicielską oraz wnikliwego przedstawienia faktycznych i prawnych konsekwencji, któ- re wiążą się z ograniczeniem lub z pozbawieniem tej władzy. Bez wąt- pienia bowiem gruntowna znajomość przesłanek ingerencji we władzę rodzicielską oraz pełna świadomość skutków, które pociągają za sobą poszczególne formy modyfikacji tej władzy, pozwolą na prawidłowe stosowanie w  praktyce przepisów dotyczących ograniczenia i  pozba- wienia władzy rodzicielskiej oraz przyczynią się tym samym do jak naj- lepszego zabezpieczenia zasady ochrony dobra dziecka. Realizacja tej zasady w warunkach konieczności ograniczenia lub pozbawienia wła- dzy rodzicielskiej jest o tyle istotna, że wszelka ingerencja w zakres tej 5 Bardzo obszerny wykaz publikacji prasowych, które dotyczą problematyki ingerencji we władzę rodzicielską, można znaleźć na stronie internetowej: http://info.wiadomosci. gazeta.pl. 20 www.lexisnexis.pl 1. Cel i zakres ujęcia tematu władzy jest swego rodzaju operacją na „żywym organizmie” dziecka, czyli jego delikatnej psychice, na której ślady są nie do zatarcia. Pełne zrozumienie istoty i charakteru poszczególnych form ingerencji we władzę rodzicielską wymagało przede wszystkim wyjaśnienia, czym jest instytucja władzy rodzicielskiej określona w  przepisach art. 92–112 k.r.o. oraz jakie obowiązki i prawa wchodzą w jej zakres. Szczegółowe rozważania należało także poświęcić charakterowi rela- cji zachodzących między ograniczeniem i  pozbawieniem władzy ro- dzicielskiej a prawem i obowiązkiem kontaktów z dzieckiem. Dokład- na ocena skutków ingerencji we władzę rodzicielską wymagała natomiast omówienia problematyki funkcjonowania systemu instytu- cjonalnego pieczy zastępczej oraz specyfiki postępowania sądowego w  sprawach z  zakresu władzy rodzicielskiej. Na tle tych ogólnych uwag dotyczących władzy rodzicielskiej dokonano szczegółowej anali- zy istoty i charakteru prawnego instytucji ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej, zwłaszcza w zakresie przesłanek oraz skutków zastosowania obu tych form ingerencji. W celu lepszego zrozumienia obecnego kształtu regulacji prawnej, dotyczącej ingerencji we władzę rodzicielską w trybie art. 109 i 111 k.r.o., przeprowadzono bardzo ob- szerne rozważania poświęcone ewolucji tych przepisów, które objęły swym zakresem także opis instytucji patria potestas w  starożytnym Rzymie. Dużo uwagi poświęcono również ustaleniu relacji zachodzą- cej między środkami stosowanymi na podstawie ustawy o postępowa- niu w  sprawach nieletnich a  zarządzeniami ograniczającymi władzę rodzicielską z art. 109 k.r.o. Podjęto także próbę ustalenia linii demar- kacyjnej między zakresem zastosowania art.  100 i  109 k.r.o., co po- zwoliło na lepsze zrozumienie profilaktycznego i  niepenalnego cha- rakteru instytucji ograniczenia władzy rodzicielskiej. Jak wynika z  analizy historycznej, dotyczącej pozbawienia władzy rodzicielskiej, instytucja ta ma swe korzenie w regulacjach prawa karnego, dlatego też przedstawiono ją na tle ewolucji przepisów prawno-karnych, wpły- wających na zakres uprawnień rodzicielskich. Dokonano także jej po- równania z  instytucją zawieszenia władzy rodzicielskiej, zwłaszcza w zakresie przesłanek „trwałej” i „przemijającej” przeszkody w wyko- nywaniu władzy rodzicielskiej. 21 Rozdział I. Uwagi wstępne Na tle zaakcentowanych powyżej problemów badawczych przedsta- wione zostały wyniki badań empirycznych, które posłużyły do weryfi- kacji postawionych w  pracy hipotez badawczych oraz rzuciły nowe światło na wiele funkcjonujących dotychczas w doktrynie prawniczej wątpliwości oraz problemów teoretycznych, a  także umożliwiły bez- pośrednio ustalenie i zbadanie okoliczności oraz kryteriów, decydują- cych o wyborze przez sąd opiekuńczy właściwej formy ingerencji we władzę rodzicielską. Problematyka dotycząca ograniczenia i pozbawienia władzy rodziciel- skiej, jako ściśle wiążąca się z relacjami zachodzącymi między rodzi- cami i  dziećmi, wymaga także interdyscyplinarnego spojrzenia na funkcjonowanie tych instytucji, zwłaszcza w  odniesieniu do wiedzy z zakresu pedagogiki i psychologii. Warto bowiem podjąć próbę usta- lenia: 1) czy pytania stawiane na gruncie tych dziedzin nauki i wnios- ki z  nich wyprowadzane mogą w  praktyce ułatwić podjęcie decyzji o ograniczeniu i pozbawieniu władzy rodzicielskiej; 2) czy znajomość i stosowanie w praktyce reguł rządzących pedagogiczną teorią wycho- wania ułatwiłoby sędziemu podjęcie decyzji w sprawie wyboru środka ingerencji we władzę rodzicielską; 3) co powinno być w tym przypad- ku normą, tj. kiedy rodzice wychowują dziecko w sposób prawidłowy; 4) czym jest wychowanie, 5) czy rodzice stosują właściwe metody wy- chowawcze i dzięki temu w odpowiedni sposób kształtują osobowość dziecka; 6) czy rozumieją wychowanie; 7) kiedy następuje odejście od normy, tj. kiedy nie są realizowane podstawowe funkcje wychowaw- cze. Stawianie tych pytań jest niezwykle istotne, ponieważ sąd opie- kuńczy podejmuje decyzję o  ograniczeniu lub pozbawieniu władzy rodzicielskiej, gdy rodzice nie realizują w sposób prawidłowy swoich obowiązków wychowawczych oraz stosują wadliwe metody wycho- wawcze (bądź nie stosują ich w ogóle). Z tych też względów omówione zostały podstawowe zagadnienia związane z  pojęciem wychowania, a zwłaszcza cel wychowania, który ujmowany jest w płaszczyźnie fi- zycznej, intelektualnej, wolitywnej, emocjonalnej, religijnej, społecz- nej, oraz metod i efektów wychowania. Wychodząc bowiem od zrozu- mienia tego, czym jest wychowanie, jaka jest norma prawidłowego wychowania, można wysublimować moment odejścia od normy. Nato- 22 www.lexisnexis.pl 1. Cel i zakres ujęcia tematu miast analiza poziomu zrozumienia przez rodziców konieczności re- alizacji określonych płaszczyzn wychowania oraz prawidłowa wiedza na temat metod wychowawczych, które prowadzą do oceny efektów wychowania, pozwoli na ustalenie, na czym polega błąd i czy jest on możliwy do naprawienia, tj. czy istnieje pozytywna prognoza w kwe- stii poprawy stosunków między rodzicami i dziećmi oraz przywróce- nia właściwego funkcjonowania rodziny. Teoria wychowania wymaga od sędziego, aby spojrzał na swoją decyzję w  przedmiocie ingerencji we władzę rodzicielską z punktu widzenia efektywności wychowania (rozumienie potrzeby wychowania dziecka we wskazanych płaszczy- znach oraz stosowanie prawidłowych metod wychowawczych). Uzyskanie pełnego obrazu regulacji dotyczącej instytucji ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej w Polsce było możliwe także dzię- ki dokonaniu jej porównania z analogicznymi rozwiązaniami przyję- tymi w  innych państwach europejskich, tj. w  Republice Federalnej Niemiec oraz w Federacji Rosyjskiej. Dokonanie analizy na podstawie regulacji obowiązujących w  tych właśnie systemach prawnych uza- sadnione było przede wszystkim tym, że prawo tych państw miało już w  przeszłości istotny wpływ na kształtowanie się systemu polskiego prawa rodzinnego. Niemieckie i rosyjskie kodyfikacje prawa cywilne- go obowiązywały bowiem na ziemiach polskich w  okresie zaborów i w Polsce międzywojennej. Dokonanie swego rodzaju katamnezy, tj. przeanalizowanie, co zmieniło się w  tych ustawodawstwach od tego czasu, w jakim kierunku poszła ewolucja tych przepisów, jak obecnie kształtuje się w nich zagadnienie ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej, jakie podobieństwa i różnice wykazują z polskim syste- mem prawnym, jak na ich tle wygląda dynamika zmian zachodzących w  polskich przepisach prawnych, pozwoliło na lepsze zrozumienie istoty i charakteru instytucji ograniczenia i pozbawienia władzy rodzi- cielskiej, funkcjonujących obecnie w polskim systemie prawnym, oraz umożliwiło wyprowadzenie istotnych wniosków de lege lata i  de lege ferenda. Założeniem poczynionym w niniejszej dysertacji było dokona- nie bardzo wnikliwej analizy prawno-porównawczej, która stopniem szczegółowości odpowiadałaby rozważaniom poświęconym egzegezie instytucji ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej w polskim 23 Rozdział I. Uwagi wstępne prawie rodzinnym. Zamiar ten zrealizowano kosztem rezygnacji ze znacznie bardziej ogólnego opisu większej liczby systemów prawnych obowiązujących także w innych krajach europejskich. 2. Metodologia pracy Wieloaspektowość problematyki związanej z analizą przesłanek oraz skutków ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej wymagała zastosowania kilku różnych metod badawczych. Dlatego wyniki ba- dań empirycznych, które uzyskano wskutek – przeprowadzonej w wy- działach rodzinnych i  nieletnich sądów rejonowych – analizy akt spraw sądowych, komponują się z pozostałymi wątkami badawczymi, tj. teoretycznym, psychologiczno-pedagogicznym oraz prawno-po- równawczym. Zastosowanie takiej metody pisania pracy, która polega na łączeniu wszystkich wątków, metod i technik badawczych, wpływa na precyzyjne przedstawienie i wyjaśnienie zasadniczych problemów postawionych w niniejszej dysertacji. Podejmując poszczególne wątki badawcze, posłużono się przede wszystkim metodą teoretyczną (egze- gezy), metodą psychologiczno-pedagogiczną (analiza literatury spe- cjalistycznej), metodą prawno-porównawczą (analiza systemów praw- nych wybranych krajów europejskich oraz ich porównanie z polskim systemem prawnym) oraz metodą empiryczną (badanie akt spraw są- dowych). Proces badawczy, który organizowano za pomocą trzech pierwszych metod badawczych, polegał na dokładnej analizie tekstów normatywnych, literatury przedmiotu, w  tym specjalistycznej litera- tury psychologiczno-pedagogicznej, oraz orzecznictwa Sądu Najwyż- szego, związanego z  problematyką ingerencji sądu opiekuńczego we władzę rodzicielską. Metoda empiryczna polegała zaś na analizie akt 300 spraw sądowych, dokonanej za pomocą kwestionariusza do bada- nia akt sądowych w  sprawach o  ograniczenie i  pozbawienie władzy rodzicielskiej. Badania te przeprowadzono w  okresie od listopada 2009 r. do lutego 2010 r. w wydziałach rodzinnych i nieletnich sądów rejonowych w Stalowej Woli, Nisku oraz Tarnobrzegu. Badaniem akt sądowych objęte zostały wszystkie sprawy wszczęte w  przedmiocie ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej w okresie od 1 stycz- 24 www.lexisnexis.pl 3. Hipotezy badawcze nia 2006 r. do 31 grudnia 2007 r. Z  badań tych wyłączono jednak – z uwagi na znaczne ograniczenia w dostępie do informacji o rzeczywi- stych przyczynach ingerencji we władzę rodzicielską – wszystkie sprawy, w których ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej nastąpiło w wyroku orzekającym rozwód, separację albo unieważnie- nie małżeństwa, a następnie orzeczenie to zostało przekazane do wy- konania wydziałom rodzinnym i nieletnich sądów rejonowych. 3. Hipotezy badawcze Przed przystąpieniem do realizacji badań empirycznych w  sprawach o ograniczenie i pozbawienie władzy rodzicielskiej sformułowano – na podstawie orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz piśmiennictwa praw- niczego i psychologiczno-pedagogicznego, a także pilotażowego bada- nia akt sądowych w  sprawach o  ograniczenie i  pozbawienie władzy rodzicielskiej – następujące hipotezy badawcze: Hipoteza nr 1. Dysfunkcje somatyczno-intelektualne występujące u rodziców nie mają istotnego wpływu na sposób wykonywania przez nich władzy rodzicielskiej, z wyjątkiem choroby alkoholo- wej rodziców. Hipoteza ta została skonstruowana na podstawie pu- blikacji M. Safjana6. Autor ten stwierdził w niej bowiem, że „najczęst- szą przyczyną ingerencji w badanych sprawach (sprawy o ograniczenie i pozbawienie władzy rodzicielskiej – przyp. mój I.D.) był alkoholizm rodziców”7. Negatywny wpływ alkoholizmu rodziców na funkcjono- wanie rodziny podkreślił również H. Dolecki8. Z badań przeprowadzo- nych przez tego autora wynika bowiem, że alkoholizm jest najczęstszą przyczyną wykolejenia społecznego rodziców, które prowadzi w kon- sekwencji do wszczęcia wobec nich postępowania opiekuńczego. Po- dobne wnioski wyprowadził również M. Heine, stwierdzając, że „alko- holizm rodziców jako czynnik patogenny może stanowić przesłankę 6 M. Safjan, Instytucja rodzin zastępczych. Problemy prawno-organizacyjne, Warszawa 1982, s. 39. 7 Tamże. 8 H. Dolecki, Ingerencja sądu opiekuńczego w wykonywanie władzy rodzicielskiej, War- szawa 1983, s. 62. 25 Rozdział I. Uwagi wstępne ingerencji w  zakres i  treść władzy rodzicielskiej głównie ze względu na jego negatywny wpływ na funkcjonowanie rodziny jako środowi- ska wychowawczego. Awantury i  bójki pod wpływem alkoholu są w  badaniach ukazujących środowisko rodzinne alkoholików stałym elementem”9. Hipoteza nr  2. Instytucja pozbawienia władzy rodzicielskiej ma w  praktyce charakter definitywny, ponieważ sądy opiekuńcze prawie nigdy nie stosują instytucji przywrócenia władzy rodzi- cielskiej w trybie art. 111 § 2 k.r.o. Hipoteza ta powstała na podsta- wie publikacji M. Safjana, w której autor ten stwierdził, że „surowość ingerencji, jaką jest pozbawienie władzy rodzicielskiej, przejawia się nie w tym (a w każdym razie nie tylko), że rodzice tracą uprawnienia wobec dziecka (ten sam skutek wiąże się przecież z zawieszeniem wła- dzy rodzicielskiej), ale w  wyraźnej tendencji przepisów Kodeksu ro- dzinnego i opiekuńczego do nadania tej formie ingerencji charakteru definitywnego”10. Hipoteza nr 3. Postępowanie w sprawach o ograniczenie władzy rodzicielskiej jest najczęściej inicjowane wskutek wniosku lub sy- gnału pochodzącego od prokuratora, Policji, szkoły, pracowni- ków opieki społecznej. Hipoteza ta powstała na podstawie pilotażo- wego badania akt spraw sądowych oraz badań empirycznych przedstawionych w publikacji H. Doleckiego11. Hipoteza nr 4. Ustanowienie nadzoru kuratora sądowego jest naj- częściej stosowanym środkiem ograniczenia władzy rodziciel- skiej w trybie art. 109 k.r.o. Hipoteza ta została skonstruowana na podstawie publikacji Z. Mańka, w której autor ten stwierdził, że „usta- nowienie nadzoru kuratora sądowego należy do najbardziej powszech- nych form ingerencji we władzę rodzicielską w trybie art. 109 k.r.o.”12. Dodatkową przesłanką do podjęcia badań, mających na celu weryfika- 9 M. Heine, Pedagogiczne następstwa ograniczenia władzy rodzicielskiej, Wrocław 1991, s. 18. 10 M. Safjan, Instytucja…, s. 50. 11 H. Dolecki, Ingerencja…, s. 92. 12 Z. Mańk, Władza rodzicielska, Warszawa 1978, s. 60. 26 www.lexisnexis.pl 3. Hipotezy badawcze cję tej hipotezy, było również stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale z 9 czerwca 1976 r., z której wynika, że najsurowsze środki ingerencji we władzę rodzicielską powinny być stosowane dopiero wówczas, „gdy inne zarządzenia nie dały pożądanego wyniku lub gdy ze względu na szczególne okoliczności sprawy można uznać, że takie- go wyniku nie dadzą”13. Hipoteza nr 5. Najczęściej stosowanymi przez sąd opiekuńczy do- wodami w sprawach o ograniczenie i pozbawienie władzy rodzi- cielskiej są: dowód z  dokumentu w  postaci odpisów skróconych aktów urodzenia małoletnich, wywiad środowiskowy przeprowa- dzony przez kuratora sądowego, oraz dowód z  akt innej sprawy sądowej. Hipoteza ta powstała na podstawie pilotażowego badania akt spraw sądowych oraz po dokonaniu analizy wyników badań empi- rycznych, przeprowadzonych przez H. Doleckiego14. Hipoteza nr 6. Pozbawienie władzy rodzicielskiej jest w większości przypadków orzekane przez sąd opiekuńczy dopiero po uprzed- nim ograniczeniu rodzicom władzy rodzicielskiej przez ustano- wienie nadzoru kuratora sądowego. Hipoteza ta została skonstru- owana na podstawie publikacji Z. Mańka, w której autor ten stwierdził, że „w teorii i praktyce naszego prawa prezentowany jest zgodny i zde- cydowany pogląd, że – mając na uwadze rozwój dziecka – nie ma dla niego lepszego miejsca niż życie i wychowanie w środowisku natural- nym, czyli w rodzinie. Dlatego pozbawienie władzy rodzicielskiej sę- dziowie traktują jako absolutną konieczność. Przed podjęciem takiej decyzji starają się wykorzystać wszystkie inne, mniej drastyczne środ- ki, zdając sobie sprawę, że mają do czynienia z rodziną, która przede wszystkim wymaga pomocy i  opieki. Dążą do tego, by wszystkimi możliwymi środkami oddziaływać na to środowisko i – jeżeli zagrożo- ne jest dobro dziecka – zmieniać je, resocjalizować, pomagać rodzicom w wypełnianiu rodzicielskich obowiązków nawet wtedy, kiedy rodzice niezbyt chętnie tę pomoc przyjmują. Pozbawienie władzy rodziciel- skiej nie tyle jest karą dla rodziców, ile jedynym ratunkiem dla dziec- 13 Uchwała SN z 9 czerwca 1976 r., III CZP 46/75, OSNCP 1976, nr 9, poz. 184. 14 H. Dolecki, Ingerencja…, s. 95–96. 27 Rozdział I. Uwagi wstępne ka, które należy odsunąć od zdemoralizowanego środowiska, należy- cie wychowywać i przygotowywać do samodzielnego życia”15. Hipoteza nr 7. W przeważającej liczbie przypadków ograniczenie władzy rodzicielskiej z  powodu nienależytego jej wykonywania przez rodziców ma miejsce w rodzinach pełnych, tj. gdy rodzice mieszkają wspólnie, pozostają ze sobą w  związku małżeńskim i  prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Hipoteza ta została skonstruowana na podstawie pilotażowego badania akt spraw sądo- wych oraz wskutek analizy wyników badań empirycznych przeprowa- dzonych przez H. Doleckiego16. Z  badań tych wynika, że największą grupę rodzin, objętych postępowaniem opiekuńczym w  badanych przez autora sprawach, stanowiły właśnie tzw. rodziny pełne. Podsta- wą do sformułowania hipotezy tej treści była również chęć wyjaśnie- nia rozbieżności między wynikami badań empirycznych a reprezento- wanym przez A. Łapińskiego poglądem, że optymalne dla dziecka środowisko rozwoju psychofizycznego stanowi tzw. pełna rodzina. Jego zdaniem to w  niepełnych rodzinach znacznie częściej dochodzi do zaburzeń w prawidłowym sprawowaniu władzy rodzicielskiej17. Hipoteza nr  8. Niska wydolność wychowawcza rodziców nie ma z  reguły żadnego związku ze złym zachowaniem dzieci lub ich demoralizacją. Hipoteza ta została skonstruowana na podstawie pilo- tażowego badania akt spraw sądowych. Hipoteza nr 9. W większości przypadków średni czas trwania po- stępowania o  ograniczenie władzy rodzicielskiej jest taki sam, jak w  sprawach, w  których zapadło orzeczenie o  pozbawieniu władzy rodzicielskiej. Hipoteza ta została skonstruowana na podsta- wie pilotażowego badania akt spraw sądowych. Hipoteza nr  10. Najczęstszą przyczyną ograniczenia władzy ro- dzicielskiej jest alkoholizm rodziców, brak troski o fizyczny i du- chowy rozwój dziecka (niewypełnianie podstawowych obowiąz- 15 Z. Mańk, Władza…, s. 69. 16 H. Dolecki, Ingerencja…, s. 59. 17 A. Łapiński, Ograniczenia władzy rodzicielskiej w  polskim prawie rodzinnym, War- szawa 1975, s. 24. 28 www.lexisnexis.pl
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Przesłanki oraz skutki ograniczenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: