Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00064 008300 20965887 na godz. na dobę w sumie
Przestępstwa popełniane przez wypowiedź - ebook/pdf
Przestępstwa popełniane przez wypowiedź - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 368
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8235-062-3 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> podręczniki
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Monografia jest pierwszym w polskiej nauce prawa karnego opracowaniem poruszającym problem czynów zabronionych, które mogą być realizowane jedynie przez wypowiedź, rozumianą jako wszelkiego rodzaju celowa ekspresja.

Usystematyzowanie tematyki karalności zachowań ekspresyjnych jest istotne zarówno z perspektywy dogmatycznej, jak i praktycznej, w szczególność w kontekście prawno-karnej kwalifikacji zachowań podejmowanych za pośrednictwem Internetu, które co do zasady mają charakter 'słowa' a nie zachowań psychofizycznych.

Autorka kompleksowo rozważa problem wypowiedzi jako czynności sprawczej/wykonawczej, charakterystyki takiej czynności oraz konsekwencji z owej charakterystyki wynikających. W szczególności przedstawia właściwy model wykładni wypowiedzi oraz zasady przypisywania sprawcy czynu popełnionego przez wypowiedź.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Charakterystyka wypowiedzi § 1. Wstęp Kluczowym dla podjętego w niniejszej monografii tematu jest rozważenie możliwości wyodrębnienia szczególnej kategorii zachowań, które nazwiemy wypowiedziami, odmiennymi od tych, które uznamy za nie-wypowiedzi oraz wskazanie ewentualnych podstaw takiego rozróżnienia. Wypracowane przy tym kryteria powinny następnie pozwolić na wydzielenie spośród ludzkich czynności takich, które posiadają pewną odmienną charakterystykę i takich, które owej charakterystyki nie posiadają. Na tej podstawie możliwe będzie zba- danie wpływu, jakie dane odmienności mają, mogą lub powinny mieć na praw- nokarną ocenę danego czynu. W prawie polskim wyodrębnienie szczególnego rodzaju zachowań, które nazywamy „wypowiedziami”, ma podstawy normatywne i zostało wprowa- dzone przez ustrojodawcę w ustawie zasadniczej, w art. 54 Konstytucji RP, w którym gwarantuje się „wolność wyrażania swoich poglądów oraz pozyski- wania i rozpowszechniania informacji”, określaną w języku prawniczym i po- wszechnym skrótowo jako „wolność wypowiedzi”. Na gruncie europejskim odpowiednikiem powołanej regulacji są przede wszystkim art. 10 EKPC oraz art. 11 Europejskiej Karty Praw Podstawowych1. Istnienie pewnej szczególnej klasy zachowań uznawanych za wypowiedzi jest często przyjmowane za tak oczywiste, że nie jest warte dodatkowych roz- ważań. Powszechnie, także w procesie stosowania prawa, posługujemy się po- jęciem wypowiedzi, zakładając przy tym, że wszyscy wiemy „o co chodzi”. Jeżeli jednak zastanowimy się nad szczegółowymi kryteriami, które mogłyby pozwolić na odróżnienie wypowiedzi od nie-wypowiedzi, na ustalenie, jakie zachowania należałoby w konsekwencji rozpatrywać choćby z perspektywy ww. regulacji podstawowych, sprawa przestaje być taka prosta. Pomimo tego że pojęciem „wypowiedź” posługują się powszechnie i dość swobodnie także 1 Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej z 26.10.2012 r. (Dz.Urz. UE C 326, s. 391). 1 Rozdział I. Charakterystyka wypowiedzi prawnicy, opracowania na temat jej charakteru są raczej nieliczne2. W polskiej literaturze prawa nie przeprowadzono dotychczas żadnych pogłębionych ana- liz na temat istoty zachowania polegającego na „wypowiadaniu się”. Przystępując do dalszych rozważań nad charakterystyką zachowań, które zarówno w języku potocznym, jak i prawniczym, nazywamy wypowiedziami, poczynić należy kilka uwag wstępnych. Po pierwsze, zgodnie z przyjętą perspektywą, celem nie jest przy tym od- krycie i opisanie jakichś ludzkich zachowań ontologicznie odrębnych od in- nych – przedsięwzięcie takie byłoby bowiem niemożliwe do zrealizowania. Tak zwane wypowiedzi, tak jak i innego rodzaju czynności, nie tworzą odmien- nych, obiektywnie istniejących bytów, które można poddać badaniu z zasto- sowaniem określonych, wybranych metod. Punktem wyjścia jest stwierdzenie, że wypowiedzi, tak jak i cała otaczająca nas rzeczywistość nie tyle „są”, ile są przez nas konstruowane. Mają charakter jedynie konwencjonalny. Są dla nas wypowiedziami tylko dlatego, że je za takowe uznajemy. Należy więc zasta- nowić się nie nad tym, czym one są, lecz jakie przyjmujemy kryteria takiego uznania. Co decyduje o tym, że dany akt klasyfikujemy jako wypowiedź, jako szeroko pojęte „słowo”. W tym sensie rozważania zmierzają do rekonstrukcji pewnego modelu, czyli rekonstrukcji pewnych poglądów, aktualnych warun- ków uznawania. Po drugie, celem poniższej analizy nie jest stworzenie jakiejkolwiek realnej, czy też nominalnej definicji wypowiedzi w tradycyjnym rozumieniu tego po- jęcia. Niejako z „natury rzeczy” nie mogą one zmierzać do stworzenia defini- cji realnej, rozumianej jako takiej, która odtwarza obiektywną i trwałą istotę „wypowiedzi”. Jak zauważał R. Rorty, nie może być żadnej takiej rzeczy jak opis, który pasuje do sposobu, w jaki X rzeczywiście jest. Każdy opis jest re- lacyjny względem ludzkich potrzeb, świadomości lub języka3. Jest więc zanu- rzony w określonym kontekście. Możliwe przy tym wydaje się jedynie, nawią- zując do ujęcia przedstawionego przez Z. Ziembińskiego, stworzenie pewnej quasi-realnej definicji wypowiedzi jako takiej, która podaje pewną charaktery- stykę uprzednio wyodrębnionej klasy zachowań, jednak nie w oparciu o pewną istotę rzeczy, lecz w oparciu o procedury uznawania i konstruowania owej istoty rzeczy4. W uproszczeniu można powiedzieć, że dalsze rozważania nie zmierzają do udzielenia odpowiedzi na pytanie, czym jest wypowiedź, lecz do 2 Wyjątkiem są opracowania: A. Demenko, Wypowiedź; taż, Czy Polska; taż, Jak rozpoznać. 3 R. Rorty, A world, s. 6 – cyt. za: A. Szahaj, Ironia, s. 17. 4 Odnośnie do „klasycznego” ujęcia definicji realnej, por. Z. Ziembiński, Logika, s. 44. 2 § 1. Wstęp zrekonstruowania tego – parafrazując S. Fisha – jak rozpoznać wypowiedź, gdy się ją widzi5. Analiza ma na celu ustalenie pewnej charakterystyki, którą uzna- jemy za cechującą określone zachowania, normatywnie wyróżnione w powo- łanych wyżej aktach prawnych, które w języku polskim najczęściej określamy jako wypowiedzi, słowo czy też jako zachowania ekspresyjne. Dla uproszcze- nia dalszego wywodu zazwyczaj wykorzystywane jest przy tym pojęcie „wypo- wiedzi”, niekiedy zastępowane ww. „słowem” czy też „zachowaniem ekspre- syjnym”6. Po trzecie, mając świadomość tego, że w pewnym zakresie rozważania w sposób nieuchronny mają charakter intuicyjny, opierają się one jednak przede wszystkim na dorobku nauk prawnych, w szczególności na orzecz- nictwie oraz wypowiedziach doktryny nawiązujących do normatywnego wy- różnienia wolności wypowiedzi. Owo wyróżnienie stanowi punkt wyjścia dla stwierdzenia, że w taki czy inny sposób jest uzasadnione i możliwe także poza- prawne wyodrębnienie pewnej szczególnej kategorii ludzkich zachowań. Dla- tego też niezbędne jest przede wszystkim ustalenie tego, jak wypowiedź ro- zumiana jest na gruncie art. 54 Konstytucji RP i na gruncie art. 10 EKPC. Uwzględnienie przepisów EKPC wynika z dwóch przyczyn. Po pierwsze, z oczywistego wpływu orzecznictwa ETPC na stosowanie i stanowienie prawa w Polsce. Po drugie, z ponadnarodowego charakteru owej regulacji i wyda- wanych na jej podstawie judykatów, pozwalającego na wyprowadzenie wnio- sków o bardziej uniwersalnym charakterze. Uzupełniająco, w szczególny spo- sób, uwzględniono także orzecznictwo sądów amerykańskich oraz wypowie- dzi amerykańskiej doktryny, w których jak wspomniano, z uwagi na treść pierwszej poprawki do Konstytucji USA, od wielu lat wyjątkową uwagę po- święca się właśnie odróżnieniu speech (mowy) od action (działania)7. W ogra- niczonym zakresie konieczne było także uwzględnienie założeń przyjmowa- nych we współczesnej humanistyce, dostarczających podstawowych ram dla przeprowadzania jakichkolwiek rozważań nad określonymi aspektami ludz- kiej aktywności. 5 S. Fish, Interpretacja, s. 81. 6 Podobnie, z przyczyn praktycznych, odnosząc się do uczestników aktu komunikacyjnego posługuję się przy tym tradycyjną terminologią (tj. pojęciami nadawcy i odbiorcy), nawiązującą do prostego rozumienia komunikacji jako komunikatu nadawanego przez nadawcę i odbieranego przez odbiorcę. 7 Pierwsza Poprawka do Konstytucji USA weszła w życie w 1791 r.: „Kongres nie będzie stanowił żadnych ustaw (...) ograniczających wolność słowa (...)”. Zob. A. Pułło (tłum. i wstęp), Konstytucja. 3 Rozdział I. Charakterystyka wypowiedzi § 2. Koncepcje charakterystyki wypowiedzi I. Wypowiedź na gruncie art. 54 Konstytucji RP Jak wspomniano powyżej, w polskim prawie konstytucyjnym wyróżnia się – w oparciu o postanowienia Konstytucji RP – szczególną kategorię wolności, tzw. wolność wypowiedzi, określaną niekiedy również jako wolność słowa, czy też wolność ekspresji8. Wolność tę uznaje się za filar demokratycznego pań- stwa prawa9. Wskazuje się, że odgrywa ona podstawowe znaczenie w życiu publicznym i ściśle wiąże się z przysługującą jednostce wolnością osobistą, jej godnością i możliwością samorealizacji10. Pomimo owej szczególnej rangi jaką nadaje się wolności wypowiedzi, refleksje doktryny na temat istoty tego, czym jest „wypowiedź”, „słowo”, „ekspresja” i czym różni się ona od innego nieek- spresyjnego zachowania, są szczątkowe. Liczne rozważania nad charakterem owej wolności, nad jej źródłami, celowością jej wyodrębnienia oraz zakresem jej obowiązywania, prowadzone są przy jakby się wydawało milczącym zało- żeniu, że sam jej substrat – wypowiedź, zachowanie ekspresyjne jest czymś co nie wymaga żadnych analiz. Zakres chronionej wolności wypowiedzi jest w literaturze przedmiotu sporny, co wynika m.in. z doktrynalnych polemik odnośnie do wzajemnego stosunku art. 54 ust. 1 Konstytucji RP i innych regulacji chroniących wol- ność działania jednostki, takich jak np. art. 14, 49, 61 czy też 73 Konstytu- cji RP. Za trzon regulacji gwarantujących wolność słowa powszechnie uznaje się art. 54 ust. 1 Konstytucji RP, który obejmuje trzy wolności: wolność do wy- rażania swoich poglądów, wolność do pozyskiwania informacji oraz wolność rozpowszechniania informacji11. Według niektórych autorów wolności te są 8 Co do zasady, określenia „wolność słowa” oraz „wolność wypowiedzi” obecnie wyko- rzystywane są w doktrynie prawa konstytucyjnego zamiennie, por. np. B. Przybyszewska-Szter, w: M. Chmaj (red.), Wolności, s. 123. Także J. Sadomski, w: M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytu- cja RP, s. 1278, 1281, który zwraca uwagę, że wolność wypowiedzi ma szerszy charakter niż wol- ność słowa, używa jednak obu pojęć w odniesieniu do tych samych wolności. Por. też A. Biłgoraj- ski, Granice, s. 75. 9 Por. K. Wygoda, Prawne, s. 201; A. Wiśniewski, Znaczenie, s. 649–650. 10 A. Frankiewicz, Regulacja, s. 363; A. Wiśniewski, Znaczenie, s. 645–658; J. Sadomski, w: M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP, s. 1281–1282. Zob. np. wyr. TK: z 23.3.2006 r., K 4/06, Legalis; z 12.2.2015 r., SK 70/13, Legalis; z 14.12.2011 r., SK 42/09, Legalis; z 30.10.2006 r., P 10/06, Legalis; z 12.5.2008 r., SK 43/05, Legalis. 11 Por. J. Sadomski, w: M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP, s. 1982. Także np. K. Wygoda, Prawne, s. 206; P. Sarnecki, w: L. Garlicki (red.), Konstytucja, art. 54, s. 2. 4 § 2. Koncepcje charakterystyki wypowiedzi następnie jedynie konkretyzowane przez bardziej szczegółowe względem nich uprawnienia opisane w odrębnych przepisach, jak choćby w ww. art. 73 Kon- stytucji RP12. Według innych wolność wypowiedzi w równym stopniu gwaran- tują nie tylko postanowienia art. 54 ust. 1 Konstytucji RP, lecz także inne rów- norzędne zapisy konstytucyjne, które łącznie zapewniają jej należytą ochronę. Przy takim ujęciu zakres wolności wypowiedzi wyznacza więc cały szereg kon- stytucyjnych unormowań z art. 49 i 73 Konstytucji RP włącznie13. Osią przed- stawionego sporu jest przede wszystkim rozumienie zwrotu „pogląd”. Według zwolenników pierwszego ujęcia termin „pogląd” na tle art. 54 ust. 1 Konstytu- cji RP interpretować należy możliwie szeroko. Przedmiotem ochrony na grun- cie art. 54 ust. 1 Konstytucji RP są „wszelkie wypowiedzi, tj. wszelkie zacho- wania wyrażające określone poglądy (...) stanowiące formy ekspresji myśli, zarówno zwerbalizowane, jak i posługujące się innym aniżeli słowo kodem znaczeniowym”14. Według przeciwnej opinii, swoboda wyrażania poglądów to wolność zajmowania stanowiska w określonych sprawach. Wolność wypo- wiedzi jako taka ma zaś charakter szerszy i obejmuje także swobodę komu- nikowania także różnych innych treści, chronioną przez np. art. 73 Konsty- tucji RP w odniesieniu do wypowiedzi artystycznych, czy przez art. 25 ust. 2 Konstytucji RP w odniesieniu do wypowiedzi w sprawach przekonań religij- nych15. W tym ujęciu wprowadza się klasyfikację różnego rodzaju wypowiedzi, wskazując, że niektóre z form ekspresji nie podlegają konstytucyjnej ochronie, mianowicie te, które nie polegają na wyrażaniu poglądów i są niechronione przez przepisy szczególne, jak np. polecenia, oferty czy wypowiedzi komer- cyjne (których ochrona może jedynie wynikać pośrednio z ochrony swobody działalności gospodarczej16)17. 12 J. Sadomski, w: M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP, s. 1283–1284; W. Mojski, Konsty- tucyjna ochrona, s. 49, 57. Także: wyr. TK z 30.10.2006 r., P 10/06, Legalis. 13 A. Frankiewicz, Regulacja, s. 364–365 i jak się wydaje W. Mojski, Konstytucyjna swoboda, s. 169. Por. też J. Sadomski, w: M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP, s. 1283–1284; wyr. TK z 6.10.2015 r., SK 54/13, Legalis. 14 J. Sadomski, w: M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP, s. 1283. 15 W. Mojski, Konstytucyjna swoboda, s. 165–166; tenże, Konstytucyjna ochrona, s. 48–50. 16 Wyr. TK z 28.1.2003 r., K 2/02, Legalis; W. Mojski, Konstytucyjna swoboda, s. 183. Z drugiej strony, TK przyznał bezpośrednią ochronę tzw. wypowiedziom komercyjnym na gruncie art. 54 Konstytucji RP w wyr. z 4.11.2015 r., K 1/14, Legalis. Por. też wyr. TK z 21.4.2004 r., K 33/03, Legalis. 17 Por. P. Sarnecki, w: L. Garlicki (red.), Konstytucja, art. 54, s. 2; B. Przybyszewska-Szter, w: M. Chmaj (red.), Wolności, s. 123; W. Mojski, Konstytucyjna swoboda, s. 168–170. 5 Rozdział I. Charakterystyka wypowiedzi Sporo uwagi poświęca się również wnikającemu bezpośrednio z art. 54 ust. 1 Konstytucji RP wyróżnieniu „poglądów” oraz „informacji”. Co do za- sady, zgodnie podnosi się, że pierwsze dotyczą własnych przekonań, natomiast swoboda prezentowania cudzych poglądów (myśli, opinii) mieści się w wolno- ści rozpowszechniania informacji18. Z nieco innej strony zauważa się także, iż termin „pogląd” powinien być interpretowany jako wyrażenie osobistych ocen co do faktów i zjawisk, „informacja” zaś jako wyrażenie takiej myśli odnoszącej się w sposób sprawozdawczy do jakiegoś stanu rzeczy19. Obie wolności, wyra- żania i rozpowszechniania swoich lub cudzych poglądów niekiedy określa się łącznie jako wolność wyrażania komunikatów20. Niezależnie od różnic między przedstawionymi powyżej stanowiskami, nie kwestionuje się, że podstawowym elementem wolności wypowiedzi jest (wyni- kająca z takich lub innych przepisów Konstytucji RP) wolność wyrażania, uze- wnętrzniania, komunikowania szeroko pojętych treści21. Z perspektywy istoty chronionego zachowania, należałoby więc zastanowić się nie tylko nad tym, „co” jest wyrażane i tym, czego wyrażanie jest lub powinno być chronione, lecz przede wszystkim nad tym, czym są czynności „wyrażania się” i „rozpowszech- niania” oraz w czym czynność „wyrażania się” jest odmienna od innych zacho- wań22. W dotychczasowych opracowaniach nacisk kładzie się przede wszyst- kim na „przedmiot” owej czynności, analizując np. czy ma on charakter oceny czy opinii, twierdzeń o faktach, informacji lub innych treści. Odnośnie do sa- mej czynności sprawczej/wykonawczej zamiennie wykorzystuje się natomiast różne pojęcia takie jak: wyraża, uzewnętrznia, komunikuje, rozpowszechnia, udostępnia, upowszechnia, przekazuje, nie dostarczając jednak pogłębionej eksplikacji tego rodzaju zachowań23. 18 J. Sadomski, w: M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP, s. 1284; wyr. SN z 2.7.2013 r., III SK 42/12, Legalis; wyr. TK z 20.7.2011 r., K 9/11, Legalis; P. Sarnecki, w: L. Garlicki (red.), Konstytucja, art. 54, s. 3. 19 A. Biłgorajski, Granice, s. 190. 20 W. Mojski, Konstytucyjna ochrona, s. 71. 21 Por. np. A. Biłgorajski, Granice, s. 70. 22 Oczywiście należy przy tym mieć świadomość, że jest to podział w pewnym sensie umowny, sposób przekazu zawsze w mniejszym lub większym stopniu determinuje sam przekaz. 23 Por. np. A. Biłgorajski, który w sposób ogólny stwierdza, że wolność wypowiedzi dotyczy „tej strefy aktywności (...) która polega na uzewnętrznianiu, w dowolny sposób, różnych treści”. Wskazuje on, że: „istotą wolności wypowiedzi jest wyrażanie poglądów i informacji na zewnątrz, wobec innych osób, za pomocą różnych środków i technik, które służą komunikowaniu się ludzi”, tenże, Granice, s. 70, 76. 6 § 2. Koncepcje charakterystyki wypowiedzi Odnośnie do czynności „wyrażania” w orzecznictwie jedynie w sposób dość ogólny (choć poniekąd zarazem kazuistyczny) podkreśla się, że poglądy można „wyrażać w różny sposób, nie tylko słownie (mówiąc lub pisząc), lecz także za pomocą obrazów, w tym różnego rodzaju plakatów, a nawet nosząc określony ubiór lub odznaki”24. Artykuł 54 Konstytucji RP chroni „wszelkie zgodne z prawem formy ekspresji, umożliwiające jednostce uzewnętrznienie i eksponowanie jej stanowiska”25, „dotyczy wyrażania poglądów w każdej for- mie i każdych okolicznościach”26. Także w doktrynie wskazuje się, że „wy- rażanie” to wszelkie zachowania stanowiące formę ekspresji własnych myśli, zarówno zwerbalizowanych, jak i posługujących się innym niż słowo kodem znaczeniowym. Obejmuje ono swoim zakresem wszelkie formy „werbalnego i niewerbalnego przekazywania dowolnych komunikatów”27. Poglądy mogą zostać wyrażone również przez brak działania (zaniechanie), np. niewzięcie udziału w określonym wydarzeniu publicznym, uroczystości, akcie głosowania czy nieodwzajemnienie pozdrowienia kierowanego przez inną osobę28. Uznaje się natomiast, że czynność rozpowszechniania polega na „udostęp- nianiu” i „upowszechnianiu”29. Jak już wspomniano powyżej, od czynności wy- rażania odróżniać miałoby ją jedynie to, że przedmiotem rozpowszechniania są poglądy cudze, wyrażania zaś poglądy własne. Wolność uzewnętrzniania pewnych treści określa się niekiedy jako wolność wypowiedzi sensu stricte w przeciwieństwie do wolności wypowiedzi sensu largo obejmującej także wolność poszukiwania i otrzymywania informacji30. Pierwsze, ścisłe ujęcie obejmuje jedynie aktywny wymiar omawianej wolności, drugie chroni zaś zarówno element aktywny, jak i bierny – odnosi się bowiem nie tylko do wolności nadawcy – do wyrażania i rozpowszechniania swoich po- glądów, ale także do swobody odbiorcy, do zapoznawania się z nadanymi ko- munikatami31. Można by przy tym założyć, że element aktywny ma charakter 24 Wyr. TK z 20.7.2011 r., K 9/11, Legalis. 25 Wyr. TK z 12.2.2015 r., SK 70/13, Legalis. 26 Wyr. TK z 30.10.2006 r., P 10/06, Legalis oraz np. wyr. TK z 21.9.2015 r., K 28/13, Legalis. 27 W. Mojski, Konstytucyjna ochrona, s. 71. 28 J. Sadomski, w: M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP, s. 1284. 29 Wyr. TK z 20.2.2007 r., P 1/06, Legalis. 30 Por. A. Biłgorajski, Granice, s. 70, 74. W taki sposób zdaje się wolność wypowiedzi rozumieć J. Sadomski, w: M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP, s. 1282. Por. też np. K. Wygoda, Prawne, s. 206. 31 Interesy nadawcy i odbiorcy nie muszą być przy tym tożsame i wręcz mogą być sprzeczne. Na temat różnych interesów podmiotów uprawnionych z wolności wypowiedzi – tj. autorów i od- biorców – por. A. Wiśniewski, Znaczenie, s. 655–654. 7 Rozdział I. Charakterystyka wypowiedzi niejako pierwotny i „jest bardziej istotny”. Prawo do pozyskiwania informacji byłoby bowiem bezprzedmiotowe, gdyby nie możliwość stworzenia owej in- formacji w ogóle, czyli wyrażania przez kogoś jakichś poglądów. Wydawać by się też mogło, że warunkiem realizacji podstawowych celów wolności wypo- wiedzi jest właśnie możliwość wyrażenia się, a podstawą poszukiwania prawdy, dyskutowania określonych teorii, funkcjonowania państwa demokratycznego, jak i samorealizacji osobistej32, jest możliwość uzewnętrznienia, artykułowania pewnych myśli, opinii czy poglądów. Z drugiej strony, należy jednak zauważyć, że możliwość wyrażania czegokolwiek bez odbiorcy, który mógłby zapoznać się z nadanym komunikatem, traci swój sens. Prawo do wyrażania „się” byłoby zarówno w wymiarze osobistym, jak i w wymiarze społecznym, bezprzedmio- towe, bez zagwarantowanej możliwości poznawania wyrażanych treści. Uze- wnętrznienie np. określonych opinii tylko wówczas może bowiem osiągnąć swój cel, leżący u podstaw przyznania wolności wypowiedzi szczególnego sta- tusu, jeżeli inni będą mogli się z owymi opiniami zapoznać. Tylko wówczas wy- powiedź może wpłynąć na ich przekonania, służyć rozwojowi społeczeństwa demokratycznego, zapewnić społeczne uznanie oraz rozwój poszczególnych jednostek. Trybunał Konstytucyjny konsekwentnie podkreśla więc, że wolno- ści opisane w art. 54 ust. 1 Konstytucji RP choć są odrębne, to są jednak ściśle ze sobą powiązane33. Związek ten wydaje się na tyle silny, że żadne z tych praw nie może być realizowane samodzielnie. A. Biłgorajski podkreśla, że wolność wypowiedzi ma dwie strony – nie tylko tego kto formułuje wypowiedź, lecz także i jej odbiorcę. Podobnie jak J. Braciak oraz W. Mojski, nawiązuje on przy tym do jej komunikacyjnego charakteru34. W literaturze słusznie zauważa się, że art. 54 Konstytucji RP chroni faktyczną aktywność jednostki w ramach ko- munikowania się z innymi ludźmi35, „możliwość komunikowania się”36, „swo- bodę nieskrępowanego przedstawiania opinii, (...) lecz zawsze w sposób wi- doczny dla innych, a więc w procesie komunikacji interpersonalnej”37. W tym miejscu pojawia się pytanie o zakres ochrony wynikający z art. 54 ust. 1 oraz z art. 49 Konstytucji RP, dotyczący tzw. wolności komunikacji. W li- 32 Na temat uzasadnień dla wolności wypowiedzi por. np. A. Wiśniewski, Znaczenie, s. 645−658. Zob. także F. Schauer, On the Distinction, s. 427–454; tenże, Must, s. 1284–1306. 33 Por. np. wyr. TK z 12.2.2015 r., SK 70/13, Legalis. 34 A. Biłgorajski, Granice, s. 70; J. Braciak, Wolność, s. 49–50; W. Mojski, Konstytucyjna 35 W. Mojski, Konstytucyjna ochrona, s. 13. 36 Wyr. TK z 12.5.2008 r., SK 43/05, Legalis. Por. też J. Braciak, Wolność, s. 49. 37 W. Sokolewicz, Wolność, s. 22. ochrona, s. 13. 8 § 2. Koncepcje charakterystyki wypowiedzi teraturze i orzecznictwie wskazuje się, że art. 49 Konstytucji RP gwarantuje przede wszystkim prawo do ochrony tajemnicy komunikowania się38. „Wol- ność komunikowania odnosi się do całkowicie odmiennej wartości konsty- tucyjnej niż wolność wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpo- wszechniania informacji. Istota wolności gwarantowanej przez art. 54 zasadza się na możliwości przedstawienia swojego stanowiska wszystkim zaintereso- wanym. Gwarancja przewidziana w art. 49 Konstytucji RP zasadza się nato- miast na możliwości przeciwnej, zachowaniu w tajemnicy przed osobami po- stronnymi treści swoich kontaktów z wyselekcjonowanymi osobami”39. Try- bunał Konstytucyjny podkreśla, że art. 49 Konstytucji RP stanowi o „wolności komunikowania się”, a nie o „wolności komunikowania”. Wskazuje, że „wol- ność komunikowania się ze swej istoty dotyczy swobody porozumiewania się określonych osób i związana jest z poufnością”40. Samemu pojęciu komunikacji i temu czym ona jest, poświęca się w tym kontekście nieco mniej uwagi. J. Braciak słusznie wskazuje na trudności w de- finiowaniu pojęć takich jak „informacja”, czy „komunikacja”. Jako ogólną za- sadę przyjmuje ona, że chodzi przy tym o społeczne interakcje w zakresie prze- kazywania myśli i uczuć41. A. Biłgorajski, odwołując się do definicji języko- wych, zauważa, że komunikowanie się to dwustronny „proces przekazywania informacji, idei i emocji, a także społeczna interakcja oddziałująca za pomocą symboli”42. Według W. Mojskiego z kolei komunikowanie to akt jednostronny, który oznacza wysyłanie komunikatu w przestrzeń informacyjną przez jego nadawcę w celu zakładającym jego odebranie przez adresatów. „Komuniko- wanie się” natomiast utożsamia z sytuacją relacji dwustronnej, dwukierunko- wej między stronami aktu komunikacyjnego43. Podobne założenia przyjmuje TK, według którego „zwrot «komunikować się» oznacza utrzymywanie z kimś 38 Wyr. TK z 30.7.2014 r., K 23/11, Legalis; P. Sarnecki, w: L. Garlicki (red.), Konstytucja, art. 49, s. 2; M. Wild, w: M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP, s. 1212-1213. 39 J. Sadomski, w: M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP, s. 1211–1212. 40 Wyr. TK z 15.7.2009 r., K 64/07, Legalis; por. P. Sarnecki, w: L. Garlicki (red.), Konstytucja, art. 49, s. 3. Pewne rozbieżności w ujęciu zakresu unormowania art. 49 Konstytucji RP dotyczą przede wszystkim form komunikacji jakie podlegają ochronie, por. wyr. TK z 30.7.2014 r., K 23/11, Legalis. 41 J. Braciak, Wolność, s. 49–50, która odwołuje się przy tym do tradycyjnych, związanych z cybernetyką poglądów m.in. N. Wieniera. 42 A. Biłgorajski, Granice, s. 76. 43 W. Mojski, Konstytucyjna ochrona, s. 14. 9 Rozdział I. Charakterystyka wypowiedzi kontaktu, porozumiewanie się, a nie jedynie podawanie czegoś do wiadomo- ści, przekazywanie jakiejś informacji czy zawiadamianie o czymś”44. Skrótowo przytoczone powyżej rozważania nad wolnością słowa podej- mowane w polskim orzecznictwie i doktrynie, nie dają niestety podstaw do stworzenia pewnej abstrakcyjnej charakterystyki, pozwalającej na stwierdze- nie, kiedy dane zachowanie można uznać za coś wyrażające, kiedy za rozpo- wszechniające lub stanowiące element komunikacji międzyludzkiej. Nie dają one wystarczających podstaw do ustalenia, niezależnie od rozważań natury ce- lowościowej, jakie rodzaje konkretnych zachowań ludzkich stoją za wyróżnie- niem przyjętym w art. 54 ust. 1 Konstytucji RP. Ponadto w znacznej mierze opierają się one na nieco uproszczonym i tradycyjnym (niejako cybernetycz- nym) rozumieniu komunikacji. Obecnie w naukach humanistycznych komu- nikacji nadaje się nieco odmienne, szersze znaczenie45. Zauważa się, że czło- wiek przebywając między ludźmi nie może nie komunikować, „każde zacho- wanie jest komunikacyjne (...). Wszystko, co człowiek czyni, każde działanie, które człowiek podejmuje, lub którego nie podejmuje, «przemawia» do każ- dego, kto jest zainteresowany poszukiwaniem przekazu”46. „Kiedy dwie jed- nostki wchodzą wzajemnie w swoje pole percepcji, to znajdują się zarazem w sytuacji komunikacyjnej. Nie ma nadawcy i odbiorcy. Każda z jednostek jest równocześnie «nadawcą» i «odbiorcą» w sposób nieustający”47. Wbrew twier- dzeniom TK nie można więc „komunikować” nie komunikując „się”. Stwier- dzenie, że wypowiedź to zachowanie, które wyraża pewne szeroko pojęte po- glądy, jest owszem prawidłowe, niewiele jednak nam daje w sytuacji, w której każda czynność, co do zasady, „coś” wyraża. Sprawdza się ewentualnie w sy- tuacjach oczywistych. Jesteśmy zgodni co do tego, że wypowiedzenie określo- nych słów zasadniczo należy rozpatrywać w kategoriach wolności wypowiedzi, a ograniczające te czynności, np. art. 212 i 216 KK w kontekście art. 54 ust. 1 Konstytucji RP. Za oczywiste przyjmujemy także to, że np. czyn zabójstwa nie powinien być natomiast z tej perspektywy analizowany, pomimo że niewąt- pliwie jest on też pewną formą ekspresji myśli sprawcy. Problemy pojawiają się natomiast w tzw. hard cases, w których rozstrzygnąć należałoby czy i kiedy 44 Wyr. TK z 15.7.2009 r., K 64/07, Legalis. Trybunał Konstytucyjny odwołuje się tutaj ściśle 45 Por. J. Fiske, Wprowadzenie, passim; B. Dobek-Ostrowska, Podstawy, passim; J. Hajduk-Ni- 46 F.S. Haiman, Speech, s. 31, cyt. za: Ł. Machaj, Wypowiedzi, s. 55. 47 R. Gozzi Jr., A shared, s. 396, cyt. za: Ł. Machaj, Wypowiedzi, s. 55. do słownikowych definicji. jakowska, Kulturowy, passim. 10 § 2. Koncepcje charakterystyki wypowiedzi np. zniszczenie określonego przedmiotu48, noszenie określonego stroju49 czy też pozostanie nagim50, stanowi formę szczególnie chronionej ekspresji, a kiedy jest jedynie „zwykłym” zachowaniem, przejawem korzystania z wolności oso- bistej. W orzecznictwie sądów polskich tego rodzaju „graniczne” sytuacje były, co prawda, także przedmiotem karnoprawnych rozstrzygnięć i ocen, nie towa- rzyszyły im jednak żadne głębsze analizy charakteru danego zachowania. Sądy raczej arbitralnie po prostu uznawały zachowanie sprawcy za „coś” wyraża- jące i komunikacyjne lub nie. W wyroku z 4.7.2013 r. SA w Szczecinie za in- tencjonalnie ekspresyjne – wyrażające lekceważenie i pogardę wobec flagi RP – uznał zachowanie polegające na uderzaniu ową flagą w barierki, złamaniu przez to drzewca i rzuceniu nią w przednią szybę jadącego samochodu osobo- wego, powodując jej wybicie51. Działaniu sprawcy nie towarzyszyły przy tym, według przytoczonego przez sąd opisu, żadne inne dodatkowe zachowania, w szczególności akty werbalne. W tym słusznie krytykowanym rozstrzygnię- ciu52 sąd nie wskazał jednak żadnych kryteriów, według których zakwalifiko- wał działanie sprawcy jako „intencjonalną ekspresję”. Wydaje się, że swoją ocenę oparł na własnej, osobistej percepcji zdarzenia. Sąd Apelacyjny w Kato- wicach w post. z 29.10.2008 r. uznał natomiast, że zachowanie sprawców, któ- rzy śpiewając w stanie nietrzeźwości „Polska, Biało-Czerwoni”, ciągnęli flagę państwową po ziemi, nie wypełnia znamion czynu zabronionego z art. 137 § 1 KK, gdyż ich celem nie było znieważenie flagi państwowej, lecz jedynie danie upustu swojej energii53. Odwołując się do wznoszonych przez spraw- ców okrzyków, sąd potraktował ich zachowanie, co prawda jako ekspresyjne, jednakże niewyrażające negatywnego stosunku do flagi. Problem wykorzysta- nia flagi państwowej jako elementu wypowiedzi, analizował także SN w dość głośnym wyr. z 2.7.2013 r. dotyczącym zachowania polegającego na wtykaniu flagi RP w atrapę psich odchodów54. Niestety nie rozważał przy tym dlaczego dane zachowanie (poniekąd słusznie) uznał za ekspresyjne, lecz od razu prze- szedł do badania treści wypowiedzi oraz jej konstytucyjnej ochrony. 48 USA v. O’Brien, U.S. Reports 367 (1968), vol. 391, https://www.loc.gov/law/help/us-report- s.php (dostęp: 24.10.2020 r.). 49 Decyzje Komisji: z 3.3.1986 r., skarga 11674/85 Stevens v. Wielka Brytania; z 22.10.1998 r., skarga 36528/97 Kara v. Wielka Brytania. A także decyzja ETPC z 24.5.2005 r., skarga 8165/03 Tığ v. Turcja. 50 Wyr. ETPC z 28.10.2014 r., skarga 49327/11 Gough v. Wielka Brytania, LEX Nr 1526590. 51 Wyr. SA w Szczecinie z 4.7.2013 r., II AKa 114/13, Legalis. 52 J. Kulesza, Glosa do wyr. SA, passim. 53 Post. SA w Katowicach z 29.10.2008 r., II AKz 777/08, Legalis. 54 Wyr. SN z 2.7.2013 r., III SK 42/12, Legalis. 11 Rozdział I. Charakterystyka wypowiedzi II. Wypowiedź na gruncie art. 10 EKPC Wolność wypowiedzi, konkretnie w tym przypadku określaną jako wol- ność wyrażania opinii, na poziomie ponadnarodowym chroni przede wszyst- kim, jak już wspominano, art. 10 ust. 1 EKPC. W przepisie tym wyodrębniono trzy wolności: wolność otrzymywania informacji i idei, wolność przekazywa- nia informacji i idei oraz wolność posiadania poglądów. W przeciwieństwie do Konstytucji RP, na gruncie EKPC expressis verbis chroniona jest więc także wol- ność posiadania określonych opinii. Brak jest natomiast rozróżnienia między wolnością do wyrażania (własnych poglądów) i wolnością do rozpowszech- niania (cudzych informacji). Oba te zachowania zawierają się jednak w sze- roko pojętej wolności przekazywania (informacji i idei). Jak słusznie zauważa I.C. Kamiński, kluczowym dla identyfikacji chronionego na gruncie EKPC ob- szaru jest ustalenie, co jest wypowiedzią, a co innym aktem i odróżnienie dzia- łania (zachowania, tzw. conduct) od wypowiadania się (mowy, tzw. speech)55. Problem ten jest przez ETPC szczegółowo analizowany, przede wszystkim w tych przypadkach, w których swoboda ekspresji realizowana jest nie poprzez akty werbalne, lecz przez inny sposób zachowania się. Dotychczas nie wypra- cowano jednak żadnej ogólnej teorii, ani powszechnie akceptowanych i stoso- wanych kryteriów, które każdorazowo, w konkretnych przypadkach, pozwa- lałyby na rozróżnienie „zwykłego” zachowania od aktu wypowiedzi. W sprawie Stevens v. Wielka Brytania Komisja rozważała problem wol- ności słowa w kontekście obowiązku noszenia mundurków szkolnych. Skar- żący – ojciec dzieci zobowiązanych do zachowania obowiązującego w szkole dress code u – podnosił, że noszenie przepisowego stroju ogranicza jego dzieci w swobodzie wyrażania ich opinii. Komisja zauważyła, że co prawda swoboda ekspresji owszem, może obejmować prawo danej osoby do wyrażenia swoich idei poprzez sposób ubierania się, z faktycznych okoliczności przedmiotowej sprawy nie wynikało jednak, aby potomstwo skarżącego było w tym prawie ograniczone56. Analogiczny problem Komisja analizowała w późniejszej spra- wie Kara v. Wielka Brytania57, w której doszła do identycznych konkluzji. Skar- żącym był biseksualny mężczyzna, transwestyta, zatrudniony jako urzędnik państwowy w służbach socjalnych, który okazjonalnie w miejscu pracy nosił ubrania uznawane zwyczajowo za damskie. Został on przez swoich przełożo- 55 I.C. Kamiński, Ograniczenia, s. 34. 56 Decyzja Komisji z 3.3.1986 r., skarga 11674/85, Stevens v. Wielka Brytania. 57 Decyzja Komisji z 22.10.1998 r., skarga 36528/97, Kara v. Wielka Brytania. 12 § 2. Koncepcje charakterystyki wypowiedzi nych zobowiązany do powstrzymania się od tego rodzaju zachowań, aby nie narażać na szwank reputacji urzędu. Skarżący podkreślał co prawda, że po- przez swój strój wyraża swoją tożsamość, seksualność oraz żeński aspekt oso- bowości, jednak Komisja uznała, że nie wykazał on, aby nałożony na niego obowiązek faktycznie ograniczał jego wolność ekspresji. Problem związku mię- dzy swobodą ekspresji a przybraniem określonej aparycji rozważany był rów- nież w nowszym orzecznictwie, w sprawie Tığ v. Turcja58. Trybunał w tym przypadku zauważył, że pozbawienie studenta możliwości noszenia brody podczas studiów (na mocy obowiązującego na Uniwersytecie zakazu), nie sta- nowiło naruszenia art. 10 EKPC, gdyż w okolicznościach konkretnej sprawy nie wykazano, aby przez to został on pozbawiony prawa do wyrażania jakiejś opinii. Trybunał nie wykluczył jednak tego, że noszenie określonego zarostu może być aktem wypowiedzi podejmowanym w ramach korzystania ze swo- body ekspresji. Z problemem ekspresyjnego kształtowania swojego wizerunku wiązała się także bardzo ciekawa sprawa Gough v. Wielka Brytania, w której ETPC roz- strzygał skargę mężczyzny, który nago przemierzał Wielką Brytanię chcąc, jak deklarował, zademonstrować sprzeciw przeciwko pojmowaniu ciała ludzkiego jako czegoś wulgarnego i szkodliwego59. Skarżący wielokrotnie rozbierał się w różnych miejscach publicznych za co był aresztowany i karany, także karą pozbawienia wolności. Podczas przesłuchań, wyjaśniając motywy swoich dzia- łań, podkreślał, że ludzie są niewinni dopóki nie zrobią niczego złego, a jego nagość nikogo nie krzywdzi, jest wyrazem jego przekonań, ma sprowokować pewną reakcję oraz zmianę. Trybunał uznał, że zachowanie skarżącego było formą jego wypowiedzi chronioną przez art. 10 EKPC, a nałożone na niego sankcje, stanowiły środki represyjne wymierzone w ów szczególny sposób, w jaki skarżący wyrażał swoje opinie. Tym samym Trybunał stwierdził, że do- szło do ingerencji w swobodę ekspresji (co prawda ostatecznie uznanej za in- gerencję uprawnioną)60. Podobnie, jako wyrażanie opinii na gruncie EKPC, Trybunał potraktował noszenie ubioru z określonymi symbolami. W sprawie Vajnai v. Węgry skar- żący jako wiceprzewodniczący lewicowej Partii Robotniczej, podczas legalnej demonstracji w Budapeszcie wystąpił z wpiętą w klapę marynarki Czerwoną 58 Decyzja ETPC z 24.5.2005 r., skarga 8165/03, Tığ v. Turcja. 59 Wyr. ETPC z 28.10.2014 r., skarga 49327/11 Gough v. Wielka Brytania, LEX Nr 1526590. 60 Trybunał nie stwierdził naruszenia przez Wielką Brytanię art. 10 EKPC, uznając m.in. że skarżący miał także wiele innych możliwości przedstawienia swoich przekonań na temat nagości i zainicjowania stosownej debaty publicznej. Zob. tamże. 13 Rozdział I. Charakterystyka wypowiedzi Gwiazdą. Trybunał uznał, że wykorzystanie symbolu jako elementu ubioru (vestimentary symbols) podpada pod zakres art. 10 EKPC i decyzja skarżącego, co do noszenia Czerwonej Gwiazdy powinna być oceniana w kategoriach wol- ności wypowiedzi politycznej. Odnosząc się do treści tej wypowiedzi, zauwa- żył, że bezspornie skarżący swoim zachowaniem nie wyrażał pogardy dla ofiar totalitaryzmu. Prezentowanie tego symbolu nie miało na celu usprawiedliwia- nia ani też propagowania opresji totalitarnej i nie było powiązane z rasistowską propagandą61. Wnioski te Trybunał podtrzymał w późniejszej sprawie Frata- nolo v. Węgry, rozstrzyganej na gruncie identycznego niemalże stanu faktycz- nego62. Podobnie w sprawie Donaldson v. Wielka Brytania za akt wypowiedzi uznał przypięcie do ubrania w Niedzielę Wielkanocną lilii wielkanocnej przez więźnia osadzonego w zakładzie karnym w Irlandii Północnej, w części wy- odrębnionej dla więźniów republikańskich. Decyzji skarżącego o noszeniu da- nego symbolu przypisał charakter wyrażania poglądów politycznych, a ogra- niczenia w tym zakresie za ingerencję w jego wolność wypowiedzi63. Zachowanie polegające na wykorzystaniu określonej symboliki było rów- nież przedmiotem sprawy Faber v. Węgry, w której skarżący wraz z innymi osobami rozwinął w pobliżu odbywającej się w Budapeszcie demonstracji flagę z pasami Arpadów i nie usunął jej pomimo wezwań ze strony policji64. Za bez- sporne Trybunał uznał, że jego zatrzymanie i następnie ukaranie karą grzywny ingerowało w wolność wypowiedzi. Trybunał podkreślił przy tym, że – jak zwięźle podsumowuje M.A. Nowicki – „pokazywanie publicznie symbolu zwią- zanego z politycznym ruchem lub podmiotem takiego jak flaga może być oznaką identyfikacji z określonymi ideami lub świadczyć o ich reprezentowa- niu. Zaznaczył, że gdy prawo do wolności wypowiedzi politycznej jest realizo- wane przy użyciu symboli, wymaga się, aby wszelkie restrykcje były stosowane nad wyraz ostrożnie, zwłaszcza w przypadku symboli wieloznacznych”65. Dzia- łania tego samego skarżącego K. Fabera były następnie przedmiotem podobnej sprawy Tatar i Faber v. Węgry, w której oceniano zachowanie skarżących, po- legające na rozwieszeniu na płocie otaczającym węgierski Parlament brudnych 61 Mając na uwadze te okoliczności Trybunał stwierdził naruszenie przez Węgry art. 10 EKPC. Wyr. ETPC z 8.7.2008 r., skarga 33629/06 Vajnai v. Węgry, LEX Nr 411923. 62 Także w tej sprawie skarżącym był węgierski polityk ukarany za wykroczenie polegające na noszeniu podczas demonstracji symbolu czerwonej gwiazdy – wyr. ETPC z 3.11.2011 r., skarga 29459/10 Fratanoló v. Węgry, LEX Nr 1001116. 63 Decyzja ETPC z 25.1.2011 r., skarga 56975/09 Donaldson v. Wielka Brytania. 64 Wyr. ETPC z 24.7.2012 r., skarga 40721/08 Fáber v. Węgry, LEX Nr 1192001. 65 M.A. Nowicki, Wokół, s. 764. 14 § 2. Koncepcje charakterystyki wypowiedzi ubrań, mających symbolizować „brudne pranie narodu”66. Akt ten Trybunał jednoznacznie uznał za ekspresyjną interakcję, mającą charakter wypowiedzi. Pod koniec lat 90. Trybunał analizował ekspresyjny charakter demonstra- cji jako takich, które mogłyby być objęte ochroną należną wolności słowa. W sprawie Steel i in. v. Wielka Brytania rozpatrywał wolność wypowiedzi uczestników protestu, którzy aktywnie blokowali polowanie na kuropatwy. Uznał, że protest polegał co prawda na faktycznych działaniach utrudniających wykonanie czynności, którym sprzeciwiali się protestujący (w szczególności jedna ze skarżących idąc bezpośrednio przed myśliwym uniemożliwiała mu oddanie strzału), to jednak był on wyrażaniem opinii w rozumieniu art. 10 EKPC67. Wykładnię tę Trybunał potwierdził w sprawie Hashman i Harrup v. Wielka Brytania, w której protestujący m.in. poprzez dęcie w rogi myśliw- skie zakłócali polowanie na lisy. Uznał, że ich działania mieściły się w zakresie wyrażania opinii w rozumieniu art. 10 EKPC i środki podjęte przeciwko nim stanowiły ingerencję w prawo do swobody ekspresji68. Opierając się na tych orzeczeniach, w nieco późniejszej sprawie Lucas v. Wielka Brytania, Trybunał za wyrażanie opinii w rozumieniu art. 10 EKPC uznał zachowania protestują- cych, polegające na siedzeniu na drodze publicznej prowadzącej do bazy ma- rynarki wojennej, w celu zaprotestowania przeciwko decyzji rządu o utrzyma- niu atomowych łodzi podwodnych69. W sprawie Spetz i in. v. Szwecja Komisja rozstrzygała problem upoważnie- nia przyznawanego wybranym członkom jednej z funkcjonujących w Szwecji kongregacji religijnych do udzielania ślubów oraz kwestię ważności zawartych małżeństw. Zauważyła przy tym, że skarżący nie wykazali w jaki sposób uzna- nie nieważności zawartego przez nich związku małżeńskiego, naruszyło ich wolność wypowiedzi70. 66 Wyr. ETPC z 12.6.2012 r., skarga 26005/08 i 26160/08 Tatár i Fáber v. Węgry, LEX Nr 1164392. 67 Ostatecznie w tej sprawie Trybunał w stosunku do dwóch protestujących uznał ograni- czenie swobody wypowiedzi za uzasadnione i tym samym brak naruszenia art. 10 EKPC, w od- niesieniu do trzech pozostałych jednak stwierdził, że ingerencja władz nie była proporcjonalna i doprowadziła do naruszenia jej przepisów. Wyr. ETPC z 23.9.1998 r., skarga 24838/94 Steel i in. v. Wielka Brytania. 68 Wyr. ETPC z 25.11.1999 r., skarga 25594/94 Hashman i Harrup v. Wielka Brytania, LEX Nr 76932. 69 Decyzja ETPC z 18.3.2003 r., skarga 39013/02 Lucas v. Wielka Brytania. 70 Komisja podkreśliła, że związek małżeński nie jest jedynie formą ekspresji w zakresie wol- ności sumienia i religii, lecz jest przede wszystkim instytucją uregulowaną w art. 12 EKPC, zawie- 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Przestępstwa popełniane przez wypowiedź
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: