Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00086 009096 17294371 na godz. na dobę w sumie
Przestrzeń edukacyjna – dylematy, doświadczenia i oczekiwania społeczne - ebook/pdf
Przestrzeń edukacyjna – dylematy, doświadczenia i oczekiwania społeczne - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 191
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-675-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Głównym przedmiotem pracy „Przestrzeń edukacyjna…” jest refleksja i propozycje sposobów doskonalenia funkcjonowania ośrodków szkolnych. Temat książki doskonale wpisuje się w aktualny dyskurs oświatowy. Autorzy poszczególnych tekstów skupiają swoją uwagę na szkole i jej znaczeniu we współczesnej strukturze społecznej, jej potrzebach i problemach. Tym samym opracowanie staje się diagnozą postawioną polskiej szkole.

 

Treść książki podzielona jest na trzy rozdziały podzielone za względu na obszar analizy. Pierwszy rozdział składa się z tekstów których myślą przewodnia są wyzwania przed jakimi stoi obecnie polskie szkolnictwo. Mowa tu między innymi o zmianach w sposobie realizacji funkcji dydaktycznej szkoły i konieczność jej otwarcia na wielokulturowość. Artykuły zebrane w drugiej części dotyczą roli szkoły w środowisku lokalnym i stawianych wobec niej oczekiwaniom i postulatom. Trzeci rozdział poświęcony jest wybranym problemom dotykającym współczesną szkołę m.in.: wciąż kontrowersyjnym kwestiom edukacji seksualnej, edukacji uczniów z tzw. obszarów ryzyka, integracji uczniów pełnosprawnych z niepełnosprawnymi, czy często pomijana w literaturze rola samorządu szkolnego.

 

Lektura książki pozwala zorientować się wśród najważniejszych zagadnień dotyczących współczesnej szkoły. Nawet jeśli nie dostarczy czytelnikowi konkretnych odpowiedzi na nurtujące pytania, z pewnością pobudzi do refleksji nad wielością obszarów funkcjonowania szkoły i różnorodnością wyzwań przed jakimi stoi.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

K. Ferenz, K. Błaszczyk, I. Rudek (red.), Przestrze(cid:276) edukacyjna – dylematy, do(cid:286)wiadczenia i oczekiwania społeczne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-675-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 © Copyright by Oi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011 Recenzent: dr hab. Ewa Muszyńska, prof. UAM dr hab. Inetta Nowosad, prof. UZ Redakcja wydawnicza: Aleksandra Bylica Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Opracowanie typograi czne: Alicja Kuźma Publikacja doi nansowana przez Uniwersytet Zielonogórski ISBN 978-83-7587-675-8 Oi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47 www.impulsoi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2011 K. Ferenz, K. Błaszczyk, I. Rudek (red.), Przestrze(cid:276) edukacyjna – dylematy, do(cid:286)wiadczenia i oczekiwania społeczne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-675-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Spis treści Słowo wstępne ................................................................................. 9 Krystyna Ferenz Cele bliskie i dalekie edukacji szkolnej ............................................ 11 1. Szkoła wobec nowych potrzeb edukacyjnych Jolanta Karbowniczek Międzykulturowość i wielokulturowość jako model edukacji otwartej na odmienność kulturową i interakcje ................................. 27 Marzanna Farnicka Stan umiejętności społecznych dzieci w polskich przedszkolach i szkołach podstawowych .............................................................. 35 Małgorzata Siwińska Edukacja przez sztukę drogą do piękna doskonalącego człowieczeństwo ..................................................... 45 Klaudia Błaszczyk Przygotowanie współczesnej szkoły do kształcenia na odległość .......... 53 Jarosław Wagner Kształcenie na odległość wspomagane komputerowo jako element procesu edukacji przyszłych pedagogów ........................ 63 Ewa Nowicka Technologie informacyjne w pracy pedagoga-terapeuty ...................... 69 K. Ferenz, K. Błaszczyk, I. Rudek (red.), Przestrze(cid:276) edukacyjna – dylematy, do(cid:286)wiadczenia i oczekiwania społeczne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-675-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 6 ––Spis treści 2. Rola szkoły w środowisku lokalnym Janusz Gęsicki Szkoła a zmiany społeczności lokalnych ......................................... 81 Zofia Remiszewska Szkoła w społeczności lokalnej. Studium przypadku ......................... 89 Bożena Olszak-Krzyżanowska Podmiejska „szkoła przyszłości” widziana oczami społeczności szkolnej i lokalnej .................................................... 101 Ewa Tłuczek-Tadla Wychowanie ku zaangażowaniu społecznemu czy bierności społecznej? ............................................................ 117 Małgorzata Krawczyk-Blicharska Oczekiwania pracodawcy wobec szkoły wyższej jako podmiotu kształtującego przyszłego pracownika ....................... 125 3. Wybrane problemy edukacji we współczesnej szkole Telimena Ryta Bariery edukacyjne dzieci i młodzieży z obszarów edukacyjnego ryzyka ................................................... 137 Marzena Sendyk Funkcjonowanie w szkole dzieci z poczuciem osamotnienia w rodzinie ................................................................................ 143 Iwona Rudek Anetta Soroka-Fedorczuk Szkolne warunki integracji dzieci pełnosprawnych z niepełnosprawnymi .................................................................. 151 Irena Bartusiak Znaczenie samorządu szkolnego w procesie kształtowania się postaw prospołecznych uczniów ................................................... 161 K. Ferenz, K. Błaszczyk, I. Rudek (red.), Przestrze(cid:276) edukacyjna – dylematy, do(cid:286)wiadczenia i oczekiwania społeczne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-675-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Spis treści–– 7 Justyna Ratkowska-Pasikowska Wychowanie do życia w rodzinie w opinii uczniów ........................... 169 Emilia Olejnik-Krupa Edukacja seksualna w polskiej i szwedzkiej szkole ........................... 181 Bibliografia .................................................................................... 193 K. Ferenz, K. Błaszczyk, I. Rudek (red.), Przestrze(cid:276) edukacyjna – dylematy, do(cid:286)wiadczenia i oczekiwania społeczne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-675-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Słowo wstępne Rozwój cywilizacji spowodował, że współcześnie młody człowiek funkcjonuje w wielu przestrzeniach. Jedną z ważniejszych stanowi przestrzeń edukacyjna. W niej bowiem jest przekazywana kultura określonej grupy społecznej, dei niująca jej tożsamość, a także są nabywane kompetencje, dzięki którym młode pokolenia przygotowują się do dorosłego życia. Swoistą przestrzenią edukacyjną jest szkoła. Mimo że jako instytucja ma już wielowiekową tradycję, a jej krytyka nie ustaje od lat, nadal stanowi miejsce, w którym zachodzą istotne dla rozwoju młodych pokoleń procesy edukacyjne, socjalizacyjne czy wychowawcze. Szkoła jest przestrzenią, w której współdziałają (lub powinny współdziałać) różne grupy społeczne, jednak bez wątpienia główna rola przypada tu nauczycielom. To oni z racji swego profesjonalnego przygotowa- nia mogą kreować przestrzeń szkolną, w której możliwe jest osiąganie satysfak- cjonujących rezultatów przez wszystkie podmioty. Przestrzeń edukacyjną szkoły wypełniają ludzie wraz ze swymi dylematami, doświadczeniami, ale także oczekiwaniami, które są ku nim kierowane przez spo- łeczeństwo. Szkoła nie istnieje w próżni, jest osadzona w konkretnym środowi- sku lokalnym, dlatego też, podejmując jakiekolwiek działania, powinna nie tylko uwzględniać wymogi formalne stawiane tego typu placówkom, lecz także liczyć się z wizją szkoły, jaką rysuje społeczność lokalna. To dla niej właśnie, w dużej mierze, stara się podejmować działania mające na celu przygotowanie wychowanków do życia. Oczywiście oczekiwania społeczne nie zawsze są zgodne z wizją pracy szko- ły tworzoną przez kadrę pedagogiczną. Zdarza się, że niemożność ich realizacji utrudniają warunki materialne, i nansowe lub prawne, czasami na przeszkodzie stoją bariery mentalne, dlatego też pojawiają się dylematy dotyczące kierunków dalszego rozwoju placówki. Ich rozstrzygnięciu powinien towarzyszyć nadrzędny cel − dobro uczniów. Bez wątpienia pomocne w rozwiązywaniu wszelkich proble- mów jest też doświadczenie kadry pedagogicznej szkoły. Wieloletnia praktyka może się przyczyniać do niwelowania trudności i wyboru najlepszej formy pracy szkoły. Zdarza się jednak i tak, że staje się ona barierą utrudniającą funkcjonowa- nie i rozwój placówki, zwłaszcza w nowych obszarach jej działań. Autorzy niniejszego zbioru skoncentrowali się na takiej pracy nauczyciel- skiej, która pozwala kreować szkołę jako placówkę nowoczesną, dostosowującą się do wymogów i oczekiwań współczesnego świata. Centralne miejsce zajmuje tu uczeń, który jest podmiotem wszelkich oddziaływań edukacyjnych. Z tej per- spektywy szczególnie ważny i interesujący wydaje się artykuł K. Ferenz, który K. Ferenz, K. Błaszczyk, I. Rudek (red.), Przestrze(cid:276) edukacyjna – dylematy, do(cid:286)wiadczenia i oczekiwania społeczne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-675-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 10 ––Słowo wstępne wskazuje bliskie, ale także i bardziej odległe cele szkolnej edukacji, a zatem ukierunkowuje pracę szkoły. Niezwykle cenny jest głos J. Karbowniczek, która podkreśla potrzebę między- i wielokulturowości w edukacji − to jeden z waż- niejszych obszarów pracy współczesnej szkoły. Kolejna z Autorek, M. Farnicka, podejmuje problematykę związaną z kształtowaniem umiejętności społecznych w polskiej szkole. Warta podkreślenia jest też kwestia edukacji przez sztukę, na którą zwraca uwagę M. Siwińska. Jej zdaniem, sztuka może się stać drogą do piękna doskonalącego człowieka. Autorzy, K. Błaszczyk i J. Wagner, dostrzegli konieczność przygotowania i wspomagania procesu edukacji z wykorzystaniem kształcenia na odległość, a E. Nowicka zwróciła uwagę na istotną rolę terapii multimedialnej w rozwoju dziecka. Drugi rozdział książki jest poświęcony roli szkoły w środowisku lokalnym. J. Gęsicki przybliżył zagadnienie zmian społeczności lokalnych i ich wpływu na szkołę. Z kolei Z. Remiszewska i B. Olszak-Krzyżanowska wskazały przykłady szkół działających w konkretnych środowiskach lokalnych, w których aktywność podmiotów edukacyjnych pozwoliła stworzyć placówki przyjazne uczniom. Nie mniej ważna jest problematyka poruszana przez E. Tłuczek-Tadlę koncentrująca się wokół zaangażowania, a może raczej bierności społecznej. Nie brakuje również głosu wskazującego na rolę szkoły w kreowaniu przyszłego pracownika (M. Kraw- czyk-Blicharska). Dostosowanie szkoły do oczekiwań rynku pracy to nadal kwe- stia wymagająca współpracy wielu podmiotów. Książkę zamyka rozdział, w którym Autorzy tekstów przedstawiają wybra- ne problemy edukacyjne. Można tu odnaleźć zagadnienia dotyczące obszarów edukacyjnego ryzyka (tekst T. Ryty), czy też funkcjonowania w szkole uczniów z poczuciem osamotnienia w rodzinie, które szczegółowo opisuje M. Sendyk. Z kolei I. Rudek i A. Soroka-Fedorczuk poruszają tematykę związaną ze szkolny- mi warunkami integracji dzieci pełnosprawnych z niepełnosprawnymi. Kolejna z Autorek, I. Bartusiak, przedstawia znaczenie samorządu szkolnego w procesie kształtowania się postaw prospołecznych uczniów. Rozważania na temat proble- mów edukacyjnych we współczesnej szkole zamykają J. Ratkowska-Pasikowska i E. Olejnik-Krupa, poruszając kwestię edukacji seksualnej, która wymaga podję- cia jeszcze wielu działań doskonalących ten zaniedbany obszar pracy szkoły. Książka jest zbiorem, który ukazuje różnorodność potrzeb i problemów ist- niejących w przestrzeni edukacyjnej. Stanowi wprawdzie jedynie pewien teore- tyczny i praktyczny wycinek rzeczywistości szkolnej, nie kreśląc pełnego obrazu jej funkcjonowania, niemniej jednak jest istotnym głosem w dyskursie nad dosko- naleniem pracy współczesnej szkoły. Krystyna Ferenz Klaudia Błaszczyk Iwona Rudek K. Ferenz, K. Błaszczyk, I. Rudek (red.), Przestrze(cid:276) edukacyjna – dylematy, do(cid:286)wiadczenia i oczekiwania społeczne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-675-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Krystyna Ferenz Uniwersytet Wrocławski Cele bliskie i dalekie edukacji szkolnej Świadoma ludzka działalność ma cel. Określa on stan oczekiwany, kierunek dą- żeń, i sposób jego osiągnięcia. Cele mogą być indywidualne, osobiste, lub grupo- we, zespołowe. Cele zespołowe mają szanse na realizację między innymi (poza realnością wyznaczania) wtedy, kiedy nie są sprzeczne z celami indywidualnymi, a zwłaszcza wówczas, gdy w celach wspólnych pełniejszą realizację znajdują cele osobiste. Tak może być z dobrze zorganizowanym procesem edukacji. Intencją twórców zorganizowanej edukacji, jaką wyznacza się szkole, jest wła- śnie łączenie interesów społecznych z interesami i potrzebami indywidualnymi, dlatego na cele edukacji szkolnej nie można patrzeć inaczej niż w owych dwóch wy- miarach: społecznym (państwowym, narodowym) i indywidualnym (osobowym i obywatelskim). Każdy czas historyczny ma swoje cechy społeczne wynikające z akceptowanej w danym okresie aksjologii, antropozoi cznych czy psychologicz- nych koncepcji człowieka, a także z etapu cywilizacyjno-gospodarczego. Pominię- cie tych warunków w spojrzeniu na rolę, jaką społeczeństwo wyznacza edukacji, czyni rozważania jałowymi i nie tylko nie wyjaśnia zdarzeń rzeczywistości, lecz także nie daje podstaw do jakichkolwiek porównań zarówno w perspektywie cza- sowej, jak i przestrzennej, np. z innymi krajami. Wartości nadrzędne scalające w danym czasie makrogrupę społeczną państwa czy narodu są konstytutywnymi elementami zorganizowanej edukacji. Tkwi w nich więc czynnik inspirujący, ale to stopień ich osiągania czy zbliżania się do nich stanowi kryterium efektywności. E. Jaroni, analizując różne programy współczesnej edukacji pod kątem celów, uj- muje ten mechanizm w zwarty opis: Wyłanianie, dobieranie, ewentualnie korygowanie celów dla systemu szkolnego jest szczególnie ważne z punktu widzenia ich adekwatności wobec oczekiwań i potrzeb społecznych, które ma spełniać edukacja, jak też zachowania wartości znaczących i dla jednostki, i dla społeczeństwa1. 1 E. Jaroni, Cele zintegrowanej edukacji wczesnoszkolnej [w:] K. Denek, F. Bereźnicki, J. Świrko- -Pilipczuk (red.), Dydaktyka ogólna. Wyzwania i rzeczywistość, Kwadra, Szczecin 2001, s. 167. K. Ferenz, K. Błaszczyk, I. Rudek (red.), Przestrze(cid:276) edukacyjna – dylematy, do(cid:286)wiadczenia i oczekiwania społeczne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-675-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 12 ––K. Ferenz. Cele bliskie i dalekie edukacji szkolnej Szkoła jest trwałym elementem systemu oświatowego, a ten z kolei − systemu polityczno-społecznego. Wraz ze zmianami w makroskali podlega też zmianom wewnątrz niej. Stanowi instytucję najpowszechniejszą o wyraźnie zarysowa- nych celach i charakterze. Edukacyjna działalność przez nią realizowana dotyczy wszystkich obywateli, co najmniej na poziomie podstawowym. Kształt edukacji w danym czasie i określonym państwie znamionuje zarazem charakter społeczeń- stwa, wobec którego jest realizowana, i w dużej mierze „osobowość społeczną” jej członków. Patrząc na szkołę osadzoną politycznie, społecznie i kulturowo w da- nym czasie, nie można pominąć dwóch istotnych czynników jej kształtu: specyi ki narodowej społeczeństwa, większości jego członków, oraz charakteru państwa jako organizacji w przestrzeni kontynentu czy świata. Naród jest kategorią kulturową, która określa charakter wspólnoty, ciągłość dziejów, wartości symboliczne stanowiące jej uniwersum oraz scalające jednostki i grupy według tego, co pozwala na identyi kację i tożsamość kulturową. Państwo to struktura organizacyjna ze zinstytucjonalizowanym, zhierarchizowanym sys- temem regulacji i kontroli całości społecznego życia. Jeśli nie istnieje w danym czasie dominacja kulturowa którejś z grup lub ucisk polityczny, obie te kategorie określające społeczeństwo mają istotny wpływ na mechanizm funkcjonowania szkoły. Najbardziej widoczny jest program jej działań dydaktycznych i wycho- wawczych. Szkoła ma realizować cele edukacyjne, a w związku z tym, że jest ona insty- tucją, chodzi przede wszystkim o cele stawiane przez społeczeństwo. Tworzy sie systemy oraz opisuje stany, które w działaniach szkoły należy osiągnąć. W pro- gramach jest zarysowany wprost lub w kontekście oczekiwań ideał wychowania obejmujący wykształcenie intelektualne i społeczne wyrażające się indeksem pożądanych w danym czasie cech charakteru członków grupy społecznej. A.C. Orstein i F.P. Hunkins twierdzą, że w programach edukacyjnych odbija się natura społeczeństw − ujawnia się to, co uważane jest za słuszne, oraz to, co jest uznawane za naganne, a także obyczaje i prawa. Programy odzwierciedlają oczekiwania i wymagania, które społeczeństwo stawia jednostce2. Cele edukacji są zmienne, podobnie jak zmienne są warunki, w których ma miejsce proces edukacji. Edukacja jest podporządkowana dominującej ideologii i obrazuje charakter społeczeństwa, którego stanowi ważny element. Wszelkie zmiany polityczne, społeczne mają wpływ na zadania szkoły. Grupy kierujące państwem czy też przejmujące takie kierownictwo nie pozostawią szkoły samej sobie, lecz przejmą nad nią opiekę, przede wszystkim ideologiczną. Z tego punktu widzenia ważne jest bowiem, aby wartości kierujące działaniami grupy były pro- mowane, przekazywane i przyjmowane przez różne kręgi społeczne, oraz by sta- wały się naturalnymi i prawdziwymi dla młodego pokolenia. Nic więc dziwnego, 2 A.C. Ornstein, F.P. Hunkins, Program szkolny. Założenia, zasady, problematyka, przeł. K. Kona- rzewski, WSiP, Warszawa 1998, s. 139–155. K. Ferenz, K. Błaszczyk, I. Rudek (red.), Przestrze(cid:276) edukacyjna – dylematy, do(cid:286)wiadczenia i oczekiwania społeczne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-675-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 K. Ferenz. Cele bliskie i dalekie edukacji szkolnej–– 13 że równolegle do promocji nowych, dawne wartości zostają poddane krytyce bądź w najlepszym razie obniża się ich miejsce w powszechnie uznawanej hierarchii. Szkoła, mimo że jest elementem większego systemu, stanowi też element odrębny od innych organizacji, które także mają na celu edukację społeczeństwa. Każda z organizacji systemu ma bliżej określone dla swej działalności cele i wyzna- czane zadania. Formy pracy różnych organizacji edukacyjnych są uzależnione od zadań i od obiektu działań, wobec którego są kierowane. Wachlarz owych zadań jest spory, mieści się jednak w obszarze wyznaczonym przez wartości nadrzędne scalające myślenie o społeczeństwie jako całości, o zachowaniu jego trwałości, od- rębności i kierunku rozwoju. Wynikają one z aktualnie ważnych społecznie celów. W postrzeganiu interesów społecznych, zwłaszcza w transmisji pokoleniowej edukacja ma wyraźnie określony charakter, co dobrze oddaje dei nicja zawarta w Nowym słowniku pedagogicznym, wskazując na edukację jako […] ogół procesów, których celem jest zmienianie ludzi, przede wszystkim dzieci i mło- dzieży – stosownie do panujących w danym społeczeństwie ideałów wychowawczych3. W zależności od przyjętych koncepcji teoretycznych i warunków społeczno- politycznych ich realizacji można rozpatrywać różne aspekty edukacji jako zjawi- ska i procesu. Wśród siedmiu działań wymienionych przez B. Śliwerskiego do tych o wymiarze społecznym, w które dobrze wpisuje się instytucjonalna działalność szkoły, można zaliczyć: […] prawo, a zarazem obywatelską powinność człowieka oraz imperatyw społeczny; instrument władzy politycznej do realizacji określonych interesów i celów społecznych […] narodowych itp; obszar samoregulacji społecznej, główny czynnik rozwoju ludzkie- go kapitału, jakości życia społecznego społeczeństw czy cywilizacji4. Rozważając pojęcie edukacji w jej szerokim ujęciu, trzeba mieć na uwadze, że jest ono jednym z podstawowych w pedagogice. Terminem tym obejmuje się najczęściej […] ogół wielowymiarowych działań oraz procesów służących wychowaniu oraz kształ- ceniu osób czy grup społecznych […] Z jednej strony [jest – K.F.] czynnikiem kształ- towania tożsamości człowieka, z drugiej zaś nieodzownym warunkiem twórczym jego naturalnego rozwoju5. Wielość dei nicji wynika przede wszystkim z ich kontekstowego ujęcia, z per- spektywy badającego lub realizującego proces. Wspólne dla różnych dei nicji jest przyjmowanie procesualności składowych edukacji – zmiany w jakiejś sferze roz- 3 W. Okoń (red.), Nowy słownik pedagogiczny, Żak, Warszawa 1998, s. 84. 4 B. Śliwerski, Edukacja [w:] T. Pilch (red.), Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku, t. 1, Żak, Warszawa 2003, s. 905–906. 5 Ibidem. K. Ferenz, K. Błaszczyk, I. Rudek (red.), Przestrze(cid:276) edukacyjna – dylematy, do(cid:286)wiadczenia i oczekiwania społeczne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-675-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 14 ––K. Ferenz. Cele bliskie i dalekie edukacji szkolnej woju jednostki, pośrednio zmiany w myśleniu i działaniu grup przez te jednostki tworzonych. Ważnymi elementami tego procesu są: kierunek zmian, zewnętrzne stymulatory, aktywność podmiotu, wobec którego są podejmowane działania. Uszczegółowienie elementów składowych pozwala skupić uwagę na takich aspek- tach, jak: − wychowanie – […] świadomie zorganizowana działalność społeczna, oparta na stosunku wychowaw- czym między wychowankiem a wychowawcą, której celem jest wywołanie zamierzonych zmian w osobowości człowieka6; − kształcenie – […] system działań zmierzających do tego, aby uczącej się jednostce umożliwić poznanie świata, przygotowanie się do zmieniania świata i ukształtowanie własnej osobowości7; − uczenie się – […] jest procesem nabywania względnie trwałych zmian w szeroko rozumianym zacho- waniu (wiadomości, umiejętności, nawyki, postawy) w toku bezpośredniego i pośrednie- go poznawania rzeczywistości (doświadczenia i ćwiczenia)8. W dobie przekształceń ustrojowych, ekonomicznych i społecznych poszukuje się takich koncepcji edukacyjnych, które mogłyby wyrażać nowe wartości, ukazy- wać ich blask i tworzyć dzięki nim nowe idee formujące nowe jakości życia grup i jednostek. W tym wprowadzaniu zmian zachodzi potrzeba zarówno redei nicji znanych dotąd ról społecznych, jak i ukazywania nowych, potrzeba określania i przekonywania do tego, by widzieć w procesie kształtowania człowieka miejsce na przygotowanie go do bycia świadomym członkiem społeczności (w różnych jej wymiarach) i harmonijny rozwój osoby. Czyja i jaka ma być współczesna szkoła? To pytanie staje się ważne nie tylko dla decydentów w sprawach oświatowych, lecz także dla realizatorów, jak również każdego zainteresowanego kształceniem i wychowaniem młodego pokolenia. Jedni i drudzy chcą mieć wpływ na organi- zację, formę i treść kształcenia szkolnego oraz legalizować swoje oczekiwania na różnych poziomach wpływu. W prawie oświatowym, a więc dokumencie podstawowym, można odnaleźć cele edukacji i normy obowiązujące w ich realizacji. Regulacja przepisami odnosi się do stanu aktualnego. Według nich można określić cele, których osiągnięcie będzie egzekwowane przez organizacje wobec szkoły nadrzędne. Bardziej jednak niż skutek będą oceniane drogi dążenia. Jest to zrozumiałe, ponieważ nie można sprawdzać i oceniać dziś, czy szkoła jest właściwie przygotowana do jutra. Ocena 6 W. Okoń (red.), Nowy słownik…, op. cit., s. 319. 7 Ibidem, s. 189. 8 Ibidem, s. 416–418. K. Ferenz, K. Błaszczyk, I. Rudek (red.), Przestrze(cid:276) edukacyjna – dylematy, do(cid:286)wiadczenia i oczekiwania społeczne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-675-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 K. Ferenz. Cele bliskie i dalekie edukacji szkolnej–– 15 może się odnosić tylko do zakresu zmian, jakie przewiduje się w niedalekiej przy- szłości. Taką funkcję mają reformy − ich osadzenie w konkretnych warunkach, realnie dostrzegane możliwości modyi kacji czy modernizacji prowadzą do na- turalnych zmian. Niedocenianie owych warunków wyjściowych zaburza rozwój, utrudnia dążenie do celu. Przyszłe rozwiązania powinny powstawać rozważnie, bez gwałtownego zrywania z przeszłością, jak też bez zbyt optymistycznego, a często nierealnego wyobrażania sobie przyszłości – przestrzega historyk i polityk oświaty B. Potyrała9. Gdy nie jest to brane pod uwagę w wystarczającym stopniu, wówczas wprowadza się mało trafne reformy zakłócające proces edukacyjny kolejnego pokolenia. W funkcjonowaniu szkoły zachodzi zatem potrzeba utrzymania odpowiedniej równo- wagi miedzy ciągłością i rozwojem, kontynuacją i zmianą – jak pisze I. Nowosad, przyglądając się kolejnym etapom rozwoju szkoły w społe- czeństwie10. Szkoła włączona w ogólny system organizacji systemu oświatowego ma szczególnie ważne zadanie, którym było i jest: […] zapewnienie ciągłości oraz trwałości bytu społeczno-kulturowego. Równie istotne okazuje się odszukanie granic wzrostu i rozwoju, zarówno indywidualnego, jak i zbio- rowego11. B. Bernstein, ukazując znaczącą rolę edukacji w przekazie kultury, pisze o tym, że programy edukacyjne zawsze w jakiś sposób podlegały cenzurze, co nie musiało wynikać z mocy prawa czy zaleceń administracyjnych, ale chociażby ze zwyczaju12. Jest to obciążenie edukacji kulturą zastaną. Jej rola w socjalizacji i edukacji − niekwestionowana jako przekaz kulturowy i ciągłość historyczna − czasami przestaje wystarczać, może nawet przeszkadzać, gdy zmienią się ocze- kiwania, potrzeby, a także zaczną wyzwalać i kształtować nowe nastawienia czy postawy. Nie można w tych rozważaniach pominąć znaczącego wpływu kultury. Konserwatyzm kulturowy prędzej jest łamany przez konieczności ekonomiczne niż próby zmiany mentalności13. Kultura narodowa i społeczna danych czasów wyznacza ramy dla celów zbio- rowych i kierunku rozwoju grup. Mieszczą się w nich możliwości wyznaczania 9 B. Potyrała, Słowo wstępne [w:] T. Frąckowiak (red.), Koncepcje pedagogiki społecznej, Eruditus, Poznań 1996, s. 8. 10 I. Nowosad, Perspektywy rozwoju szkoły, IBE, Warszawa 2003, s. 18. 11 Ibidem. 12 B. Bernstein, Odtwarzanie kultury, przeł. Z. Bokszański, A. Piotrowski, PIW, Warszawa 1990, s. 33. 13 P. Freire, H.A. Giroux, Edukacja, polityka i ideologia [w:] Z. Kwieciński (red.), Nieobecne dyskursy, cz. III, Studia Kulturowe i Edukacyjne, Toruń 1993, s. 44. K. Ferenz, K. Błaszczyk, I. Rudek (red.), Przestrze(cid:276) edukacyjna – dylematy, do(cid:286)wiadczenia i oczekiwania społeczne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-675-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 16 ––K. Ferenz. Cele bliskie i dalekie edukacji szkolnej celów jednostkowych, a przynajmniej ich realizacji. Zamierzenia indywidualne mogą wychodzić poza wyobrażenia wynikające z kultury zastanej, ale to ona two- rzy szanse realizacji, przynajmniej na starcie. Zatem w realizacji planów indywi- dualnych znaczące są cele bliskie. Przemiany formacyjne, nie tylko w kraju, lecz także na świecie, zakwestiono- wały i lozoi ę edukacji adaptacyjnej, podporządkowanej dominującej ideologii. Ważne miejsce zajęła i lozoi a liberalno-emancypacyjna, zróżnicowana w sferze aksjologicznej i teleologicznej. Daje ona szansę na realizację wychowania w du- chu wspólnych wartości, przy akceptacji różnych wzorów, czyli sprzyja otwartości kulturowej. Tędy współczesny świat może wchodzić na drogę, na której można roz- wiązywać lub zmniejszać problemy globalne, takie jak: groźba zagłady nuklearnej, walki bratobójcze, terroryzm, emigracja zarobkowa, choroby i epidemie. W takim wychowaniu w latach osiemdziesiątych B. Suchodolski widział szanse likwidowania rzeczowych i mentalnościowych źródeł konl iktów i nienawiści między narodami14. Nazywał je „edukacją jutra”, bo jest ono ukierunkowane na problemy przyszłości świata15. Takie cele edukacji powinny wyznaczać wizję współczesnej szkoły w spo- łeczeństwie demokratycznym. Cele te charakteryzuje przede wszystkim pedagogi- ka jako dyscyplina naukowa otwarta na inne nauki humanistyczne i społeczne − dostrzega, opisuje i analizuje skutki nakładania się procesów globalizacji i jej prze- ciwieństwa − partykularyzacji, jednoczenia w różnych wymiarach i poziomach oraz równoważenia różnych sił i nacisków. J. Parai niuk-Soińska zwraca uwagę, że choć procesom tym podlega także pedagogika jako działalność (pedagogika stosowana), to zachodzą one w niej znacznie wolniej, ostrożniej, ponieważ jako działalność stoi ona wobec zadań społecznych, jest odpowiedzialna za skutki16. Jak więc widzieć owe cele? W kategorii bliskich, możliwych do osiągnięcia, łatwo dostrzegalnych? A może widocznych rezultatów należy się wpierw spodzie- wać? Należy raczej patrzeć na sposób dążenia do tych celów, których realizacja może zapewnić lepsze warunki grupom i jednostkom, widzieć je nie tylko teraz, lecz choćby w najbliższej przyszłości. Z. Bauman mówi o „ludziach jutra”, którzy staną się obywatelami świata dzięki swym dążeniom, horyzontom, sposobom myślenia17. Czy po upływie kilkunastu lat od tych wizji mamy już do czynienia z obywatelami świata? Czy cele takiego wychowania należy nadal postrzegać jako odległe? Przywołane tu myśli socjologa zwracają uwagę na warunek pojawienia się społeczeństwa takich ludzi. Muszą być oni edukowani według ogólnoświatowych tendencji, znać i przyjąć wartości wyższe niż ich lokalne interesy, choć i te, jeśli nie są sprzeczne z ogólnymi, będą dla nich ważne. Odnajdywanie dróg w wyniku 14 B. Suchodolski, Wychowanie mimo wszystko, WSiP, Warszawa 1990. 15 B. Śliwerski, Jak zmieniać szkołę, Impuls, Kraków 1998, s. 289. 16 J. Parai niuk-Soińska, Kultura w procesie kształcenia [w:] D. Jankowski (red.), Edukacja kulturalna w życiu człowieka, Instytut Pedagogiczno-Artystyczny UAM, Kalisz 1999. 17 Z. Bauman, Dwa szkice o moralności ponowoczesnej, Instytut Kultury, Warszawa 1994. K. Ferenz, K. Błaszczyk, I. Rudek (red.), Przestrze(cid:276) edukacyjna – dylematy, do(cid:286)wiadczenia i oczekiwania społeczne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-675-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 K. Ferenz. Cele bliskie i dalekie edukacji szkolnej–– 17 świadomych wyborów jest zadaniem i celem edukacji, o zmianach cywilizacyjnych będzie bowiem decydować mentalność dużych grup społecznych. Szczególnie w okresie modernizacji społecznych układów występują równocześnie mechanizmy hamujące, które mają za zadanie obronę starego systemu. Elity i awangarda mogą co najwyżej stymulować, przyśpieszać, roztaczać wizje. Zmiany jednak będą nastę- powały w wyniku myślenia i działania szerokich rzesz18. Z. Melosik wskazuje, że: Globalizacja jest zjawiskiem nieuchronnym i […] w ogromnej większości kon- tekstów celowym i pożądanym. Między innymi to właśnie dzięki niej Polska staje się pełnoprawnym członkiem społeczności międzynarodowej. Globalizacja posiada również […] kontekst pedagogiczny, stanowi wyzwanie dla teorii i praktyki edukacyjnej. Głów- nym problemem zdaje się być tutaj problem zachowania równowagi między wartościami globalnymi a tożsamością narodową19. Demokratyczne społeczeństwa muszą to uwzględniać w swoich systemach politycznych. Interesy państwa, narodowości mogą, ale nie zawsze są zgodne z in- teresami szerzej pojętymi, właśnie w wymiarze globalnym. O kulturze społeczeń- stwa świadczą jej wartości, stanowią one trzon identyi kacji narodowej decydującej o jednolitości i kolektywizmie. Wiedza o charakterystycznych cechach społeczności Europy jest podstawą zrozumienia zarówno etnocentryzmu, jak i wielokulturowo- ści. Kraje europejskie są dziś terenem migracji ekonomicznej i politycznej oraz obszarem intensywnej dyfuzji kulturowej20. Minął już chyba pierwszy okres lęku przed globalizacją. Młode pokolenie, nieobarczone lękami ksenofobicznymi, doświadczeniami czasów wojny i czasów wmawianego zagrożenia, inaczej patrzy na inne społeczeństwa. Częściej wy- stępuje postawa typu „ku innym” niż „ku obcym”. Otwarte granice, poznawanie języków, szczególnie angielskiego, tworzy płaszczyznę porozumienia młodych pokoleń na zasadzie wartości osoby, jej indywidualnej atrakcyjności, a nie przy- należności do grupy, tym bardziej że grupy mają często formy abstrakcyjne w kul- turze ogólnej, masowej. Owa przynależność do odmiennej kulturowo grupy czyni innych interesującymi partnerami różnego rodzaju kontaktów: edukacyjnych, zawodowych, artystycznych, towarzyskich. Wbrew obawom przed globalizacją odradza się ruch regionalny, traktowany do niedawna jako przejaw konserwatyzmu, zacofania. Nie tylko młode poko- lenie, lecz właśnie średnie i najstarsze dostrzega możliwość restytucji wartości 18 K. Ferenz, Obszary i wymiary współczesnej edukacji kulturalnej, „Chowanna”, r. XLVI, t. 1(20), Wyd. UŚ, Katowice 2003. 19 Z. Melosik, Edukacja i przemiany kultury współczesnej [w:] D. Jankowski (red.), Edukacja kultural- na…, op. cit., s. 22. 20 N. Babić, S. Irović, Education at the crossroad between etnocentricity and interculturality [w:] A. Bi- lewicz, R. Gładkiewiecz, S. Walasek (red.), Edukacja, państwo, naród w Europie Środkowej i Wschod- niej XIX i XX w., Instytut Pedagogiki Centrum Badań Śląskoznawczych i Bohemistycznych UWr, Wrocław 2002, s. 392. K. Ferenz, K. Błaszczyk, I. Rudek (red.), Przestrze(cid:276) edukacyjna – dylematy, do(cid:286)wiadczenia i oczekiwania społeczne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-675-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 18 ––K. Ferenz. Cele bliskie i dalekie edukacji szkolnej stanowiących o specyi ce tożsamości kulturowej. Ten ruch zderza się z wszech- ogarniającym konsumpcjonizmem i nie zostawia pola tylko jemu. Przywracanie wartości (bo niekoniecznie wzorów) kultury etnicznej, określających podstawową tożsamość, w pewnych środowiskach może jednocześnie stabilizować zachodzące zmiany. Ludzie często chcą zachować to, co było; nowość bowiem wymaga prze- myślenia, zmian w nastawieniach, zachowaniach. Przy rozważaniach o etapach globalizacji, którym podlega także polskie społe- czeństwo, pojawia się problem wielokulturowości i międzykulturowości. Wyjątko- wo trafne wydają się w tym względzie rel eksje J. Nikitorowicza dotyczące sensu i znaczenia granic i pograniczy. Granice rozdzielają, podkreślają odmienność, skłaniając do zamknięcia, budowania różnego rodzaju barier. Pogranicza są ich przeciwieństwem − na ich obszarze (terytorialnym lub symbolicznym) bardziej niż zderzenie kultur ważniejsza jest ich dyfuzja. Współczesne pogranicza mają dziś rozmaity charakter. Wyróżnia się między innymi pogranicza: kulturowe, in- telektualne, psychiczne, społeczne, polityczne. J. Nikitorowicz pisze, że obecnie […] pogranicze, rozumiane jako leżący poza centrum obszar zróżnicowań inności i od- mienności, gdzie można porównywać, odkrywać, wykazywać zdziwienie, negocjować i prowadzić dialog, staje się naturalnym środowiskiem współczesnego człowieka21. W edukacji prowadzonej w takiej przestrzeni (Czyż szkoła nie działa na pogra- niczu?) […] niezbędne jest wzajemne uczestnictwo w procesie otwierania się na siebie i innych, co jest źródłem siły i poczucia dumy z przynależności do określonej grupy22. W czasach gdy wszyscy jesteśmy usytuowani między etnocentryzmem a wielo- kulturowością, edukacja w tym kierunku jest koniecznością. Jej formy są różne: […] dialog intelektualny, wymiana kontaktów osobowych, duchowość społeczna grupy (zrozumienie mentalności), język społecznej tolerancji to paszport do przyszłości23 – twierdzą N. Babić i S. Irović. Wielość koncepcji zasadza się jednak na pewnych cechach wspólnych. W wielostronności strategii autorzy rozważań o edukacji zawieszonej między wielokulturowością a etnocentryzmem dostrzegają uwagę nakierowaną na takie sprawy, jak: − tworzenie kontaktów i możliwości przemieszczeń przestrzennych w celu bu- dowania tolerancji; − wprowadzanie wspólnego języka polityki na poziomie komunikacji różnych grup; 21 J. Nikitorowicz, Pogranicze – wielokulturowość – międzykulturowa agora, „Pedagogika Kultury” 2005, nr 1, s. 84. 22 Ibidem, s. 99. 23 N. Babić, S. Irović, Education at the crossroad …, op. cit., s. 391 [tłumaczenie własne]. K. Ferenz, K. Błaszczyk, I. Rudek (red.), Przestrze(cid:276) edukacyjna – dylematy, do(cid:286)wiadczenia i oczekiwania społeczne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-675-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 K. Ferenz. Cele bliskie i dalekie edukacji szkolnej–– 19 − promocja wartości cross-kulturowych, wspólnych, łączących społeczności; − przyjmowanie podobieństw w ocenie zjawisk międzynarodowych; − kształtowanie postaw nastawionych na tworzenie form współpracy; − edukacja jako udział w otwieraniu i poszerzaniu kompetencji społecznych, kultywowaniu i przejmowaniu zachowań niekonl iktowych24. Dążąc do tworzenia w uniwersum kulturowym płaszczyzn porozumienia, edukację należałoby rozumieć tak, jak ją określił J. Gnitecki: Edukacja to symboliczna komunikacja wyrażona w języku umożliwiającym rozpo- znawanie, rozumienie, akceptowanie i respektowanie wartości nadających sens ludzkie- mu życiu25. Przy takim jej rozumieniu stawianie celów dalekich staje się zrozumiałe, a nawet konieczne. Ważne jest stwarzanie warunków do tego, by żyć między ludźmi oraz wzmac- niać dobre relacje zarówno z bliskimi, jak i z osobami, które potencjalnie można spotkać (by „inny” nie był „obcy”). Wydaje się, że podstawowym warunkiem jest tutaj podmiotowe traktowanie dzieci i młodych ludzi. Podmiotowość to prawo do samodzielnego postępowania na miarę możliwości, niezależności w decyzjach (też w granicach możliwości) z jednoczesnym uczeniem odpowiedzialności. Także działanie wychowawcze powinno prowadzić młode pokolenie w kierunku rozumienia wolności, które jest dalekie od mieszania jej z samowolą. Stopniowe rozszerzanie pola autonomii jednostki, warunkowane jej świadomością, jest ce- lem edukacji na poziomie podstawowym i w momencie rozchwiania wielu norm w okresie dorastania. Dlatego warto spojrzeć na zadania, jakie rzeczywiście podejmuje współczesna szkoła − na ile jest ona nastawiona na ukształtowanie określonej umysłowości i postawy wobec własnej wiedzy, jej zastosowania, a tym samym postawy wobec świata. Analizując programy, a w większym stopniu ich re- alizację, wydaje się, że przy dostrzeganiu konieczności przygotowywania młodego pokolenia zarówno do aktualności, jak i do zmian zadania edukacyjne rozciągają się w następujących wymiarach: − między przygotowaniem do sprostania oczekiwaniom szkoły, czyli wykazaniem się znajomością materiału treściowo-operacyjnego, a zadaniami, w których ist- nieje możliwość (a nawet konieczność) tworzenia nowych konstruktów myślo- wych, wyszukiwania nowych rozwiązań; − między opanowywaniem schematów operacyjnych (myślowych i działanio- wych), pozwalających unikać zagrożeń typu zła ocena czy nieakceptowane rozwiązania, a budowaniem swojej wiedzy przy motywacji do sukcesu; 24 N. Babić, S. Irović, Education at the crossroad…, op. cit., s. 394. 25 J. Gnitecki, Aksjologiczne podstawy współczesnej edukacji, „Dydaktyka Literatury”, t. XXI, Zielona Góra 2001, s. 69. K. Ferenz, K. Błaszczyk, I. Rudek (red.), Przestrze(cid:276) edukacyjna – dylematy, do(cid:286)wiadczenia i oczekiwania społeczne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-675-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 20 ––K. Ferenz. Cele bliskie i dalekie edukacji szkolnej − między wysoką akceptacją opanowania treści w celu ich rzetelnego odtwarza- nia a czynnym zdobywaniem wiedzy i posługiwaniem się nią; − między podporządkowaniem aktywności ucznia kierującej roli nauczyciela a stymulowaniem przez pedagoga jego indywidualnych działań; − między przygotowaniem do przewidywanych typowych ról i zadań zawodo- wych a tworzeniem możliwości wyboru własnej drogi samorealizacji26. Szkoła widzi młodego człowieka w określonym momencie rozwoju i w danym środowisku. Te czynniki wyznaczają jego rozumienie świata, a także jeszcze trud- niejsze – rozumienie siebie. Działania edukacyjne we wszystkich sferach rozwoju, nastawione na cele konkretne – etapowe, mają pomagać w poznawaniu siebie i oto- czenia. W praktyce edukacyjnej, na co zwraca uwagę E. Piotrowski, […] zadanie szkolne dość często traktuje się jako zoperacjonalizowany cel wyrażony w postaci działań o określonej treści i wymaganiach27. Dlatego w rozważaniach nad celami wyznacznikiem działań ma być nie tylko dalsza przyszłość. W ostatnich latach w badaniach nad modelem i efektywnością kształcenia (określaną coraz częściej mianem jakości kształcenia) pojawiają się wizja przyszłości i misja szkoły. Wizja jest wyprowadzana z obrazu przyszłego spo- łeczeństwa, misja − z wyznaczenia konkretnych zadań wobec grupy wychowanków poddanych opiece i świadomym oddziaływaniom pedagogicznym. Wśród słownikowych wyjaśnień terminu „misja” do rozważań o szkole oraz jej miejscu w społeczeństwie właściwe będzie rozumienie misji jako posłannictwa, ważnego odpowiedzialnego zadania do spełnienia28. Kształci się dzieci w szkołach na potrzeby niedalekiej przyszłości. Niestety, nikt nie jest w stanie powiedzieć – jaka będzie ta przyszłość, więc na dobrą sprawę nie wiadomo ku czemu kształci się obecną młodzież. Możemy zakładać pewną elastyczność ucznia, aby był przygotowany do zmieniającej się rzeczywistości, ale rezultatu za 12 lat (etap kształcenia od szkoły podstawowej do liceum) nie przewidzimy29. Niemniej jednak […] edukacja szkolna jest doświadczeniem społecznym, dzięki któremu dziecko wzbo- gaca swoje stosunki z innymi ludźmi, zdobywa podstawy wiedzy i umiejętności mające mu pomóc w wyborze życiowej drogi30. 26 Inspiracją tych rel eksji były rozważania E. Piotrowskiego nad niedoskonałościami aktualnego sys- temu nauczania. Zob. E. Piotrowski, Podejście zadaniowe do ucznia jako wymóg współczesnej edukacji [w:] K. Denek, F. Bereźnicki, J. Świrko-Pilipczuk (red.), Dydaktyka ogólna…, op. cit., s. 49–50. 27 E. Piotrowski, Podejście zadaniowe…, op. cit., s. 46. 28 E. Sobol (red.), Słownik wyrazów obcych, PWN, Warszawa 2002, s. 728. 29 K. Zajdel, Społeczne konteksty wyborów edukacyjnych gimnazjalistów szkół wiejskich, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2009, s. 64. 30 I. Nowosad, Perspektywy rozwoju…, op. cit., s. 14. K. Ferenz, K. Błaszczyk, I. Rudek (red.), Przestrze(cid:276) edukacyjna – dylematy, do(cid:286)wiadczenia i oczekiwania społeczne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-675-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 K. Ferenz. Cele bliskie i dalekie edukacji szkolnej–– 21 Spojrzenie na dziecko jako na osobę, a nie tylko jednostkę społeczną, uruchamia wiele oddziaływań biorących pod uwagę jego aktualne możliwości, potrzeby, wa- runki, w jakich żyje. Wychowuje się je w teraźniejszości i w jakimś zakresie ważnej dla niego aktualnej rzeczywistości. Jak pisze A. Brühlmeier: Wiele z tego, co należy realizować w szkole, powinno się robić dlatego, że dziecko potrzebuje tego teraz dla swojego rozwoju. Brać poważnie teraźniejszość dziecka ozna- cza odżywiać je umysłowo i duchowo […]. Jeśli chcielibyśmy w szkole pielęgnować tylko to, czego większość uczniów później rzeczywiście będzie potrzebowała, moglibyśmy z pewnością odrzucić wiele treści i zajęć, którymi zajmujemy dziecko31. Jednak mimo różnych zmienianych koncepcji nie rezygnuje się w świadomej dzia- łalności wychowawczej z treści i form, jakie są dziecku potrzebne na jego etapie rozwojowym. Edukacja, która łączy wychowanie z kształceniem, jest to […] działanie świadomie zmierzające do zmian w osobowości polegające na podnosze- niu poziomu wiedzy, umiejętności i ekspresji32. Dlatego w odniesieniu do młodego pokolenia ważne cele dotyczą przede wszyst- kim kształtowania osobowości − tworzenia lub wspomagania rozwoju osobowości harmonijnej. Nic więc dziwnego, że dla nauczycieli punktem orientacyjnym misji są wartości uniwersalne, z nich wyprowadzane są cnoty, a więc wyznaczniki do- brych zachowań. W tej mierze rola nauczyciela odsuwa na dalszy plan wszystkie inne (poza rodzicami) podmioty wychowawcze. Nauczyciele są najbliżej dzieci i młodzieży, zarówno w przestrzeni lokalnej, jak i emocjonalnej. Stawiane przez amerykańskich badaczy i teoretyków wychowania ponad dwadzieścia lat temu py- tanie, kim w życiu dziecka jest nauczyciel, nie traci na aktualności, jeśli potraktuje się ich odpowiedzi – propozycje – jako cele bliskie w wychowaniu. Na co nauczyciel powinien zwracać uwagę? Jakie cechy u dziecka trzeba rozwijać? Badacze przed- stawiają to w pięciu zakresach dążeń do budowania sfer osobowości: − kompetencja i zyczna i umysłowa (rozumiana jako umiejętność pokonywania przeszkód i rozwijania zdolności); − autonomia i niezależność (umiejętność dokonywania wyborów i postępowa- nia zgodnie z wytyczonym przez siebie kierunkiem; można to wiązać z takimi przymiotami, jak cierpliwość i wytrwałość); − poczucie tożsamości, samoocena, samoświadomość (rozwijanie silnego poczu- cia wartości i realistycznego obrazu siebie); − otwartość (zdolność komunikowania się, szacunek dla indywidualności in- nych, umiejętność bycia współzależnym); 31 A. Brühlmeier, Edukacja humanistyczna, przeł. I. Pańczakiewicz, Impuls, Kraków 2000, s. 42. 32 K. Ferenz, Wprowadzanie dzieci w kulturę, Wyd. UWr, Wrocław 1995, s. 36. K. Ferenz, K. Błaszczyk, I. Rudek (red.), Przestrze(cid:276) edukacyjna – dylematy, do(cid:286)wiadczenia i oczekiwania społeczne, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-675-8, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 22 ––K. Ferenz. Cele bliskie i dalekie edukacji szkolnej − system wartości (poznanie moralności, czyli zinternalizowanie norm moral- nych, docenianie prawdy, dostrzeganie zależności działania i jego skutków)33. Nauczyciel w swojej autonomicznej działalności może dostrzegać potrze- bę i możliwość poprawy działań w kierunku korzystnych według niego zmian w osobowościach uczniów. Zaistnieje to wtedy, kiedy swoją pracę zobaczy w kon- tekście innych działań, a uczniów w szerszym niż ich aktualne środowisku. Jeśli edukację odniesiemy do celów realizowanych wobec jednostki, to bliscy będziemy pojęciu wychowania, jakie proponuje M. Nowak. W wychowaniu widzi on „wszelkie oddziaływania na człowieka współtworzące jego osobową indywi- dualność”34. Takie ujęcie pozwala dostrzegać zarówno jednostkę w grupie, jak i jednostkę jako osobowość. Przekonująco ujmuje to A. Brühlmeier: Jednostka już na początku [procesu wychowania – K.F.] widziana jest jako ele- ment zbiorowości. Indywidualizować znaczy więc: obserwować i wspierać jednostkę, również ze względu na jej społeczną odpowiedzialność oraz możliwości poświęcenia i miłości35. Wyzwalająca się w kształceniu podmiotowość pojawi się wówczas, gdy uczest- nictwo w życiu społecznym oraz w prywatnym, a także przeżycia będą uzasadnio- ne przyjętymi przez człowieka wartościami. Kształcenie oparte na przeżywaniu, wnikaniu i rozumieniu stanowi, zdaniem J. Kerschensteinera, kategorię eduka- cyjną o charakterze aksjomatu36. Aksjologiczne uzasadnienie działań wychowawczych, a najczęściej całego pro- cesu, przekłada się w prosty sposób na tworzenie i wartościowanie sytuacji, które składają się na ten proces, a zwłaszcza na jego rezultat. Sformułowanie zasad postępowania wynikających z przyjętej koncepcji człowieka jako osoby i członka społeczności nadaje tylko kierunek, wyznacza ramy akceptacji dla działań. Re- alizując konkretne zadania wychowawcze wobec młodego człowieka, nie można zapominać o jego cechach rozwojowych na określonym etapie, o możliwościach przyswajania, poziomie krytycyzmu, sile odczuwania różnych stanów. Do tego też należy odnieść wymagania stawiane wychowankowi oraz wychowawcy, który chce oceniać swoje wysiłki w kategorii zrealizowanych celów. W celach bliskich mieści się rozwijanie tych predyspozycji, które aktualnie dziecko przejawia, wyzwalanie tego, co nierozbudzone, a czasem nawet nieuświa- domione, np. talentu. 33 S. Feeney, D. Christensen, E. Moravick, Who am I in the lives of children?, Charles E. Merrill Publishing Company – A Bell Howell Company, Chevendon 1983, s. 23–24. 34 M. Nowak, Od tradycyjnej pedagogiki ogólnej ku nowym wyzwaniom dla badań nad podstawami edukacji [w:] T. Hejnicka-Bezwińska (red.), Pedagogika ogólna. Tradycja – Teraźniejszość – Nowe wyzwania, WSP, Bydgoszcz 1995, s. 116–117. 35 A. Brühlmeier, Edukacja…, op. cit., s. 161. 36 Za: S. Wołoszyn, Pedagogika kultury nie wymaga restrykcji/restytucji? Jest żywa [w:] J. Gajda (red.), Pedagogika kultury, UMCS, Lublin 1998, s. 19.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Przestrzeń edukacyjna – dylematy, doświadczenia i oczekiwania społeczne
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: