Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00595 008421 11484159 na godz. na dobę w sumie
Przestrzeń sportu, rekreacji i turystyki bez barier - ebook/pdf
Przestrzeń sportu, rekreacji i turystyki bez barier - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: AWF Warszawa Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-61830-14-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Niniejsza praca, jest efektem dwóch kolejnych prac badawczych zrealizowanych na Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie pod kierunkiem autorki w latach 2008-2014. Pierwsza praca (DS-114) miała temat: „Współczesne tereny sportu i rekreacji w mieście”, a późniejsza (DS-144): „Przestrzenne, społeczne i kulturowe uwarunkowania rozwoju turystyki miejskiej”. Oba granty były finansowane przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. W obu tematach integralną częścią badań było rozważenie uwarunkowań polepszenia dostępności funkcjonalnej do infrastruktury sportowej, rekreacyjnej i turystycznej. Z uwagi na dwa, co prawda uzupełniające się – ale merytorycznie różne, wątki poruszanych zagadnień, pracę podzielono odpowiednio na dwie części: część I („Obiekty sportowe i tereny rekreacji bez barier”) oraz część II („Przestrzeń turystyczna bez barier”).
W części pierwszej autor prezentuje uwarunkowania prawne dla kształtowania przestrzeni sportu i rekreacji bez barier. Rozważania rozpoczyna prezentacja uwarunkowań prawnych w zakresie projektowania i planowania przestrzennego z uwzględnieniem potrzeb osób niepełno-sprawnych (w Polsce i w innych krajach UE). W kolejnych rozdziałach części pierwszej autorka przedstawia zasady, które powinny obowiązywać przy planowaniu wybranych obiektów sportowych (takich jak stadiony, pływalnie) oraz terenów otwartych sportu i rekreacji bez barier dostępności (takich jak place zabaw, kąpieliska i plaże). W części drugiej pracy, poświęconej kształtowaniu przestrzeni turystycznej bez barier na wstępie zaprezentowano obowiązujące regulacje prawne w zakresie zagospodarowania turystycznego dostępnego dla osób niepełno-sprawnych. W kolejnych rozdziałach omówiono zagadnienia z teoretyczne związane z uwarunkowaniami dostosowania dla niepełnosprawnych podstawowej infrastruktury turystycznej (obiekty hotelarskie, lokale gastronomiczne, transport) oraz infrastruktury uzupełniającej (muzea). Ponieważ celem podjętych prac było poszukiwanie rozwiązań praktycznych na podstawie teoretycznych uwarunkowań kształtowania środowiska dostępnego dla sportu, rekreacji i turystyki, praca zawiera także bogaty materiał analiz graficznych i propozycji możliwych do zastosowania rozwiązań praktycznych. Konkretnym efektem podjętych prac są już zgłoszone w latach 2011-2014 do Urzędu Patentowego RP wzory użytkowe, projekty mające na celu lepsze przygotowanie terenów wypoczynku dla osób niepełnosprawnych (w tym dzieci), obejmujące między innymi urządzenia do zastosowania na integracyjnych placach zabaw. Zgodnie z założeniem są to urządzenia o charakterze uniwersalnym, ułatwiające codzienne życie nie tylko osobom niepełnosprawnym, ale wszystkim korzystającym z danej formy rekreacji; są stosunkowo proste, niekosztowne i łatwe do zastosowania na terenach sportowo-rekreacyjnych. Te oraz inne urządzenia zaprezentowane w niniejszej pracy oparto o dane antropometryczne (podstawowe wymiary i zakresy ruchu osób niepełnosprawnych) użytkowników wózków, osób star-szych, niewidomych, kobiet w ciąży itp., które mają znaczenie dla minimalnych wymiarów rzutów poziomych i pionowych pomieszczeń w budynkach i obiektach sportowych, dla sportowo-rekreacyjnych urządzeń terenowych, dla infrastruktury turystycznej. Ponieważ parametry antropometryczne są cykliczne uaktualniane, w niniejszym opracowaniu korzystano wyłącznie z opublikowanych badań po roku 2000, takich jak na przykład rekomendacje International Paraolimpic Committee (IPC) z 2010 roku. Należy podkreślić, że zawarte w wymienionych publikacjach dane dotyczące możliwości antropometrycznych osób niepełnosprawnych (w szczególności zasięgu kończyn górnych użytkowników wózków), są z konieczności uśrednione, konsekwentnie prezentowane w pracy propozycje rozwiązań mają też taki charakter. Zatem nie mogą uwzględniać sytuacji szczególnych i być może w konkretnych warunkach będą wymagać indywidualnego dopracowania. Z uwagi na różnorodność dysfunkcji i ograniczeń organizmu, a także wieloraki sprzęt wspomagający – należy ewentualne różnice uwzględniać w założeniach projektowych (dotyczy to na przykład różnych modeli specjalistycznych wózków sportowych, używanych do różnych dyscyplin, mających różne wymiary i pole manewrowe – promień obrotu).

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie Anna Pawlikowska-Piechotka Przestrzeń sportu, rekreacji i turystyki bez barier Sport, recreation and tourist space without barriers Warszawa 2016 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Komitet Redakcyjny Przewodniczący Członkowie Recenzenci: Czesław Urbanik Monika Guszkowska Grażyna Lutosławska Ewa Kozdroń Andrzej Kosmol prof. dr inż. arch. Zbigniew Bać dr hab. prof. AWF Bartosz Molik Studia i Monografie nr 147 Treść pracy oparto na materiale badań statutowych DS-114 oraz DS-144, projektów wykonanych w AWF Warszawa w latach 2008-2014 pod kierunkiem Autorki ISBN 978-83-61830-14-6 @ Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie Wszystkie prawa zastrzeżone. Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości lub części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione. Redakcja i korekta techniczna – Joanna Kłyszejko Projekt okładki – Waldemar Dorcz AWF Warszawa Nakład 2000 egz., druk w seriach Warszawa 2016 Wydanie I Format B-5 Skład, łamanie, druk: Agencja Reklamowa TOP, 87-800 Włocławek, ul. Toruńska 148 tel.: 54 423 20 40, www.agencjatop.pl ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 3 Od autora Tematem książki są wyniki wieloletnich prac badawczych prowadzonych przez autorkę w Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie. Poszukiwania teoretyczne, a na nich oparte rozwiązania planistyczne i praktycz- ne, były ukierunkowane przede wszystkim na problematykę związaną ze zrów- noważonym planowaniem przestrzeni sportu, turystyki i rekreacji. Zawsze waż- nym segmentem tych prac był problem dostępności dla osób niepełnosprawnych obiektów sportowych, terenów otwartych sportu i rekreacji, infrastruktury tury- stycznej. Jest to istotny problem społeczny, ponieważ pomimo znaczącej poprawy – zarówno obiekty sportowe jak i tereny otwarte sportu i rekreacji wciąż nie są przygotowane w dostatecznym stopniu dla osób starszych i niepełnosprawnych. Autorka miała nadzieję, że z uwagi na interdyscyplinarny charakter monogra- fii obejmującej zagadnienia z dziedziny nauk humanistycznych, kultury fizycznej i sportu oraz nauk technicznych – podjęty temat i prezentowane w tej pracy re- zultaty badań zainteresują nie tylko szeroko rozumiane środowisko naukowe, ale okażą się także pomocne dla osób oraz instytucji odpowiedzialnych za zrówno- ważone kształtowaniem środowiska sportu, turystyki i rekreacji. Ponieważ przy takich programach konieczne jest uwzględnienie szerokiego wachlarza zagad- nień z zakresu: sportu, rekreacji, rehabilitacji, wychowania fizycznego, turystyki, urbanistyki, architektury i planowania przestrzennego, zatem monografia powin- na być także przydatna dla pracowników administracji rządowej i samorządowej, klubów sportowych, nauczycieli, architektów, urbanistów, architektów krajobra- zu, planistów przestrzennych oraz przedstawicieli zawodów technicznych. Autorka pragnie bardzo serdecznie podziękować za pomoc i życzliwość wszystkim tym osobom i instytucjom, które przyczyniły się do powstania tej pracy. W szczególności pragnie wyrazić swoją wdzięczność dla obu recenzentów monografii, dla Pana profesora Zbigniewa Bacia z Politechniki Wrocławskiej oraz dla Pana profesora Bartosza Molika z Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie. Dzięki ich niezwykle wnikliwym opiniom i cennym uwagom, które mnie zainspirowały do głębszych studiów i szerszych poszukiwań nad wskazanymi zagadnieniami - książka, jak mam nadzieję, znacząco zyskała, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4 jest bardziej ciekawa i przydatna, udało się w niej uniknąć błędów, przeinaczeń i niezamierzonych powtórzeń. Jestem ogromnie wdzięczna mojemu mężowi, Maciejowi Piechotce za pomoc w opracowaniu rysunków zamieszczonych w pracy w programie graficznym Ar- chiCAD. Pragnę tez gorąco podziękować za udzielenie zgody na użycie materiału foto- graficznego do zilustrowania książki następującym osobom i instytucjom: pani Marioli Godlewskiej z AWF Warszawa (fotografie numer: 52, 53, 54, 55, 56, 58, 59), mojemu mężowi Maciejowi J. Piechotce (fotografia numer: 1, 2, 3, 7, 29, 38), mojemu synowi Maciejowi M. Piechotce (fotografia numer: 33, 39, 40, 41, 42), ab- solwentowi WTiR AWF Warszawa panu Jackowi Walickiemu (fotografie numer: 9, 10, 11, 12), Grupie PKN Orlen – Biuro Prasowe w Płocku i Stowarzyszeniu „Integracyjny Klub Tenisa w Płocku” (fotografia numer: 57), firmie Huck Polska z Wrocławia (fotografia numer: 51), MOSiR w Gdańsku (fotografia numer: 15), oraz firmie Trend Sport Polska z Bydgoszczy (fotografia nmer: 16). Warszawa, grudzień 2015 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Anna Pawlikowska-Piechotka Spis tresci Streszczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Wprowadzenie. Cele aplikacyjne i założenia pracy . . . . . . . . . . . . . 11 Część I: obiekty sportowe i tereny rekreacji bez barier 1. Przestrzeń bez barier – zagadnienia ogólne . . . . . . . . . . . . . . . 21 1.1. Prawo międzynarodowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 1.2. Regulacje prawne w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 2. Obiekty sportowe bez barier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 2.1. Współczesne obiekty sportowe – zagadnienia ogólne . . . . . . . 70 2.2. Obiekty sportowe dostępne dla wszystkich . . . . . . . . . . . . 75 3. Tereny sportu i rekreacji bez barier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 3.1. Współczesne tereny otwarte sportu i rekreacji . . . . . . . . . 124 3.2. Tereny sportu i rekreacji dostępne dla wszystkich . . . . . . . 137 Część II: przestrzeń turystyczna bez barier 4. Zagospodarowanie przestrzeni turystycznej – zagadnienia ogólne, regulacje prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 4.1. Podstawowe elementy zagospodarowania turystycznego . . . . 179 4.2. Zagospodarowanie turystyczne a osoby z niepełnosprawnością 181 5. Podstawowe zagospodarowanie turystyczne bez barier . . . . . . . . 187 5.1. Usługi hotelarskie bez barier dostępności . . . . . . . . . . . . 187 5.2. Lokale gastronomiczne i ich dostępność dla osób z niepełnosprawnością . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 5.3. Transport publiczny bez barier dostępności . . . . . . . . . . . 207 6. Komplementarne zagospodarowanie turystyczne bez barier . . . . . . 220 6.1. Turystyczna infrastruktura uzupełniająca – zagadnienia ogólne 220 6.2. Dostosowanie placówek muzealnych dla osób z niepełnosprawnością . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 6.3. Dostępność historycznych miast dla osób z niepełnosprawnością . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 Aneks. Zestawienie wybranych obiektów sportowych i rekreacyjnych . . . 268 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 305 Zestawienie tabel, rycin, fotografii i ich żródeł . . . . . . . . . . . . . . . . 323 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Anna Pawlikowska-Piechotka Streszczenie Niniejsza praca, jest efektem dwóch kolejnych prac badawczych zrealizowa- nych na Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie pod kierunkiem autorki w latach 2008-2014. Pierwsza praca (DS-114) miała te- mat: „Współczesne tereny sportu i rekreacji w mieście”, a późniejsza (DS-144): „Przestrzenne, społeczne i kulturowe uwarunkowania rozwoju turystyki miej- skiej”. Oba granty były finansowane przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. W obu tematach integralną częścią badań było rozważenie uwarun- kowań polepszenia dostępności funkcjonalnej do infrastruktury sportowej, rekre- acyjnej i turystycznej. Z uwagi na dwa, co prawda uzupełniające się – ale mery- torycznie różne, wątki poruszanych zagadnień, pracę podzielono odpowiednio na dwie części: część I („Obiekty sportowe i tereny rekreacji bez barier”) oraz część II („Przestrzeń turystyczna bez barier”). W części pierwszej autor prezentuje uwarunkowania prawne dla kształtowa- nia przestrzeni sportu i rekreacji bez barier. Rozważania rozpoczyna prezentacja uwarunkowań prawnych w zakresie projektowania i planowania przestrzennego z uwzględnieniem potrzeb osób niepełnosprawnych (w Polsce i w innych kra- jach UE). W kolejnych rozdziałach części pierwszej autorka przedstawia zasady, które powinny obowiązywać przy planowaniu wybranych obiektów sportowych (takich jak stadiony, pływalnie) oraz terenów otwartych sportu i rekreacji bez barier dostępności (takich jak place zabaw, kąpieliska i plaże). W części drugiej pracy, poświęconej kształtowaniu przestrzeni turystycznej bez barier na wstępie zaprezentowano obowiązujące regulacje prawne w zakresie zagospodarowania turystycznego dostępnego dla osób niepełnosprawnych. W kolejnych rozdziałach omówiono zagadnienia z teoretyczne związane z uwarunkowaniami dostosowa- nia dla niepełnosprawnych podstawowej infrastruktury turystycznej (obiekty hotelarskie, lokale gastronomiczne, transport) oraz infrastruktury uzupełniającej (muzea). Ponieważ celem podjętych prac było poszukiwanie rozwiązań praktycz- nych na podstawie teoretycznych uwarunkowań kształtowania środowiska do- stępnego dla sportu, rekreacji i turystyki, praca zawiera także bogaty materiał analiz graficznych i propozycji możliwych do zastosowania rozwiązań praktycz- nych. Konkretnym efektem podjętych prac są już zgłoszone w latach 2011-2014 do Urzędu Patentowego RP wzory użytkowe, projekty mające na celu lepsze przygotowanie terenów wypoczynku dla osób niepełnosprawnych (w tym dzieci), obejmujące między innymi urządzenia do zastosowania na integracyjnych pla- cach zabaw. Zgodnie z założeniem są to urządzenia o charakterze uniwersalnym, ułatwiające codzienne życie nie tylko osobom niepełnosprawnym, ale wszyst- kim korzystającym z danej formy rekreacji; są stosunkowo proste, niekosztow- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 ne i łatwe do zastosowania na terenach sportowo-rekreacyjnych1. Te oraz inne urządzenia zaprezentowane w niniejszej pracy oparto o dane antropometryczne (podstawowe wymiary i zakresy ruchu osób niepełnosprawnych) użytkowników wózków, osób starszych, niewidomych, kobiet w ciąży itp., które mają znaczenie dla minimalnych wymiarów rzutów poziomych i pionowych pomieszczeń w bu- dynkach i obiektach sportowych, dla sportowo - rekreacyjnych urządzeń tereno- wych, dla infrastruktury turystycznej. Ponieważ parametry antropometryczne są cykliczne uaktualniane, w niniejszym opracowaniu korzystano wyłącznie z opu- blikowanych badań po roku 2000, takich jak na przykład rekomendacje Interna- tional Paraolimpic Committee (IPC) z 2010 roku. Należy podkreślić, że zawarte w wymienionych publikacjach dane dotyczące możliwości antropometrycznych osób niepełnosprawnych (w szczególności zasięgu kończyn górnych użytkowni- ków wózków), są z konieczności uśrednione, konsekwentnie prezentowane w pra- cy propozycje rozwiązań mają też taki charakter. Zatem nie mogą uwzględniać sytuacji szczególnych i być może w konkretnych warunkach będą wymagać in- dywidualnego dopracowania. Z uwagi na różnorodność dysfunkcji i ograniczeń organizmu, a także wieloraki sprzęt wspomagający – należy ewentualne różnice uwzględniać w założeniach projektowych (dotyczy to na przykład różnych modeli specjalistycznych wózków sportowych, używanych do różnych dyscyplin, mają- cych różne wymiary i pole manewrowe – promień obrotu). Uwaga: Monografia jest efektem dwóch prac badawczych zrealizowanych na Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie pod kierun- kiem autorki w latach 2008-2014. Pierwsza (DS-114) miała temat: „Współczesne tereny sportu i rekreacji w mieście”, a kolejna (DS-144): „Przestrzenne, społeczne i kulturowe uwarunkowania rozwoju turystyki miejskiej”. Oba granty były finan- sowane przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. 1 Wspominane wzory użytkowe, zgłoszono do Urzędu Patentowego Rzeczpospolitej Polskiej, zostały tam zarejestrowane jako: PL 120 181 (2011), PL 121 494 (2012) oraz PL 121 919 (2013); prawa do tych opracowań patentowych autorka przekazała na rzecz Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie, która jest obecnie ich gestorem. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Anna Pawlikowska-Piechotka Summary This book is intended to help the institutions and people responsible for design and implement programs that provide optimal inclusion to active life style for persons with disabilities. The presented material has been elaborated on the base of grants DS-114 AWF Warsaw and ds-144 AWF Warsaw, carried out by author in 2008-2014 at the Joseph Pilsudski Academy of Physical Education Warsaw and supported by Ministry of Science and Higher Education. The text is organized into two parts: ‘Sport and Recreation Space without Bar- riers’ and ‘Tourist Space without Barriers’. Each part begins with an introduction explaining the general approach to mentioned questions, including the character, scope, terminology, also special nature and requirements of planning sport and re- creation buildings and open areas, also tourist infrastructure – respectively. Both parts offer examples of planning programs, detailed descriptions of facilities, that are proven to be effective in meeting the sport, recreational or travelling needs of people with different disabilities. It also focuses on information on relevant legi- slation in Poland and other EU countries and provides useful facts and examples of technical solutions related to barrier free sport, recreation and tourist facilities – including current trends. The considered forms of active recreation should be of universal character, allowing practicing all kind of games, gymnastic exercises, summer and winter sports. Ideally should be safe and healthy, also having educative function (helping to develop and improve natural movements, mobility, motional memory, will po- wer and discipline). The next factor in determine the functional programme of recreation ground is the local community characteristic and interest expressed in particular games and exercises. It varies in time (fashion), with age, daily occupa- tion and family status. That is why so important is possibility of universal use of recreation area, the more various kinds of games and exercises should users perform at the same time the better. Another asset is flexibility of neighbourhood sport playground accordingly to expectations and needs of inhabitants. It should be developed on the ground of universal design concept, which is not a legal standard, but rather a philosophy. It is a new line of thinking about prohi- biting discrimination on the basis of disability and is focused on promoting equ- ality and adequate accessibility for persons with impairments. The universal plan- ning is a strategy to shape physical environment (including sport and recreation grounds or tourist space) to be useable by all people, to the greatest extent possible – without the need for adaptation or specialized design. By ‘all community mem- bers’ we understand persons of all ages, with different levels of skill, ability and functionality (mobility, vision, hearing). It could be achieved by removing existing ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 disabling barriers and by preventing to emerge the new ones (however sometimes with the use of the specially – targeted solutions). Sometimes the barrier-free (uni- versal planning) may come into conflict with some important law regulations (as heritage conservation recommendations or safety considerations), in such cases the special effort must be made to seek for satisfying solutions. We believe that inclusive and special sport and recreation programs should be largely organized by highly qualified professionals, so that persons with di- sabilities could choose from the full array of sport and recreation opportunities offered on the inclusive setting, to enjoy the same experiences as others do. Al- though special sport and recreation programs and facilities dedicated to disabled are sometimes necessary (as for wheelchair sports – International Paraolimpic Committee (IPC) recommendations from 2010), we believe that every person with disabilities has the right to be included with others onto the sport and recreation grounds or when travelling - to be included with other tourists. All recreation and sport environment must be barrier free so that disabled could have free and equal access, enjoying the existing facilities as long as it meets the basic requirements of safety. It is to be underlined that the current knowledge, technology development are subjects to so rapid – paced changes that principles of barrier-free design and solutions must be equally dynamic, being able to answer to these challenges. Acknowledgment. The presented material has been elaborated on the base of grants DS-114 AWF Warsaw and ds-144 AWF Warsaw, carried out by author in 2008-2014 at the Joseph Pilsudski Academy of Physical Education Warsaw and supported by Ministry of Science and Higher Education. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Anna Pawlikowska-Piechotka Wprowadzenie. Cele aplikacyjne i założenia pracy …kreowana w Polsce przestrzeń publiczna powinna umożliwiać harmonijne współżycie wszystkich obywateli zgodnie z przekona- niem, ze jedyną wspólną cechą ludzi jest to, że są różni [prof. Halina Skibniewska 1998]2 W Polsce od kilkudziesięciu lat są głoszone idee integracji osób niepełnospraw- nych, obowiązują przepisy dotyczące praw osób z niepełnosprawnością – także w zakresie odpowiedniego planowania obiektów użyteczności publicznej i prze- strzeni publicznej. Problem dotyczy 4.7 milionów obywateli naszego kraju [GUS 2012]. Podejmowane konsekwentnie prace umożliwiają coraz szerszym kręgom osób o różnych dysfunkcjach bardziej komfortowe uczestniczenie w wielu sferach życia społecznego. Znoszone są stopniowo bariery techniczne w obiektach użytecz- ności publicznej, w przestrzeni publicznej, transporcie, oświacie i w miejscach pra- cy. Szczególnie w ostatnich dwóch dekadach (po roku 1994) powstało wiele regula- cji prawnych, a w ślad za nimi opracowań teoretycznych i praktycznych zastosowań w dziedzinie znoszenia barier architektonicznych i przestrzennych. 2 Halina Skibniewska (1998): „Wstęp” [w] ‘Budownictwo dla osób starszych i niepełnospraw- nych’, Wydawnictwo ARKADY, Warszawa 1998 (str. 8). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Anna Pawlikowska-Piechotka Odpowiednie przygotowanie zarówno obiektów sportowych jak i przestrzeni otwartych sportu i rekreacji, a także warunki podróżowania bez barier dostępno- ści, są istotnymi czynnikami poprawiającym integrację społeczną osób z niepeł- nosprawnością. Dzięki tym działaniom jest możliwe pełniejsze uczestnictwo osób z rożnymi dysfunkcjami w tych segmentach życia społecznego, w których ich udział był dotychczas marginalizowany, na przykład: sporcie, rekreacji, turystyce, kultu- rze. Tym boleśniejszych i szkodliwych ograniczeń, dla jakości życia, że są to aktyw- ności o wysokich walorach rehabilitacyjnych już znane i dobrze udokumentowane naukowo, zarówno w literaturze polskiej [Dega 1970, Derbich 2013, Dziubiński 2013, Halemba 2009, Kosmol 2012, Koper 2013, Kowalik 2009, 2011, Kozdroń 2011, Łobożewicz 2000, Maszczak 2009, Maszczak 2010, Maszczak 2014; Mogiła-Lisow- ska 2011, Molik 2009, Molik 2011, Molik 2012, Molik 2013; Morgulec-Adamczyk 2009, 2011; Nowocień 2006, 2012; Sobiecka 2013, Ślężyński 1999, Weiss 1979], jak i w piśmiennictwie zagranicznym [Ballabio 1993, Bale 2014, Bullock 1999, Geraint 2008, Hewitt-Taylor 2009, Hewson 1994, Imrie 1993, 1998, 2003; Iwarsson 2004, Karaskova 2010, Leitner 2004, Riley 2008, Rimmer 1997, 2004, 2005, Robertson 2008, Sawyer 2000, 2005, Sanford 2012, Verellon 2011]. Tym bardziej należy podkreślać zarówno ogromne zasługi stowarzyszeń spo- łecznych – na przykład Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego (PTTK), jak i organizacji i klubów sportowych – na przykład Polskiego Związku Sportu Niepełnosprawnych „Start”, które pomimo, w początkach swego funkcjo- nowania, stosunkowo słabego wsparcia prawnego i instytucjonalnego, od ponad pół wieku konsekwentnie inicjowały różnorodne programy aktywizacji osób niepełno- sprawnych, działając w bardzo trudnych i pionierskich warunkach, [Fot. 57, 59]. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 oraz takie akty prawne jak uchwalona przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej Karta Praw Osób Niepełnosprawnych, ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych, czy Uchwała Sejmu Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 7 grudnia 2012 roku w sprawie przeciwdziała- nia wykluczeniu społecznemu osób niepełnosprawnych – zapewniają każdemu obywatelowi naszego kraju równe traktowanie. Wymienione akty prawne są spójne z treścią prawa międzynarodowego, w myśl którego nikt nie może być dyskryminowany ze względu na jakiekolwiek dysfunkcje i ograniczenia. Zatem ważnym społecznie zadaniem jest pomoc osobom niepełnosprawnym w pełnym uczestnictwie we wszelkiego rodzaju możliwych dla nich do uprawiania formach sportu, w aktywnej codziennej rekreacji w pobliżu miejsca zamieszkania, a tak- że w turystycznych podróżach zarówno krajoznawczych jak i służbowych. Dla pełnej koordynacji między innymi tych zadań, a także inicjowania nowych, dla lepszego wdrażania w życie zasad rehabilitacji zawodowej i społecznej osób nie- pełnosprawnych – powołano Biuro Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepeł- nosprawnych (BON) przy Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Anna Pawlikowska-Piechotka Wprowadzenie. Cele aplikacyjne i założenia pracy 13 Obecnie problematyka znoszenia barier dostępności w miastach i przy waż- nych atrakcjach turystycznych, w obiektach sportowych oraz terenach rekreacji jest uwzględniana zarówno przy okazji wznoszenia nowych obiektów (jak Stadion Narodowy w Warszawie) jak i remontów kapitalnych (Hala Widowiskowo-Spor- towa w Gdyni, stacje Kolejki Linowej na Kasprowy Wierch w Kuźnicach). Jest to konieczne, aby sprostać wymaganiom przepisów budowlanych przy zatwierdza- niu projektów realizacyjnych. Wymagają tego obowiązujące przepisy wynikają- ce z ustawy Prawo Budowlane z 1994 roku i towarzyszących mu rozporządzeń wykonawczych. Niestety, jak dokumentują opublikowane badania GUS, wciąż ośrodki turystyczne, historyczne starówki większości polskich miast, placówki muzealne i ponad 75 obiektów i terenów sportowych, wznoszonych przed wielo- ma dekadami, jest nieprzystosowanych do użytkowania przez osoby starsze bądź niepełnosprawne [GUS 2012]. Oczekuje się, że wiele pozytywnych zmian może przynieść kontynuacja ogólnopolskiego projektu (zainicjowanego w roku 1994) „Polska Bez Barier”, organizowanego przez Stowarzyszenie Przyjaciół Integra- cji, Kancelarię Sejmu przy honorowym patronacie Marszałka Sejmu RP. Patronat merytoryczny pełnią między innymi: Ministerstwo Infrastruktury, Ministerstwo Sportu i Turystyki, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, Minister- stwo Finansów, Stowarzyszenie Architektów Polskich, Towarzystwo Urbanistów Polskich, Polskie Towarzystwo Turystyczno Krajoznawcze. W konkursie, trwają- cym od dwudziestu lat, zostały wyróżnione już takie działania w dziedzinie zno- szenia barier dostępności obiektów jak poza wcześniej wspomnianymi obiektami sportowymi: Halą Sportowo-Widowiskową w Gdyni, Kolejką Linową na Kaspro- wy Wierch – szereg obiektów mających istotne znaczenie dla zrównoważonego rozwoju turystyki: Gmach Opery we Wrocławiu czy Stare Miasto w Krakowie. Pozytywne zmiany przyniosły w wielu miastach przygotowania do EURO 2012, ponieważ wszystkie te obiekty (a także ich otoczenie i dojazd do nich komuni- kacją publiczną) były starannie przygotowane – z uwzględnieniem potrzeb osób niepełnosprawnych, [Fot. 1-3, 59]. Chociaż sytuacja dostępności środowiska zamieszkania stopniowo ulega po- prawie, to na przeszkodzie zwiększenia tempa korzystnych zmian stoją zarówno braki precyzyjnych regulacji prawnych, w tym szczegółowych norm architekto- nicznych i urbanistycznych, potrzebnych środków na realizację tych zadań jak i braki wsparcia technicznego, propozycji możliwych do zastosowania w naszych warunkach rozwiązań. Na przykład wciąż brakuje w polskiej literaturze specjali- stycznej, zarówno opracowań teoretycznych jak i praktycznych – mogących być wsparciem dla planowania obiektów sportowych, terenów rekreacyjnych i prze- strzeni turystycznej bez barier dostępności. Obecnie do wyjątków należą jedynie opracowania z dziedziny hotelarstwa [Bądek 2013]. Jak bardzo są one potrzebne – świadczą stale powtarzane błędy w obiektach nowo wznoszonych lub moder- nizowanych. Do nich należą najczęściej: źle rozwiązane węzły sanitarne (ciasne, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 niepozwalające na swobodne manewry wózkiem); wadliwie zainstalowane urzą- dzenia takie jak umywalki, toalety (zbyt wysoko, zbyt nisko, za blisko ścian), bardzo często pochylnie, rampy zewnętrzne i wewnętrzne są zbyt strome, zbyt śli- skie, o złych promieniach skrętu, mają nawierzchnie łatwo podlegającą degradacji (pękanie płytek ceramicznych, lasowanie betonu na powierzchni ramp zewnętrz- nych), są zbyt śliskie po opadach atmosferycznych (deszcz, śnieg, oblodzenia nawierzchni). Osoby z dysfunkcjami wzroku, odczuwają wciąż braki oznaczeń fakturowych i kolorystycznych schodów i peronów stacji metra, krawędzi kra- wężników, przystanków komunikacji publicznej (dopiero po tragicznym wypadku osoby niewidomej poprawiono perony stacji metra w Warszawie). Wciąż osoby niepełnosprawne odczuwają zarówno niedobór miejsc parkingowych oznaczo- nych ‘kopertką’ jak i dyskomfort ich wadliwej lokalizacji, ponadto kierowcy nie- uprawnieni nagminnie z nich korzystają. Należy także podkreślić, że ponieważ niektóre modele wózków dla celów sportowych mają większe gabaryty od stan- dardowych (szerokość dochodząca nawet do 120 cm z uwagi na nachylenie kół ku podłożu), chociaż są bardziej zwrotne od zwykłych konstrukcji – należy ten fakt uwzględnić projektując obiekty sportowe. Nie będą tu bowiem mieć zastoso- wania parametry zalecane dla innych obiektów użyteczności publicznej, ustalane dla standardowych wózków inwalidzkich (o uśrednionej szerokości około 70 cm) [IFC 2013, Towers 2010]. Z uwagi na konieczność przesiadania się z wózków stan- dardowych na sportowe, program funkcjonalny i wymiary pomieszczeń obiektów sportowych (na przykład wózkarni przy hali sportowej) – powinny te potrzeby uwzględniać. Ponadto, o czym inwestorzy często zapominają – obiekty sportowe, tereny wypoczynku, infrastruktura turystyczna – to także miejsca pracy osób niepełnosprawnych [Tabela 1]. Bez wątpienia nie udaje się przy wielkich i skom- plikowanych inwestycjach sportowych (jak stadiony) uniknąć drobnych błędów, ale w wielu wypadkach, gdzie zlekceważono potrzeby prawidłowych rozwiązań i standardów niezbędnych dla kształtowania środowiska bez barier, prostsze i tań- sze od poprawek byłoby racjonalne projektowanie tych obiektów od samego po- czątku [Bale 2001, Darcy 2001, Geraint 2008, IFC 2013, Kuryłowicz 2001, Lans- ley 2010, Shaw 2000, Sanford 2012, Towers 2010, Ujma-Wąsowicz 2012]. Chociaż przyczyny są złożone i wielorakie, między innymi w rezultacie wy- mienionych błędów i niedoskonałości w planowaniu i zarządzaniu obiektami i terenami sportowymi, obecnie niespełna kilka procent niepełnosprawnych Po- laków uprawia systematycznie jakąś dyscyplinę sportową (na przykład według badań ROPS Lublin – niespełna 3 w lubelskim) [ROPS Lublin 2013]. Powstało wiele prac naukowych na temat uwarunkowań podejmowania aktywności fizycz- nej przez osoby z niepełnosprawnością, na podstawie badań przeprowadzonych w Polsce [Gruszczyński 2005, Guszkowska 2010, Halemba 2009, Koper 2013, Kowalik 2009, 2011, Kosmol 2008, Kozdroń 2008, Maszczak 2009, 2010, Mor- gulec-Adamowicz 2011, Rutkowska 2010, Śledzińska 2011, Ślężyński 1999] oraz ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Anna Pawlikowska-Piechotka Wprowadzenie. Cele aplikacyjne i założenia pracy 15 za granicą [Bradley 2003, Bullock 2010, Cooper 1991, Darcy 2001, Derbich 2013, Devine 1999, French 2010, Hewitt-Taylor 2009, Iwarsson 2004, Lansey 2001, Le- itner 2004, Riley 2008, Rimmer 2004, 2005, 2006; Sanford 2012, Sawyer 2000, Story 1998, Verellon 2011]. Wymienieni autorzy diagnozują szeroki wachlarz czynników społecznych, ekonomicznych, psychologicznych, obyczajowych. Na- tomiast badania na temat technicznych barier dostępności functional accessibility (dostępności funkcjonalnej), jako istotnej przeszkody podejmowania aktywno- ści fizycznych (sportowych, rekreacyjnych lub turystycznych) są podejmowane przede wszystkim przez ośrodki zagranicą [Bradley 2003, Bullock 2010, Cooper 1991, Darcy 2001, Geraint 2008, Lansey 2001, Riley 2008, Sanford 2012, Sawyer 2000, Towers 2010], rzadziej w Polsce [Bądek 2013, Nowak 1997, Skalska 2004, Ujma-Wąsowicz 2012]. Stąd chęć podjęcia tego właśnie tematu ze strony autora tej pracy, próba wyróżnienia i podkreślenia wagi dostępności funkcjonalnej, ujęcia w sposób kompleksowy problematyki barier technicznych w obiektach sporto- wych, rekreacyjnych i infrastrukturze turystycznej – w tym prezentacji praktycz- nych rozwiązań autorskich z uwzględnieniem obowiązujących przepisów polskie- go prawa budowlanego. Niniejsza praca, jest efektem dwóch kolejnych statutowych prac badawczych zrealizowanych na Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie pod kierunkiem autorki w latach 2008-2014. Pierwsza praca ba- dawcza (DS-114) miała temat: „Współczesne tereny sportu i rekreacji w mieście”, a późniejsza (DS-144): „Przestrzenne, społeczne i kulturowe uwarunkowania roz- woju turystyki miejskiej”. W obu integralną częścią badań było rozważenie uwa- runkowań dostępności funkcjonalnej do infrastruktury sportowej, rekreacyjnej i turystycznej (odpowiednio na terenach o funkcjach sportu i rekreacji w DS-114 oraz miejskiej przestrzeni turystycznej w DS-144). Z uwagi na te dwa, co prawda uzupełniające się – ale merytorycznie różne wątki poruszanych zagadnień, pracę podzielono odpowiednio na dwie części: część I („Obiekty sportowe i tereny re- kreacji bez barier”) oraz część II („Przestrzeń turystyczna bez barier”). Prezentowane opracowanie, zawierające syntetyczne wnioski z obu tych ba- dań, zostało pomyślane nie tylko jako wsparcie teoretyczne, ale także proponu- jące gotowe do zastosowania rozwiązania praktyczne w zakresie znoszenia ba- rier architektonicznych i urbanistycznych. Są to projekty mające na celu lepsze przygotowanie terenów wypoczynku dla osób niepełnosprawnych (w tym dzieci), obejmujące między innymi urządzenia do zastosowania na integracyjnych pla- cach zabaw. Zgodnie z założeniem są to urządzenia o charakterze uniwersalnym, ułatwiające codzienne życie nie tylko osobom niepełnosprawnym, ale wszystkim korzystającym z danej formy rekreacji; są stosunkowo proste, niekosztowne, moż- liwe do zastosowania na terenach sportowo-rekreacyjnych3. 3 Wspominane wzory użytkowe, zgłoszono do Urzędu Patentowego Rzeczpospolitej Polskiej, zostały tam zarejestrowane jako: PL 120 181 (2011), PL 121 494 (2012) oraz PL 121 919 (2013); ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Te oraz inne urządzenia zaprezentowane w niniejszej pracy rozwiązania, opar- to o dane antropometryczne (podstawowe wymiary i zakresy ruchu osób z niepeł- nosprawnością) użytkowników wózków, osób starszych, niewidomych, opieku- nów małych dzieci itp., które mają znaczenie dla minimalnych wymiarów rzutów poziomych i pionowych pomieszczeń w budynkach i obiektach sportowych, dla sportowo-rekreacyjnych urządzeń terenowych, dla infrastruktury turystycznej. Ponieważ parametry antropometryczne są cykliczne uaktualniane, w niniejszym opracowaniu korzystano przede wszystkim z opublikowanych badań po roku 2000 (takich autorów jak na przykład Bright 2004, Budny 2004, 2009; Goldsmith 2000, 2011, 2012; Greed 2003, Imrie 2003, Kuryłowicz 2001, Mackett 2008, Neufert E. 2002, Nowak 2010, Sanford 2012, Sawyer 2007, Śledzińska 2011, Towers 2010, Zadrożny 2013) oraz rekomendacji instytucji rządowych i organizacji pozarządo- wych (takich jak na przykład International Paralympic Committee z roku 2013, European Disability Strategy 2010-2020 z roku 2010, Sport England z roku 2010 oraz The Norwegian Ministry of the Environment z roku 2009). Należy podkreślić, że zawarte w wymienionych publikacjach dane dotyczące możliwości antropometrycznych osób niepełnosprawnych (w szczególności za- sięgu kończyn górnych użytkowników wózków), są z konieczności uśrednione, konsekwentnie prezentowane w pracy propozycje rozwiązań mają też taki cha- rakter. Zatem nie mogą uwzględniać sytuacji szczególnych i być może w kon- kretnych warunkach będą wymagać indywidualnego dopracowania. Z uwagi na różnorodność dysfunkcji i ograniczeń organizmu, a także wieloraki sprzęt wspo- magający – należy, w miarę możności, ewentualne różnice uwzględniać w zało- żeniach projektowych (dotyczy to na przykład różnych modeli specjalistycznych wózków sportowych, używanych do różnych dyscyplin, mających różne wymiary i pole manewrowe – promień obrotu). Należy zastrzec, że nie jest to proste zadanie z uwagi na stały postęp w technologii i konstrukcji sprzętu sportowego dla niepeł- nosprawnych zawodników. Autorka starała się uwzględnić uwarunkowania, jakie muszą spełniać obiekty sportowe, biorąc pod uwagę uśrednione gabaryty wózków sportowych używanych przez zawodników, [Tabela 2, 7] [Fot. 51-56]. Wózki spor- towe są niekiedy znacznie szersze i dłuższe od wózków zwykłych: aby zwiększyć bezpieczeństwo używających je niepełnosprawnych zawodników, poprawić ich komfort w czasie gry i polepszyć ustawienie ciała – wózki produkowane dla tych celów są coraz bardziej zwrotne, mają często inaczej skonstruowane oparcia i sie- dziska, koła są nachylone i mają osłonięte szprychy. Szerszy rozstaw nachylonych ku podłożu kół (nawet do około 120 cm), wpływa znacząco na wszystkie parame- try pomieszczeń i relacje przestrzenne urządzeń [IFC 2013, Towers 2010]. Z tego powodu należy wystrzegać się (w takich szczególnych przypadkach) mechanicz- nego kopiowania zaleceń z powszechnie dostępnych poradników projektowych, prawa do tych opracowań patentowych autorka przekazała na rzecz Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie, która jest obecnie ich gestorem. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Anna Pawlikowska-Piechotka Wprowadzenie. Cele aplikacyjne i założenia pracy 17 w szczególności w odniesieniu do wymiarów takich pomieszczeń jak: wejścia do budynku, komunikacja między wózkarnią a polem gry. Ponadto przesłaniem dla proponowanych w tej pracy rozwiązań była filozofia projektowania uniwersalne- go – kształtowania wygodnej i bezpiecznej przestrzeni dla wszystkich jej użyt- kowników. W myśl tej zasady projektowanie przestronniejszych pomieszczeń we wnętrzach obiektów sportowych niż zalecają to obowiązujące przepisy jest zgod- ne z prawem i nie jest jego naruszeniem, ponieważ regulacje prawne odnoszące się do znoszenia barier w budynkach i w przestrzeni publicznej określają jedynie parametry minimalne, a nie ich górny pułap. Zatem zaprezentowane w tej pracy rozwiązania odnoszące się do dostępności obiektów sportowych, rekreacyjnych oraz infrastruktury turystycznej – uwzględniające większe gabaryty wózków, używanych przez niepełnosprawnych zawodników uprawiających niektóre dys- cypliny – nie przeczą literze prawa i obowiązującym przepisom, [Tabele 1-9]. Jedną z istotnych przesłanek podjęcia tej pracy było też przekonanie, że pre- zentacja przykładowych sposobów ułatwiających dostęp do obiektów sportowych, rekreacyjnych i infrastruktury turystycznej – zainspiruje osoby i instytucje odpo- wiedzialne za ich kształtowanie. Przede wszystkim zachęci do bardziej otwartego traktowania zagadnienia znoszenia barier technicznych, do spojrzenia w szerszy sposób na możliwości rozwiązań uniwersalnych – ułatwiających wszystkim, nie tylko osobom niepełnosprawnym, bezpieczne z nich korzystanie. Jest to podejście spójne z wprowadzanymi w życie nowoczesnymi zasadami integracji społecznej osób niepełnosprawnych (zgodna z rekomendacjami EU i innymi obowiązujący- mi aktami prawnymi), które także w dziedzinie sportu, turystyki i wypoczyn- ku, powinno opierać się na zasadach równości dostępu. Tworzenie wydzielonych, specjalnie przygotowanych obiektów sportu i terenów wypoczynku tylko dla nie- pełnosprawnych dzieci lub dorosłych – nie może być dobrym rozwiązaniem: jest nieekonomiczne i przeczy idei integracji społecznej. Kształtowanie środowiska bez barier, dostępnego dla wszystkich wymaga wielu zabiegów programowych i organizacyjnych, dla uczynienia przestrzeni zamieszkania przyjaznej i bez- piecznej, spełniającej rygory techniczne i funkcjonalne. Ponadto w wielu wypad- kach nie jest właściwe mechaniczne kopiowanie gotowych rozwiązań, znacznie korzystniejsze jest poszukiwanie rozwiązań indywidualnych, najlepiej odpowia- dających lokalnej specyfice i dostosowanych do profilu przyszłych użytkowni- ków. Staranne przygotowanie terenów sportu i rekreacji będzie z pewnością doce- nione przez lokalną społeczność i procentować – zarówno pod względem korzyści materialnych jak i niematerialnych. Przestrzeń sportu, rekreacji i turystyki bez barier pozwoli osobom niepełnosprawnym pełniej uczestniczyć w codziennym życiu społecznym, pozwalając na większą samodzielność, dając szansę na szero- ko rozumianą rehabilitację (społeczną, zawodową), zarówno na rozrywkę, jak i na dobrze przygotowane miejsce pracy – w rezultacie dając satysfakcję i podnosząc jakość ich życia. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Autor ma nadzieję, że zawarte w treści efekty wieloletniej pracy badawczej będą przydatne zarówno dla studentów kierunku wychowanie fizycznego, sportu, rehabilitacji, turystyki i rekreacji, architektury, jak i dla pracowników admini- stracji samorządowej, organizacji rządowych i pozarządowych – a także dla tych instytucji, które są odpowiedzialne za promocję zdrowia, za zrównoważony (zin- tegrowany) rozwój sportu i turystyki – w tym klubom sportowym i organizato- rom turystyki. Jeżeli praca okaże się nie tylko źródłem wiedzy teoretycznej dla czytelników, ale zainspiruje do konkretnych działań – jej założony cel aplikacyjny zostanie osiągnięty. Bowiem celem nadrzędnym podjętych przez autorkę prac ba- dawczych i tutaj prezentowanych z nich wniosków końcowych, jest prezentacja konkretnych uwarunkowań znoszenia barier dostępności dla bardziej uniwersal- nego, racjonalnego i wszechstronnego użytkowania obiektów sportowych, tere- nów rekreacji oraz infrastruktury turystycznej: przez niepełnosprawnych i zdro- wych, osoby dorosłe i młodzież, przez dzieci i osoby starsze. Kolejnym celem pracy jest podkreślenie potrzeby kształtowania obiektów spor- towych, terenów wypoczynku i infrastruktury turystycznej jako przestrzeni bez barier. Wydaje się to ważnym zagadnieniem, bowiem w naszym społeczeństwie wciąż istotnym czynnikiem hamującym wprowadzanie kolejnych ulepszeń w do- stępności osób niepełnosprawnych do różnych segmentów wspólnego środowiska (w tym obiektów sportowych i terenów wypoczynku), jest obok niedostatku środ- ków, braku norm planistycznych, szczegółowych i spójnych regulacji prawnych – brak powszechnego przekonania społeczeństwa o takiej potrzebie. Wydaje się to trudne do zrozumienia, bo przecież dążenie do likwidowania barier architek- tonicznych i urbanistycznych może przyczynić się w sposób znaczący do kreacji wspólnej przestrzeni wszystkim przyjaznej, polepszaniu jakości życia wszystkich jej użytkowników. Na przykład zastosowanie wygodnej rampy zamiast schodów terenowych w parku miejskim ułatwi poruszanie się niepełnosprawnym korzysta- jącym z wózków inwalidzkich, osobom poruszającym się o kulach lub z balko- nikiem rehabilitacyjnym, ale także matkom z małymi dziećmi i młodemu rowe- rzyście lub wrotkarzowi. Zatem zarówno osobom, które spokojnie wypoczywają, jak i tym, którzy podejmują aktywności fizyczne. Ponadto okazuje się bardzo często, że w wielu miejscach nowe rozwiązania wprowadzane z myślą o osobach niepełnosprawnych okazują się dla wszystkich znacznie wygodniejsze od trady- cyjnych. Są znane i opisywane już przypadki (tunel stacji metra Warszawa Gdań- ska, Dworzec w Koszalinie), gdzie prawie wszyscy podróżni korzystają z rampy, a nie ze schodów. Starannie przemyślane ulepszenia w dostępności przestrzeni publicznej, wprowadzane w obiekcie sportowym, na terenach rekreacji, w infra- strukturze turystycznej – w sposób demokratyczny służą wszystkim członkom lokalnej społeczności. Na ten ważny aspekt wielorakich korzyści znoszenia ba- rier przestrzennych zwracają uwagę autorzy prac naukowych w literaturze krajo- wej i światowej [Couch 1992, Edwards 2001, Goldsmith 2000, 2011, 2012, Hahn ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Anna Pawlikowska-Piechotka Wprowadzenie. Cele aplikacyjne i założenia pracy 19 1998, Kockelman 2007, Kuryłowicz 2002, Lansley 2010, Sawyer 2003, Skibniew- ska 2001, Story 1998, Ujma-Wąsowicz 2012], jednakże niektórzy [Froyen 2008] wskazują na możliwy występujący konflikt interesów, przede wszystkim zwią- zany z kwestiami ekonomicznymi, ale także pozaekonomicznymi (na przykład konieczność budowy rampy wejściowej przed zabytkowym budynkiem muzeum – ułatwiającej dostęp turystom – użytkownikom wózków, ale jednocześnie nisz- czącej estetykę i pierwotny wygląd historycznej elewacji). Należy podkreślić, że temat znoszenia barier i zwiększania dostępności terenów sportu, rekreacji oraz infrastruktury turystycznej jest interdyscyplinarny i kompleksowy. Przy wszel- kich podejmowanych działaniach i nowych projektach należy je konsultować ze specjalistami od kultury fizycznej, instruktorami danej dyscypliny sportu, organi- zatorami turystyki, socjologami, psychologami, rehabilitantami, pedagogami oraz prawnikami. Z tego powodu ta praca zajmuje się tylko wycinkiem zagadnienia, jakim są uwarunkowania architektoniczne i urbanistyczne dostępności środowi- ska. Aby niniejsza praca, mogła być przydatna dla jak najszerszego kręgu odbior- ców, jest w sposób świadomy uzupełniona zestawieniami obowiązujących aktów prawnych, wyjaśnieniami podstawowych terminów i zwrotów, pojęć i definicji dotyczących elementów omawianych budynków i ich otoczenia. Z tego wzglę- du na wstępie części I omówiono w sposób szczegółowy typy obiektów sporto- wych, a w części II – podstawowe rodzaje infrastruktury turystycznej. Tutaj na- leży wtrącić, że literatura na temat dostępności szeroko rozumianego środowiska zabudowanego (built environment) dla osób z niepełnosprawnością (w szczegól- ności użytkowników wózków, osób niedowidzących), aspektów prawnych, tech- nicznych oraz przestrzennych kształtowania środowiska bez barier, uwarunkowań technicznych uprawiania różnych form sportu, turystyki i rekreacji jest bardzo bogata, ponieważ ten temat podejmuje wiele ośrodków naukowych [Kuryłowicz 2002, Sanford 2012, Skibniewska 2001, Towers 2010, Ujma-Wąsowicz 2012, We- lage 2011]. Wybór literatury, z której autorka korzystała w niniejszej pracy, był ze względów obiektywnych ograniczony tylko do publikacji dostępnych bezpłatnie: – w zbiorach naukowych bibliotek w Warszawie (w latach 2008-2015), – w bibliotekach uczelni, które autorka odwiedziła jako wykładowca, uczest- nicząc w programie TSM LLP Erasmus, dzięki umowom międzynarodo- wym podpisanym między Akademią Wychowania Fizycznego Józefa Pił- sudskiego w Warszawie a ośrodkami akademickimi zagranicą: University College w Birmingham w Wielkiej Brytanii, University of Lahti w Finlan- dii, Holar University College w Islandii, University of Evora oraz University of Viseau w Portugalii, University of Saragossa w Hiszpanii oraz Charles University w Pradze Czeskiej (w latach 2008-2013), – w bazach danych wydawców, dzięki umowom podpisanym przez Akademią Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie (w latach 2012- 2015), ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 – dzięki opcji dostępu grzecznościowego (complimentary free access) do pu- blikacji własnych, oferowanych przez niektóre uczelnie i wydawnictwa wy- łącznie studentom i pracownikom dydaktycznym dla celów niekomercyj- nych; wprawdzie najczęściej z limitem korzystania tylko przez 24 godziny, bez możliwości ściągania pliku, kopiowania bądż wydruku – ale Bóg zapłać i za taką możliwość! (w latach 2013-2015). Materiał badań empirycznych (obserwacja uczestnicząca, wywiady, dokumen- tacja fotograficzna, materiały planistyczne) gromadzono w latach 2008-2015: – dla części I pracy przede wszystkim na terenach parków miejskich, parków leśnych, terenach rekreacji osiedlowej, ogrodach jordanowskich w Warsza- wie oraz w parkach uzdrowiskowych w Konstancinie, Nałęczowie i Ciecho- cinku (w ramach projektu badawczego DS-114 AWF Warszawa oraz DS-144 AWF Warszawa), – dla części II w Warszawie, Krakowie, Zakopanem i Krynicy Morskiej (w ra- mach projektu badawczego DS-144 AWF Warszawa). Na zakończenie autorka pragnie przypomnieć, że chociaż jej intencją jest, aby efekty aplikacyjne pracy miały charakter uniwersalny i ponadczasowy, to zawarte tu wnioski i rozwiązania powinny być stale weryfikowane i zastępowane wyni- kami z najnowszych badań oraz nowelizacją aktów prawnych. Prawdopodobnie, wraz z postępem technologii i produkcji coraz doskonalszych protez czy inno- wacyjnych konstrukcji wózków inwalidzkich (na przykład redukujących promień skrętu, poprawiających stabilność), część wskaźników musi z czasem ulec korek- cie. Przykładem takich koniecznych zmian jest rosnąca popularność ‘skuterków’ wśród osób z niepełnosprawnością – wiemy doskonale, że użytkowanie tych po- jazdów nie tylko wymusza szereg nowych umiejętności od kierujących nimi, ale również regulację istniejących przepisów, a być może w przyszłości także istot- ne zmiany w podejściu do projektowania układów komunikacyjnych przestrzeni miejskiej, dla podniesienia bezpieczeństwa i funkcjonalności [Beale 2006, Greed 2003, Koontz 2010, Meyers 2002, Roulstone 2009, Towers 2010, Wiart 2003]. Zarówno zawarte w książce proponowane autorskie rozwiązania, jak i obowią- zujące przepisy prawne dotyczące planowania i spełnienia warunków technicz- nych w zakresie projektowania dla osób o różnych rodzajach niepełnosprawności ruchu lub wzroku – są aktualne na rok 2015. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Anna Pawlikowska-Piechotka Część I Obiekty sportowe i tereny rekreacji bez barier 1. Przestrzeń bez barier – zagdnienia ogólne 1.1. Prawo międzynarodowe Dane demograficzne na temat osób niepełnosprawnych na świecie. Według szacunkowych danych ONZ na świecie żyje około 650 milionów osób niepełno- sprawnych. Pierwszym aktem międzynarodowym odnoszącym się kompleksowo do osób niepełnosprawnych jest Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ dnia 13 grudnia 2006 roku, ratyfiko- wana przez 81 państw (czyli około 2/5 ogółem), w tym przez Polskę w roku 2012. Zgodnie z szacunkami UE zawartymi w dokumencie European Disability Strate- gy (EDS) na lata 2010-2020 (z 15 listopada 2010), w krajach należących do Unii Europejskiej, co szósty obywatel (około 80 milionów osób, w tym 30 w wieku ponad 75 lat) jest niepełnosprawny [EDS 2010]. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Definicja terminu niepełnosprawność w prawie międzynarodowym. Na- leży podkreślić, że nie istnieje jedna, powszechnie uznana definicja niepełno- sprawności. Zapisy dokumentów Światowego Programu Działań na rzecz Osób Niepełnosprawnych (The World Programme of Action for Disabled Persons) czy Standardowe Zasady Wyrównywania Szans Osób Niepełnosprawnych (The Stan- dard Rules on the Equalization of Opportunities for Persons with Disabilities) podkreślają, iż niepełnosprawność jest problemem społecznym i nie ogranicza się do konkretnej osoby, jest zmienna w czasie. Mówiąc o niepełnosprawności mamy na względzie relację między zdrowiem człowieka (uwzględniając jego wiek, płeć i wykształcenie), a społeczeństwem i środowiskiem, które go otacza. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wprowadza następujące pojęcia niepełnosprawno- ści, uwzględniając stan zdrowia człowieka [UN WHO, 1982]: a) Niesprawność (impariment) – każda utrata sprawności lub nieprawidłowość w budowie czy funkcjonowaniu organizmu pod względem psychologicz- nym, psychofizycznym lub anatomicznym; b) Niepełnosprawność (disability) – każde ograniczenie bądź niemożność (wy- nikające z niesprawności) prowadzenia aktywnego życia w sposób lub za- kresie uznawanym za typowe dla człowieka; c) Ograniczenia w pełnieniu ról społecznych (handicap) – ułomność określonej osoby wynikająca z niesprawności lub niepełnosprawności, ograniczająca lub uniemożliwiająca pełną realizację roli społecznej odpowiadającej wie- kowi, płci oraz zgodnej ze społecznymi i kulturowymi uwarunkowaniami. Omawiając społeczny kontekst tematyki niepełnosprawności, w ustaleniach przyjętych przez International Classification of Functioning, Disability and He- alth – ICFDH, podczas World Health Assembly WHO (Zgromadzenia Światowej Organizacji Zdrowia, które miało miejsce w 2000 roku) podkreślano, że niepeł- nosprawność dotyczy całej ludzkości, każdy człowiek może doświadczyć pogor- szenia stanu zdrowia i stać się osobą niepełnosprawną (okresowo lub trwale) na jakimś etapie życia [WHO 2000]. W Preambule Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych z 13 grudnia 2006 roku nie zdefiniowano precyzyjnie pojęcia niepełnosprawności, natomiast podkreślono, że jest to pojęcie ewoluujące i że nie- pełnosprawność wynika przede wszystkim z dysfunkcyjnej komunikacji i barier między ludźmi, które utrudniają lub wykluczają skuteczny udział w pełnym życiu społecznym na zasadach równości z innymi osobami. Biorąc pod uwagę tak sze- roki kontekst problemu niepełnosprawności, bardziej zrozumiała jest waga pro- blemu właściwego przygotowania i powszechnej dostępności przestrzeni publicz- nej, jakimi są tereny wypoczynku i sportu. Bowiem, stosując powyższą definicję, takimi członkami społeczności są poza osobami z określonymi dysfunkcjami ruchu, wzroku, słuchu, mowy – także osoby starsze, małe dzieci, osoby z okre- sowymi dysfunkcjami ruchu, osoby w złym stanie fizycznym lub psychicznym. Ponieważ niniejsza praca odnosi się do uwarunkowań podejmowania aktywności ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Anna Pawlikowska-Piechotka Przestrzeń bez barier – zagdnienia ogólne 23 fizycznych (sportu, rekreacji i turystyki) osób niepełnosprawnych, warto przy- pomnieć, że Międzynarodowy Komitet Paraolimpijski (International Paralympic Committee), dla potrzeb przygotowań zawodników i organizacji Igrzysk Para- olimpijskich, ustanowił kilka kategorii niepełnosprawności: amputacja częścio- wa lub całkowita kończyny, porażenie mózgowe (niepełnosprawność wpływająca na kontrolę mięśni, koordynacji, równowagi), niepełnosprawność intelektualna, osoby z dysfunkcjami wzroku oraz LA (Les Autres, wszyscy niepełnosprawni za- wodnicy niemieszczący się w żadnej z wymienionych grup, np. osoby niskorosłe, z niewykształconymi kończynami). Wymienione kategorie odnoszą się zarów- no do Igrzysk Paraolimpijskich organizowanych latem jak i zimą. Przykładowo w czasie Letnich Igrzysk Paraolimpijskich Londyn 2012 zawodnicy startowali w następujących dyscyplinach: kolarstwo torowe, żeglarstwo, wioślarstwo, tenis stołowy, tenis na wózkach, szermierka, strzelectwo, siatkówka, piłka dla 7, piłka dla 5, łucznictwo, lekkoatletyka, koszykówka na wózkach, kolarstwo szosowe, judo, jeździectwo, goalball, podnoszenie ciężarów, boccia, rugby na wózkach, pływanie; natomiast w czasie Zimowych Igrzysk Paraolimpijskich Soczi 2014 zawodnicy startowali w dyscyplinach: narciarstwo biegowe, biatlon, narciarstwo zjazdowe, hokej na sledżach, curling na wózkach, para snowboard – wg. dane Pol- skiego Komitetu Paraolimpijskiego [www. paralympic org.pl]. Kształtowanie przestrzeni zamieszkania bez barier (dostępność funkcjo- nalna). Pojęcie to jest obecne w prawie międzynarodowym i polskich przepisach prawa budowlanego. Koncepcja planowania uniwersalnego polega na dążeniu do kształtowania środowiska zamieszkania (domów mieszkalnych, budynków użyteczności publicznej, terenów otwartych) – w taki sposób aby był bezpiecz- ny, przychylny i nade wszystko – w równym stopniu dostępny dla wszystkich użytkowników. W pracach wielu autorów [Bennett 2009, Blackman 2003, Bra- dley 2003, Church 2010, Cooper 1991, Evans 2009, Gray 2003, Greed 2003, Imrie 1998, 2003; Iwarsson 2004, Kitchin 2001, Martin 1987, Niezabitowska 2014, Pier- ce 2012, Riley 2008, Rimmer 2004, 205, 206; Welage 2011, Thapar 2004, Towers 2010, Ujma-Wąsowicz 2012] podkreślana jest konieczność stałego monitorowania praktycznej dostępności obiektów użyteczności publicznej oraz przestrzeni pu- blicznej dla osób niepełnosprawnych (nazywanej functional accessibilty). Podkre- ślają, że dla dbałości o jakość środowiska zamieszkania, w szczególności istotne są przygotowania pod kątem potrzeb użytkowników wózków, osób niewidomych i słabo widzących oraz osób z ograniczeniami intelektualnymi. Pożądanym efek- tem takich badań empirycznych jest założenie, że wyciągnięte wnioski końcowe z badań terenowych pozwolą nie tylko na diagnozę istotnych barier technicznych, konstruktywne propozycje eliminacji błędów, doskonalenie przepisów prawa budowlanego i kształtowanie bardziej przychylnej przestrzeni. Wśród autorów prac naukowych na temat technicznych uwarunkowań dostępności infrastruktury ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 sportowej i rekreacyjnej dla osób niepełnosprawnych przeważa pogląd, że naj- istotniejszymi ograniczeniami korzystania z nich przez tą grupę są: kłopotliwy dojazd z miejsca zamieszkania, dojście z parkingu lub przystanku komunikacji publicznej do obiektów lub terenów sportu, wejście do budynku, ciasne przejścia i korytarze, różnice poziomów, niedostosowane dla potrzeb osób niepełnospraw- nych wężły sanitarne i szatnie, wadliwy program funkcjonalny i układ pomiesz- czeń, niedostateczna informacja [Bradley 2003, Bullock 2010, French 2010, He- witt-Taylor 2009, Leitner 2004, Riley 2008, Rimmer 2004, 2005, 2006; Sanford 2012, Sawyer 2000, Story 1998, Śledzińska 2011]. Wybrane międzynarodowe akty prawne, dyrektywy i rezolucje Unii Euro- pejskiej (Rady Europy i Parlamentu Europejskiego) – ostatnia dekada: – Rozporządzenia WE nr 1107/2006 Parlamentu Europejskiego z dnia 5 lip- ca 2006 w sprawie praw osób niepełnosprawnych oraz osób o ograniczonej sprawności ruchowej podróżujących drogą lotniczą; – Rozporządzenie (WE) Nr 1371/2007 z dnia 23 października 2007 dotyczące praw i obowiązków pasażerów w ruchu kolejowym; – Rezolucja Rady Unii Europejskiej i przedstawicieli rządów państw człon- kowskich zebranych w Radzie Unii Europejskiej w sprawie sytuacji osób nie- pełnosprawnych w Unii Europejskiej z dnia 17 marca 2008 (2010/C/316/01); – Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1177/2010 z dnia 24 listopada 2010 o prawach pasażerów podróżujących drogą morską i dro- gą wodną śródlądową oraz zmieniające rozporządzenie (WE) nr 2006/2004; – Rezolucja Rady Unii Europejskiej i przedstawicieli rządów państw człon- kowskich zebranych w Radzie Unii Europejskiej w sprawie nowych eu- ropejskich ram dotyczących niepełnosprawności z dnia 20 listopada 2010 (2010/C/316/01); – Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 181/2011 z dnia 16 lutego 2011 dotyczące praw pasażerów w transporcie autobusowym i au- tokarowym oraz zmieniające rozporządzenie (WE) nr 2006/2004; – Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 25 października 2011 w sprawie mobilności i integracji osób niepełnosprawnych oraz europejskiej strategii na rzecz niepełnosprawnych 2010-2020 (2010/2272/INI); – Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 11 grudnia 2013 w sprawie ko- biet niepełnosprawnych (2013/2065/INI). Działania Unii Europejskiej. Wymienione powyżej akty prawne, dyrekty- wy i regulacje są prawną podstawą dla kształtowania kierunków strategii Unii Europejskiej na rzecz identyfikowania i likwidowania barier integracji w ramach społeczeństwa. Przesłaniem najważniejszym tych dokumentów jest zapewnienie równych praw wszystkim obywatelom, tak aby osoby niepełnosprawne mogły ko- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Anna Pawlikowska-Piechotka Przestrzeń bez barier – zagdnienia ogólne 25 rzystać z obiektów, usług, transportu i technologii. Działania na rzecz równych szans i równoprawnego uczestnictwa w życiu społecznym wszystkich obywateli (w tym planowania uniwersalnego, zrównoważonego) są uwzględnione między innymi w następujących aktualnych dokumentach unijnych: – Europejska strategia w sprawie niepełnosprawności (European Disability Strategy) na lata 2010-2020 (przyjęta 15 listopada 2010); – Plan działań Rady Europy w celu promocji praw i pełnego uczestnictwa osób niepełnosprawnych w społeczeństwie, podnoszenie jakości życia osób niepełnosprawnych w Europie 2006-2015. Zalecenia numer Rec. (2006) Ko- mitetu Ministrów dla państw członkowskich; – Europe Accessible for All. Report by Group of Experts set up by the Europe- an Comission (2003). 1.2. Regulacje prawne w Polsce Dane demograficzne na temat osób niepełnosprawnych w Polsce. Według danych Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań (z 2011 roku), liczba osób niepełnosprawnych wynosiła około 4.7 miliona, co stanowi 12.2 ludności kraju. Udział niepełnosprawnych kobiet w tej grupie jest większy (53.9 ) niż mężczyzn (46.1 ). Należy podkreślić, że dane te wynikają z deklaracji osób wypełniających ankietę, a nie z formalnego orzeczenia o niepełnosprawności. W roku 2011 prawne orzeczenie o niepełnosprawności posiadało 3.1 miliona osób [GUS 2012]. Najczęstszą przyczyną niepełnosprawności w Polsce są schorzenia układu krążenia narządu ruchu oraz schorzenia neurologiczne. Z tego względu (a także pragmatycznych przesłanek wynikających z warsztatu projektowania) większość regulacji prawnych dotyczy dostępności środowiska zamieszkania dla osób używających wózka inwalidzkiego. Niemniej należy podkreślić, że chociaż procentowy udział tych dysfunkcji jest niższy, to osoby niewidome i niesłyszą- ce tworzą kilkuset tysięczną grupę, dla której należy także przewidzieć specjali- styczne zabiegi dla znoszenia barier przestrzennych. Definicja pojęcia niepełnosprawności w Polsce. Założenia przyjęte w pra- cy. W potocznym języku polskim termin „niepełnosprawność” był tradycyjnie i jest nadal używany i rozumiany jako kalectwo, inwalidztwo, niezdolność do wykonania jakiejś czynności czy niemożność pełnienia określonych ról społecz- nych. Prawdopodobnie w polskim prawodawstwie termin „niepełnosprawność” pojawił się po raz pierwszy w uchwale Sejmu PRL z 16 września 1982 roku (już uchylonej) w sprawie inwalidów i osób niepełnosprawnych, bez jednak precyzyj- nego określenia co on dokładnie oznacza. Obecnie w powszechnym użyciu jest definicja zawarta w ustawie późniejszej, o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych z dnia 27 sierpnia roku 1997, której ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 26 art. 2 określa ogólnie pojęcie niepełnosprawności jako: ‘trwała lub okresowa nie- zdolność do wypełniania ról społecznych z powodu stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu, w szczególności powodująca niezdolność do pracy’. W art. 3 tej ustawy są wymieniony trzy możliwe stopnie niepełnospraw- ności: znaczny, umiarkowany i lekki – orzekane dla celów realizacji ustawy przez organa do tego uprawnione na podstawie odrębnych przepisów [DZ Ustaw z 2011 roku nr 127 poz. 721 ze zm.]. Z kolei w raporcie Głównego Urzędu Statystycznego GUS ‘Osoby niepełnosprawne oraz ich gospodarstwa domowe 2002’ [GUS 2003], osoby niepełnosprawne podzielono na dwie grupy: osoby niepełnosprawne praw- nie (mające formalne orzeczenie) oraz osoby niepełnosprawne biologicznie (osoby bez orzeczenia, ale odczuwające dyskomfort przy wykonywaniu podstawowych czynności). Ze względów praktycznych, poszukiwania rozwiązań poprawiających mobilność na terenach sportu i rekreacji, w czasie podróży – ta ostatnia definicja jest najbardziej przydatna. Zatem w niniejszej pracy za osoby niepełnosprawne przyjmuje się wszystkich tych, którzy niekoniecznie mają formalne orzeczenie o którymkolwiek poziomie niesprawności, ale mogą mieć ograniczenia w korzy- staniu z obiektów sportowych, terenów rekreacji, infrastruktury turystycznej. Ze względu na specyfikę zagadnień poruszanych (identyfikacja technicznych barier dostępności obiektów sportowych, terenów rekreacyjnych, elementów in- frastruktury turystycznej oraz propozycje rozwiązań) – niepełnosprawność jest postrzegana w ujęciu społecznym, a nie medycznym. Chociaż podkreślić nale- ży, że wszelki udział w ćwiczeniach fizycznych lub podejmowane podróże, są traktowane przez lekarzy i specjalistów rehabilitacji jako ważny element terapii ruchowej, środek o znaczeniu terapeutyczno-wychowawczym, możliwość wypró- bowania sił oraz silna motywacja do bardziej aktywnego uczestniczenia w życiu społecznym [Adamczyk 2013, Dega 1970, Derbich 2013, Halemba 2013, Howell 2010, Gruszczyński 2005, Guszkowska 2010, Kosmol 2010, Kozdroń 2011, Leitner 2004, Maszczak 2009, 20
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Przestrzeń sportu, rekreacji i turystyki bez barier
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: