Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00446 006288 13846910 na godz. na dobę w sumie
Przestrzenny wymiar karier menedżerów i przedsiębiorców. Analiza socjologiczna - ebook/pdf
Przestrzenny wymiar karier menedżerów i przedsiębiorców. Analiza socjologiczna - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 234
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-270-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> kompetencje osobiste
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

W publikacji zrekonstruowano przestrzenny wymiar karier ludzi biznesu, szczególnie predysponowanych do roli kreatorów przestrzeni, gdzie realizują swoje ambicje zawodowe i pasje życiowe. Zmiany, jakich dokonują w środowisku pracy i poza nią, dotyczą nie tylko ich samych czy najbliższych im osób, lecz także mają duże znaczenie dla członków organizacji, partnerów, konkurentów i kooperantów. W monografii przedstawiono powiązane ze sobą, ale i jakościowo rozróżnialne etapy postrzegania przez nich przestrzeni oraz działań wobec niej – od traktowania przestrzeni jako zasobu, poprzez przejmowanie jej w zarząd, aż do panowania nad nią. Skuteczność owej kontroli łączy się z dominującym i charakterystycznym dla ludzi odgrywających kluczowe role organizacyjne modelem kariery-konstrukcji, czyli z intencjonalnym i pragmatycznym zarządzaniem własną ścieżką zawodową oraz planem życiowym.

Książka jest adresowana do teoretyków i praktyków zarządzania organizacjami, a także do badaczy społecznych oraz wszystkich zainteresowanych paradygmatem interpretatywnym i jakościowymi metodologiami badawczymi, zwłaszcza teorią ugruntowaną.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Waldemar Dymarczyk – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Socjologii Organizacji i Zarządzania, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 RECENZENT Marek Gorzko REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Anna Sońta SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/SergeyNievens © Copyright by Waldemar Dymarczyk, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08520.18.0.M Ark. wyd. 15; ark. druk. 14,625 ISBN 978-83-8142-269-7 e-ISBN 978-83-8142-270-3 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Podziękowania Wprowadzenie Rozdział 1 Podstawowe pojęcia 1.1. Przestrzeń 1.2. Miejsce 1.3. Przestrzeń a miejsce 1.4. Nie-miejsca 1.5. Czas i przestrzeń Rozdział 2 Socjologia przestrzeni – wybrane zagadnienia 2.1. Przestrzeń w refleksji klasyków socjologii 2.2. Przestrzeń z perspektywy interpretatywistów Rozdział 3 Kontekst – przestrzenno-czasowe uwarunkowania działań rodzimych aktorów biznesu 3.1. Przestrzeń społeczna 3.2. Historyczno-przestrzenne uwarunkowania biznesu w Polsce Rozdział 4 Kontekst – (r)ewolucja przestrzeni biznesu 4.1. Przestrzenie organizacyjne – metafory jako obrazy zmian paradygmatów biznesu 4.2. Ewolucja przestrzeni biura Rozdział 5 Kariera jako przedmiot badań 5.1. Temporalno-przestrzenny wymiar karier ludzi biznesu 5.2. Typologie wzorów karier 7 9 15 15 19 21 22 24 31 31 35 43 43 46 55 55 64 69 69 71 6 Spis treści Rozdział 6 Zarządzanie wizerunkiem w przestrzeni publicznej 6.1. Zarządzanie wrażeniami w przestrzeni organizacyjnej 6.2. Kreowanie pożądanego wizerunku lidera organizacyjnego Rozdział 7 Metodologia badań 7.1. Podstawowe założenia 7.2. Naturalna historia badania 7.3. Techniczne aspekty badania 7.4. Metodologia teorii ugruntowanej jako podstawowa strategia badawcza 7.5. Źródła danych 7.6. Badana zbiorowość Rozdział 8 Przestrzenny wymiar karier menedżerów i przedsiębiorców 8.1. Etapy kariery 8.2.1. Dom i okolica życia 8.2.2. Wypoczynek – przerwy w pracy, czas wolny dostępny „na co dzień” i wakacyjne 8.1.1. Pierwszy etap kariery 8.1.2. Drugi etap kariery 8.1.3. Trzeci etap kariery 8.2. Wokół kariery – dom i wypoczynek interludium 8.3. Podsumowanie – próba integracji Rozdział 9 Suplement. Zarządzanie wizerunkiem 9.1. Temporalny wymiar zarządzania wizerunkiem 9.2. Biura, gabinety i miejsca towarzyszące Bibliografia Wykaz diagramów, rysunków, zdjęć Od redakcji 79 79 82 91 91 93 97 101 105 105 111 112 113 120 135 153 154 163 176 181 182 198 209 231 233 Podziękowania Zmagania z pomysłem, koncepcją, założeniami, różnorodnymi dylematami i kolejnymi wersjami książki, nie są li tylko udziałem autora. W tych zmaganiach uczestniczą, często mimowolnie, inne osoby. Moje humory i całkiem realne wąt- pliwości i pytania pojawiające się na różnych etapach pracy obarczały bliskich oraz koleżanki i kolegów po fachu. Książka, którą Szanowny Czytelnik zechce wziąć do ręki, powstała w znacznej mierze dzięki życzliwości i wsparciu wielu osób. Po pierwsze, chcę podziękować mojej żonie Dorocie, za niewysłowioną cierpliwość, ale też celne porady oraz krytyczne spojrzenie na kolejne etapy mojej pracy. Po- dobne podziękowania kieruję do Krzysztofa Koneckiego, który będąc moim prze- łożonym i tym samym zobligowanym do kontroli postępów mojej kariery akade- mickiej, wykazał się taką samą cierpliwością, a przede wszystkim inspirował mnie wiedzą, własnym przykładem oraz zawsze służył dobrą radą. Dziękuję. Trudno wymienić wszystkie pozostałe osoby. Chcę jednak wyrazić szczególną wdzięczność za wszelkie objawy wsparcia i realnej pomocy dla moich koleżanek i kolegów z Katedry Socjologii Organizacji i Zarządzania Instytut Socjologii Uni- wersytetu Łódzkiego. Magdo, Beato, Dominiko, Anno, Izo, Alicjo, Jakubie, Pio- trze, Łukaszu, bardzo Wam dziękuję za dobro, którego od Was doświadczyłem. Podziękowania kieruję również do życzliwych mi osób spoza macierzystej Ka- tedry. Aniu i Tomku, Wy też bardzo mi pomogliście, zarówno słowem, jak i czy- nem. Nie mogę też nie wspomnieć Zespołu Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkie- go, który usilnie pracował nad kształtem niniejszej książki, a szczególnie ciepłe słowa kieruję do Pani Redaktor Iwony Gos za opiekę nad publikacją i słowa otuchy dla jej autora. Książka ta nie powstałaby gdyby moi rozmówcy – menedżerowie i przedsię- biorcy – nie poświęcili swego cennego czasu na rozmowy ze mną i moimi współ- pracownikami – najczęściej studentami i przyjaciółmi zaangażowanymi w ten pro- jekt. Zatem zarówno wobec jednych, jak i drugich wyrażam wielką wdzięczność za bezinteresowną pomoc. Waldemar Dymarczyk Wprowadzenie Truizmem jest stwierdzenie, że kariera „rozwija się w czasie”. Jak bowiem inaczej, niż odwołując się do następujących po sobie ważnych wydarzeniach życiowych, kolejnych punktach zwrotnych, czy po prostu posługując się logiką przyczyno- wo-skutkową, opowiedzieć i wyjaśnić, kim jestem i dlaczego? Każdy człowiek, pomijając szczególne przypadki chorób psychicznych, „ma” jakąś przeszłość, żyje w konkretnej rzeczywistości, a podejmowane przez niego działania zmierzają w ja- kimś kierunku, do jakiegoś celu. Narracja na temat kariery, nawet, a zwłaszcza, gdy pojawiają się w niej retrospekcje przeszłych lub antycypacje przyszłych zdarzeń, ma stricte temporalny charakter i nie sposób, by mogło być inaczej. Mając dodat- kowo na uwadze, że każdy poddawany jest „treningowi narracyjnemu” – przez całe życie i przed różnymi audytoriami „zdaje sprawę” ze swojego życiorysu – to istnieje powszechna zgoda i oczekiwanie, że „normalną formą” opowieści jest taka, która poddaje się reżimowi temporalnego uporządkowania. Kariera jednost- ki nie sprowadza się jednak do dat czy nawet wyznaczanych kolejnymi przejścia- mi statusowymi zmianami pozycji społecznej, zawodowej, rodzinnej. Wypełniona jest treścią – konkretnymi i niepowtarzalnymi wydarzeniami i towarzyszącymi im emocjami, codzienną rutyną, uczuciami w stosunku do partnerów interakcyj- nych, wreszcie pamięcią smaków, zapachów, przestrzeni, miejsc i krajobrazów. To fenomenologiczna natura doświadczenia czyni karierę osobistym zasobem każdej jednostki. „Z subiektywnego punktu widzenia kariera jest poruszającą się per- spektywą, w której osoba widzi swoje życie jako całość i interpretuje znaczenie jej różnych atrybutów, działań i rzeczy, które jej się przydarzają” (Hughes, 1958: 63, cyt. za: Konecki, 1988: 227). Jednocześnie dzięki permanentnemu procesowi socjalizacji i przyjmowaniu perspektywy uogólnionego innego może być komuni- kowana, zrozumiana i w jakiejś mierze podzielana przez pozostałych uczestników życia społecznego. Dekadę temu autor niniejszej książki przeprowadził badania poświęcone wspo- mnianemu na początku temporalnemu wymiarowi karier (Dymarczyk, 2008). Obecnie prezentowany raport jest wynikiem powrotu do pierwotnych zaintereso- wań; nadal przedmiotem dociekań badacza są kariery realizowane przez aktorów świata biznesu (menedżerów i przedsiębiorców) oraz istotnym aspektem pozostaje czynnik czasu, jako naczelna zasada organizująca narracje informatorów, a także 10 przebieg analizy i prezentacji materiału. Odmienne jest natomiast pierwszoplano- we zagadnienie, tym razem jest nim przestrzenny wymiar karier. Aktor społeczny w trakcie swojego życia odwiedza i zasiedla miejsca i prze- strzenie, które stawiają przed nim różnorakie wyzwania. Jedne miejsca są swojskie i przyjazne; jak zazwyczaj dom rodzinny i najbliższa okolica dorastania. Inne są obce lub zagrażające, więc należy je opuścić lub oswoić, a gdy z jakiś powodów wydają się jednak atrakcyjne – na nowo ukształtować. Ludzie biznesu – przedsię- biorcy i menedżerowie – jawią się jako szczególnie predystynowani do roli kre- atorów przestrzeni, w których realizują swoje ambicje zawodowe i pasje życiowe. Co więcej, zmiany jakich dokonują w środowisku pracy dotyczą nie tylko nich sa- mych, ale mają niebagatelne znaczenie dla innych członków organizacji oraz part- nerów, konkurentów i kooperantów. Dodatkowo, liderzy biznesowi, jako jednostki z reguły wewnątrzsterowne i ambitne, starają się mieć decydujący wpływ na inne obszary życia; kształtować miejsca, w których zamieszkują i działają, a w szerszym kontekście współuczestniczyć w przekształcaniu przestrzeni społecznej. Mając na uwadze powyższe stwierdzenia, autor tej publikacji stoi na stanowisku, że istnieją dostateczne powody, by skierować uwagę Czytelnika na przestrzenny wymiar ka- rier menedżerów i przedsiębiorców. *** Pierwszy rozdział niniejszej książki od strony formalnej różni się nieco od po- zostałych części. To de facto leksykon, w którym objaśnione zostały kluczowe ter- miny z dziedziny socjologii, ale również geografii społecznej, filozofii i psychologii przestrzeni. Jest to zabieg celowy, bowiem przestrzeń (podobnie jak czas) jest jed- ną z podstawowych, a przez to wieloznacznych i mających wiele odniesień, katego- rii ontologiczno-epistemologicznych służących opisywaniu i rozumieniu uniwer- sum. Zatem, zasadne wydaje się przybliżenie Czytelnikowi pojęć, które stanowią ramę dla dociekań empirycznych i teoretycznych. Kolejny rozdział składa się z dwóch części. W pierwszej wskazane zostały in- spiracje, obszary zainteresowań i dokonania klasyków socjologii w odniesieniu do zagadnień przestrzennych form, praktyk i problemów życia społecznego, głównie w kontekście rozwijającego się, dojrzewającego i wreszcie dominującego systemu kapitalistycznego oraz industrializacji i urbanizacji. Druga część rozdziału służy prezentacji, także już w części uznanych za klasyczne, tez interpretatywistów (głównie symbolicznych interakcjonistów) na temat natury i reguł interakcji od- bywających się pomiędzy aktorami w przestrzeni społecznej. W rozdziale trzecim autor kieruje uwagę czytelnika na te przemiany przestrzeni społecznej w Polsce, które w okresie od zakończenia wojny do dnia dzisiejszego w bezpośredni lub pośredni sposób wpływały na rozwój gospodarki i przedsię- biorczości. Chodzi zatem o zmieniającą się ideologię, priorytety rozwojowe oraz poziom rozwoju infrastruktury technicznej, komunikacyjnej, mieszkaniowej itp. Podstawowe pojęcia Mowa więc o szeroko rozumianym historyczno-przestrzennym kontekście, wpły- wającym na decyzje i sposób działania aktorów biznesu. 11 Czwarty rozdział, podobnie jak poprzedni, mówi o kontekście – przemianach, jakim na kolejnych etapach rozwoju kapitalizmu podlegała organizacja biznesowa i sposoby organizowania aktywności zawodowej. W tym celu autor posługuje się me- taforą jako narzędziem, dzięki któremu wywód na tak wieloaspektowy i wielowątko- wy temat może być potraktowany w syntetyczny sposób, a przez to prostszy w opisie i bardziej obrazowy. W drugiej części rozdziału można prześledzić, jak owe ogólne przemiany w filozofii i praktyce zarządzania organizacjami i ludźmi w organizacjach znalazły swe ucieleśnienie w funkcjach, architekturze oraz aranżacjach miejsc, w któ- rych wykonywana jest praca zarządcza i administracyjna, czyli w biurach. Rozdział piąty służy prezentacji różnych ujęć pojęcia kariery. Jako że refleksja nad przestrzennym wymiarem kariery stała się pretekstem do napisania tej książki i stanowi zasadniczą oś narracji autora, wskazane było poświęcenie temu pojęciu całego rozdziału. Autor przedstawia różne podejścia teoretyczne i badawcze oraz najbardziej znane typologie karier, zaś szczególną uwagę zwraca na dokonania so- cjologów związanych z nurtem interpretatywnym, w tym z symbolicznym interak- cjonizmem. Kolejny rozdział dotyczy zagadnienia zarządzania wizerunkiem aktorów biz- nesu. Przede wszystkim opisane zostały sposoby aranżacji przestrzeni będących scenerią występów liderów organizacyjnych. Chodzi tu głównie o umiejscowienie biur i gabinetów, z których korzystają zarządcy firm, wyposażenie tych pomiesz- czeń czy używanie określonego zestawu rekwizytów. Mowa także o postawie ciała, regułach interakcyjnych pomiędzy uczestnikami spotkań i sytuacji w obrębie or- ganizacji oraz stosowaniu dress code, jako narzędzia wywierania wrażenia na audy- torium. Rozdział zawiera też wyniki analizy zawartości profesjonalnych serwisów fotograficznych, w których m.in. można odnaleźć bogatą ofertę zdjęć ukazujących pożądany (wizerunkowo atrakcyjny) obraz decydentów organizacyjnych. Rozdział siódmy traktuje o metodzie. Autor, odwołując się do przyjętych za- łożeń ontologicznych i epistemologicznych (paradygmat interpretatywny), uza- sadnia zastosowanie strategii badawczej metodologii teorii ugruntowanej oraz ujawnia „kulisy” pracy nad zebranym materiałem. Przedstawia zestaw jakościo- wych narzędzi gromadzenia danych: wywiadu narracyjnego, swobodnego, ob- serwacji jakościowej oraz technik wizualnych. W części zatytułowanej Naturalna historia badania badacz informuje Czytelnika o swych doświadczeniach wynie- sionych z pracy w terenie, a przede wszystkim, jak te nie zawsze pożądane do- świadczenia skutkowały koniecznością modyfikacji pierwotnych założeń i były powodem rozszerzenia repertuaru i modyfikacji technik gromadzenia danych. Rozdział uzupełniony jest również o charakterystyki narratorów i ekspertów za- proszonych do udziału w badaniu. Najobszerniejszą część niniejszej książki stanowi rozdział ósmy, prezentujący wyniki dokonanych analiz oraz objaśnienia teoretyczne tychże wyników. Przed- Podstawowe pojęcia 12 stawione w tym rozdziale tezy zostały zilustrowane fragmentami zapisów prze- prowadzonych wywiadów, notatkami z obserwacji, użyczonymi lub wykonanymi przez badacza zdjęciami oraz rysunkami autorstwa uczestników badania. Przyjęta za kluczową rama kariery została wypełniona treścią, przy czym zgodnie z anon- sowanym tematem książki badacz skupił swoją uwagę na przestrzennym wymia- rze rekonstruowanych wzorów karier. Procesualny i „przestrzennie naznaczony” charakter stawania się decydentem organizacyjnym wyraża się poprzez kategorię opatrzoną etykietą „przejmowanie kontroli nad przestrzenią en bloc”1. Szczegóło- wo procesualność kariery podkreślona jest poprzez trzy wyraźnie ugruntowane w danych etapy kariery. Pierwszy etap polega na zmianie sposobu postrzegania przestrzeni przez aktorów; pierwotnie definiowanej jako problem, a z czasem wi- dzianej jako zasób. Precyzując, chodzi o uznanie za cenne własnych i unikatowych doświadczeń pracy, jak to często bywa na początku kariery, w uciążliwych mało komfortowych miejscach czy mało stabilnych warunkach. Drugi etap wiąże się z objęciem kierowniczej funkcji w organizacji i oznacza przeistoczenie się dotych- czasowego członka zespołu pracowniczego czy właściciela jednoosobowej firmy w przełożonego, którego zadaniem jest kontrolowanie czasu i przestrzeni swoich podwładnych. Sytuacja ta powoduje zazwyczaj określone koszty emocjonalne i moralne. Skutkiem tego aktor jest niejako zmuszony zmienić definicję sytuacji oraz zacząć postrzegać siebie i swoją rolę w nowy sposób; zaakceptować fakt, że w mniejszym lub większym stopniu staje się nadzorcą i recenzentem czyichś za- chowań. W zależności od charakteru pełnionej funkcji każdy z aktorów wypra- cowuje i/lub uczy się istniejących sposobów i metod kontrolowania i dyscypli- nowania podwładnych. Na podstawie relacji rozmówców oraz obserwacji badacz zrekonstruował szereg narzędzi i technik, które służyły realizacji wyżej wskazanych celów. Dla trzeciego etapu adekwatną kategorią wydaje się „strategiczne panowa- nie”. W kontekście przestrzeni oznacza, że działania aktora polegają zazwyczaj na wysiłkach w kierunku poszerzenia pola działania firmy: ekspansji na nowe rynki i umacnianiu pozycji na już „zdobytym” obszarze. Jednocześnie przedsiębiorca lub menedżer-decydent stara się racjonalnie redukować koszty związane z zarządza- niem organizacją. W praktyce oznacza to cedowanie części zadań i uprawnień na kompetentnych zastępców – „emisariuszy firmy”. Redukcja kosztów polega tak- że (dzięki zgromadzonym zasobom) na adekwatnym dla preferowanego czy wy- obrażonego stylu życia wyborze miejsca zamieszkania, form wypoczynku i innych aktywności pozazawodowych. Badacz rekonstruuje także „ścieżkę”, czyli trening 1 Na kolejnych, rekonstruowanych etapach wzorów karier kluczowych aktorów organiza- cyjnych, kategoria opatrzona etykietą „przejmowanie kontroli nad przestrzenią” ma nieco inne konotacje i „zakres oddziaływania”. Najbardziej pojemną, co jest szczegółowo opisane w podsumowaniu, jest rzeczywiście kategoria: „przejmowanie kontroli nad przestrzenią en bloc”, jednak jest to kategoria centralna, która na wcześniejszych etapach ma raczej znamio- na „potencji”, która dopiero urzeczywistnia się w toku analizy całości doświadczeń i biografii aktorów biznesu. Podstawowe pojęcia 13 i zarazem socjalizację, jaką musiał przejść aktor, by móc racjonalnie zarządzać swoją firmą. Ponadto, w dwóch podrozdziałach szczegółowo omówione zostały wspomniane już wcześniej sposoby i formy organizowania oraz zarządzania do- mem i czasem wolnym. Główną część raportu kończy podsumowanie oraz krytyczna refleksja dotyczą- ca przebiegu badania, założeń metodologicznych i osiągniętych rezultatów. Ostatnia część książki to obszerny aneks dotyczący jednego z aspektów prze- strzennego wymiaru kariery, mianowicie zarządzania wizerunkiem firmy i wize- runkiem osobistym. Na podstawie zgromadzonych narracji badacz prześledził, jak zmieniało się znaczenie i praktyki działań wizerunkowych, formy aranżacji przestrzeni firmowych (głównie biur i gabinetów) oraz sposoby autoprezentacji samych aktorów biznesu. Podstawowe pojęcia Rozdział 1 Podstawowe pojęcia Celem tego rozdziału jest zdefiniowanie i objaśnienie kluczowych terminów wy- znaczających ramę zainteresowań i dociekań autora. Chodzi mianowicie o pojęcia przestrzeni i miejsca oraz zachodzące między nimi relacje. Liczne odniesienia do spuścizny klasycznych myślicieli, jak i współczesnych humanistów, a nawet przed- stawicieli nauk ścisłych mają na celu ukazanie możliwych sposobów pojmowania wspomnianych istności. Autor zwrócił również uwagę na główne perspektywy filozoficzne, w ramach których objaśniano i snuto refleksje na temat tych pojęć. Równocześnie uwaga czytelnika kierowana jest na relacje między istnościami, a szczególnie pomiędzy przestrzenią a czasem. Nie sposób bowiem pojąć prze- strzenności świata bez uwzględnienia temporalności zjawisk i zdarzeń. Co wię- cej i co szczególnie istotne w kontekście tematu tej książki, czyli przestrzennego wymiaru karier liderów organizacyjnych również niemożliwe byłoby poznanie i zrozumienie postaw i działań, jakie podejmuje aktor w i wobec przestrzeni bez uwzględnienia komponentu czasowego. 1.1. Przestrzeń Czym jest przestrzeń? Co jest jej budulcem? Czy jest ona tworzywem, czy też two- rem? Jakie są jej atrybuty czy własności? Czy istnieje jedna przestrzeń, czy wiele przestrzeni? Jeśli wiele, to jakich i od czego zależy ich różnorodność? Tego rodzaju pytania wydają się domeną ontologii i epistemologii. I tak jest w istocie. Od naj- dawniejszych czasów filozofowie, poczynając od Demokryta, Platona, Arystotele- sa czy Epikura, starali się określić istotę przestrzeni. Jednak „zawodowi” egzegeci bytu i poznania nie mają w tym względzie monopolu. Każdy bowiem człowiek, wyruszając w drogę życia i podejmując na tej drodze określone działania, co krok stawia sobie takie pytania i raz intuicyjnie, a raz po głębokim namyśle udziela na nie odpowiedzi. Na treść tych odpowiedzi (a także i pytań) wpływ ma wiele czyn- 16 ników, między innymi środowisko społeczne i geograficzne, w jakim jednostka wzrastała i dojrzewała, oraz gdzie i z kim wchodziła w interakcje, podejmując się realizacji ról i zadań życiowych. Różnice będą również efektem biologicznych cech i predyspozycji jednostki. Przestrzeń będzie inaczej postrzegana i traktowana przez dziecko stawiające pierwsze kroki lub niepełnosprawnego ruchowo, a inaczej przez globtrotera lub maratończyka. Podobnie człowiek ociemniały, niesłyszący, pozbawiony zmysłu powonienia lub przeciwnie – obdarzony słuchem absolutnym czy wrażliwy na zapachy wypracuje swój specyficzny sposób doświadczania przestrzeni (Goode, 1994; por. Gobo, 2009: 118‒134). Percepcja przestrzeni będzie zasadniczo różniła się w przypadku chłopa, który nigdy nie opuścił swej wioski, i pilota międzykontynentalnego Boeinga. Nie po- trzeba też szczególnej wyobraźni, by pojąć jak dużą wartość stanowi dla więźnia każdy metr kwadratowy dostępnej powierzchni i jak ten sam metr będzie nieistot- ny dla posiadacza ziemskiego (por. Tuan, 1987: 71‒91). Sagrada Familia lub plac św. Piotra dla jednego będą pretekstem do głębokiego przeżycia religijnego (przestrzeń sacrum), dla innego stanowić będą szansę kon- templowania architektonicznego geniuszu Gaudiego czy Berniniego. Nie będzie zresztą niczym szczególnym doświadczanie obojga rodzaju uczuć przez tę samą jednostkę (por. Eliade, 1999: 15‒54). Chociaż robotnik może każdego dnia mijać się na hali produkcyjnej z właści- cielem fabryki, to obaj, pomimo niewielkiej przestrzeni fizycznej, jaka ich dzieli, będą odczuwać, że dzieli ich znaczny dystans, a ich interakcyjny kontakt pozosta- nie ograniczony do minimum. „Odwrotnie – poszczególne jednostki może dzielić duża odległość fizyczna, a mimo to będą ze sobą sąsiadować. […] w przedwojennej Polsce dziedzic był sąsiadem innego oddalonego nieraz o kilkanaście kilometrów dziedzica, a dzieliła go znaczna «odległość» od mieszkającego obok chłopa” (Jało- wiecki, 2010: 29). Nie jest to bynajmniej dziwne; jak zauważa Judee Burgoon i jej współpracownicy (1989), niezależnie od konkretnej kultury o dystansie pomiędzy aktorami decyduje głównie pozycja, jaką zajmują oni w strukturze społecznej. Tak na przykład pod każdą szerokością geograficzną kontakt pomiędzy uczniem a pro- fesorem będzie znaczny. Już tych klika przykładów uzmysławia, że przestrzeń może być w różny sposób definiowana i przeżywana. Zatem na wstępie zasadna wydaje się próba ujęcia fe- nomenu przestrzeni w zrozumiałe, ugruntowane i względnie rozłączne kategorie. W dalszej zaś perspektywie właściwe będzie stopniowe zawężanie, ale i integracja pojęć, w kierunku tych aspektów przestrzeni, które wydają się niezbędne do rzetel- nego naświetlenia problemu tej pracy, czyli przestrzennego wymiaru karier polskich menedżerów i przedsiębiorców. Nim jednak wyróżnione zostaną owe kategoryzacje, warto rozwinąć (anonso- waną już poprzez powyższe przykłady) najbardziej ogólną perspektywę, jaka bę- dzie organizowała nasze myślenie o przestrzeni. Chodzi mianowicie o zasadnicze Podstawowe pojęcia Przestrzeń 17 rozróżnienie pomiędzy przestrzenią rozumianą jako byt absolutny – „w znaczeniu absolutyzmu idealistycznego lub mechanistycznego – czyli (że) istnieje ona nieza- leżnie i wiecznie, niezależnie od nastawienia ludzi czy społeczeństw” (Majer, 2010: 20) – a byt postrzegany jako relacja. Absolutne postrzeganie przestrzeni charakterystyczne było dla jońskich filo- zofów przyrody. Na przykład Anaksymander za praprzyczynę wszystkich bytów (arché, gr. ἀρχή) uznał bezkres (apeiron, gr. ἄπειρον). Jest to niejako rezerwuar materii, z którego czerpie cała przyroda. Nie ma on (bezkres) cech jakościowych, a jedynie ilościowe (bezgraniczność, nieograniczoność). Anaksymenes zaś twier- dził, że bezkres wypełniony jest powietrzem, ponieważ ze wszystkich rodzajów materii wydaje się ono ilościowo nieograniczone. Generalnie jońscy filozofowie rozumieli przestrzeń jako pojemnik (container) wypełniony żywiołami: powie- trzem, wodą (Tales), ogniem (Heraklit) lub ziemią (Ksenofanes). Przez Demokry- ta i atomistów przestrzeń utożsamiana była z próżnią, w której poruszają się atomy (atomos, gr. ἄτομος), które posiadają jedynie ilościowe, a nie jakościowe własności. Wedle słów Demokryta „naprawdę istnieją tylko atomy i próżnia” (Tatarkiewicz, 1988: 48). Pitagorejczycy odkryli kulistość Ziemi. Ich model Kosmosu zakładał, że Ziemia znajduje się w centrum Wszechświata, pozostałe zaś planety i gwiazdy krążą wokół niej po stałych i właściwych sobie drogach. Z racji tej, że Wszechświat wypełniony jest próżnią (eterem), ruch sfer niebieskich nie może być wymuszony i uregulowany przez jakąkolwiek ziemską siłę (np. nacisk powietrza). Pitagorej- czycy żywili przekonanie, że odległości pomiędzy sferami i zasady ich porusza- nia się są niezmiennymi własnościami liczby rozumianej jako podstawowa zasada świata (Wszechświata). Ich zdaniem „w niezmierzonych sferach gwiazd panuje ład i regularność” (Tatarkiewicz, 1988: 58). Dzięki niezmiennym regułom matema- tycznym Wszechświat cechuje nienaruszalna harmonia. W nieco podobny, choć uproszczony sposób Kosmos był postrzegany przez Platona. W centrum uniwer- sum znajduje się kulista Ziemia, a szlaki planet przebiegają po stałych okręgach. Jest to bez wątpienia Kosmos charakteryzujący się pięknem i harmonią, lecz nie za sprawą „natury” materii, z której powstał, lecz dzięki Demiurgowi, któremu przyświecały wzniosłe idee. Materia, która wypełnia przestrzeń Wszechświata, jest czymś „gorszym” od idei, jest nieuformowana, nieograniczona i nieokreślona. Jest jedynie budulcem, który został użyty przez boskiego budowniczego. Onto- logia Platońska zasadzała się zatem na przekonaniu, że istnieje byt idealny, a byt realny (świat rzeczy) jest od niego zależny. Stąd już krótka droga do stwierdzenia, że forma i treść realnej rzeczywistości są niedoskonałym odbiciem, echem czy też emanacją boskiego porządku rzeczy. Platon okazał się prekursorem idealistyczne- go postrzegania przestrzeni. W nowożytności pojmowanie przestrzeni połączyło się z dyskusjami teologicznymi, z kwestiami stosunku między bytem skończonym i nieskończonym. […] Campanella głosił koncepcję prze- strzeni homogenicznej, niezróżnicowanej, nieruchomej i niecielesnej. […] Dla Henry More’a, platonika z Cambridge, absolutna przestrzeń była nieskończona, nieruchoma, homogeniczna, 18 niepodzielna i jedyna, miała ona duchową boską naturę. […] Dowodził istnienia bytu ducho- wego, wskazując na boski charakter przestrzeni, którą pojmował jako atrybut Boga. Z tego kli- matu duchowego wywodzi się absolutna przestrzeń Newtona rozumiana jako pomieszczenie dla wszystkich rzeczy (Buczyńska-Garewicz, 2006: 12). Genialny Anglik twierdził, że przestrzeń i czas istnieją całkowicie niezależnie od materii i niepodobna, by mogło być inaczej. Fenomeny te są również niezależne od poznającego podmiotu. Bez względu na to kim ów podmiot jest oraz jakie ma doświadczenia i poglądy. Już w pismach Arystotelesa i jego ucznia Teofrasta można doszukiwać się ar- gumentów dla nieabsolutystycznego traktowania przestrzeni (Arystoteles, 2009). Jednak dopiero Wilhelm Leibniz, który w zdecydowany sposób poddał krytyce Newtonowską koncepcję absolutnego czasu i przestrzeni (por. Arthur, 1994), wyraźnie opowiada się za koncepcją relacyjną. W przeciwieństwie do tez autora Principia Mathematica twierdzi, że przestrzeń i czas istnieją tylko wtedy, gdy są postrzegane w kategoriach relacji zachodzących pomiędzy bytami jednostkowymi (monadami), zaś relacje te mogą być wyrażone w formie logicznego opisu mate- matycznego. Z racji tej, że monady są „całymi światami dla samych siebie” (zawie- rają całą prawdę o sobie), nie można mówić o absolutnej przestrzeni lub czasie, ponieważ poza bytami żadna „inna” rzeczywistość nie istnieje. Czas i przestrzeń są w tym przypadku wewnętrznymi cechami bytów nawiązujących ze sobą relacje. W podobny sposób wypowiadał się Immanuel Kant, który traktował przestrzeń jako aprioryczną „formę zmysłowości, wyobrażenie, cechę wytwarzaną przez ludz- ki umysł, stanowiącą warunek wszelkiego postrzegania i poznania. Autor Krytyki czystego rozumu stwierdzał, że przestrzeń możliwa jest wyłącznie jako fundament percepcji tkwiący w strukturze umysłu każdego podmiotu” (Majer, 2010: 21). W interesującym nas aspekcie Leibniza i Kanta można potraktować jako prekurso- rów XX-wiecznej szkoły fenomenologicznej. W myśl tej perspektywy przestrzeń bie- rze się z i odnosi się do egzystencji człowieka. Jest doświadczana bezpośrednio w życiu poprzez uczestnictwo jednostki w świecie. Sławne Heideggerowskie bycie-w-świecie (in-der-Welt-sein) (Heidegger, 1994) oznacza wzajemne przenikanie, współoddziały- wanie i współkonstytuowanie się świata i egzystencji. Świat i jego przestrzenność nie są więc zewnętrzne i niezależnie istniejące w stosunku do człowieka. Granice między człowiekiem ‒ bytem, jestestwem (Dasein) a światem są płynne, a człowiek istnieje jedynie poprzez interakcje z otoczeniem. „Podobnie też świat nie jest w przestrzeni, lecz przestrzenność świata wynika stąd, że jest on światowym światem, czyli pozostaje w relacji z egzystencją jako jej otoczenie” (Buczyńska-Garewicz, 2006: 17). Doświad- czenie przestrzeni jest immanentną cechą bytowania. Wszelkie próby sprowadzenia tego doświadczenia do relacji czysto psychicznych czy fizycznych są nieporozumie- niem, to nieuprawniony redukcjonizm. Stąd zrozumiały jest Husserlowski (1975) po- stulat cofnięcia się przed geometrię, który oznacza zawieszenie naukowego, matema- tycznego i geometrycznego myślenia o przestrzeni. Na „ludzki” wymiar przestrzeni obrazowo zwraca uwagę Hanna Buczyńska-Garewicz, pisząc: Podstawowe pojęcia Miejsce 19 Nie żyjemy wśród punktów, trójkątów czy linii prostych, ani nie żyjemy w nieskończonym ciągu homogenicznych miejsc. Żyjemy w domach, w miejscach znanych i przyswojonych, w okolicach nas otaczających, wybieramy się w drogę ku miejscom obcym, pozostajemy w nich zadomowieni lub wyobcowani, szukamy miejsc nowych lub ich się lękamy, marzymy o zmianie lub nieruchomo- ści, poszukujemy miejsc doskonałych. Ta przestrzeń życia jest subiektywna, zrelatywizowana i za- barwiona emocjonalnie. Wypełniona zawsze określonymi znaczeniami i treściami. Należy do jed- nostek, kultur i epok. Jej różnorodność pozostaje niewyczerpalna (Buczyńska-Garewicz, 2006: 13). Perspektywa fenomenologiczna, która tak wyraźnie odcisnęła swe piętno na XX- -wiecznej socjologii interpretatywnej, bezpośrednio inspirowała między innymi Alfreda Schütza, Petera Bergera i Thomasa Luckmanna, a także: Harolda Garfinkla, Aarona Cicourela, Herberta Blumera i Ervinga Goffmana. Stanowi również ważny (choć nie jedyny) punkt odniesienia dla autora niniejszej książki. Wizja aktora spo- łecznego „zanurzonego” w świat życia codziennego, który jednocześnie jest intersu- biektywnym światem dzielonym z innymi bliźnimi poprzez współobecność w czasie i przestrzeni, ma swoje implikacje dla przyjętej metodologii badań realizowanych przez autora niniejszej książki. Priorytetowe będzie zatem zwrócenie uwagi na sferę bezpośrednio doświadczanej rzeczywistości (w terminologii Schütza Umwelt), in- terakcje pomiędzy aktorami oraz „obszary” i „dekoracje”, w jakich owe interakcje przebiegają. Ważne będzie jednak również dostrzeżenie sfery pośrednio doświad- czanej rzeczywistości społecznej (Mitwelt), światów i subświatów, z którymi aktor społeczny wchodzi w permanentne, a niekiedy w sporadyczne interakcje i które sta- nowią dla aktora istotny punkt odniesienia (por. Schütz, 1962; 1967; 2008). 1.2. Miejsce Z pojęciem przestrzeni nierozerwalnie związane jest pojęcie miejsca (gr. Τόπος) i ma ono równie długą tradycję. Platon postrzegał miejsce jako zbiornik (gr. Δεξαμενή), czyli coś, w czym znajduje się coś innego, „ofiarowuje pobyt u siebie, pobyt wszystkim przedmiotom” (Platon, 1986: 42b). W podobny sposób miejsce definiuje Arystoteles: Przyjmujemy więc, że 1) miejsce jest tym, co otacza bezpośrednio to, czego jest miejscem; 2) nie jest częścią rzeczy; 3) bezpośrednie miejsce danej rzeczy nie jest ani mniejsze, ani większe od niej; 4) miejsce może być z każdej rzeczy opróżnione i od niej oddzielone. A w dodatku: 5) każde miejsce ma górę i dół, a każde ciało z natury dąży do właściwego sobie miejsca, tzn. bądź do góry, bądź w dół i tam trwa (Arystoteles, 1990: 88). Zwróćmy uwagę, że w pojęciu starożytnych filozofów miejsce samo w sobie nie zawiera żadnej treści, żadnego znaczenia. To de facto kategoria fizyczna, którą da się w pełni opisać za pomocą trzech wymiarów: długości, szerokości i głębokości. Jest pierwotne w stosunku do rzeczy, które mogą się w nim znaleźć, „przygotowane” na ich przyjęcie. Utożsamianie miejsca z „pojemnikiem na rzeczy” dominowało przez set- 20 ki lat. Na dobrą sprawę dopiero dzięki fenomenologicznemu przełomowi dokonana została rewizja relacji rzecz‒miejsce, poprzez dodanie trzeciego elementu ‒ człowieka. Ceniony geograf społeczny, a zarazem fenomenolog Yi-Fu Tuan podkreśla, że miejsce stanowi „centrum znaczeń konstytuowanych przez doświadczenie” (1975: 151 [tłum. własne – W.D.]). Przy czym chodzi tu o różnoraki charakter doświad- czeń ‒ zmysłowe, rozumowe oraz takie, które opierają się obiektywizacji (Tuan, 1975: 151). Ponadto jest „konkretyzacją wartości” (Tuan, 1987: 24), co oznacza, że dzia- łający podmiot przyjmuje określone postawy i żywi określone uczucia w stosunku do rzeczy tworzących owo miejsce. Tak więc miejsce nie jest punktem dającym się oznaczyć jedynie za pomocą matematycznych współrzędnych, lecz obszarem pod- dawanym walidacji i obdarzonym szeregiem cech i charakterystyk. Na przykład, psycholożka społeczna Maria Lewicka w monumentalnym dziele poświęconym miejscu wskazuje na jego sześć najczęściej wymienianych kluczowych własności: 1) wyodrębnienie, czyli (fizyczne i/lub symboliczne) posiadanie granic, 2) koncen- tryczność, co oznacza, że jedne miejsca zawierają się w drugich (np. pokój w domu, dom w dzielnicy itd.), 3) niepowtarzalność, czyli posiadanie genius loci, 4) histo- ryczność, czyli ciągłość w czasie, 5) zachęcanie do spoczynku, 6) autentyzm, co oznacza bezpośrednie i autentyczne przeżycie pełni tożsamości miejsca (Lewicka, 2012: 41‒84). Z kolei geografka społeczna Lynn Staeheli określa pięć kluczowych własności miejsca: 1) fizyczne ulokowanie, 2) osadzenie w określonej kulturze lub społeczności, 3) kontekstualność (możliwość odniesień do otaczającej rzeczywisto- ści politycznej, gospodarczej, społecznej itp.), 4) historyczność (ciągłość, ale i zmien- ność w czasie), 5) procesualność, czyli nieustanne stawanie się (becoming) ‒ nie tyle efekt czy wynik określonych zdarzeń, co permanentne, dynamiczne trwanie poprzez interakcje podmiotów tworzących miejsce (Staeheli, 2003: 158‒170). Fenomenologowie, a także pragmatycy i symboliczni interakcjoniści, zgodnie twierdzą, że miejsce staje się nim poprzez działanie człowieka. To rzeczy, wobec których człowiek zajmuje aktywną postawę, rzeczy będące pod ręką (Zuhanden) tworzą miejsce. Poprzez bezpośrednie doświadczanie – bycie w ‒ jednostka czyni miejsce swoją okolicą (Gegend) (Heidegger, 1994). Okolica to właśnie miejsce zna- ne, a więc bliskie i swojskie, niepowtarzalne. Obdarzone takimi cechami miejsce nadaje się do zamieszkania, czyli staje się domem1. Alfred Schütz w swym do- skonałym eseju pod tytułem Powracający do domu (2008: 203‒212) zauważa, że określenie „czuć się jak w domu” oznacza właśnie „najwyższy stopień swojskości i bliskości” (Schütz, 2008: 205). 1 Dom to oczywiście miejsce, w którym zamieszkuje jakkolwiek pojmowana rodzina. Należy jednak to pojęcie rozumieć szerzej. To również grupa sąsiedzka, krewni, społeczność lokal- na, a także ulubiony park, zaprzyjaźniona kawiarnia, osiedlowy klub sportowy itp.; „krótko mówiąc, oznacza on szczególny sposób życia, na który składają się ważne i drobne elementy pielęgnowane przez jednostkę” (Schütz, 2008: 204). Podstawowe pojęcia
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Przestrzenny wymiar karier menedżerów i przedsiębiorców. Analiza socjologiczna
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: