Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00349 007467 11259316 na godz. na dobę w sumie
Przygotowanie do przestępstwa. Analiza dogmatycznoprawna - ebook/pdf
Przygotowanie do przestępstwa. Analiza dogmatycznoprawna - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8092-297-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Mikołaj Małecki doktor nauk prawnych i licencjat filozofii, asystent w Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego; zajmuje się teorią i dogmatyką prawa karnego oraz popularyzacją wiedzy o prawie; autor ponad 40 publikacji naukowych z zakresu prawa karnego; od kilku lat prowadzi blog poświęcony polskiemu prawu karnemu Dogmaty karnisty .
Książka jest pierwszym monograficznym opracowaniem problematyki przygotowania do przestępstwa na gruncie kodeksu karnego z 1997 r. Kompleksowo omówiono polską konstrukcję przygotowawczej formy stadialnej, posiłkując się ustaleniami z zakresu teorii prawa. Wywód przeprowadzono od zagadnień ogólnych do szczegółowych, a szczegółowe analizy teoretyczne zilustrowano przykładami. W rozważaniach uwzględniono rolę dewiacji semantycznych w prawidłowym odczytywaniu wypowiedzi językowych. Oprócz interpretacji obowiązujących przepisów przytoczono i krytycznie omówiono poglądy wyrażane w piśmiennictwie i orzecznictwie.
Publikacja zawiera tabelaryczny suplement charakteryzujący wybrane przepisy kodeksu karnego, a także specjalne zestawienie kluczowych tez sformułowanych w pracy. Każdy rozdział jest zamkniętą całością, którą można czytać niezależnie od pozostałych.
Opracowanie zainteresuje przedstawicieli nauki prawa karnego, prawników praktyków: sędziów, adwokatów, radców prawnych, a studentom i aplikantom pomoże lepiej przygotować się do pracy w zawodach prawniczych.
Zawarte w pracy ujęcie stanowić będzie przez lata jeden z podstawowych punktów odniesienia każdej dyskusji poświęconej przygotowaniu, postaciom stadialnym czy w ogóle formom popełnienia przestępstwa. Zmienność podejścia, harmoniczne powiązanie kwestii konstrukcyjnych z plastycznymi przykładami, sugestywność wywodu to bez wątpienia wielkie zalety pracy. Czytałem ją z przyjemnością, z żalem odkładając lekturę w celu wykonania innych czynności.
Prof. dr hab. Piotr Kardas
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

przygotowanie do przestępstwa Analiza dogmatycznoprawna Mikołaj Małecki MONOGRAFIE WARSZAWA 2016 Publikacja dofi nansowana przez Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego Stan prawny na 18 grudnia 2015 r. Recenzent Prof. dr hab. Piotr Kardas Wydawca Małgorzata Stańczak Redaktor prowadzący Joanna Tchorek Opracowanie redakcyjne Joanna Ośka Łamanie Fotoedytor Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN 978-83-264-9926-5 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Książkę dedykuję wszystkim, którzy przygotowali mnie do pracy Spis treści Wykaz skrótów / 11 Akty prawne / 11 Periodyki / 11 Pozostałe / 12 Przedmowa / 13 Wprowadzenie / 15 Rozdział 1 Istota przygotowania do przestępstwa / 35 1.1. Ustalenia wstępne / 35 1.2. Bezprawność czynności przygotowawczych / 38 1.2.1. Bezprawność w strukturze przestępstwa / 38 1.2.2. Kryteria bezprawności czynności przygotowawczych / 43 1.2.3. Przygotowanie jako przestępstwo kierunkowe / 53 1.2.4. Przygotowanie jako potencjalne zagrożenie dla dobra 1.2.5. Rekonstrukcja normy sankcjonowanej dla czynności prawnego / 58 przygotowawczych / 62 1.3. Ustawowy wzorzec typizacji przygotowania do przestępstwa / 69 1.3.1. Rekonstrukcja wzorca typizacji / 69 1.3.2. Problem wyrażenia „w szczególności” / 85 1.3.3. Problem dwóch definicji / 90 Rozdział 2 Charakterystyka wzorcowych czynności przygotowawczych / 99 2.1. Ustalenia typologiczne / 99 Spis treści Spis treści 7 Spis treści 2.2. Charakterystyka definicji treściowej / 112 2.2.1. „Czynności” / 112 2.2.2. „Podejmuje” / 121 2.2.3. Przedsięwzięcie czynu / 130 2.2.4. Cel popełnienia czynu zabronionego / 136 2.2.5. „Mające stworzyć warunki” / 144 2.2.6. Definicyjna udolność przygotowania do przestępstwa / 164 2.3. Charakterystyka definicji zakresowej / 184 2.3.1. „Wchodzi w porozumienie z inną osobą” / 184 2.3.2. „Uzyskuje lub przysposabia środki” / 205 2.3.3. „Zbiera informacje” / 214 2.3.4. „Sporządza plan działania” / 218 2.3.5. Inne czynności mające stworzyć warunki do popełnienia przestępstwa / 222 Rozdział 3 Odmiany przygotowania do przestępstwa / 230 3.1. Ustalenia zasadnicze / 230 3.1.1. Normatywna charakterystyka odmian karalnych czynności przygotowawczych / 230 3.1.2. Problem przygotowania sui generis / 239 3.1.3. Problem tak zwanej klauzuli karalności przygotowania do przestępstwa / 246 3.2. Całkowita względem wzorca odmiana przygotowania / 251 3.3. Niecałkowita względem wzorca odmiana przygotowania / 257 3.3.1. Selekcja znamion karalnego przygotowania spośród znamion wzorca zakresowego / 257 3.3.2. Uściślenie znamion karalnego przygotowania w obrębie znamion wzorca zakresowego / 262 3.3.3. Rozszerzenie znamion karalnego przygotowania względem znamion wzorca zakresowego / 266 3.3.4. Mikstury niecałkowitych odmian przygotowania do przestępstwa / 272 3.4. Ukryte typy przygotowania do przestępstwa (kryptoprzygotowania) / 275 3.5. Pozorne typy przygotowania do przestępstwa (pseudoprzygotowania) / 279 8 3.6. Niby ‑formy stadialne (quasi ‑dokonania, quasi ‑usiłowania, quasi ‑przygotowania) / 287 3.7. Kwalifikacja prawna przygotowania do przestępstwa / 291 Spis treści Rozdział 4 Granice przygotowawczego stadium przestępstwa / 294 4.1. Ustalenia wstępne / 294 4.2. Problem karalności etapów poprzedzających przygotowanie do przestępstwa / 296 4.3. Problem rozgraniczenia przygotowania i usiłowania / 308 Rozdział 5 Karalność i bezkarność czynności przygotowawczych / 336 5.1. Zagadnienia kryminalizacji przygotowania do przestępstwa / 336 5.2. Rozgraniczenie przygotowania od podżegania 5.3. Czynny żal sprawcy czyniącego przygotowania i pomocnictwa / 348 do przestępstwa / 359 Tezy / 369 Suplement / 377 Literatura / 381 Wykaz orzecznictwa / 395 Wykaz rysunków / 397 Wykaz skrótów Wykaz skrótów Wykaz skrótów Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z  dnia 11  lipca 1932  r. – Kodeks karny (Dz. U. z  1932  r. Nr 60, poz. 571 z późn. zm.) Ustawa z  dnia 19  kwietnia 1969  r. – Kodeks karny (Dz. U. z 1969 r. Nr 13, poz. 94 z późn. zm.) ustawa z  dnia 6  czerwca 1997  r. – Kodeks karny (Dz. U. z 1997 r. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwiet‑ nia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) Biuletyn Prawa Karnego Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych Gdańskie Studia Prawnicze. Przegląd Orzecznictwa Krakowskie Zeszyty Sądowe system informacji prawnej LEX Nowe Prawo Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Cywilna i Izba Karna Orzeczenia Sądu Najwyższego (Izba Karna) OSN(K) OSNKW Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Karna i Woj‑ Akty prawne d.k.k. z 1932 r. d.k.k. z 1969 r. k.k. Konstytucja Periodyki BPK CPKiNP GSP PO KZS LEX NP OSA OSNCK OSNPG skowa Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Biuletyn Prokura‑ tury Generalnej 11 Wykaz skrótów OSP OSPiKA Pal. PiP Prok. i Pr. PS RPEiS St. Iur. Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Sądów Polskich i  Komisji Arbitra‑ żowych Palestra Państwo i Prawo Prokuratura i Prawo Przegląd Sądowy Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Studia Iuridica WPP Wojskowy Przegląd Prawniczy Pozostałe dop. n. por. SA SN t. z. zob. dopisek następne porównaj (ze stanowiskiem odmiennym) Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy tom zeszyt zobacz (szerzej – rozwinięcie danej myśli) Przedmowa Przedmowa Przedmowa Nie sposób wymienić wszystkich osób i  okoliczności, którym zawdzię‑ czam napisanie niniejszej książki. Z  pewnością nie powstałaby ona bez wsparcia moich najbliższych: mamy Grażyny, taty Jarosława, siostry Mo‑ niki, babci Marianny, dziadka Eugeniusza i wujka Zbigniewa. Choć wiem, że zawsze było to dla nich zupełnie oczywiste, winien im jestem podzię‑ kowania za szczególną troskę, a także cierpliwość w czasie letnich miesię‑ cy 2012 r., gdy zaczynałem pracować nad rozprawą doktorską. Słowa najszczerszego podziękowania za opiekę naukową, zawsze życzli‑ wą radę oraz codzienną serdeczność pragnę skierować do Pana Profesora Andrzeja Zolla, promotora mojej pracy magisterskiej i doktoratu. Możli‑ wość studiowania prawa karnego u Pana Profesora była dla mnie wyjąt‑ kowym zaszczytem. Z serca dziękuję recenzentom mojej dysertacji doktorskiej, Pani Profesor Agnieszce Liszewskiej z  Uniwersytetu Łódzkiego oraz Panu Profesorowi Włodzimierzowi Wróblowi z Uniwersytetu Jagiellońskiego – za czas po‑ święcony na przygotowanie recenzji oraz wnikliwe uwagi, które skłoniły mnie do ponownego przemyślenia wielu kwestii. Podstawę niniejszej publikacji stanowi rozprawa doktorska, którą obro‑ niłem we wrześniu 2013  r. na Uniwersytecie Jagiellońskim w  Krakowie. Przygotowując rozprawę do druku, postanowiłem zmienić strukturę nie‑ których rozdziałów, skrócić wybrane fragmenty pracy, a  także poprawić oraz uzupełnić pierwotny tekst. Miałem przy tym w pamięci wskazówkę mojego promotora, że w  jednej książce nie da się rozstrzygnąć wszyst‑ kich problemów prawa karnego. Inna sprawa, że trzeba również umieć rozstrzygnąć te problemy. Konieczna okazała się zatem selekcja materiału 13 Przedmowa i wybór kwestii, które dojrzały już do tego, by zaprezentować je czytelni‑ kowi. W rezultacie o wielu rzeczach w książce tej nie napisano. Uważam to za jej zaletę. Nie trzeba podkreślać, że wszystkie mankamenty tego, co zostało tu napisane, obciążają wyłącznie autora książki. Część zagadnień poruszanych w pracy miałem okazję omówić w artyku‑ łach i  glosach, które ukazywały się jako reakcja na bieżące wydarzenia legislacyjne. Szacunek dla wydawców moich prac nie pozwolił mi po‑ wielać treści tych opracowań w niniejszej książce. Dla wygody czytelnika przytaczam, jeśli jest taka potrzeba, wyłącznie tezy lub kluczowe argu‑ menty przedstawione w poprzednich publikacjach, odsyłając w  pozosta‑ łym zakresie do lektury oryginalnych tekstów. Zachęcając do przewrócenia kolejnych kartek książki, mam cichą nadzie‑ ję, że opracowanie to usatysfakcjonuje nie tylko dogmatyków prawa kar‑ nego oraz praktyków zajmujących się jego stosowaniem, ale także osoby zaangażowane w  proces tworzenia prawa, studentów przygotowujących się do pracy w zawodach prawniczych i wszystkie osoby zainteresowane polskim prawem karnym. O czytelnikach, którzy nie daj Boże przygoto‑ wują się do przestępstwa, nawet nie wspominam. Częstochowa–Kraków 2015 Mikołaj Małecki Wprowadzenie Wprowadzenie Wprowadzenie W  książce została przeanalizowana ustawowa konstrukcja przygotowa‑ nia do przestępstwa, czyli – mówiąc językiem dogmatyki prawniczej – jedna z form stadialnych przestępstwa. Zamieszczone w ustawie kar‑ nej przepisy o  formach stadialnych przestępstwa przewidują odpowie‑ dzialność karną za zachowania, które nie osiągnęły zamierzonego przez sprawcę rezultatu w  postaci dokonania określonego czynu zabronione‑ go, a więc nie doprowadziły do zniszczenia albo nawet do bezpośrednie‑ go zagrożenia prawnie chronionego dobra, jednakże były zachowania‑ mi wymagającymi prawno karnej reakcji, gdyż zmierzały do dokonania przestępstwa i wyraźnie ujawniały zamiar sprawcy. Polski ustawodawca wyróżnia trzy formy stadialne przestępstwa: w licznych przepisach usta‑ wy karnej określa znamiona decydujące o  dokonaniu poszczególnych przestępstw rodzajowych, zaś w  części ogólnej kodeksu karnego regu‑ luje zasady odpowiedzialności za dwie formy przeddokonania czynu za‑ bronionego. W art. 13 § 1 k.k. znajdują się przesłanki odpowiedzialno‑ ści za usiłowanie, zaś art. 16 § 1 k.k. określa, kiedy zachodzi kodeksowo rozumiane przygotowanie do przestępstwa. O  tym ostatnim przepisie została napisana ta książka. Przygotowanie zostało wyodrębnione jako osobne stadium w  pocho‑ dzie przestępstwa w  rezultacie wielowiekowego rozwoju myśli karni‑ stycznej1. Historia przygotowawczej formy stadialnej rozpoczyna się u  rzymskich protoplastów europejskiej cywilizacji prawnej. Czynności przygotowawczych nie ujmowali oni w  sposób zgeneralizowany, jako formy przed dokonania groźniejszego czynu zabronionego, lecz uznawali 1 Zob. J. Makarewicz, Prawo karne ogólne, Kraków 1914, s. 89. 15 Wprowadzenie je za osobne przestępstwa (sui generis)2. Pierwsza samodzielna forma przeddokonania czynu zabronionego, odpowiadająca dzisiejszemu „usi‑ łowaniu”, była dzieckiem średniowiecza3. Konstrukcją usiłowania objęte były w  zasadzie wszystkie etapy przeddokonania przestępstwa, rozu‑ miane jako cogitare, ad actum procedere et non perducere ad effectum („zamierza, zmierza, nie osiąga”)4. W  latach późniejszych usiłowaniem określono czyn bezpośrednio poprzedzający dokonanie przestępstwa i  urzeczywistniający jego ustawowe znamiona, a  nawet rozumiano je niekiedy jeszcze węziej, jako początek wykonywania docelowego prze‑ stępstwa rodzajowego. Od usiłowania oddzielono czynności wstęp‑ ne, jedynie zwiastujące przestępczy zamiar sprawcy – były to właśnie czynności przygotowawcze do popełnienia czynu zabronionego. Owo‑ cem współczesnej nauki prawa karnego jest traktowanie przygotowania do przestępstwa jako odrębnej formy w  pochodzie przestępstwa, która w wielu ustawodawstwach uzyskała status samodzielnej instytucji części ogólnej kodeksu karnego5. Taka właśnie instytucja została wprowadzo‑ na po raz pierwszy do polskiego ustawo dawstwa w  kodeksie karnym z 1969 r. Ustawowa, generalna charakterystyka czynności przygotowaw‑ czych – w przeciwieństwie do systemów prawnych, w których przygoto‑ wanie ujmowane jest wyłącznie jako delictum sui generis – pełni ważne funkcje, reguluje bowiem podstawy odpowiedzialności karnej za szereg zachowań podjętych na etapie przeddokonania przestępstwa oraz jest źródłem istotnych dyrektyw interpretacyjnych, oddziałujących na pozo‑ stałe regulacje ustawy karnej. Funkcje, jakie ma do spełnienia art.  16 § 1 k.k., zostaną omówione w dalszych częściach książki. Wysunięcie prawnokarnej reakcji na przedpole ochrony dobra prawnego wiąże się z różnymi niebezpieczeństwami w perspektywie zasad funkcjo‑ nowania praworządnego państwa prawnego. Wymienić należy z  pewno‑ 2 Zob. E. Krzymuski, Zasady nauki o usiłowaniu przestępstw, Warszawa 1884, s. 14–24. Przykła‑ dem takiego typu przestępstwa było krążenie (czatowanie) z bronią w celu zabicia człowieka (tamże, s. 22–23). 3 W 1868 r. S. Budziński stwierdził: „Cała nauka dzisiejsza o usiłowaniu opiera się na badaniach średniowiecznych praktyków włoskich” (tenże, Wykład porównawczy prawa karnego, Warszawa 1868, s. 167). 4 S. Budziński, Wykład porównawczy..., s. 26. 5 Szerzej zob. E. Kunze, Przygotowanie przestępstwa w ujęciu polskiego prawa karnego, Poznań 1991, s. 9 i n. 16 Wprowadzenie ścią zasadę proporcjonalności wyrażoną w art. 31 ust. 3 Konstytucji6 czy – równie istotny – wymóg dostatecznej określoności znamion czynu za‑ bronionego pod groźbą kary, streszczony dobrze znaną, łacińską paremią nullum crimen sine lege (stricta et certa). Ustawodawca jest zobowiązany do ochrony wartości ważnych dla funkcjonowania obywateli oraz pań‑ stwa7, posiada więc legitymację do karania ludzi za zachowania narusza‑ jące normy postępowania z  dobrami prawnymi. Równocześnie ustawo‑ dawca musi uzasadnić, że mechanizmy ochronne, przewidziane w prawie karnym (represyjnym)8 i realizowane w postaci przepisów penalizujących określoną kategorię zachowań – do których mogą należeć także czynności przygotowawcze do przestępstwa – są niezbędne w państwie prawnym dla skutecznej ochrony wartości konstytucyjnych9 oraz że przepisy te zostały prawidłowo skonstruowane w perspektywie zasady określoności znamion zachowania zabronionego pod groźbą kary. Dotyczy to oczywiście także ustawowych regulacji wprowadzających odpowiedzialność karną za etapy poprzedzające dokonanie przestępstwa. Prawo karne nie interesuje się życiem wewnętrznym człowieka, dopóki ten nie uzewnętrzni swoich myśli na „widowni świata”10. Jest to granica, 6 Art.  31 ust.  3 Konstytucji stanowi: „Ograniczenia w  zakresie korzystania z  konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w de‑ mokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw”. 7 Szerzej zob. np. K. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo karne, Warszawa 1995, s. 11–13. 8 Na temat odpowiedzialności „represyjnej” zob.: A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i prawa, Warszawa 1993, s. 231; J. Majewski, O wybranych pojęciach odpo‑ wiedzialności karnej (w:) Państwo prawa i prawo karne. Księga Jubileuszowa Profesora Andrzeja Zolla, t. 2, Warszawa 2012, s. 311 i n., M. Grzybowski, Konstytucyjne ujęcie odpowiedzialności karnej (uwagi na marginesie wykładni art. 42 ust. 1 Konstytucji RP) (w:) Państwo prawa i prawo karne. Księga Jubileuszowa Profesora Andrzeja Zolla, t. 2, Warszawa 2012, s. 129 i n., wraz z cy‑ towaną tam literaturą i orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego. 9 Zob. A. Zoll, Odpowiedzialność karna za czyn niesprowadzający zagrożenia dla dobra prawne‑ go (w:) Formy stadialne i postacie zjawiskowe popełnienia przestępstwa, red. J. Majewski, Toruń 2007, s. 14; W. Wróbel, Spór o „dostateczny poziom represyjności” prawa karnego w płaszczyź‑ nie legislacyjnej (w:) Represyjność polskiego prawa karnego, red. A.J. Szwarc, Poznań 2008, s. 19; M.J.  Lubelski, Kwestia odwołań do konstytucyjnej zasady proporcjonalności przy stanowieniu i wykładni norm prawa karnego (w:) Państwo prawa i prawo karne. Księga Jubileuszowa Profesora Andrzeja Zolla, t. 2, Warszawa 2012, s. 165 i n. 10 Zob. S. Budziński, Wykład porównawczy..., s. 159: „Do istnienia przestępstwa konieczne jest zewnętrzne jego przejawienie”. 17 Wprowadzenie której „sędziowie ziemscy” – nawiązując do słów E. Krzymuskiego11 – nie powinni naruszać. W  przeciwieństwie do wartościowań religijnych czy moralnych, ustawodawca karny ocenia zewnętrzne zachowania człowieka i  tylko na ich bazie może brać pod uwagę zamiary, motywacje czy cele działania towarzyszące sprawcy określonego czynu12. Zwykło się sięgać przy tej okazji do starożytnej wypowiedzi Ulpiana: „myśli nie podlegają karze” (cogitationis poenam nemo patitur)13, co wyraża również stwier‑ dzenie niemieckich doktrynerów: „myśli są wolne od cła” (gedanken sind zollfrei)14. Procesy myślowe człowieka mogą być wprawdzie przedmiotem oceny moralnej (są dobre i  złe myśli), można je także postrzegać w  ka‑ tegoriach ciężkiej pracy czy nawet dzieła15. W  pełni uzasadnione jest stwierdzenie, że poczyniony przez człowieka namysł może przygotować go do zrobienia czegoś złego, zaś zamiar popełnienia czynu zabronionego stanowi podstawową determinantę zachowania się osoby, która wkracza na drogę przestępstwa. Pierwszą formą stadialną przestępstwa może być jednak wyłącznie zewnętrzne zachowanie się człowieka – nie jest nią sam zamiar popełnienia czynu zabronionego. Samo myślenie o  popełnieniu czynu zabronionego nie jest formą popełnienia przestępstwa w  sensie karnistycznym, gdyż nie ma o  nim żadnej wzmianki w  podstawowym dla analizowanej materii rozdziale kodeksu karnego, poświęconym for‑ mom popełnienia przestępstwa – a jest to rozdział II obowiązującej usta‑ wy karnej. I mowy być o nim nie może, gdyż czynem zabronionym jest zewnętrzne i  intersubiektywnie postrzegalne „zachowanie się” człowieka o  znamionach określonych w  ustawie karnej (art.  115 §  1  k.k.), nie zaś 11 E.  Krzymuski, Zasady..., s.  129, „To, co kryje się w  głębi duszy oskarżonego, jest światem zamkniętym dla wzroku sędziego ziemskiego, przeto ten ostatni może poznać ten świat tylko o tyle, o ile się on wynurzył na zewnętrz i przybrał postać empiryczną”. 12 Zob. E. Krzymuski, Zasady..., s. 55, 79–80. 13 Zob. E. Krzymuski, Zasady..., s. 4; K. Buchała, A. Zoll, Polskie..., s. 279. 14 Zob. J. Giezek (w:) M. Bojarski, J. Giezek, Z. Sienkiewicz, Prawo karne materialne. Część ogólna i szczególna, red. M. Bojarski, Warszawa 2010, s. 213. 15 Zob. T. Kotarbiński, Dzieła wszystkie. Prakseologia. Część I, Wrocław, Warszawa, Kraków 1999, s. 139: „Zgoda, że rozmyślać o działaniu nie jest jeszcze bynajmniej tym samym, co wykony‑ wać czyny, o których się rozmyśla. To co najwyżej dopiero przygotowywać się do nich. I jeśli kto poprzestaje na obmyślaniu projektów, a w czyn ich nie wprowadza trudno mu przyznać tytuł sprawczy czegokolwiek w dziedzinie, której dotyczą owe projekty. Niemniej jednak i samo myślenie jest też swego rodzaju czynem. Czyż nie bywa pracą? Częstokroć bardzo trudną pra‑ cą... Czyż nie wymaga wysiłku?”; w podobny sposób: M. Heller, Moralność myślenia, Tarnów 1993, s. 7: „Myśl jest czynem człowieka. To nic, że dokonuje się on w szarych komórkach. Mimo że nie widać, jak się dokonuje, jest ludzkim czynem par excellence”. 18 Wprowadzenie samo myślenie o  jakimś zachowaniu. Pierwszym prawnokarnie donios‑ łym etapem drogi przestępstwa może być zatem zewnętrze zachowanie zmierzające do dokonania czynu zabronionego, polegające na przykład na podjęciu pierwszych czynności przygotowawczych do przestępstwa. W  początkowym stadium pochodu przestępstwa nie dochodzi do naru‑ szenia dobra prawnego, związanego z dokonaniem określonego czynu za‑ bronionego, nie ma również podstaw do twierdzenia, że dobro prawne zostało narażone na konkretne niebezpieczeństwo. Im dalszy od doko‑ nania etap na drodze przestępstwa, tym mniej namacalne zagrożenie dla dobra prawnego i mniejszy ładunek bezprawia związany z zachowaniem się sprawcy. Przykładowo, przygotowywanie broni palnej celem zabicia człowieka nie jest jeszcze groźne dla życia tej osoby, co jest z  kolei ce‑ chą usiłowania popełnienia zabójstwa, gdy sprawca, gotowy do oddania strzału, mierzy już z broni w kierunku przyszłej ofiary. Poszczególne fazy przestępstwa to eskalacja zagrożenia dla dobra prawnego, które zostaje bezpośrednio zagrożone lub najczęściej naruszone w momencie dokona‑ nia zamierzonego czynu zabronionego. Wraz ze zbliżaniem się do osiąg‑ nięcia celu przyświecającego osobie zmierzającej do dokonania czynu zabronionego, zwiększa się stopień społecznej szkodliwości jej działań, a  co za tym idzie, „[i]m dalej oddalamy się od zamiaru i  zbliżamy do realizacji wszystkich znamion czynu zabronionego, tym bardziej aktualne staje się pytanie o  prawnokarną istotność tych czynności”16. To właśnie poważne niebezpieczeństwo dla dobra prawnego, wynikające z  podjęcia czynności bezpośrednio zmierzających do dokonania przestępstwa, uza‑ sadnia wprowadzenie karalności usiłowania i  ukształtowanie sankcji za tego typu czyn w  granicach zagrożenia przewidzianego za dokonanie (art.  14 §  1  k.k.). W  wypadku czynności przygotowawczych poprzedza‑ jących usiłowanie popełnienia przestępstwa, argumentacja odwołująca się do poważnego zagrożenia dla dobra prawnego może mieć jedynie ograni‑ czone zastosowanie, ponieważ zachowania określane jako przygotowania do przestępstwa są jedynie abstrakcyjnymi narażeniami dobra prawnego na niebezpieczeństwo, którego eskalacja jest wybitnie uzależniona od dal‑ szego postępowania konkretnego sprawcy. 16 K. Buchała, A. Zoll, Polskie..., s. 279. 19 Wprowadzenie W  dawniejszej literaturze karnistycznej czynności przygotowawcze trak‑ towane były jako „usiłowania niekarygodne”17, co mogłoby współcześnie sugerować, że niekarygodność (znikoma społeczna szkodliwość czynu) jest cechą charakterystyczną każdej czynności przygotowawczej. Mimo „niekarygodnego” rodowodu omawianej formy stadialnej, miarkowanie abstrakcyjnej karygodności konkretnej czynności przygotowawczej do przestępstwa pozostaje kwestią otwartą i wymagającą każdorazowego roz‑ ważenia w  odniesieniu do określonego typu przestępstwa rodzajowego. Polski system prawny opiera się na zasadzie, w myśl której przygotowanie jest karalne tylko wtedy, gdy ustawa tak stanowi (art. 16 § 2 k.k.), co do pewnego stopnia rozwiązuje problem nieuzasadnionej kryminalizacji zu‑ pełnie błahych – a przez to niewymagających ukarania – czynów, lecz nie odpowiada na istotniejsze pytanie, dlaczego mianowicie takie a nie inne czynności przygotowawcze do określonego przestępstwa powinny być czynami karalnymi. Dochodzi tutaj do głosu gwarancyjna funkcja prawa karnego, którego instrumentarium – w  niektórych systemach prawnych nawet włącznie z karą śmierci – jest w naszej cywilizacji pojmowane jako zupełna ostateczność (ultima ratio). Droga wiodąca sprawcę do dokonania przestępstwa gdzieś się zaczyna i gdzieś się kończy. Klasyczny pochód przestępstwa (iter criminis) rozpo‑ czyna się od zamiaru popełnienia czynu zabronionego, przechodzi przez fazę czynności przygotowawczych, podjętych przez sprawcę w  celu sku‑ tecznego wcielenia w  życie przestępnego zamysłu, wkracza wreszcie na etap bezpośrednio poprzedzający realizację znamion określonego prze‑ stępstwa i ostatecznie kończy się jego dokonaniem. Przedmiotem analizy w ramach odpowiedzialności karnej za przygotowanie do przestępstwa są sytuacje graniczne, i  to sytuacje o  dwóch różnych „granicznych” punk‑ tach odniesienia. Z jednej strony mamy tu do czynienia z granicą między czynami prawnokarnie indyferentnymi – względnie z czynami charakte‑ ryzującymi się znikomą społeczną szkodliwością – oraz czynami prawno‑ karnie doniosłymi, zmierzającymi w  jakiejś formie do dokonania czynu zabronionego. Z  drugiej strony chodzi o  granicę dzielącą zasadniczo wolne od kary w  polskim porządku prawnym czynności przygotowaw‑ 17 Należy zwrócić w tym miejscu uwagę na starszą nomenklaturę: zachowania niemieszczące się w obrębie karalnego usiłowania (niezasługujące na karę) określane były jako „usiłowanie nie‑ karygodne”. Zob. E. Krzymuski, Zasady..., s. 333. 20 Wprowadzenie cze od zawsze karalnego usiłowania. Koresponduje to z  wyróżnianymi w prawoznawstwie dwoma aspektami zasady określoności znamion czynu zabronionego pod groźbą kary, to jest odpowiednio aspektem zewnętrz‑ nym oraz aspektem wewnętrznym tej zasady. Wyróżnienie na gruncie ustawy karnej, w efekcie ewolucji poglądów na temat pochodu przestęp‑ stwa, dwóch wyraźnych form przeddokonania czynu zabronionego rodzi nowe problemy, związane z  wytyczeniem wyraźnej granicy między po‑ szczególnymi formami stadialnymi. Nie bez racji odnotowano, że cofając się od dokonania ku zamiarowi tracimy możliwość wyznaczenia granicy, która dzieliłaby etap przeddokonania na dwie wyraźne części18. Niemoż‑ liwość wyznaczenia granicy między poszczególnymi formami stadialny‑ mi, o  której mówił W.  Wolter, wynika między innymi z  ontologicznych uwarunkowań omawianej instytucji prawnej, co stawia pod znakiem za‑ pytania prawdziwość poszczególnych konstrukcji prawniczych, które rze‑ czywistość przeddokonania przestępstwa starają się opisać. Będzie okazja, by przyjrzeć się bliżej tym kwestiom i  rozważyć problemy z  pogranicza sąsiadujących ze sobą form stadialnych. Początkowe etapy działalności osoby zmierzającej do popełnienia jakiegoś przestępstwa znajdują się co do zasady w znacznej „odległości”, w aspek‑ cie czasowym, przestrzennym i  funkcjonalnym, od wyobrażonego przez sprawcę celu. Dokonanie zbrodni mogą przecież poprzedzać wieloletnie i skrupulatne przygotowania; dokonanie może nastąpić w innym od przy‑ gotowania miejscu; wreszcie żeby dokonać w  przyszłości zamierzonego czynu, trzeba jeszcze wiele uczynić. Dystans dzielący przygotowanie od dokonania sprawia, że w różnorodnych przejawach aktywności człowieka trudno bezbłędnie rozpoznać złe zamiary ich autora. Trafnie zaobserwo‑ wano, że „[...] z kilku aktów, prowadzących do wykonania danej zbrodni ten zdradza wymowniej niewzruszoność zamiaru popełnienia tej ostatniej, który, bardziej się do niej zbliża”19. Bez wątpienia zamachowiec rzucający się na kogoś z nożem sprowadza obiektywnie rozpoznawalne niebezpie‑ czeństwo dla zdrowia i życia człowieka. Co innego osoba, która na skle‑ powym stoisku z kuchennymi nożami wyposaża się właśnie w narzędzie 18 Zob. W. Wolter, Prawo karne. Zarys wykładu systematycznego. Część ogólna, Warszawa 1947, s. 322–323. 19 Na temat manifestowania woli przestępnej przez osobę planującą popełnienie przestępstwa zob. E. Krzymuski, Zasady..., s. 126–132. 21 Wprowadzenie zbrodni – trudno określić, ujmując rzecz w  pewnym uproszczeniu, czy kupuje nóż po to, by pokroić chleb, czy po to, by pokroić sąsiada. Deto‑ nacja ładunku wybuchowego na pokładzie samolotu jest groźna dla życia wielu osób i  z  prawdopodobieństwem graniczącym z  pewnością zakoń‑ czy się ich śmiercią. Trudno zaś ocenić, czy pracownik naukowy wyższej uczelni technicznej czyni przygotowania do ataku terrorystycznego, gdy gromadzi substancje chemiczne mogące służyć do skonstruowania bom‑ by, jeśli akurat w  swoim instytucie prowadzi on na co dzień finansowa‑ ne w ramach grantu naukowego badania nad tego rodzaju substancjami. Przykłady te ilustrują intuicyjnie uchwytną prawdę, że mianowicie czyn‑ ności przygotowawcze do przestępstwa bardzo „niechętnie” manifestują swe prawdziwe oblicze. Dziesiątki lat temu pytano: „Dla czego A  kupił broń? czy dla zabicia B, czy dla udania się na polowanie, czy dla bezpie‑ czeństwa w podróży? O tém wszystkiém, dopóki A dalszego działania nie przedsięweźmie, można czynić w miarę okoliczności mniéj więcéj praw‑ dopodobne domysły, ale zwykle tylko domysły”20. Gdy mowa o czynno‑ ściach podobnych do zwykłych czynności dnia codziennego, a tym wła‑ śnie odznaczają się czynności przygotowawcze do przestępstwa, bardzo trudno określić, czy zmierzają one do naruszenia jakiegoś dobra prawne‑ go i o jakie ewentualnie przestępstwo może chodzić sprawcy. Niedostatki manifestacyjne są genetycznie wpisane w omawiany etap pochodu prze‑ stępstwa, o czym nie należy zapominać podczas szczegółowych analiz tej instytucji prawnej. Omawiane kwestie mają bezpośrednie przełożenie na praktykę legisla‑ cyjną, w  zakresie konstruowania opisów czynu zabronionego pod groź‑ bą kary, oraz w  dalszej kolejności na praktykę stosowania obowiązują‑ cych przepisów. Typ czynu zabronionego nie powinien zawierać znamion trudnych albo niemożliwych do udowodnienia w toku procesu karnego, których występowanie może prowokować organy stosujące prawo do da‑ leko posuniętych, a  niedopuszczalnych w  państwie praworządnym, gdyż przeciwstawiających się prawdzie, domniemań faktycznych na niekorzyść obywatela. Można powiedzieć, że gdy ustawa „strzela” typem czynu za‑ bronionego w  stronę sprawcy przestępstwa, powinna zawsze stosować ostrą amunicję. Jej amunicją powinny być jasno określone typy zachowań 20 S. Budziński, Wykład porównawczy..., s. 161. 22 Wprowadzenie karalnych, zbudowane ze znamion o ostrych granicach. Ustawodawca po‑ winien również uważać, aby nie strzelić sobie w stopę, posługując się zna‑ mionami, których realizacji niepodobna dowieść21. W tle analizy odpowiedzialności karnej za przygotowanie do przestępstwa znajdują się naczelne zasady ustrojowe praworządnego państwa prawnego. Proporcjonalność ingerencji państwa w wolności i prawa obywatelskie czy wymóg dostatecznie określonej typizacji czynów zabronionych pod groź‑ bą kary – to tylko dwie spośród norm konstytucyjnych adresowanych do ustawodawcy karnego. Wiwisekcja interesujących nas regulacji prawnych musi uwzględniać uwarunkowania ustrojowe i  normatywne poszczegól‑ nych instytucji prawa karnego, a  także brać pod uwagę – niezmiernie ważne dla poprawnego namysłu naukowego – ontologiczne właściwości analizowanych konstrukcji prawnych, w  tym na przykład słabe demon‑ strowanie w  czynnościach sprawcy ich prawdziwego, przygotowawczego charakteru. Poszczególne wątki będą ujawniały się sukcesywnie na kar‑ tach niniejszej książki. Ustawowa konstrukcja przygotowania do przestępstwa została poddana analizie po latach braku głębszego zainteresowania tą tematyką ze stro‑ ny przedstawicieli doktryny polskiego prawa karnego. Krótko mówiąc, książka ta została napisana, ponieważ nikt inny takiej książki jeszcze nie napisał. Czytelnik obeznany w  omawianej materii bez wątpliwości przyzna, że w polskiej literaturze prawniczej na próżno poszukiwać mo‑ nograficznego opracowania tematyki przygotowawczej formy stadialnej w  ujęciu dogmatycznoprawnym – na gruncie aktualnego stanu praw‑ nego – w  perspektywie współczesnych ustaleń z  zakresu teorii prawa karnego. Brak ten sprawia, że wiele interesujących problemów nie tyle nie zostało jeszcze rozwiązanych, ile raczej nie zostało jeszcze w  ogóle postawionych. 21 Na temat określoności znamion zachowania zabronionego zob. np.: I. Andrejew, Zagadnienia typizacji przestępstw, St. Iur. 1982, t. X, s. 16; L. Gardocki, Zasada nullum crimen sine lege certa we współczesnym prawie karnym (w:) Hominum causa omne ius constitutum. Księga jubileuszo‑ wa ku czci Profesor Alicji Grześkowiak, Lublin 2006, s. 71 i n.; tenże, Ostatnie nowelizacje kodeksu karnego w świetle zasady określoności przestępstwa (w:) Państwo prawa i prawo karne. Księga Jubileuszowa Profesora Andrzeja Zolla, t. 2, Warszawa 2012, s. 27 i n. 23 Wprowadzenie Dogmatycznoprawne analizy odpowiedzialności karnej za przygotowanie do przestępstwa przez długie lata pozostawały w tle dociekań dotyczących etapu usiłowania popełnienia czynu zabronionego. Powody takiego stanu rzeczy są zrozumiałe. Przed wejściem w życie kodeksu karnego z 1932 r. rozważania na temat przygotowania do przestępstwa pojawiały się u pol‑ skich autorów niejako na marginesie odpowiedzi na pytanie, na jaki ob‑ szar rozciąga się – wówczas jeszcze szeroko rozumiane – usiłowanie po‑ pełnienia przestępstwa. Pomysł ustawowego wyróżnienia przygotowania do przestępstwa o randze instytucji części ogólnej kodeksu karnego był na początku XX w. relatywnie młody w kontynentalnej nauce prawa karnego. Musiał jeszcze dojrzeć, by stać się przedmiotem dyskusji legislacyjnej. Za‑ rysy dziewiętnastowiecznego myślenia o  pochodzie przestępstwa odnaj‑ dujemy w  fundamentalnej dla dogmatyki prawa karnego pracy Edmun‑ da Krzymuskiego z  1884  r. („Zasady nauki o  usiłowaniu przestępstw”). Pierwszy rozdział trzeciej części swego dzieła autor ten poświęcił, jak głosi znamienny tytuł rozdziału, stosunkowi początku wykonania do ak‑ tów przygotowawczych22, choć rozważania o przygotowaniu przewijają się również w  innych miejscach książki. Jest przy tym symptomatyczne, że trzecia część „Zasad nauki...”, w  której E.  Krzymuski otwartym tekstem snuje rozważania o  czynnościach przygotowawczych, otrzymała tytuł: „O  pojęciu usiłowania karygodnego”. Punktem wyjścia ustaleń Krzymu‑ skiego – oraz wielu autorów, których poglądy w swojej pracy przytacza on i komentuje – jest szeroko rozumiane i ustawowo niezróżnicowane przed‑ dokonanie przestępstwa. Autor ten stwierdza na przykład: „Usiłowanie, jako pojęcie, odnoszące się do przestępstwa w ogóle, obejmuje całą sum‑ mę pojedynczych aktów, za pomocą których sprawca już przeprowadza w świecie zewnętrznym pewne postanowienie przestępne, lecz nie wyko‑ nał w  nim jeszcze aktu, stanowiącego ostatni punkt działania, mającego odpowiadać jego postanowieniu, to, co nadałoby temu działaniu cechę przestępstwa dokonanego”23. Brak zróżnicowania poszczególnych etapów przeddokonania przestępstwa znajduje potwierdzenie w  siatce pojęcio‑ wej stosowanej w  obrębie rozważań o  formach stadialnych. E.  Krzymu‑ ski używał terminu „usiłowanie niekarygodne” na określenie zachowań, których nie zaliczano do karalnego etapu przeddokonania przestępstwa, 22 E. Krzymuski, Zasady..., s. 139. 23 E. Krzymuski, Zasady..., s. 11. 24 Wprowadzenie a  równocześnie przyznawał, że te niekarygodne usiłowania – w  odróż‑ nieniu od usiłowania karygodnego – są „popularnie” nazywane aktami przygotowawczymi24. Nauka o  przygotowaniu do przestępstwa nie znalazła odzwierciedlenia w postaci ogólnego przepisu części ogólnej kodeksu karnego Makarewi‑ cza, choć oczywiście kodeks ten penalizował czynności przygotowawcze do niektórych przestępstw jako sui generis typy czynu zabronionego. Po wejściu w  życie kodeksu z  1932  r. uwaga dogmatyków prawa karnego, zajmujących się formami stadialnymi przestępstwa, koncentrowała się na zidentyfikowaniu przesłanek, które pozwalałyby oddzielić zachowania co do zasady karalne (usiłowanie karygodne) od ich niekaralnych, przygo‑ towawczych poprzedników. Rozpowszechnionym sposobem analizy tej problematyki było odwoływanie się do teoretycznych modeli (kryteriów) rozstrzygania o  początkowym momencie usiłowania, wśród których da się wyróżnić dwa ekstrema w  postaci ujęć skrajnie subiektywistycznych i  skrajnie obiektywistycznych, a  także kilka stanowisk pośrednich (mie‑ szanych). Ważne opracowanie monograficzne odnoszące się do tego zagadnienia wyszło spod pióra Genowefy Rejman. Pracę „Usiłowanie przestępstwa w prawie polskim”25, opatrzoną podtytułem „Problem «bez‑ pośredniości»”, otwiera rozdział dotyczący odgraniczenia czynności przy‑ gotowawczych od usiłowania popełnienia przestępstwa. Panaceum na ich rozgraniczenie G. Rejman odnalazła przede wszystkim w znamieniu „bez‑ pośredniości”26, które – dodajmy tytułem antycypującej uwagi – pojawia się w  przepisie traktującym o  usiłowaniu we wszystkich trzech polskich kodeksach karnych z  1932, 1969 i  1997  r.27 Z  uwagi na brak w  kodek‑ sie karnym, obowiązującym w czasie wydania pracy G. Rejman, ogólnej definicji przygotowania do przestępstwa, oparcie poszczególnych ustaleń 24 E. Krzymuski, Zasady..., s. 333. Zob. J. Makarewicz, Ustawa karna. Część ogólna. Projekt wstępny, Lwów 1922, s. 5–6. 25 G. Rejman, Usiłowanie przestępstwa w prawie polskim, Warszawa 1965. 26 G. Rejman, Usiłowanie..., s. 21. 27 Art. 23 § 2 d.k.k. z 1932 r.: „Odpowiada za usiłowanie, kto w zamiarze popełnienia przestępstwa przedsiębierze działanie, skierowane bezpośrednio ku urzeczywistnieniu tego zamiaru, lecz za‑ mierzonego przestępstwa nie dokonywa”. Art. 11 § 1 d.k.k. z 1969 r.: „Odpowiada za usiłowanie, kto w zamiarze popełnienia czynu zabronionego swoim zachowaniem się zmierza bezpośrednio ku jego dokonaniu, które jednak nie następuje”. Art. 13 § 1 k.k. z 1997 r.: „Odpowiada za usiło‑ wanie ten, kto w zamiarze popełnienia czynu zabronionego swoim zachowaniem bezpośrednio zmierza do jego dokonania, które jednak nie następuje”. 25 Wprowadzenie wykładniczych na występującym w  ustawie karnej znamieniu „bezpo‑ średniości” wydawało się w pełni usprawiedliwione. Sytuacja zmieniła się wraz z  uchwaleniem kodeksu karnego z  1969  r. Ustawodawca opowiedział się za wyraźnym rozróżnieniem dwóch faz przeddokonania czynu zabronionego: co do zasady niekaralnej formy przygotowawczej oraz już tradycyjnie karalnego usiłowania. O istotnych, normatywnych skutkach takiej regulacji przyjdzie nam jeszcze opowie‑ dzieć. Stworzyła ona ipso facto konieczność przynajmniej komentatorskie‑ go omówienia art. 14 § 1 d.k.k. z 1969 r., co zaowocowało ukazaniem się komentarzowych i artykułowych opracowań na temat wybranych aspek‑ tów przygotowania do przestępstwa w nowej kodyfikacji karnej28. Ustawowe ujęcie czynności przygotowawczych wywołało dyskusję o  re‑ lacji form stadialnych do form przestępnego współdziałania, skutkując ukazaniem się opracowania Stanisława Stommy29. Co ciekawe, publikacja książki S. Stommy na zdawałoby się bardzo szczegółowy i do tego złożony temat krzyżowania się odpowiedzialności za stadialne i zjawiskowe formy popełnienia przestępstwa, wyprzedziła monograficzne omówienie przy‑ gotowania do przestępstwa jako nowej instytucji części ogólnej kodeksu karnego. Być może dlatego S.  Stomma analizował jeszcze pochód prze‑ stępstwa w  oparciu o  badania prawnoporównawcze (szczególnie w  dru‑ gim rozdziale swojej książki), abstrahując od uregulowań polskiej ustawy karnej. Duch komparatystyki prawniczej unosi się nad niemalże wszyst‑ kimi częściami pracy tego autora. Na monografię poświęconą przygotowaniu do przestępstwa w ujęciu pol‑ skiego prawa karnego trzeba było czekać do 1991 r., kiedy to ukazała się praca: „Przygotowanie przestępstwa w  ujęciu polskiego prawa karnego”. Eugeniusz Kunze rozpoczął swoje rozważania od historycznego zarysu instytucji przygotowania (rozdział I), poprzez poszukiwania istoty tej formy stadialnej i  jej relację z  usiłowaniem oraz formami zjawiskowymi przestępstwa (rozdziały II i  III), aby przejść do zagadnienia karalności przygotowania (rozdział IV), problematyki zbiegów (rozdział V) oraz 28 Nie sposób wymienić w tym miejscu wszystkich opracowań dotyczących omawianego zagad‑ 29 S. Stomma, Współdziałanie przed dokonaniem przestępstwa, Warszawa 1975. nienia. 26 Wprowadzenie omówienia postulatów de lege ferenda wyrażonych w  projekcie kodeksu karnego z 1990 r. (rozdział VI). Praca E. Kunzego, jako pierwsza mono‑ grafia o uregulowanej w części ogólnej kodeksu karnego instytucji przy‑ gotowania do przestępstwa, miała dużą siłę oddziaływania i po dziś dzień komentatorzy art. 16 § 1 k.k. odwołują się do poglądów wyrażonych na kartach jego pracy. Od czasu ukazania się monografii E. Kunzego – czyli od przeszło 25 lat – odpowiedzialność karna za przygotowanie do prze‑ stępstwa nie była przedmiotem podobnie wszechstronnej analizy. Nie byłoby może w  tym nic dziwnego, gdyby nie zmiana polskiego porząd‑ ku prawnego w  postaci uchwalenia w  1997  r. nowego kodeksu karnego. Doszło wówczas do modyfikacji opisu czynności przygotowawczych z  art.  14 §  1 d.k.k. z  1969  r. oraz wprowadzenia wielu innych zmian w części ogólnej kodeksu karnego. Przynajmniej niektóre z tez postawio‑ nych w  pracy z  1991  r. wymagałyby zatem weryfikacji, uwzględniającej aktualny stan prawny. W  wielu opracowaniach artykułowych i  glosatorskich, które ukazały się pod rządami kodeksu karnego z 1969 i 1997 r., problematyka przygoto‑ wania omawiana była w sposób tradycyjny, to znaczy głównie „od strony” granic usiłowania popełnienia przestępstwa. Prace poświęcone tej pro‑ blematyce stanowią ważny wkład w rozwój nauki o stadiach popełnienia przestępstwa, nie wyczerpują jednak całej palety zagadnień związanych z przygotowawczą formą stadialną. Wypowiedzi na temat ustawowych re‑ gulacji przygotowania do przestępstwa były obecne również w pozycjach komentarzowych oraz podręcznikach do prawa karnego. Tego rodzaju rozważania, z  uwagi na ograniczenia objętościowe i  funkcje wymienio‑ nych publikacji, dotykają tylko wybranych problemów teoretycznych i in‑ terpretacyjnych. Należy wspomnieć o  stricte naukowych opracowaniach tyczących, podobnie jak praca S. Stommy, relacji przygotowania do prze‑ stępstwa oraz innych instytucji prawa karnego materialnego, a mianowi‑ cie o pracach A. Liszewskiej30 i P. Kardasa31. Wskazać należy interesujący 30 A. Liszewska, Współdziałanie przestępne w polskim prawie karnym. Analiza dogmatyczna, Łódź 2004; taż, Problem zbiegu stadialnych postaci sprawczego współdziałania z dokonaniem podżega‑ nia i pomocnictwa (w:) Formy stadialne i postacie zjawiskowe popełnienia przestępstwa. Materiały III Bielańskiego Kolokwium Karnistycznego, red. J. Majewski, Toruń 2007. 31 Zob. szerzej: P. Kardas, Teoretyczne postawy odpowiedzialności karnej za przestępne współdziała‑ nie, Kraków 2001, s. 681–684. 27 Wprowadzenie artykuł A.  Zolla o  kontrowersyjnym zagadnieniu krzyżowania się form stadialnych z  odpowiedzialnością karną za przestępne współdziałanie, opublikowany w latach dziewięćdziesiątych XX stulecia32. W 2013 r. pol‑ ską literaturę prawniczą zasilił także trzeci tom „Systemu Prawa Karnego” o  zasadach odpowiedzialności karnej, a  w  nim rozdział A.  Liszewskiej o formach stadialnych33. Była to skromna panorama dotychczasowych form eksploracji omawia‑ nej problematyki w polskiej nauce prawa karnego. Jak widać, nie podjęto tu nawet próby wyliczenia wszystkich publikacji istotnych dla analizowa‑ nej materii. Starano się nakreślić jedynie ogólny obraz rodzimej dysku‑ sji o przygotowaniu do przestępstwa. Przedstawiony szkic nie obroni się przed zarzutem, że nazbyt upraszcza obraz rzeczy. Zarzut ten jest trafny, lecz tylko w  odniesieniu do detali. Przedstawiony szkic oddaje bowiem wiernie istotę rzeczy, ta zaś uzasadnia opracowanie problematyki przygo‑ towania do przestępstwa z pozycji de lege lata, w duchu współczesnej ana‑ lizy dogmatycznej wzbogaconej o  alikwoty teoretycznoprawne. Uzasad‑ nienie podjęcia tej tematyki w takim właśnie zakresie wspiera ze wszech miar trafna opinia P.  Kardasa, który w  passusie poświęconym stanowi dogmatyki rodzimego prawa karnego podzielił się z czytelnikami swojej książki następującą myślą: „Ani w  literaturze karnistycznej, ani w  opra‑ cowaniach z zakresu teorii prawa, nie sposób odnaleźć opracowania, któ‑ re zawierałoby charakterystykę dyrektywalną poszczególnych przepisów kodeksu karnego oraz wskazywało na ich rolę w  procesie odczytywania zawartych w  tym akcie norm prawnych”34. Niniejsze opracowanie jest próbą wypełnienia luki sygnalizowanej przez P. Kardasa w zakresie zasad odpowiedzialności karnej za działania przygotowawcze podjęte przed do‑ konaniem przestępstwa. 32 Zob. A.  Zoll, Odpowiedzialność za przygotowanie lub usiłowanie przestępstwa w  przypadku współdziałania wielu osób (w:) Problemy odpowiedzialności karnej. Księga ku czci Profesora Ka‑ zimierza Buchały, Kraków 1994. 33 A. Liszewska, Formy stadialne popełnienia czynu zabronionego (w:) System Prawa Karnego, t. 3, red. R. Dębski, Warszawa 2013, s. 705–824. 34 P.  Kardas, Teoretyczne..., s.  94. Autor podkreśla, że stwierdzenie to dotyczy w  szczególności przepisów części ogólnej kodeksu karnego, mających pierwszorzędne znaczenie dla właściwe‑ go odczytania informacji normatywnych, zamieszczonych w poszczególnych przepisach części szczególnej. 28 Wprowadzenie Rozważania na temat czynności przygotowawczych do przestępstwa zostały zgrupowane w  pięciu rozdziałach i  uporządkowane „od ogółu do szczegółu”. Zasadniczym celem analizy było wielofunkcyjne ujęcie ustawowego określenia czynności przygotowawczych35. W  pierwszym rozdziale starano się zidentyfikować istotę przygotowania do przestęp‑ stwa. Dotarcie do istoty omawianej kategorii czynów ułatwiły infor‑ macje ontologiczne oraz ustalenia normatywne, poczynione w  drodze rekonstrukcji normy sankcjonowanej dla przygotowawczego etapu po‑ pełnienia przestępstwa z  przepisów ustawy karnej. Artykuł 16 §  1  k.k. został tutaj przedstawiony jako przepis będący przede wszystkim wzor‑ cem typizacji czynności przygotowawczych do przestępstwa w polskim porządku prawnym. Wzorcowy charakter omawianej regulacji jest jedną z kluczowych tez stawianych w niniejszym opracowaniu. Drugi rozdział książki zawiera charakterystykę poszczególnych, wzorcowych czynno‑ ści przygotowawczych. Została w  nim zbadana zawartość normatywna art.  16 §  1  k.k. w  perspektywie określonych w  tym przepisie znamion typowego przygotowania do przestępstwa. W  trzecim rozdziale zostały omówione odmiany przygotowania do przestępstwa. Rozważania sta‑ nowią aplikację ustaleń poczynionych w  dwóch poprzednich częściach pracy. Artykuł 16 § 1 k.k. został tu przedstawiony jako dyrektywa inter‑ pretacyjna dla opisów karalnych czynności przygotowawczych do prze‑ stępstwa. Na podstawie materiału ustawowego wyróżniono kilka odmian przygotowania do przestępstwa, w zależności od stopnia ich adekwatno‑ ści do wzorca zawartego w  części ogólnej kodeksu karnego. Rozdział czwarty traktuje o  granicach przygotowawczego stadium przestępstwa. Przedmiotem analizy w obrębie tego rozdziału są dwojakiego typu sytu‑ acje graniczne. Pierwsza grupa problemów jest związana z tradycyjnym pytaniem o  kryteria rozgraniczenia przygotowania do przestępstwa od usiłowania. Sporna w  doktrynie kwestia karalności etapów poprzedza‑ jących czynienie przygotowań do przestępstwa to druga z  wymienio‑ nych sytuacji granicznych. Artykuł 16 §  1  k.k. został tu przedstawiony jako przepis o charakterze dyrektywalnym, mający istotne znaczenie dla określenia granic sąsiadujących ze sobą form stadialnych. Ostatni, piąty rozdział książki otrzymał tytuł: „Karalność i bezkarność czynności przy‑ 35 Zob. w zarysie: M. Małecki, Funkcje ustawowej definicji przygotowania do przestępstwa. Zarys problematyki, „Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego” 2013, t. XXX, s. 55 i n. 29 Wprowadzenie gotowawczych”. Jest to analiza kilku szczegółowych zagadnień na styku przygotowania do przestępstwa oraz wybranych instytucji prawnoma‑ terialnych, uzupełnionych o elementarne uwagi z zakresu teorii krymi‑ nalizacji. Najistotniejsze wnioski płynące z  przeprowadzonych analiz oraz najważniejsze tezy stawiane w poszczególnych rozdziałach zostały wyeksponowane w  wieńczącym pracę podsumowaniu, zatytułowanym „Tezy”. Wyrażono tam w zasadzie wszystko, co było do powiedzenia. Do tej części książki można sięgnąć przed lekturą innych rozdziałów pracy (tezy spełnią wówczas funkcję roboczych hipotez) bądź potraktować ją w sposób klasyczny, jako podsumowanie przeprowadzonych analiz. Tezy warto polecić bardziej niecierpliwym czytelnikom. Poręczne zestawienie podstawowych danych na temat polskiej konstrukcji przygotowania do przestępstwa w  oparciu o  wybrane przepisy kodeksu karnego zawiera tabelaryczny suplement zamieszczony na końcu książki. Problematyka przygotowania do przestępstwa została przeanalizowa‑ na w  sposób dogmatyczny uzupełniony o  wątki teoretycznoprawne, w  szczególności związane z  analizą normatywną przepisów kodeksu karnego. Przyjęta metoda badawcza wymaga krótkiego komentarza. Przygotowanie do przestępstwa jest zjawiskiem interesującym nie tylko dla prawnika i oczywiście może być przedmiotem zainteresowania wie‑ lu dyscyplin naukowych. Również w  ramach badań prawniczych może być analizowane z  kilku perspektyw – mowa w  szczególności o  anali‑ zach historycznoprawnych, komparatystycznych, kryminologicznych czy pracach z  zakresu polityki karnej. Wybór perspektywy badawczej należy do autora, jest wręcz jego przywilejem, a  jednocześnie w  pełni go obciąża. O dokonanym wyborze informuje podtytuł książki: przygo‑ towanie do przestępstwa jest analizowane wyłącznie w oparciu o narzę‑ dzia dogmatyczne (wsparte na ustaleniach teoretycznoprawnych). Pod‑ tytuł niniejszej książki ma do pewnego stopnia zrehabilitować używane w dyskusjach prawniczych określenie „dogmatycznoprawny”, kojarzone bardzo często – niestety nie bez powodów – z  działalnością polegają‑ cą na parafrazowaniu treści przepisów lub streszczaniu orzecznictwa. Współczesna dogmatyka prawnicza, jeśli ma mieć jeszcze cokolwiek wspólnego z  analizą naukową, nie może się obejść bez uwzględnienia normatywnej zawartości tekstu ustawy karnej, a  także strukturalnego, instytucjonalnego oraz ontologicznego otoczenia norm powszechnie 30 Wprowadzenie obowiązującego prawa. Analiza dogmatycznoprawna jest więc z  istoty analizą normatywną. O merytorycznych powodach wyboru tej metody badawczej była mowa wcześniej; przemawiają za nim również istotne ra‑ cje metodologiczne. Inne metody badawcze, odmienne założenia, różne techniki argumentacyjne, odmienność źródeł prawa czy po prostu róż‑ na praktyczna doniosłość ujęć dogmatycznoprawnych, historycznych, prawnoporównawczych czy politycznokryminalnych – to tylko niektóre z wartych odnotowania odmienności. Każdy z zaprezentowanych rodza‑ jów ujęć – co zupełnie naturalne – generuje w  swoim obrębie specy‑ ficzne dla niego problemy metodologiczne (formalne), nieznane bądź częściowo przekładalne na grunt innych podejść badawczych. Analizy o  charakterze synkretycznym, będące próbą połączenia (pomieszania) ujęć elementarnych, to znaczy czystej dogmatyki prawniczej, czystej analizy historycznej, czystej analizy komparatystycznej oraz czystej ana‑ lizy politycznokarnej, nieuchronnie dziedziczą trudności formalne, po‑ jawiające się w obrębie każdego z tych ujęć, co rodzi ryzyko nieporozu‑ mień związanych z  odczytywaniem poszczególnych fragmentów pracy przez pryzmat przyświecających im założeń czy metod. W  rezultacie tego stanu rzeczy, charakter prowadzonych w  tym opracowaniu analiz został zdeterminowany rozważaniami dogmatycznoprawnymi, opartymi na ustaleniach z zakresu teorii prawa karnego, które zupełnie wyjątko‑ wo i  jedynie na marginesie będą uzupełniane przez pozostałego typu perspektywy badawcze36. Jedno z  ważniejszych założeń pracy to rozróżnienie przepisu i  normy prawnej, a  więc odróżnienie tekstu ustawy od treści dyrektywy postę‑ 36 Przyjęta metoda analizy, koncentrująca uwagę na kwestiach dogmatycznoprawnych bez ich mieszania z wątkami kryminologicznymi, polityczno ‑kryminalnymi, historycznymi czy kom‑ paratystycznymi jest akceptowana w literaturze. W analogiczny sposób podchodzi do analizy dogmatycznej P. Kardas (zob. tenże, Zbieg przepisów ustawy w prawie karnym. Analiza teo‑ retyczna, Warszawa 2011, s. 90): „W przypadku analizy problematyki silnie związanej z wy‑ korzystywanymi przez ustawodawcę pojęciami o  określonym znaczeniu determinowanym kształtem konkretnych przepisów, adekwatność pojęciowa i  zachowanie konwencji przyję‑ tej przez ustawodawcę ma szczególne znaczenie, decydujące o komunikatywności wywodu zwłaszcza tam, gdzie chodzi o rozważania poświęcone obowiązującemu stanowi prawnemu w zaznaczonym zakresie, a więc o analizy z zakresu dogmatyki prawa. Tak zakreślony przed‑ miot rozważań sprawia, iż mniej istotne są kwestie związane z zagadnieniami teoretyczno‑ prawnymi, w  tym również analizami semantycznymi, a  także perspektywa kryminalno‑ ‑polityczna”. 31 Wprowadzenie powania, wyrażonej językiem ustawy karnej. Przepis prawny uznaje się za podstawowy składnik tekstu prawnego, stanowiący osobną jednostkę redakcyjną tekstu ustawy lub fragment takiej jednostki, będący zdaniem lub częścią zdania wielokrotnie złożonego, nadający się do sensownego badania pod kątem znaczeniowym i funkcjonalnym, a więc taki składnik tekstu prawnego, który coś znaczy37. Prawnicza analiza jednostek tekstu prawnego – pisanych „na poziomie deskryptywnym” – polega na ich od‑ czytywaniu „na poziomie normatywnym” i  zmierza do sformułowania jednoznacznej i kompletnej normy prawnej (wzoru powinnego postępo‑ wania)38. Proces dekodowania normy prawnej z  treści ustawy jest nazy‑ wany wykładnią prawa. W  pracy preferowane są zasady wykładni wy‑ pracowane w  ramach tak zwanej derywacyjnej, zintegrowanej koncepcji wykładni39; aprobowane jest twierdzenie o  komplementarności poszcze‑ gólnych reguł wykładni, akceptowany jest postulat omnia sunt interpre‑ tanda, przyjmowane jest założenie o wewnętrznej niesprzeczności syste‑ mu norm (lub przynajmniej o dążeniu tego systemu do niesprzeczności) oraz respektowane jest domniemanie językowej i aksjologicznej racjonal‑ ności ustawodawcy40. Poszczególne zagadnienia dogmatyczne analizowa‑ ne są za pomocą metody uwzględniającej rolę dewiacji semantycznych w prawid łowym odczytywaniu wypowiedzi językowych, zaaplikowanej na grunt analiz prawniczych z nauki o języku. 37 Zob.: A. Peczenik, Struktura normy prawnej, Studia Prawnicze 1968, z. 20, s. 20; P. Kardas, Teo‑ retyczne..., s. 66 i n., wraz z cytowaną w tej ostatniej pracy literaturą teoretycznoprawną. 38 Zob. K. Binding, Die Normen und ihre Übertretung, t. I, Leipzig 1916, s. 4; K. Opałek, J. Wró‑ blewski, Zagadnienia teorii prawa, Warszawa 1969, s. 125; R. Sarkowicz, Poziomowa interpreta‑ cja tekstu prawnego, Kraków 1995, s. 122 i n.; F. Studnicki, Wzór zachowania się, wzór postępo‑ wania i norma, Zeszyty Naukowe UJ. Prace Prawnicze 1981, z. 8, s. 28; Z. Ziembiński, Przepis prawny i norma prawna, RPEiS 1960, z. 1, passim; M. Zieliński, Derywacyjna koncepcja wykładni jako koncepcja zintegrowana, RPEiS 2006, z. 3, s. 97; A. Zoll, O normie prawnej z punktu widze‑ nia prawa karnego, Krakowskie Studia Prawnicze 1991, nr 23, s. 71. 39 Zob. B. Brożek, Derywacyjna koncepcja wykładni z perspektywy logicznej, RPEiS 2006, z. 1, s.  81; T.  Gizbert ‑Studnicki, Wieloznaczność leksykalna w  interpretacji prawniczej, Kraków 1978, s. 6–8; F. Studnicki, Wstęp do informatyki prawniczej, Warszawa 1978, s. 41; M. Zie‑ liński, Derywacyjna..., s. 94 i n.; M. Zieliński, Interpretacja jako proces dekodowania tekstu prawnego, Poznań 1972, passim. Z. Ziembiński, Logiczne podstawy prawoznawstwa, Warszawa 1966, passim. 40 Na temat roli założenia o racjonalnym ustawodawcy zob.: M. Zieliński, Wykładnia prawa. Za‑ sady. Reguły. Wskazówki, Warszawa 2002, s. 294 i n., a także: E. Kustra, Racjonalny ustawodaw‑ ca. Analiza teoretycznoprawna, Toruń 1980, s. 34 i n.; S. Wronkowska, Prawodawca racjonalny jako wzór dla prawodawcy faktycznego (w:) Szkice z teorii prawa i szczegółowych nauk prawnych, red. S. Wronkowska, M. Zieliński, Poznań 1990, s. 117 i n. 32 Wprowadzenie Stosowane w książce określenia „przygotowanie do przestępstwa”, „czyn‑ ności przygotowawcze”, „przygotowawcze stadium przestępstwa”, „przy‑ gotowawcza faza przeddokonania czynu zabronionego”, „zachowanie podjęte w  przygotowawczym stadium przestępstwa” itp. są traktowane synonimicznie. Nie ma powodów rozróżniania tych sformułowań, chy‑ ba że wyraźnie, w  określonym kontekście, zaznaczono inaczej (np.  ana‑ lizując znaczenie i  wzajemne relacje pojęć „czynność”, „zachowanie”, „czyn”). Określenie „przestępstwo rodzajowe”, które pojawia się w pracy, jest traktowane jak wyrażenie techniczne, oznaczające typ przestępstwa docelowego, objętego celem działania sprawcy przygotowującego się do przestępstwa. Wszystkie stadia w  klasycznie rozumianym pochodzie przestępstwa są skierowane na popełnienie przestępstwa rodzajowego (docelowego). Zastosowanie omawianego wyrażenia pozwoliło uniknąć niejednoznaczności tych fragmentów książki, w  których konieczne było, z  różnych powodów, uwypuklenie różnicy między przestępstwem będą‑ cym przygotowaniem do przestępstwa a  tym właśnie docelowym prze‑ stępstwem „rodzajowym”. Abstrahuje się w tym kontekście od zagadnie‑ nia rodzajowości lub tożsamości rodzajowej przestępstwa w  znaczeniu art. 115 § 3 k.k. Należy wyraźnie podkreślić, że twierdzenia sformułowane w  odda‑ wanej do rąk czytelnika książce są świadomie wysuniętymi hipoteza‑ mi41, które będą bronione tak długo, jak długo nie zastąpią ich inne, lepiej uzasadnione hipotezy. Kto stawia hipotezę, już na wstępie musi być przygotowany na jej upadek; gdy okaże się nieprawdziwa, nale‑ ży ją odrzucić. Respektuje się tutaj wymóg dążenia do prawdy – wy‑ móg charakteryzujący namysł naukowy – i  zakłada się, że respektują go wszystkie strony dyskursu. Poszukiwacze prawdy mogą nie dotrzeć do prawdy; mogą rozminąć się z prawdą; mogą napotkać fałsz. Dysku‑ sja naukowa przypomina w  tym zakresie chodzenie po linie rozpiętej nad przepaścią. „Niebezpieczne to przejście; niebezpieczne to, co po drodze; niebezpieczne wstecz spoglądanie; niebezpieczne trwożne za‑ chwianie się i zatrzymywanie” – opisywał to przejście F. Nietzsche. Bo‑ hater opowiadania niemieckiego filozofa pochyla się nad zdruzgotanym 41 Zob. K.R. Popper, Wiedza obiektywna. Ewolucyjna teoria epistemologiczna, przeł. A. Chmielew‑ ski, Warszawa 1992, s. 25 i n.; J. Apanowicz, Metodologia nauk, Toruń 2003, s. 56–61. 33 Wprowadzenie linoskoczkiem tuż po jego upadku. Następnie przemawia szczerze, z  wyraźnym podziwem: „Niebezpieczeństwo uczyniłeś swym powoła‑ niem; za to pochowam cię własnymi rękoma”. Wszystkim hipotezom grozi niebezpieczeństwo upadku – niektóre trzeba pochować własnymi rękoma. Hipotezy mają przed sobą tylko dwie alternatywy, jak trafnie zauważył przed laty W. Wolter: albo się ostaną, albo zginą. Ale jeśli mają zginąć, to jednak nie tak łatwo42. 42 W. Wolter, Z problematyki zamiarów przestępnych, PiP 1981, z. 4, s. 44. 34 Rozdział 1 Istota przygotowania do przestępstwa 1.1. Ustalenia wstępne Rozdział 1. Istota przygotowania do przestępstwa 1.1. Ustalenia wstępne Na początku rozważań dotyczących charakterystyki ustawowego okreś‑ lenia czynności przygotowawczych w  perspektywie dyrektywalnych i  regulatywnych funkcji, jakie spełnia ono w  systemie prawnym, należy poświęcić nieco uwagi istocie fenomenu, jakim jest czynienie przygoto‑ wań do
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Przygotowanie do przestępstwa. Analiza dogmatycznoprawna
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: