Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00402 010087 16951606 na godz. na dobę w sumie
Przymiotnik jako przyłączone wyrażenie predykatywne. Analiza formalizacji - ebook/pdf
Przymiotnik jako przyłączone wyrażenie predykatywne. Analiza formalizacji - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 314
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1168-5 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> praktyczna edukacja, samodoskonalenie, motywacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka jest monografią z zakresu składni predykatowo-argumentowej, poświęconą teorii i metodologii opisu przymiotnika jako wykładnika predykacji niezdaniotwórczej. Celem opisu jest ustalenie sposobów powierzchniowej realizacji treści propozycjonalnych w granicach grupy imiennej z akcesorycznym komponentem przymiotnikowym oraz zbadanie mechanizmów tworzenia struktur polipropozycjonalnych na przykładzie semantyczno-pragmatycznej analizy uwarunkowań współnominalizacji struktur predykatowo -argumentowych w postaci ciągów poliadiektywnych oraz składniowej koegzystencji propozycji jądrowej i adiunktywnej w formie zdaniowej. Poruszana w pracy problematyka wchodzi w obszar badawczy zarówno językoznawstwa teoretycznego, jak i polonistycznego, a w szczególności składni semantycznej, semantyki, pragmatyki oraz gramatyki tekstu.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ISBN 97883-242-1168-5 Dorota Szumska Przymiotnik jako przyłączone wyrażenie predykatywne. Analiza formalizacji universitas 6 Dorota Szumska Przymiotnik jako przyłączone wyrażenie predykatywne. Analiza formalizacji 7 SPIS TREŚCI Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .11 Rozdział I Wprowadzenie: koncepcja opisu przymiotnika jako wyraŜenia predykatywnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .15 I.1. Paradygmat badawczy: podstawowe załoŜenia i aparat pojęciowo- terminologiczny modelu składni predykatowo-argumentowej . . . . . . . . . . . . 15 I.2. Cele opisu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .18 I.3. Merytoryczne uwarunkowania wyboru przedmiotu opisu . . . . . . . . . . . . . . . . .19 I.4. Przymiotnik: preliminaria teoretyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .20 I.4.1. „Przymiotnikowość”: dylematy i rozstrzygnięcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 I.4.2. Charakterystyka powierzchniowo-syntaktyczna przymiotnika: punkty sporne i bezsporne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .23 I.4.3. Hierarchizacja pozycji syntagmatycznych przymiotnika: głos w dyskusji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 I.4.4. Rola kryteriów morfologicznych i powierzchniowo-syntaktycznych w ustaleniu zakresu klasy leksemów adiektywnych . . . . . . . . . . . . . . . . .27 I.5. Baza empiryczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28 I.5.1. Restrykcje semantyczno-syntaktyczne nałoŜone na obiekt opisu . . . . . . . 28 I.5.2. Charakterystyka kwantytatywna wyekscerpowanego materiału językowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 I.6. Potoczność: główne kryterium selekcji materiału źródłowego . . . . . . . . . . . . . 31 I.6.1. Zakres terminu „język potoczny” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31 I.6.2. Potoczność: remedium na ryzyko nadinterpretacji i klucz do aktywnych w procesie tworzenia i rozumienia tekstu konwencji pozajęzykowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .32 I.6.3. Konwencje językowe a pozajęzykowe: waŜkość i trudność ich rozróŜnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .34 8 Spis treœci I.7. Dodatkowe kryteria selekcji materiału źródłowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .37 I.7.1. Piśmienność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .37 I.7.2. Wysoki stopień uprzymiotnikowienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .38 I.7.3. Intertekstualność paradygmatyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .38 I.8. Etapy badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .39 I.9. Dociekania metodologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .40 I.9.1. Problem ograniczonej efektywności powierzchniowej analizy organizacji płaszczyzny treści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .41 I.9.2. Miejsce introspekcji w badaniach semantycznych . . . . . . . . . . . . . . . . .43 I.9.3. Zastosowane metody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .45 Przypisy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .46 Rozdział II Przymiotnik jako wyraŜenie predykatywne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .73 II.1. Kategorialne zróŜnicowanie systemu leksykalnych wykładników predykatu . . .73 II.2. Typy formalnych reprezentacji relacji predykatywnej: relacja predykatywna a związek zdaniotwórczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .77 II.3. Pozycja adnominalna a pozycja przyłącznikowa adiektywnego wyraŜenia predykatywnego (AdjWP) jako komunikacyjnie relewantne sposoby róŜnicowania strukturalizacji treści propozycjonalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . .79 II.4. Pozycja syntagmatyczna przymiotników oceniających i parametrycznych a paradygmat interpretacyjny realizowanych z ich udziałem strukturalizacji SPA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .86 II.5. Struktura pojęciowa przymiotników oceniających i parametrycznych . . . . . . . 94 II.6. Przymiotnikowe derywaty transpozycyjne (AdjDT) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .99 II.6.1. Przymiotniki denominalne jako AdjDT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .99 II.6.2. Transpozycyjność tzw. przymiotników materiałowych . . . . . . . . . . . . 105 II.6.3. Przymiotniki posesywne i ich homonimiczne AdjDT . . . . . . . . . . . . . 108 II.6.4. Komunikacyjne zadania syntaktycznej derywacji przymiotników . . . . 110 II.6.5. Nieorzecznikowość AdjDT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .119 II.7. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .121 Przypisy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 Rozdział III Grupa imienna z przymiotnikiem jako sposób formalizacji treści propozycjonalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .143 III.1. Zakres manifestacji powierzchniowej treści propozycjonalnych . . . . . . . . . . 143 III.1.1. Pojęcie niedokodowania i przekodowania (nadkodowania) tekstu . . . . 143 III.1.2. Rodzaje niedokodowania i przekodowania tekstu . . . . . . . . . . . . . . 144 Spis treœci 9 III.1.3. Typy operacji redukcji powierzchniowej: kompresja a kondensacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 III.1.4. Pleonastyczność jako redundancja nadawcy: pleonazm absolutny a pleonazm względny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 III.2. Pleonastyczne grupy nominalne z przymiotnikiem i ich quasi-pleonastyczne odpowiedniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 III.3. Poliadiektywność monopropozycjonalnej grupy imiennej jako rezultat eksplikatywno-dezintegrującej formalizacji SPA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 III.3.1. Specyfika formalizacji treści propozycjonalnych fundowanych na predykatach reprezentowanych przez tzw. przymiotniki relacyjne (relatywne) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .167 III.3.2. Zasada Domniemania Absorpcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 III.3.3. Tzw. przecinek fakultatywny jako wykładnik zakresu eksterioryzacji w konstrukcjach eksplikatywno-dezintegrujących . . . . . . . . . . . . . . . 174 III.3.4. Eksplikatywno-dezintegrująca nominalizacja SPA fundowanych na predykatach kauzatywnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .176 III.4. Koselekcja współnominalizowanych SPA w polipropozycjonalnych grupach imiennych (PGN) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .178 III.4.1. Kryteria klasyfikacji PGN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 III.4.2. Charakterystyka wewnętrznie zintegrowanych PGN . . . . . . . . . . . . 187 III.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .199 Przypisy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 Rozdział IV Grupa imienna z przymiotnikiem jako wykładnik propozycji adiunktywnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 IV.1. Czynniki determinujące włączenie do formy zdaniowej predykacji niezdaniotwórczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .220 IV.2. Funkcje wartościowania w propozycjach derywowanych . . . . . . . . . . . . . . . . 240 IV.2.1. Wartościowanie implikowane a wartościowanie naddane . . . . . . . . . 240 IV.2.2. Zjawisko projekcji wartościowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .242 IV.2.3. Interakcja semów wartościujących . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .249 IV.3. Niedookreśloność koherencji w propozycjach derywowanych . . . . . . . . . . . 255 IV.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .261 Przypisy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 264 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 Wykaz stosowanych skrótów i symboli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 10 Spis treœci Materiały źródłowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .275 Cytowana literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .307 Indeks terminów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 11 PRZEDMOWA Naszą sprawą nie jest ustanawiać zakazy, lecz dochodzić do umów. (R. Carnap, Zasada Tolerancji w Składni) ChociaŜ R. Carnap – jak na wybitnego przedstawiciela neopozy- tywizmu Koła Wiedeńskiego przystało – strukturą „naturalnych ję- zyków słownych niesystematycznych i logicznie niedoskonałych” [Carnap 1995:14/15] się nie zajmował, to jednak skreślona na kar- tach jego wydanej w 1934 r. „Logische Syntax der Sprache” Zasada Tolerancji w Składni [Carnap 1995:78] moŜe, a nawet powinna, być Ŝywa w pamięci i czynie badaczy właśnie owych języków, jawią- cych się jako „nieidealne” jedynie na tle wysublimowanego obiektu admiracji tzw. filozofii ścisłej, i przekonać ich do słuszności zajmo- wania postawy „językoznawców–botaników”, a nie „językoznawców– –ogrodników”, by przywołać porównanie, którym posłuŜył się W. Pi- sarek w recenzji ksiąŜki B. Krei [Kreja 2000]. Postawy tej, pod wa- runkiem przestrzegania zaleceń autorów „Grammaire Générale et Raisonnée...”, radzącym wszystkim, którzy zajmują się badaniami 12 Przedmowa Ŝywych języków, „zawsze mieć przed oczyma następującą maksymę: sposoby mówienia ustalone przez powszechne uŜycie (usage général) i przyjęte bez sprzeciwu powinny zostać uznane za poprawne, choć- by nawet pozostawały w sprzeczności z regułami i analogią językową. Ale z drugiej strony nie powinno się ich przytaczać z intencją pod- waŜenia reguł i zakłócania analogii, ani po to, by w konsekwencji legalizować inne sposoby mówienia, które nie utrwaliły się w prakty- ce językowej. Inaczej bowiem ten, kto zatrzymywać będzie uwagę jedynie na dziwactwach językowych, nie mając w pamięci powyŜszej maksymy, przyczyni się do tego, Ŝe język pozostanie zawsze niepew- nym i nie posiadając Ŝadnych zasad nie będzie mógł utrwalić się” [Arnauld, Lancelot 1991:49/50], wręcz wymaga obecnie sam obiekt badań językoznawczych. Po przekroczeniu strukturalistycznego Rubikonu, czy teŜ jak chce W. Bolecki po okresie „szamotaniny w obrębie Saussure’owskiej teo- rii znaku” [Sławiński 1998:17], z coraz większą konsekwencją – ko- rzystną dla rozwoju teorii dyskursu i zachęcającą nawet do podej- mowania prób gramatykalizacji procesu rozumienia tekstu [zob. np. Norman 1997, Awdiejew 2004, Awdiejew, Habrajska 2004] – ling- wistyka wprowadza w czyn hasło „Język – narzędzie komunikacji”, pod którym, co warto przypomnieć, paradoksalnie dokonywał się w językoznawstwie przełom strukturalny [Wierzbicka 1966:148]. Jed- nakŜe za sprawą fascynacji rygoryzmem metodologicznym samemu strukturalizmowi nie dane było dochować temu hasłu wierności, por.: „pytania i problemy, na których dziś koncentrują się badania języko- znawców, określane czasem jako poststrukturalne, nie są zupełnie nowe, ale pozostawały dotąd trochę w cieniu tych metodologii struk- turalnych, które zmierzały do formalizacji i modelowania systemu językowego jako głównego przedmiotu badań językoznawstwa” [Ję- drzejko 1995:9, zob. takŜe Schultze, Tabakowska 1995]. Rygoryzm ten, doprowadziwszy do stanu inspirującej frustracji „zawiedzionych strukturalistów” [Skrendo, Jarzębowski, Madejski 2004:289], stał się z jednej strony kamieniem grobowym strukturalizmu, a z drugiej Przedmowa 13 (...) węgielnym poststrukturalizmu, por.: „nie da się przeskoczyć epoki strukturalizmu, choćby się nawet było jak najdalej od stosowania tych metod ze względu na niezaprzeczalne zdobycze, jakie kierunek ten wniósł, zaczynając od przestawienia językoznawstwa z pozycji nauki empirycznej na przynajmniej po części dedukcyjną” [Honow- ska 1984:121]. Ceną za tę wierność jest konieczność pogodzenia się z faktem, Ŝe tak obrany obiekt badań „wymyka się moŜliwościom konsekwentnego opisu w ramach jakiejś jednej teorii lingwistycz- nej” [Jędrzejko 1998:21, a takŜe Jędrzejko 1995:8, Witosz 1997:9, Wróblewski 1998:15, Duszak 1998:8], co sprawia, Ŝe lingwistykę ostatnich lat cechuje – nieprzychylnie postrzegane przez część śro- dowiska językoznawców [Bobrowski 1995] – dąŜenie do „komple- mentaryzmu metodologicznego” [Jędrzejko 2000:59], którego efek- tem ubocznym jest „niespotykana dotąd w dziejach lingwistyki ogromna róŜnorodność kierunków, orientacji i metod, równie łatwo wysuwanych, jak i modyfikowanych lub wręcz zarzucanych, co w su- mie budzi nieufność i poczucie niepewności” [Heinz 1980:56–57]. Efekt tego dąŜenia, a więc kondycja nauki o języku zaleŜy w duŜej mierze właśnie od tego, czy, skoro, jeśli „Ŝyjemy w epoce wyczerpa- nia się wszystkich paradygmatów lingwistyczno-filozoficznych i na- stał, jak się wydaje, czas hiperparadygmatów opartych na idei uni- wersalizmu, na kumulacji wiedzy oraz kooperacji nauk” [Kiklewicz 2004:272/273], będziemy umieli zamienić spór o metodę w dysku- sję o metodzie, a więc zrezygnować z ustanawiania zakazów i docho- dzić do umów, pogodziwszy się z faktem, Ŝe „choć nie ma idealnych teorii lingwistycznych, to jednak kaŜda z nich przybliŜa pewien istot- ny aspekt fenomenu, któremu na imię język” [Nowakowska-Kemp- na 1997:69]. Te luźne refleksje, które moŜna by nazwać uwagami na rozdroŜu myśli, pozwolę sobie zakończyć słowami z przedmowy do wydanej w 1881 r. ksiąŜki L. Szczerbowicza-Wieczora „O skaŜeniu obecnem języka polskiego w prasie”: „Autor (czyt. autorka) ma nadzieję (...), Ŝe jego (czyt. jej) praca chociaŜ niedokładna, przyjęta będzie z takim 14 Przedmowa zajęciem i zamiłowaniem, z jakiem sam (czyt. sama) do niej przystę- pował (czyt. przystępowała)”. Składam najserdeczniejsze podziękowania Recenzentowi, Panu Pro- fesorowi dr. hab. Maciejowi Grochowskiemu, za niezwykle wni- kliwą lekturę mojej pracy oraz wszelkie wskazówki i uwagi krytyczne, które starałam się wykorzystać, by jak najlepiej przygotować ksiąŜkę na spotkanie z – mam nadzieję nie tylko potencjalnym – czytelnikiem. 15 ROZDZIAŁ I WPROWADZENIE: KONCEPCJA OPISU PRZYMIOTNIKA JAKO WYRAśENIA PREDYKATYWNEGO Dajmy spokój bezzałoŜeniowej obserwacji, która jest psychologicznym absurdem i logiczną zabawą. (L. Fleck) I.1. PARADYGMAT BADAWCZY: PODSTAWOWE ZA£O¯ENIA I APARAT POJÊCIOWO-TERMINOLOGICZNY MODELU SK£ADNI PREDYKATOWO-ARGUMENTOWEJ Przedstawione rozumowanie ma charakter dedukcyjno-indukcyjny. Trudno bowiem o czystą dedukcję w nauce, niedysponującej moŜli- wością – jak podkreśla spora część badaczy [Bogusławski 1983a:48, Stanosz 1992:65, Bobrowski 1998:25] – formułowania wyjaśnień nomotetycznych. Z drugiej strony nie sposób nie przyznać racji zwo- lennikom relatywistycznej koncepcji nauki, choćby w osobie cyto- wanego wyŜej L. Flecka [Fleck 1986:123] i zaprzeczyć temu, Ŝe „nie istnieje doświadczenie badawcze bez paradygmatu” [Nowakowska- Kempna 1998:28], czyli przyjąć stanowisko wyznawców tzw. naiw- nego indukcjonizmu, tym bardziej Ŝe „indukcja oparta na ograni- 16 Wprowadzenie: Koncepcja opisu przymiotnika jako wyra¿enia predykatywnego czonej liczbie przypadków jest zawodna” [Quine 1977:509]1. A za- tem, załoŜywszy, Ŝe „analiza sądu stanowi tylko pewną wersję wyzna- wanej ontologii” [Gellner 1984:386], czyli – odwołując się do Heideggerowsko-Gadamerowskiej hermeneutyki [Januszkiewicz 2004:264–265] – jest ukształtowana przez „horyzont poznawczy” [Termińska 1995:23, Jędrzejko 2000:59], stosowne będzie poprze- dzić sformułowanie celu badań i opis ich przedmiotu charaktery- styką obranego do realizacji tego celu gruntu pojęciowo-metodolo- gicznego. Jest to składnia semantyczna, określana takŜe ze względu na klu- czowe pojęcia, którymi operuje, składnią predykatowo-argumentową. Model teoretyczny tej składni oraz jego zastosowanie do opisu kon- kretnego materiału językowego stały się po raz pierwszy tematem obszernego i systematycznego wykładu w opublikowanej w roku 1984 pierwszej, składniowej właśnie, części „Gramatyki współczesnego języka polskiego” autorstwa S. Karolaka, M. Grochowskiego i Z. To- polińskiej2 [Składnia 1984, zob. takŜe Karolak 1977, 1993, 2001a, 2001b, 2002, Nowakowska-Kempna 1988b, Korytkowska 1992]. Wykład ten spotkał się z Ŝywą reakcją środowiska językoznawczego tak w Polsce, jak i za granicą [Bobrowski 1985:52, Nowakowska- Kempna 1988a:144, 1988b:219]3, dostarczając waŜkich argumen- tów w dyskusji o konieczności uwzględniania semantycznych uwa- runkowań kombinatoryki form4. Obecnie, czyli z perspektywy, którą dało ponad dwadzieścia lat, jakie minęły od daty ukazania się wspomnianej publikacji, moŜna stwierdzić, Ŝe zaproponowany w niej model opisu zdań języka natu- ralnego dał początek nurtowi badawczemu, określanemu jako pol- ska szkoła składni semantycznej. Składni, która nie tylko jako teo- ria alternacyjna, co podkreśliła w swojej recenzji I. Nowakowska- Kempna, „zanegowała pewne dotychczasowe rozwiązania”, ale w spo- sób twórczy kontynuowała wysiłki poprzednich badaczy [Nowakow- ska-Kempna 1988a:150], wśród których naleŜy wymienić tak zna- mienitych jak J. Kuryłowicz czy Z. Klemensiewicz, stając się tym samym łącznikiem pomiędzy dawnymi a nowymi językoznawczymi Paradygmat badawczy: podstawowe za³o¿enia i aparat pojêciowo-terminologiczny... 17 laty. Uznane niegdyś za nowatorskie, a moŜe nawet za zbyt nowator- skie, w swoim czasie załoŜenia zdąŜyły juŜ nadać kształt wielu no- wym opracowaniom gramatyki języka polskiego, co przyznają expres- sis verbis sami autorzy [Grzegorczykowa 1996a:6, Nagórko 1998a:9, Wróbel 2001:12]. Model ten jest nie tylko z powodzeniem wykorzy- stywany w szeroko zakrojonych opisach składniowych języków sło- wiańskich [Dalewska-Greń 1999]5, lecz równieŜ okazuje się być in- spirujący na gruncie badań semantycznych, zwłaszcza dla semotak- tyki ujmującej znaczenie słowa jako zhierarchizowany system cech [Tokarski 1988], a takŜe słowotwórczych6. Do podstawowych załoŜeń składni predykatowo-argumentowej naleŜy m.in. ścisłe rozgraniczenie w zdaniach języków naturalnych dwóch płaszczyzn: semantycznej i formalnej, jako strukturalnej re- prezentacji tej pierwszej, a zatem odróŜnienie kombinatoryki sen- sów od kombinatoryki form. Jednostkami płaszczyzny semantycznej są pojęcia funkcjonujące w złoŜonych strukturach pojęciowych, zwa- nych strukturami predykatowo-argumentowymi lub propozycjami, jako predykaty lub argumenty. Korelatami predykatów i argumen- tów na płaszczyźnie formalnej są odpowiednio wyraŜenia predyka- tywne i argumentowe, przy czym wypełnianie pozycji argumentu, czyli bycie wyraŜeniem argumentowym sensu largo jest podstawową funkcją grup imiennych [Topolińska 1999:57/58]. Predykaty są to pojęcia konstytutywne dla danej struktury propozycjonalnej, otwierające miej- sca dla pojęć uzupełniających, czyli argumentów [Karolak 2001a:30]7. Struktura predykatowo-argumentowa wraz z aktualizatorem tempo- ralnym8 jest jako tzw. składnik dyktalny (dictum) podstawowym budulcem semantycznym zdania, współtworząc je wraz ze składni- kiem modalnym, będącym predykatem wyŜszego rzędu, dla którego stanowi argument propozycjonalny [Karolak 2002:204]. Sposób formalnej realizacji tego modelu jest determinowany regułami struk- turalizacji właściwymi dla danego języka, a zatem wiąŜe się z czynni- kami o charakterze idiomatycznym [Jędrzejko 1993a:34], w odróŜ- nieniu od płaszczyzny sensu, którą kształtuje uniwersalna w załoŜe- niu „gramatyka pojęć” [Karolak 1990:7, 2001a:27]. Zjawiska struk- 18 Wprowadzenie: Koncepcja opisu przymiotnika jako wyra¿enia predykatywnego turalne są nie tylko manifestacją idiomatycznych ze swej istoty reguł formalizacji, lecz takŜe powierzchniowym refleksem reguł kombina- toryki pojęć [Jędrzejko 1998:27], przy czym pomiędzy składnią sen- su a składnią formy nie ma wzajemnie jednoznacznej relacji ze wzglę- du na cechującą języki naturalne asymetrię pomiędzy planem wyra- Ŝenia a planem treści [Karolak 1999:87]. I.2. CELE OPISU Osadzenie prezentowanych w pracy rozwaŜań na takim gruncie pojęciowo-metodologicznym było podyktowane dąŜeniem do spo- rządzenia tzw. opisu otwartego, który jako przeciwieństwo opisu zamkniętego, ograniczonego do płaszczyzny formalnej, byłby wolny od presji idiomatyki natury strukturalnej i jako taki mógłby w przy- szłości posłuŜyć jako punkt wyjścia do analizy zjawisk paralelnych komunikacyjnie w innych językach9. Celem opisu jest: • zbadanie wpływu niezdaniotwórczej formalizacji struktury pro- pozycjonalnej na zakres eksplicytacji jej składników; • analiza semantyczno-pragmatycznych uwarunkowań włączania się do formy sentencjonalnej10 treści propozycjonalnych wyra- Ŝonych związkiem niezdaniotwórczym; • określenie typu relacji spójnościowych umoŜliwiających skład- niową koegzystencję treści propozycjonalnych wyraŜonych związ- kiem niezdaniotwórczym, a stanem rzeczy denotowanym przez propozycję podstawową, a więc sformalizowaną w postaci związ- ku zdaniotwórczego. Merytoryczne uwarunkowania wyboru przedmiotu opisu 19 I.3. MERYTORYCZNE UWARUNKOWANIA WYBORU PRZEDMIOTU OPISU Opis koncentruje się na przymiotniku jako jednostce tekstowej pełniącej funkcję członu akcesorycznego grupy imiennej11 o seman- tyczno-syntaktycznym statusie struktury propozycjonalnej. Wybór przymiotnika jako powierzchniowego punktu orientacyjnego, ukie- runkowującego ekscerpcję badanego materiału językowego, był po- dyktowany tym, iŜ adiektywy spełniają nie tylko „wszystkie warunki idealnego wyraŜenia predykatywnego” [Feleszko 1981:100]12, ale właśnie ze względu na swą prymarną powierzchniowo-syntaktyczną funkcję przydawki są jako „niepodstawowe wyraŜenie predykatyw- ne” [Składnia 1984, passim, m.in. 213, 215, a takŜe Zakrzewska 1988] predestynowane do bycia wykładnikiem predykacji niezda- niotwórczej. Nie bez znaczenia był tu równieŜ fakt, iŜ jak do tej pory rozkład akcentów badawczych w samej lingwistyce – determinowany z jed- nej strony zdecydowaną werbocentrycznością „składniowego myśle- nia” [Szupryczyńska 1980a:1, a takŜe Tokarski 1987:6, Bielanin 1989:154, Jędrzejko 1993a:12], z drugiej zaś niekłamanym zaintere- sowaniem rzeczownikiem, tak ze strony semantyki składnikowej, która uczyniła zeń swój reprezentatywny materiał egzemplifikacyjny [Tokarski 1987:50/51], jak i ze strony kognitywnych studiów nad językiem [Nowakowska-Kempna 1993:117]13 – sytuował przymiot- nik jedynie na ścieŜce obok drogi, którą biegły główne szlaki komu- nikacyjne wymiany myśli językoznawczej. Dlatego teŜ, mimo Ŝe lek- semy adiektywne goszczą juŜ na tej ścieŜce od pewnego czasu, do- czekawszy się juŜ kanonu cytowanej literatury, o czym świadczy fakt, iŜ autorzy szeregu prac poświęconych tej klasie wyrazów, właściwie niezaleŜnie od aspektu analizowanego problemu, stopnia indywidu- alizacji prezentowanego ujęcia oraz bardziej lub mniej krytycznego nastawienia do osiągnięć swoich poprzedników, odwołują się w znacz- 20 Wprowadzenie: Koncepcja opisu przymiotnika jako wyra¿enia predykatywnego nej mierze do tych samych opracowań14, wiele kwestii nadal wyma- ga rozstrzygnięcia15, a niektóre rozwiązania – usankcjonowane bar- dziej tradycją opisu niŜ względami merytorycznymi – weryfikacji. PoniewaŜ do miana takich właśnie rozwiązań pretenduje szereg roz- powszechnionych ex usu definicji przymiotnika jako części mowy16, wydaje się konieczne poprzedzić dalsze rozwaŜania komentarzem uzasadniającym przyjęty w niniejszej pracy zakres tego terminu. I.4. PRZYMIOTNIK: PRELIMINARIA TEORETYCZNE I.4.1. „Przymiotnikowoœæ”: dylematy i rozstrzygniêcia ChociaŜ ze zrozumiałych względów trudno jest oczekiwać, by klasa leksemów, wyodrębniona na podstawie kryteriów morfologicznych i/lub składniowych, cechowała się izosemicznością [Gramatyka 1998a:44, 109, Grochowski 2000:2], to jednak w literaturze przed- miotu wciąŜ odciska się ślad pewnych przyzwyczajeń do semantycz- nego wizerunku przymiotnika jako strukturalizacji semantycznej kategorii cechy, czemu daje wyraz wyodrębnianie grupy tzw. „przy- miotników właściwych” [Szupryczyńska 1980a:43/44, Karolak 2001a:42]17, odznaczających się „zgodnością cech syntaktycznych z typowymi dla danej części mowy właściwościami morfologicznymi i s e m a n t y c z n y m i (podkr. D.S.)” [Gramatyka 1998b:60] oraz ich przeciwstawianie stojącym na niŜszym szczeblu hierarchii „przy- miotnikowości” adiektywom „powierzchniowym, morfologicznym” [Nagórko 1987:8]. JednakŜe, jeśli nawet uznać owo przyzwyczaje- nie za malum necessarium i ulegając tradycji opisu przyjąć, Ŝe przy- miotnik ewokuje pojęcie atrybutu (cechy)18, to i tak za wysoką cenę niekonsekwencji i mnoŜenia bytów w postaci wspomnianych wyŜej „przymiotników powierzchniowych” nie uzyska się, poŜądanej, jeśli sądzić po sile owego przyzwyczajenia, jednolitości kategorialno-se- mantycznej tej klasy leksemów. Przymiotnik: preliminaria teoretyczne 21 Wynika to z faktu, Ŝe nazwą „cecha” opatruje się zarówno jako- ści, będące efektem konceptualizacji perceptualnej, a więc wymia- ry, temperaturę, kształt19, kolor, gęstość, czyli własności wewnętrz- ne, inherentne20 czy niezbywalne [Nagórko 1987:77], jak i te, które są wynikiem kategoryzacji konceptualnej, czyli cechy psychiczne, skłonności do działań i stanów. PoniewaŜ określone „jakości dozna- niowe, czyli zdolne do wywołania wraŜenia zmysłowego” [Arystote- les 1990:50]21, naleŜąc do kategorii pierwszego stopnia, czyli opisu- jących zjawiska świata zewnętrznego [Grzegorczykowa 1996b:22], mają jednocześnie zdolność implikowania kategorii drugiego stop- nia, do których naleŜą, obok ilości i czasu, modalność, ewaluacje i ekspresje [Grzegorczykowa, loc.cit.], przekładając się na właści- wości utylitarne, czy teŜ jak określają to kognitywiści interakcyjne [Lakoff 1987:51 za Kleiber 2003:93, zob. takŜe Witosz 1997:124– 129] i wartościujące, ogranicza to moŜliwości precyzyjnego rozróŜ- nienia tzw. „przymiotników jakościowych” i „oceniających”22, prze- ciwstawianych w triadycznym i cieszącym się zarówno dobrą, jak i złą sławą, ale niewątpliwie popularnym podziale adiektywom względ- nym [Sussex 1975, Szupryczyńska 1980a:27, 1980b:2, Nagórko 1983:144, Karolak 1984:44–45, Markowski 1986:72–73, Teoria 1996:24]. Z kolei bardziej szczegółowe podziały znaczeniowe leksemów przymiotnikowych23 sprowadzają się w większości przypadków do klasyfikacji samych cech pod kątem sposobu ich konceptualizacji, uzupełnianej nierzadko o kategoryzację obiektów rzeczywistości pozajęzykowej, którym cechy te mogą przysługiwać. Wymownym przykładem jest choćby propozycja A.N. Šramma, który wyróŜnia tzw. przymiotniki zmysłowe, sensoryczne (w oryg. empirijnye), dzie- ląc je na nazywające cechy odbierane wzrokiem, słuchem, węchem, dotykiem, smakiem, napięciem mięśni [Šramm 1979:24] i przeciw- stawiając tzw. przymiotnikom umysłowym, mentalnym (w oryg. ra- cionalnye), podzielonym z kolei m.in. na nazywające cechy człowie- ka, zwierząt, przedmiotów [Šramm 1979:34]. Wyodrębnia się teŜ grupy leksemów adiektywnych na podstawie ich przynaleŜności do 22 Wprowadzenie: Koncepcja opisu przymiotnika jako wyra¿enia predykatywnego określonych pól leksykalno-semantycznych. Tym sposobem dość dokładnej analizy semantycznej doczekały się przymiotniki, bę- dące strukturalizacją takich „domen pojęciowych” [Tabakowska 2001:59]24 jak: barwa [np. Tokarski 1995a, Teodorowicz-Hellman 1999], emocje [np. Buttler 1977, 1978, Nowakowska-Kempna 1998, Szumska 2000b], wymiary [np. Grzegorczykowa 1996c, Linde-Usiek- niewicz 1996, Nilsson 1997], cechy psychiczne [Puzynina 1991], oceny [np. Nagórko 1982, Jędrzejko 1993b, Kreisberg 1999], war- tości, gdzie prymat wiodą przymiotniki dobry i zły [np. Vendler 1967, Termińska 1980, Puzynina 1992a:50, 1992b:51/52, Krzeszowski 1998], czas (tzw. przymiotniki temporalne)25 [np. Zviozdova, Kar- pińska 1996]. Te cząstkowe, nieraz wręcz niebezpiecznie atomistycz- ne opisy nie tworzą pełnego semantycznego wizerunku klasy przy- miotników26. Dlatego teŜ, jeśli zawierzyć pragmatycznej zasadzie prawdziwości Ch.J. Pierce’a głoszącej, iŜ ostatecznym sprawdzianem prawdy jest działanie, które ona dyktuje czy inspiruje i zgodzić się ze stwierdzeniem, Ŝe „w przypadku przymiotników nie wypracowano, jak dotąd, systematyzacji znaczeniowej mającej szersze zastosowa- nie” [Śliwiński 1990:48], to przyznać trzeba, Ŝe właściwie nie ma motywacji do posiłkowania się kryterium semantycznym przy defi- niowaniu leksemów adiektywnych (tak jak i notabene innych części mowy)27. Nie moŜe zatem dziwić, Ŝe coraz konsekwentniej za cechy definicyjne przymiotnika jako jednostki płaszczyzny powierzchnio- wej przyjmuje się jego własności morfologiczne28 i/lub syntaktyczne. JednakŜe i tu klarowność charakterystyki adiektywów ma swoje dość precyzyjnie określone granice. W przypadku morfologii w granicach tych sytuują się fleksyjne kategorie przypadka, liczby i rodzaju, a poza którymi, mimo Ŝe od czasów opublikowania pionierskiej pracy E. Sapira upłynęło ponad pół wieku [Sapir 1944], znajduje się kategoria stopnia [Kiklewicz 1999:6]. Jest ona zaliczana raz do słowotwórczych ze względu na nie dość sprecyzowane restrykcje nakładane na tworzenie form kompa- ratywnych od poszczególnych przymiotników oraz charakter relacji semantycznych pomiędzy formami stopnia wyŜszego a formami stop- Przymiotnik: preliminaria teoretyczne 23 nia równego [Szupryczyńska 1980a:19, Nagórko 1983:149, Grama- tyka 1998b:504–505, Szumska 2001a:6], raz, częstokroć pod naci- skiem prawa zwyczajowego, reprezentowanego przez praktykę lek- sykograficzną, do fleksyjnych [Saloni, Świdziński 1998:100]. I.4.2. Charakterystyka powierzchniowo-syntaktyczna przymiotnika: punkty sporne i bezsporne Przy charakterystyce syntaktycznej, a ściślej powierzchniowo-syn- taktycznej, spór „graniczny” toczy się o zakreślenie obszaru syntak- tycznych „powinności” przymiotnika, czyli ostateczne ustalenie reper- tuaru jego definicyjnych pozycji syntagmatycznych. Nie jest to zada- nie łatwe, zwaŜywszy, Ŝe leksemu przymiotnikowego moŜna spodzie- wać się na kaŜdym szczeblu zhierarchizowanej struktury zdaniowej jako: • przydawki, por.: (1) Kupiłam wczoraj ciekawą ksiąŜkę; • przydawki dopowiadającej [Zakrzewska 1988], inaczej orzekają- cej [Klemensiewicz 1969a:65, Labocha 1996:53], por.: (2) Waliz- kę, duŜą i cięŜką, trudno było nieść w tłumie; • orzecznika w orzeczeniu imiennym, por.: (3) Film był długi i nie- ciekawy; • określnika predykatywnego, zwanego takŜe przydawką okoliczni- kową [Szober 1966:316]29 czy teŜ adwerbalną [Heinz 1988b:115], por.: (4) Ojciec przyjechał głodny i zmęczony. Niektórzy badacze proponują jeszcze rozszerzyć ten repertuar, wyróŜniając dodatkowo funkcje: • inicjalnego określenia predykatywnego [Czapiga 1996:33], por.: (5) Piękna i dystyngowana, budziła podziw; • określenia predykatywnego w postpozycji do członu nominalnego i werbalnego [Czapiga 1995:39, zob. takŜe Czapiga 1997], por.: (6) Zobaczył góry, groźne i majestatyczne; • orzecznika znaczeniowego [Mirowicz 1947b:129/130], czyli przy- 24 Wprowadzenie: Koncepcja opisu przymiotnika jako wyra¿enia predykatywnego dawki określającej orzecznik, który jest, cytując Z. Topolińską, „informacyjnie pusty i stanowi t y l k o f o r m a l n e o p a r c i e d l a o k r e ś l e ń” (podkr. D.S.) [Składnia 1984:332]30, por.: (7) Choroba jest przykrą rzeczą jako równowaŜne komunikacyjnie zda- niu Choroba jest przykra (przykład za Mirowicz, loc.cit.). Te dodatkowe propozycje (przykłady 5–7) są o tyle trudne do bezwarunkowego zaakceptowania, iŜ świadczą o nie dość konse- kwentnym oddzielaniu kombinatoryki form i składni szyku od kom- binatoryki sensów. OtóŜ nie ma powodów, by fakt moŜliwości zaj- mowania przez określenie predykatywne róŜnych pozycji w szyku li- nearnym zdania traktować jako powierzchniowy refleks róŜnic se- mantyczno-syntaktycznych i przekładać je na róŜnice funkcjonalne31. Tak samo jak nie czyni się takich zabiegów w stosunku do pozosta- łych członów zdania. NiezaleŜnie bowiem od owej lokalizacji tzw. „określenie predykatywne” ma o b l i g a t o r y j n i e nierestryktyw- ny32, a więc rematyczny charakter33 i tym róŜni się od przydawki, czyli tzw. „określenia atrybutywnego”34, które moŜe być zarówno re- stryktywne, jak i nierestryktywne35. Pojawianie się określenia predy- katywnego w pozycji inicjalnej, dość rzadkie, jeśli oprzeć się na da- nych Z. Czapigi, z których wynika, Ŝe ma ono miejsce zaledwie w 1 badanych przypadków [Czapiga 1996:41], naleŜy wiązać z przyczy- nami o charakterze nazwijmy to „wyŜszej konieczności syntaktycz- nej”, do których naleŜy, po pierwsze, wyraŜenie podmiotu zaimkiem, co sprawia, Ŝe nie moŜe on się składniowo integrować z członem akcesorycznym w konstytuowanej przez siebie syntagmie nominal- nej (przykład 8), po drugie, brak wykładnika podmiotu, spowodo- wany maksymalną kompresją tematyczną36 (przykład 9), por.: (8) Wysoki, sztywny, chodził on po salonie (przykład za Czapiga 1996:33); (9) Zdziwiony, wodził za nią wzrokiem (przykład za Czapiga 1996:41). Przymiotnik: preliminaria teoretyczne 25 Do nieco szerszego komentarza skłania propozycja wyróŜniania funkcji orzecznika znaczeniowego, przy czym krytyka tyczy tu raczej litery niŜ ducha. Niewątpliwie pokazanie na przykładzie relacji po- między orzecznikiem jako członem konstytutywnym grupy nominal- nej a przydawką jako jej członem akcesorycznym, Ŝe hierarchia po- wierzchniowo-syntaktyczna nie musi odzwierciedlać hierarchii se- mantyczno-syntaktycznej, co więcej, Ŝe powierzchnia leksemowa komunikatu moŜe wykazywać pewne nadwyŜki strukturalne w sto- sunku do swej powierzchni semantycznej37, bo do tego moŜna spro- wadzić istotę wyróŜniania funkcji tzw. „orzecznika znaczeniowego”, zasługuje na uwagę. JednakŜe pod pewnymi warunkami, a raczej korygującymi uściśleniami38. Po pierwsze, spostrzeŜenie to winno być poparte przykładami rzeczywiście ilustrującymi opisywany stan rzeczy, czyli zdaniami, w których obecność bądź brak orzecznika nie ma wpływu na ich paradygmat interpretacyjny, czyli zdaniami z tzw. pleonazmem niefunkcjonalnym [Grochowski 1999:50] typu (10) Sukienka była koloru niebieskiego; a nie egzemplifikacjami, w których stwierdza się jedynie niemoŜ- ność elidowania przydawki przyorzecznikowej, bowiem fakt ten nie dowodzi jeszcze włoŜenia w pozycję orzecznika wyraŜenia pustego informacyjnie, a właśnie tego typu exemplum jest przytoczone przez A. Mirowicza39. I.4.3. Hierarchizacja pozycji syntagmatycznych przymiotnika: g³os w dyskusji Trudność wyselekcjonowania spośród wyŜej wymienionych „moŜ- liwości syntaktycznych” przymiotnika tych o statusie „powinnościo- wym” przy załoŜeniu osiągnięcia jednolitości powierzchniowo-skład- niowego wizerunku adiektywów sprowadza się do pogodzenia się z faktem, Ŝe miano kategorialnie relewantnej moŜna przypisać tu 26 Wprowadzenie: Koncepcja opisu przymiotnika jako wyra¿enia predykatywnego tylko funkcji przydawki (w pozycji przyrzeczownikowej) jako jedy- nej, na którą generalnie nie są nałoŜone ani restrykcje semantycz- ne40, ani formalne41. Niezaakceptowanie tego stanu rzeczy42, przeja- wiające się w traktowaniu pozycji przyrzeczownikowej jako wtórnej w stosunku do przyłącznikowej i stosowaniu jako kryterium przy- miotnikowości testu transpozycji z przydawki do orzecznika, ozna- cza uznanie wspomnianych restrykcji za kryteria relewantne w klasy- fikacji powierzchniowo-syntaktycznej i jest niczym innym jak po- wrotem do znanej z podziału semantycznego dychotomii przymiot- niki jakościowe, czyli bez blokady pozycji orzecznika vs. przymiotni- ki relacyjne, czyli z zablokowaną pozycją orzecznika, inaczej stale atrybutywne, nieprzyłącznikowe, niepredykatywne [Szupryczyńska 1980a:43/44, Tokarski 1987:7], do których kwalifikuje się znako- mita większość przymiotników denominalnych i deadwerbialnych. Przyjęcie w ślad za J. Kuryłowiczem, Ŝe „w językach, w których istnieje odrębna kategoria formalno-znaczeniowa przymiotnika ma on prymarnie funkcję przydawkową, sekundarnie zaś orzecznikową” [Kuryłowicz 1969:23], a zatem, Ŝe „przydawka przymiotnikowa nie jest transformacją z orzecznika” [Kuryłowicz, loc.cit.]43 jest w owym sporze o prymarną funkcję syntaktyczną przymiotnika jedynym roz- wiązaniem, w którym theoria et praxis „w jednym stoją domu”44, po- niewaŜ – jak zaświadcza zgromadzona przez zajmujących się tym pro- blemem badaczy dokumentacja materiałowa [Bolinger 1967:3, Vol f 1978:158, Topolińska 1984:149, Gramatyka 1998a:89] – taka hie- rarchia funkcji składniowych przekłada się na hierarchię zasięgu dystrybucyjnego45, dającemu wyraz – jak to ponad pięćdziesiąt lat temu określił A. Mirowicz – „ekspansywności kategorii przydawki” [Mirowicz 1947b:128]. Przymiotnik: preliminaria teoretyczne 27 I.4.4. Rola kryteriów morfologicznych i powierzchniowo-syntaktycznych w ustaleniu zakresu klasy leksemów adiektywnych Tendencja do umieszczania przymiotnika w pozycji członu akce- sorycznego syntagmy nominalnej ma swoje morfologiczne uzasad- nienie w zdolności adiektywów do pełnej kongruencji pod wzglę- dem rodzaju, liczby i przypadka. A zatem, skoro w językach o boga- tej fleksji, a do takich zaliczyć naleŜy m.in. właśnie język polski, cechy kombinatoryczne są zakodowane morfologicznie, to czy w de- finicji przymiotnika odda się pierwszeństwo kryteriom morfologicz- nym, co radzą, nawiązując do propozycji W. Porzezińskiego46, Z. Sa- loni i M. Świdziński [Saloni, Świdziński 1998:95], czy teŜ syntak- tycznym, podzielając opinię, Ŝe „najistotniejszą cechą przymiotnika jest jego zaleŜność składniowa od rzeczownika” [Kurkowska 1953:6]47, nie spowoduje to właściwie Ŝadnej radykalnej zmiany zakresu oma- wianej klasy leksemów. Jest bowiem oczywiste, Ŝe spełnienie syn- taktycznych kryteriów przymiotnikowości, do których zalicza się występowanie w związkach akomodowanych, nierządzenie nadrzęd- nikiem zdania ani swoim nadrzędnikiem, którym z reguły jest rze- czownik właściwy i bycie rządzonym przez rzeczowniki pod wzglę- dem wartości przypadka, rodzaju i liczby [Wróbel 1996:97, 2001:79, a takŜe Węgrzynek 1993:84], jest determinowane posiadaniem przez leksem określonego repertuaru własności morfologicznych. Zasto- sowanie kryteriów syntaktyczno-morfologicznych, czy teŜ morfolo- giczno-syntaktycznych48 z jednoczesnym odrzuceniem „uprzedzeń” semantycznej natury znacznie poszerza klasę przymiotników49, bo- wiem konsekwencją odejścia w pewnym stopniu od modi cognoscendi adiektywów na rzecz ich modi essendi jest dołączenie do tej klasy funkcjonalnej, obok jej standardowych reprezentantów, takŜe li- czebników porządkowych, wielorakich, wielokrotnych i mnoŜnych50, zaimków dzierŜawczych, zaimków określających51 oraz imiesłowów przymiotnikowych52 [Wróbel 1996:97, 2001:79, Szupryczyńska 1980:12, 145]53. 28 Wprowadzenie: Koncepcja opisu przymiotnika jako wyra¿enia predykatywnego I.5. BAZA EMPIRYCZNA I.5.1. Restrykcje semantyczno-syntaktyczne na³o¿one na obiekt opisu PoniewaŜ przyjęcie takiego zakresu klasy przymiotników, uzasad- nione osiągnięciem – jak się wydaje – maksymalnie moŜliwej jedno- litości jej charakterystyki morfologiczno-składniowej, oznacza zara- zem daleko posuniętą niejednorodność semantycznego wizerunku przynaleŜnych do niej leksemów, realizacja postawionego w pracy celu badań wymaga nałoŜenia na przedmiot opisu zgodnych z tym celem restrykcji o charakterze semantyczno-syntaktycznym. OtóŜ opis obejmuje tylko przymiotniki współtworzące lub mogące współ- tworzyć tzw. – według terminologii i definicji Z. Topolińskiej – „pod- stawową frazę imienną” [Topolińska 1972:48]54, inaczej „grupę ją- drową” [Składnia 1984:331], co oznacza, Ŝe poza zasięgiem analizy znalazły się adiektywy będące wykładnikami charakterystyki referen- cjalnej [Składnia 1984:331], inaczej „stosunków którościowych” [Topolińska 1972:51/52], i ilościowej [Składnia 1984, loc.cit.]. Analiza nie obejmuje równieŜ przymiotników wchodzących w skład grupy jądrowej, które Z. Topolińska określa – jak sama pisze – „wy- soce umowną etykietką” (...): atrybuty relacyjne [Składnia 1984:374], a którą opatruje wykładniki predykatów modalnych, a ściślej mo- dalności intradyktalnej55 typu prawdopodobny, przypuszczalny, koniecz- ny, itp. [Lyons 1971:341, Topolińska 1981:161, Grzegorczykowa 1981a:51, 1990:138–152], przymiotniki dzierŜawcze, liczebnikowe, wielorakie i mnoŜne, a takŜe „orientujące względnie w czasie i prze- strzeni jak tutejszy, dzisiejszy” [Składnia 1984, loc.cit.]. Posiłkując się innym rozróŜnieniem, wprowadzonym przez tę samą autorkę, moŜna stwierdzić, Ŝe obiektem opisu są wyłącznie przymiotniki mo- dyfikujące (modifiers)56. W odróŜnieniu od przymiotników określo- nych jako kwantyfikujące (quantifiers) i obejmujących adiektywy klasyfikowane w tradycyjnych ujęciach części mowy jako zaimki określające i liczebniki porządkowe, są one aktywne w stochastycz- Baza empiryczna 29 nym procesie tworzenia tekstu „in the sense that they restrict the choice and thus increase the predictability of their chosen argu- ments” [Topolińska 1984:151]. Aby zebrany materiał faktograficzny moŜliwie najbardziej adekwat- nie do praktyki językowej dokumentował warunki wprowadzania za pośrednictwem przymiotnika do struktury zdaniowej predykacji nie- zdaniotwórczej, na ekscerpowane adiektywy modyfikujące nie zo- stały nałoŜone Ŝadne dodatkowe ograniczenia, np. immanentno-se- mantycznej natury, które z jednej strony na pewno bardziej ujedno- liciłyby otrzymany materiał empiryczny, ułatwiając tym samym jego analizę, lecz z drugiej – w sposób nieuzasadniony postawionym w pra- cy zadaniem – zdecydowanie go zuboŜyły57. I.5.2. Charakterystyka kwantytatywna wyekscerpowanego materia³u jêzykowego Wykorzystana do realizacji celów badawczych prezentowanej pracy baza empiryczna rejestruje uŜycie 860 przymiotników58 jako wykład- ników predykacji niezdaniotwórczej w 5 tysiącach polipropozycjo- nalnych struktur zdaniowych wyekscerpowanych z krótkich, średnio dwustronicowych tekstów ciągłych drukowanych w latach 1996–2004 na łamach tzw. czasopism kolorowych o zasięgu ogólnopolskim59. Zdania te są powierzchniowymi realizacjami propozycji podstawo- wych zarówno fundowanych na predykatach I rzędu, czyli implikują- cych argumenty przedmiotowe typu p(x), p(x,y) itd., jak i na predy- katach II rzędu, tzn. otwierających miejsce dla uzupełnień propozy- cjonalnych (argumentów zdarzeniowych) typu P(x,p), P(p,q) itd.60 W przełoŜeniu na język tradycyjnego opisu syntaktycznego, wytycza- jącego nierelewantną dla składni semantycznej cezurę pomiędzy zda- niami na podstawie testu ilości orzeczeń, oznacza to, Ŝe w badanym materiale znalazły się struktury polipropozycjonalne reprezentujące zarówno zdania pojedyncze z orzeczeniem, będącym wykładnikiem predykatu I rzędu, typu 30 Wprowadzenie: Koncepcja opisu przymiotnika jako wyra¿enia predykatywnego (11) Zniecierpliwony Piotr wyszedł z pokoju; lub predykatu II rzędu, typu (12) Wątpię w doświadczenie tego młodego taternika; jak równieŜ zdania złoŜone podrzędnie, w których podrzędne zdanie składowe jest powierzchniowym korelatem argumentu propozycjo- nalnego, stanowiącego wewnętrzny składnik propozycji jądrowej, typu (13) Myślę, Ŝe ta ciekawa rozmowa będzie początkiem szerszej dyskusji. Dodatkowo w skład korpusu faktograficznego weszło 500 tytu- łów artykułów prasowych, ilustrujących wykorzystanie adiektywów do realizacji operacji redukujących, mających na celu uniejednozna- cznienie potencjału makrostrukturalnego tekstu, czyli tego, „o czym tekst moŜe być” [Duszak 1998:138–139]. By zweryfikować słuszność wstępnej hipotezy o występowaniu w eksplorowanych tekstach przymiotników reprezentujących słow- nictwo częste, sprawdzono usytuowanie wyekscerpowanych lekse- mów adiektywnych na listach rangowych i frekwencyjnych zamiesz- czonych w: „Słowniku frekwencyjnym polszczyzny współczesnej” [Słownik 1990]61, „Słownictwie tematycznym języka polskiego” [Cy- gal-Krupa 1986] oraz „Subiektywnym prawdopodobieństwie wyra- zów polskich” [Jassem, Gembiak 1980]. Rezultaty tej weryfikacji przedstawiają się następująco: • na 531 odnotowanych w „Słowniku...” przymiotników w zebra- nym korpusie znalazło się 310, czyli 58 , z czego 74 na liście 100 przymiotników o najwyŜszej frekwencji; • na 700 leksemów adiektywnych w „Słownictwie tematycznym”, zamieszczającym tylko leksemy częste, czyli takie, dla których wskaźnik częstości absolutnej (F) jest wyŜszy niŜ 15, w korpusie znalazło się 307, czyli 43 ; Potocznoœæ: g³ówne kryterium selekcji materia³u Ÿród³owego 31 • na 220 przymiotników w „Subiektywnym prawdopodobieństwie...” w korpusie znalazło się 147, czyli 66 , w tym wszystkie, czyli 100 zakwalifikowanych przez autorów tego źródła jako częste. Z przytoczonych danych wynika, Ŝe korpus materiałowy stano- wiący empiryczną bazę prezentowanych rozwaŜań teoretycznych do- kumentuje uŜycie w zaleŜności od rodzaju konfrontowanego źródła odpowiednio 74 , 43 i 100 przymiotników zaliczonych do czę- stych w języku polskim. Uśredniając te liczby, moŜna stwierdzić, Ŝe większość, bo 72 wyekscerpowanych z tekstów adiektywów naleŜy do słownictwa częstego. Leksemy nieodnotowane w cytowanych wyŜej źródłach są to przede wszystkim derywaty odrzeczownikowe rzadkie lub wręcz tworzone okazjonalnie na potrzeby danego tekstu, np. obcasowy, które równieŜ – zgodnie z przyjętym załoŜeniem – zostały włączone do analizowanego materiału. I.6. POTOCZNOŒÆ: G£ÓWNE KRYTERIUM SELEKCJI MATERIA£U (cid:143) R Ó D £ O W E G O I.6.1. Zakres terminu „jêzyk potoczny” Wyborowi rodzaju źródła eksplorowanego materiału przyświeca- ła idea przeprowadzenia badań na tekstach reprezentujących język potoczny lub najbardziej do niego zbliŜonych. PoniewaŜ wyraŜenie „język potoczny” funkcjonuje niejednolicie na gruncie teorii języka [Smółkowa 2001:74–75]62 ze względu na zróŜnicowany zakres przy- pisywanych pojęciu „potoczności” desygnatów, naleŜy sprecyzować przyjęte tu rozumienie tego terminu. OtóŜ termin „język potoczny” traktuje się tu jako równozakresowy z terminem „język obiegowy”, definiowanym przez A. Markowskiego jako „podstawowy typ języka ogólnego, wspólny wszystkim jego uŜytkownikom, uŜywany w sytu- acjach nieoficjalnych jako język prymarny” [Markowski 1993:101] 32 Wprowadzenie: Koncepcja opisu przymiotnika jako wyra¿enia predykatywnego z jednoczesnym uznaniem potoczności za werbalizację „zdroworoz- sądkowej wiedzy wspólnej” [Termińska 1995:25]63, czy teŜ tzw. „zamkniętego myślenia” [Eco 1994:96]. Takie rozumienie potocz- ności przyjęte w niniejszej pracy równoznaczne z sytuowaniem jej zgodnie z koncepcją J. Bartmińskiego w kategoriach semantycznych i gnoseologicznych [Bartmiński 1992:51]64 bynajmniej nie musi i nie implikuje negacji pojmowania jej równieŜ, ale nie j e d y n i e w ka- tegoriach stylistyczno-komunikacyjnych, co proponuje konkurują- ca z „opolską”, a właściwie „opolsko-lubelską”, koncepcja „warszaw- ska”65. Zamysł sięgnięcia do rezerwuarów języka potocznego nie był po- dyktowany dającym się zaobserwować ostatnimi laty zdecydowanym wzrostem zainteresowania badaczy języka potocznością (w obu wspo- mnianych kategoriach)66, pozostającym nie bez wpływu na proces jej nobilitacji67. Choć niewątpliwie realizację tego zamiaru ułatwiła będąca rezultatem mody na potoczność68 ekspansja tej odmiany polszczyzny [Kita 1991:170, Lubaś 1996:13, 2000:169], por.: „styl potoczny obejmuje całą szeroką gamę wypowiedzi zarówno ustnych (...), jak teŜ wypowiedzi pisanych, (...) równieŜ zróŜnicowanych ga- tunkowo (listy i pamiętniki)69, dzienniki prywatne, reportaŜe, pora- dy Ŝyciowe, poradniki, artykuły i komentarze w prasie wysokonakła- dowej” [Bartmiński 1992:39]. U podstaw tej decyzji legły względy czysto merytoryczne70 determinowane tekstocentrycznością prowa- dzonych badań71. I.6.2. Potocznoœæ: remedium na ryzyko nadinterpretacji i klucz do aktywnych w procesie tworzenia i rozumienia tekstu konwencji pozajêzykowych Badacz biorący za punkt wyjścia swej refleksji nad językiem tyleŜ interesujący, co trudny do ostatecznego zakreślenia obszar „media- cji semiotycznych” pomiędzy planem treści a planem wyraŜenia, któ- rych tekst jest materialną i jedynie fragmentaryczną, a więc podatną na róŜnorakie operacje redukcji powierzchniowej72 manifestacją73, moŜe wpaść w pułapkę nadinterpretacji, którą owa fragmentarycz- Potocznoœæ: g³ówne kryterium selekcji materia³u Ÿród³owego 33 ność zastawia na kaŜdego odbiorcę. I to niezaleŜnie od tego, Ŝe jak zauwaŜa M. Nystrand, nadawca „formułuje swoje intencje na miarę oczekiwań i moŜliwości percepcyjnych” odbiorcy, a ten z kolei „okre- śla swój stan zrozumienia tekstu w kategoriach domniemanych in- tencji” nadawcy [Nystrand 1986 za Duszak 1998:60–61]. Ów stan zrozumienia, najlapidarniej rzecz ujmując bez prób konkurowania z dorobkiem lingwistyki tekstu74, to dokonanie rekonstrukcji bazy eksplicytacyjnej komunikatu, prowadzącej do izomorfizmu pomię- dzy planem formy a planem treści. Taka rekonstrukcja wymaga od odbiorcy w równym stopniu aktywizacji wiedzy językowej oraz poza- językowej, w tym takŜe, albo nawet przede wszystkim właśnie zdro- worozsądkowej wiedzy wspólnej, kreującej standardowy wizerunek rzeczywistości, przekładający się na tzw. „językowy obraz świata”, który jest punktem odniesienia przy określaniu ontologicznego sta- tusu universum interpretowanego tekstu75. JednakŜe jej rezultat nie jest ani w pełni przewidywalny dla samego nadawcy, ani w pełni obiektywnie weryfikowalny na warsztacie badacza języka, por.: „Texts frequently say more than their authors intended to say, but less than what many incontinent readers would like them to say” [Eco 1990:205]. W przypadku tekstów potocznych ryzyko dołączenia do grona owych „incontinent readers”, czy teŜ jak tłumaczy M. Nowotna, opie- rając się na francuskojęzycznej wersji cytowanej ksiąŜki U. Eco [Eco 1992], „rozpasanych czytelników” [Nowotna 1998:64], jest zmini- malizowane. Wpływa na to wysoki stopień zarówno konwencjonali- zacji sposobu ujęzykowienia warstwy znaczeniowej, wynikający z fak- tu, Ŝe teksty potoczne są efektem podpisania „kontraktu komu- nikacyjnego” („pact of discourse”) [Nystrand 1986 za Duszak 1998:60] (przeciętnego lub nie) nadawcy z przeciętnym odbiorcą, jak i trywialności przekazywanych treści, gdyŜ utrwalają one „elemen- tarne struktury myślenia i percepcji świata” [Bartmiński 1992:38], a interakcja znaczeń76 nie przekracza tu sfery konotacji „społecznie ustabilizowanych” [Puzynina 1992:51, Witosz 1997:115]77, w od- róŜnieniu od tekstów bardziej kreatywnych, np. proza artystyczna, 34 Wprowadzenie: Koncepcja opisu przymiotnika jako wyra¿enia predykatywnego poezja, bazujących na konotacjach okazjonalnych78. Jednocześnie te same teksty są doskonałym źródłem pozyskiwania dokumentacji empirycznej dla aktywnych w procesie tworzenia i odbioru tekstu konwencji pozajęzykowych79, aplikowanych przez tychŜe uŜytkow- ników jako swoisty filtr w sposób naturalny ograniczający moŜliwoś- ci rozbudowy paradygmatów interpretacyjnych zredukowanych po- wierzchniowo przekazów werbalnych. MoŜliwość skorzystania z tej bazy jest szczególnie istotna przy badaniu przymiotnika jako jednostki tekstowej, będącej formalizacją predykatu z jednej a członem akcesorycznym grupy imiennej z dru- giej strony dlatego, Ŝe organizacja syntagmy nominalnej z jego udzia- łem jest determinowana – pomijając oczywiście reguły formalno- gramatyczne – nie tylko semantyczno-kombinatorycznymi własno- ściami reprezentowanego przez leksem adiektywny pojęcia konsty- tutywnego, lecz równieŜ konwencjami pozajęzykowymi80. Nakładają one na pozycje argumentów dodatkowe ograniczenia selekcyjne, któ- rych źródłem jest kryterium standardowości, zawęŜające klasę sub- stytucyjną potencjalnych wypełnień tych pozycji do wyraŜeń desy- gnujących obiekt, o którym z w y k l e (s t a n d a r d o w o) moŜna orzekać dany predykat81. I.6.3. Konwencje jêzykowe a pozajêzykowe: wa¿koœæ i trudnoœæ ich rozró¿nienia RozróŜnienie konwencji językowych i pozajęzykowych (komuni- kacyjnych) jest niełatwym zadaniem82 ze względu na zjawisko ich konwergencji spowodowane silną korelacją pomiędzy kompetencją językową a potoczną i zdeterminowaną obowiązującym w danej spo- łeczności standardem kulturowym wiedzą o świecie83. Negacja tego podziału, naleŜąca m.in. do podstawowych postulatów semantyki rozumienia84 ukształtowanej na gruncie poznawczo zorientowanego językoznawstwa i zarazem grunt ten kształtującej [Tokarski 1995b:6] usuwa kusząco radykalnie te trudności, przecinając definitywnie se- mantyczno-pragmatyczny węzeł gordyjski przekazu werbalnego. Jed-
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Przymiotnik jako przyłączone wyrażenie predykatywne. Analiza formalizacji
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: