Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00289 006937 20265518 na godz. na dobę w sumie
Przypadki kryminalne Ciemna liczba przestępstw przeciwko bezbronnym - ebook/pdf
Przypadki kryminalne Ciemna liczba przestępstw przeciwko bezbronnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 318
Wydawca: Wydawnictwo Naukowe Silva RERUM Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-66353-62-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> popularnonaukowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Ciemna liczba przestępstw zawiera te czyny kryminalne, którą są poza oficjalnymi
danymi na temat przestępczości. Nie zgłaszają przestępstw ofiary, które boją się zawiadomić
Policję, bo czują strach przed reakcją sprawcy. Strach działa na nie paraliżująco.
Dzieje się tak w wyniku stosowania przez sprawców różnego rodzaju przemocy, a także
gróźb i szantażu. Pokrzywdzeni obawiają się też tego, że organy ścigania nie pomogą
rozwiązać problemu, zwłaszcza jeśli już w przeszłości osoby te nie otrzymały pomocy
służb mundurowych przy zgłaszaniu naruszeń prawa. Czasami pokrzywdzeni nie
zgłaszają z powodu poczucia wstydu, braku wsparcia bliskich i wsparcia społecznego.
Nie złożą oficjalnego zawiadomienia, kiedy nie znają przepisów i procedur, a sytuacja
ich przerasta. Nie zgłaszają, kiedy uczynić tego nie mogą. Dotyczy to przestępstw
przeciwko życiu, kiedy ofiara jest osobą zaginioną, a w rzeczywistości stała się ofiarą
zabójstwa, zaś ciało sprawa ukrył. Nie może także zgłosić faktu pokrzywdzenia osoba
fizycznie do tego niezdolna z powodu działań sprawcy bądź zastraszona tak bardzo, że
nie jest zdolna do obrony.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Przypadki kryminalne Ciemna liczba przestępstw przeciwko bezbronnym Pod redakcją naukową Joanny Stojer-Polańskiej Przypadki kryminalne Ciemna liczba przestępstw przeciwko bezbronnym Przypadki kryminalne Ciemna liczba przestępstw przeciwko bezbronnym red. Joanna Stojer-Polańska ilustracje Dariusz Piekarski Poznań 2020 Recenzja naukowa dr hab. Aleksandra Wentkowska, prof. UŚ dr hab. Tomasz Konopka, UJ CM UWAGA! Publikacja zawiera drastyczne treści! © 2020 by Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUM All rights reserved ISBN 978-83-66353-61-9 – Książka w miękkiej oprawie ISBN 978-83-66353-62-6 – Publikacja elektroniczna online lub do ściągnięcia Wydanie I: Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUM www.wydawnictwo-silvarerum.eu Poznań 2020 Redakcja naukowa – Joanna Stojer-Polańska Redaktor prowadzący – Paulina Wiśniewska Korekta – Sebastian Surendra Fotografie w tekstach dostarczone przez Autorów Projekt okładki – Studio Graficzne SILVA RERUM Skład i łamanie – Studio StrefaDTP Ilustracja na I stronie okładki – Dariusz Piekarski Fotografia na IV stronie okładki – Bartosz Szymański Grafiki i ilustracje wewnątrz publikacji – Dariusz Piekarski Druk i oprawa – Perfekt – Gaul i wspólnicy sp.j., ul. Skórzewska 63, 60-185 Skórzewo Druk ukończono w listopadzie 2020 Czyż nie sprzedają pięciu wróbli za dwa asy? A przecież żaden z nich nie jest zapomniany w oczach Bożych. U was zaś nawet włosy na głowie wszystkie są policzone. Nie bójcie się: jesteście ważniejsi niż wiele wróbli. Ewangelia wg św. Łukasza, 12, 6–7 Słyszeliście, że powiedziano: „Oko za oko i ząb za ząb”. A Ja wam powiadam: Nie stawiajcie oporu złemu: lecz jeśli cię ktoś uderzy w prawy policzek, nadstaw mu i drugi. Temu, kto chce prawować się z tobą i wziąć twoją szatę, odstąp i płaszcz. Zmusza cię ktoś, żeby iść z nim tysiąc kroków, idź dwa tysiące. Daj temu, kto cię prosi, i nie odwracaj się od tego, kto chce pożyczyć od ciebie. Ewangelia wg św. Mateusza, 5, 38–42 Spis treści O Autorach ................................................................................................. 9 Joanna Stojer-Polańska Wstęp.......................................................................................................... 15 Bogdan Michalec, Danuta Piniewska-Róg, Joanna Stojer-Polańska Strachy wymiaru sprawiedliwości ............................................................... 21 I. Przestępstwa przeciwko dzieciom ......................................................... 29 Ewa Wach Kto i dlaczego zabija dzieci? ........................................................................ 31 Małgorzata Wojciechowska, Agnieszka Haś, Tomasz Rajtar Opiniowanie sądowo-psychologiczne w sprawach dzieci dotkniętych przemocą .................................................................................................... 45 Marcin Strona, Filip Bolechała Wybrane aspekty w sądowo-lekarskim spojrzeniu na problematykę zabójstw dzieci ........................................................................................... 61 Małgorzata Puzio-Broda Poszukiwania zaginionych dzieci ............................................................... 75 Artur Luzar, Katarzyna Bartyńska Bezpieczeństwo dzieci – oczko w głowie ratowników ................................. 87 Ewa Habzda-Siwek Wymiar sprawiedliwości przyjazny dzieciom: idea czy rzeczywistość? ......... 95 II. Nierozwiązane problemy społeczne ....................................................... 107 Edyta Drzazga Kryminologia w obronie bezbronnych ....................................................... 109 Grażyna Manjura-Niśkiewicz Administracyjny tryb odebrania zwierzęcia – aspekty praktyczne ................ 125 8 Spis treści Adam Witkowicz, Rafał Skręt Systemowo niewygodne – od ofiary do sprawcy ......................................... 143 Bogdan Lach Problemy w tworzeniu profili psychologiczno-kryminalistycznych zabójstw osób bezdomnych ........................................................................ 157 Marcin Szewczak Praktyka prowadzenia wywiadu z rodziną zaginionej osoby ........................ 177 III. Człowiek w obliczu bezradności ........................................................... 187 Maciej Rokus Granice ludzkich możliwości, wykorzystanie nowoczesnych technologii oraz rola biegłego w działaniach Grupy Specjalnej Płetwonurków RP ......... 189 Justyna Oettingen, Karolina Trojanowska-Strzebak Analiza zjawiska bezbronności w przestępstwach seksualnych ..................... 201 Bogdan Guziński, Klaudia Guzińska Bezpieczeństwo osób starszych w kontekście oszustw metodą „na wnuczka” – ujęcie psychologiczno-prawne ........................................... 215 Szymon Mościcki Niewolnictwo w czasach współczesnych .................................................... 229 IV. O bezbronności z perspektywy reportażu, analizy przypadku i dziennikarstwa interwencyjnego ......................................................... 237 Marek Lisowicz Przyjaciele, którzy odchodzą na wieczną służbę… Losy zwierząt służbowych ........................................................................... 239 Paulina Wiśniewska „Mordownia” Radysy. Dramat psów ze schroniska w Radysach w przekazie medialnym (studium przypadku)............................................. 249 Paulina Wiśniewska Bezbronność drzew. „Wielkie rżnięcie” w oku mediów .............................. 271 Józef Jaszowski Bez szczęśliwego zakończenia ...................................................................... 293 Rafał Tracz Zamiast zakończenia ................................................................................... 299 Bibliografia ................................................................................................. 301 O Autorach Katarzyna Bartyńska – psycholog i ratownik medyczny. Ukończyła psychologię na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Od 8 lat pracuje jako psycholog w Szkole Aspirantów Państwowej Straży Pożarnej w Krakowie, gdzie zapewnia opiekę psychologiczną strażakom i pracownikom cywilnym oraz prowadzi wykłady i szkoli z zakresu psychologii. Filip Bolechała – doktor nauk medycznych, specjalista medycyny sądowej, adiunkt Katedry i Zakładu Medycyny Sądowej UJ Collegium Medicum. Biegły sądowy, wy- kładowca, autor licznych publikacji naukowych poświęconych aspektom sądowo- -lekarskim, a w szczególności przypadkom zabójstw. Zastępca redaktora naczelnego „Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii”, konsultant wojewódzki w dziedzinie medycyny sądowej dla województwa świętokrzyskiego, członek Polskiego Towarzystwa Medycyny Sądowej i Kryminologii oraz Polskiego Towarzystwa Kryminalistycznego. Edyta Drzazga – doktor nauk prawnych, kryminolożka, socjolożka, adiunkt w Kate- drze Kryminologii na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zainteresowania badawcze: „zielona” kryminologia, teorie kryminologiczne, medialny obraz przestępczości, przestępczość przeciwko dobrom kultury, metody jakościowe w badaniach kryminologicznych. Klaudia Guzińska – psycholog, specjalista psychoterapii uzależnień w procesie cer- tyfikacji (Studium Terapii Uzależnień w Instytucie Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego w Warszawie). Pracuje w Wojewódzkim Ośrodku Terapii Uzależnień w Gdańsku. W 2020 r. rozpoczęła naukę w Szkole Psychoterapii Poznawczo-Behawioralnej Uniwersytetu SWPS w Sopocie. Jest w trakcie przygotowy- wania rozprawy doktorskiej w dziedzinie nauk społecznych na Uniwersytecie Łódzkim. Bogdan Guziński – podinspektor w stanie spoczynku, absolwent Wydziału Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego i Wydziału Bezpieczeń- stwa Wewnętrznego Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie. Doktor nauk społecznych w dyscyplinie nauki o bezpieczeństwie. W latach 1991–2012 funkcjonariusz Policji związany ze służbą kryminalną. Od 2012 r. jako funkcjonariusz Policji związany jest 10 O Autorach z Wyższą Szkołą Policji w Szczytnie, gdzie zajmował stanowisko Kierownika Zakładu Studiów nad Przestępczością Zorganizowaną i Terroryzmem Instytutu Służby Krymi- nalnej. Uczestnik wielu szkoleń i wizyt międzynarodowych m.in. w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Brał udział w wielu projektach krajowych i międzynarodo- wych o charakterze policyjnym, m.in. w projekcie EU – China Police Training Project, w którym realizował zajęcia z problematyki zwalczania przestępczości zorganizowanej na Uniwersytecie Bezpieczeństwa Publicznego w Pekinie i na Uniwersytecie Policji Kryminalnych w Shenyang. Obecnie adiunkt Katedry Bezpieczeństwa Wewnętrznego na Wydziale Bezpieczeństwa Narodowego Akademii Sztuki Wojennej w Warszawie. Związany również z kierunkiem Prawo i Prawo w biznesie Wyższej Szkoły Bankowej w Gdańsku oraz z Wyższą Szkołą im. Pawła Włodkowica w Płocku. Ewa Habzda-Siwek – doktor nauk prawnych, psycholog i kryminolog; pracownik naukowy i dydaktyczny w Katedrze Prawa Karnego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, współpracuje z Uniwersytetem Humanistycznospołecz- nym SWPS; zainteresowania zawodowe obejmują między innymi przestępczość z uży- ciem przemocy oraz zagadnienia z pogranicza psychologii i prawa. Agnieszka Haś – doktor nauk humanistycznych z zakresu psychologii, biegły Insty- tutu Ekspertyz Sądowych w Krakowie. Interesuje się szczególnie problematyką dzie- ci – świadków pokrzywdzonych w sprawach o przestępstwa z użyciem przemocy oraz problematyką rodzinną i nieletnich. Wykładowca działającego przy IES Centrum Edu- kacyjnego Nauk Sądowych, Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury, Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Uniwersytetu SWPS. Józef Jaszowski – policjant z ponad 25-letnim stażem, praktyk pracy patrolowo-inter- wencyjnej i dochodzeniowo-śledczej we wsiach i miastach trzech województw. Bogdan Lach – psycholog śledczy, biegły sądowy z zakresu psychologii, specjalista w dzie- dzinie przestępstw związanych z użyciem przemocy. Stworzył ponad 400 profili psycho- logicznych i kryminalistycznych nieznanych sprawców różnych kategorii przestępstw. Emerytowany podinspektor Policji, obecnie pełniący funkcję radcy Wydziału Kryminal- nego Komendy Wojewódzkiej Policji w Katowicach. W latach 1994–1996 funkcjonariusz Służby Więziennej. Od 1996 r. ekspert KWP w Bielsku-Białej, a następnie w 1998 r. koordynator Zespołu Psychologów KWP w Katowicach. Za swoje osiągnięcia został od- znaczony złotym Krzyżem Zasługi oraz Odznaką Zasłużony Policjant. Członek Polskiego Towarzystwa Kryminalistycznego oraz Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Marek Lisowicz – biegły w zakresie weryfikacji wyznaczonego obszaru terenu działania w celu ustalenia miejsca ukrycia zwłok i przedstawienia propozycji doboru właściwych metod poszukiwawczych oraz środków technicznych. Absolwent kursu przewodników O Autorach 11 psów do wyszukiwania i lokalizacji zapachu zwłok ludzkich w Zakładzie Kynologii Policyjnej w Bratysławie (Policja Słowacka) oraz eksternistycznego kursu w Zakładzie Kynologii Policyjnej w Sułkowicach CSP Legionowo. Kierownik prac podwodnych, zawodowy nurek, operator systemów nurkowych, ratownik WOPR, GOPR, opera- tor urządzeń geofizycznych wykorzystywanych podczas czynności poszukiwawczych zakończonych wielokrotnie ujawnieniem zwłok ludzkich. Przewodnik dwóch psów specjalistycznych („zwłokowych”) mających potwierdzone odnalezienia. Twórca inno- wacyjnych metod poszukiwania ukrytych zwłok ludzkich. Współautor artykułów na- ukowych dotyczących samobójstw, zaginięć i zabójstw w aspekcie poszukiwania zwłok. Artur Luzar – strażak, ratownik medyczny, pracownik Szkoły Aspirantów Państwowej Straży Pożarnej w Krakowie. Grażyna Manjura-Niśkiewicz – doktor nauk prawnych i absolwentka Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Jest etatowym członkiem Samorządowego Kolegium Od- woławczego w Katowicach. Ma doświadczenie w branży szkoleniowej (długoletnia współpraca z Fundacją Rozwoju Demokracji Lokalnej w Warszawie), dydaktycznej i publicystycznej (autorka m.in. Komentarza do ustawy o dodatkach mieszkaniowych, który doczekał się kilku wydań). Zawodowo związana z administracją samorządową. Od kilku lat interesuje się wiktymologią, a w szczególności ofiarami gwałtu, przemocy w rodzinie i ich wiktymizacją wtórną, a także związkami ofiary ze sprawcą przestępstwa. Bogdan Michalec – emerytowany funkcjonariusz Wydziału Kryminalnego KWP w Krakowie. Współtwórca krakowskiego „Archiwum X”, którego celem jest wykry- wanie zabójstw z tzw. ciemnej liczby. Filozof procesu wykrywczego. Autor publikacji naukowych z zakresu procesu wykrywczego zabójstw sprzed lat. Współzałożyciel ka- nału „Polskie archiwum X” na YouTube, gdzie prezentowane są zagadnienia związane z ciemną liczbą przestępstw. Szymon Mościcki – ze Strażą Graniczną związany jest od 2009 r. W latach 2009–2010 pełnił służbę w Kontroli Bezpieczeństwa w Porcie Lotniczym im. Fryderyka Cho- pina w Warszawie. W latach 2010–2013 pracował w Wydziale ds. Cudzoziemców w Nadwiślańskim Oddziale Straży Granicznej w Warszawie. Od 2013 r. pełni służbę w Wydziale Kadr i Szkolenia w Śląskim Oddziale SG, gdzie m.in. sprawuje nadzór nad działalnością kynologiczną. W latach 2017–2020 kilkakrotnie brał udział w mi- sjach zagranicznych mających na celu wsparcie w przeciwdziałaniu nielegalnej migracji policji granicznej krajów znajdujących się na zewnętrznej granicy Unii Europejskiej. Justyna Oettingen – psycholog sądowy i seksuolog kliniczny certyfikowany przez Polskie Towarzystwo Seksuologiczne, pracownik Instytutu Seksuologii i Psychoterapii „Zacisze” w Krakowie. Biegły z zakresu seksuologii klinicznej i sądowej na liście Sądu 12 O Autorach Okręgowego w Tarnowie, specjalizuje się w opracowywaniu ekspertyz seksuologicz- nych w sprawach karnych i cywilnych. Realizuje studia doktoranckie w Zakładzie Psychologii Lekarskiej Katedry Psychiatrii CM, uczestniczy w szkoleniu specjalizacyj- nym z zakresu psychologii klinicznej odbywającym się w Szpitalu Uniwersyteckim. Dariusz Piekarski – emerytowany pracownik Laboratorium Kryminalistycznego KWP w Krakowie, absolwent ASP w Krakowie. Artysta plastyk. Danuta Piniewska-Róg – doktor nauk medycznych, biegły z zakresu genetyki są- dowej, pracownik Katedry i Zakładu Medycyny Sądowej UJ Collegium Medicum w Krakowie. Do jej zainteresowań naukowych należy m.in. badanie genetycznych predyspozycji u ofiar samobójstw dokonanych. Wykładowca Krajowej Szkoły Sądow- nictwa i Prokuratury oraz nauczyciel akademicki prowadzący działalność dydaktyczną na Wydziale Lekarskim i Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Członek Pol- skiego Towarzystwa Medycyny Sądowej i Kryminologii. Małgorzata Puzio-Broda – funkcjonariusz Wydziału Poszukiwań i Identyfikacji Osób Biura Kryminalnego Komendy Głównej Policji. Policjantka o 27-letnim stażu w formacji, absolwentka Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Uczestniczyła w realizacji unijnego projektu „Przygotowanie systemu Child Alert w Polsce” – narzędzia służącego poszukiwaniu zaginionych dzieci. Czło- nek Sieci Ekspertów Policyjnych zrzeszonych przy organizacji Amber Alert Europe. Autorka i współautorka artykułów i publikacji poświęconych zjawisku zaginięć osób. Tomasz Rajtar – psycholog, pedagog, biegły Instytutu Ekspertyz Sądowych, adiunkt. Szczególnie interesuje go problematyka niedostosowania społecznego nieletnich, zwłaszcza dziewcząt, oraz zjawisko cyberprzemocy wśród młodzieży. Wykładowca działającego przy IES Centrum Edukacyjnego Nauk Sądowych. Prowadzi szkolenia dla pracowników wymiaru sprawiedliwości i OZSS oraz zajęcia dla studentów psy- chologii i pedagogiki. Maciej Rokus – szef Grupy Specjalnej Płetwonurków RP, biegły sądowy przy Sądzie Okręgowym w Katowicach, zakres specjalności: bezpieczeństwo w ruchu na torze wodnym (utonięcia, wypadki jednostek pływających, wypadki podczas uprawiania sportów wodnych), prowadzenie badań w wodzie (poszukiwania z wykorzystaniem hydroakustycznych środków pomiarowych i nurków), metody poszukiwawcze, prze- prowadzenie poszukiwań ludzi lub zwłok na obszarach wodnych i terenach trudno dostępnych. Biegły z zakresu przeprowadzenia eksperymentów procesowych, mają- cych na celu ustalenie przyczyny utonięcia. Biegły z zakresu bezpieczeństwa jednostek pływających. Kierownik prac podwodnych. Ukończył studia podyplomowe z zakresu O Autorach 13 Prawa Dowodowego na UJ, uczestnik studiów podyplomowych gdyńskiej Akademii Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte na Wydziale Nawigacji i Uzbroje- nia Okrętowego, uczestnik studiów podyplomowych z zakresu zarządzania sytuacją kryzysową w Szkole Zarządzania na Uniwersytecie Śląskim. Rafał Skręt – kurator zawodowy wykonujący orzeczenia w sprawach karnych w Sądzie Rejonowym w Sosnowcu, absolwent Studium Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie (SPPwR). Ukończył szkolenie według programu „Rodzina” w zakresie pracy z osobami stosującymi przemoc w rodzinie. Członek Zespołu Interdyscyplinarnego ds. Przeciw- działania Przemocy w Rodzinie w Sosnowcu, członek Stowarzyszenia Mężczyźni Prze- ciw Przemocy i wiceprezes Śląskiego Stowarzyszenia Kuratorów Sądowych „Auxilium”. W 2019 r. odznaczony Wyróżnieniem Białej Wstążki w kategorii Wymiar Sprawie- dliwości przyznawanej przez Fundację Porozumienie Bez Barier oraz Centrum Praw Kobiet. Realizator programów korekcyjno-edukacyjnych dla sprawców przemocy. Joanna Stojer-Polańska – doktor nauk prawnych, kryminalistyk. Wykładowca akade- micki z kryminalistyki, kryminologii, zwalczania przestępczości. Popularyzatorka na- uki. Jej zainteresowania naukowe obejmują medycynę sądową, profilowanie sprawców zabójstw, samobójstwa oraz zapobieganie przemocy. W katowickiej filii Uniwersytetu SWPS prowadzi zajęcia poświęcone ciemnej liczbie przestępstw. Autorka książek dla dzieci o zwierzętach na służbie. Marcin Strona – asystent w Katedrze Medycyny Sądowej UJCM w Krakowie, specjali- sta z zakresu medycyny sądowej, biegły pracujący na rzecz organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości. Jego zainteresowania naukowe skupiają się na szeroko rozumianym problemie zgonów dzieci oraz medyczno-sądowej analizie zabójstw w interdyscypli- narnych zespołach. Marcin Szewczak – socjolog, profiler, praktyk od lat zaangażowany w poszukiwania zaginionych. Na stałe współpracuje z Policją, Strażą Pożarną, GOPR i WOT w zakresie profilowania psychologicznego i taktyki prowadzenia działań poszukiwawczych. W kręgu jego zainteresowań znajdują się szczególnie: dynamiczne profilowanie osób zaginionych, a zwłaszcza osób, co do których istnieje prawdopodobieństwo, że popełnili samobójstwo, oraz sposoby i techniki zaopiekowania psychologicznego bliskich osoby zaginionej. Rafał Tracz – funkcjonariusz Wydziału Kryminalnego KWP w Krakowie. Absolwent kierunku bezpieczeństwo narodowe na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz prawa w za- rządzaniu w Wyższej Szkole Zarządzania i Bankowości. Doktorant w Akademii Ignatia- num. Jego zainteresowania obejmują: korelacje bezpieczeństwa i interesu społecznego z wykrywalnością ciemnej liczby zabójstw, zaginięcia wymuszone na świecie, zaginięcia pozorne, praca operacyjna w działaniach służb, profilaktyka przestępczości. 14 O Autorach Karolina Trojanowska-Strzebak – psycholog, psychoterapeuta psychodynamiczny, absolwentka studiów podyplomowych z zakresu seksuologii klinicznej. Biegły Sądu Okręgowego w Rzeszowie z zakresu seksuologii klinicznej i sądowej. Prowadzi terapię indywidualną i grupową, pracuje w poradni zdrowia psychicznego i oddziale dziennym psychiatrycznym. Jest kierownikiem Poradni Seksuologii i Patologii Współżycia, gdzie zajmuje się terapią osób skazanych za przestępstwa przeciwko wolności seksualnej. Ewa Wach – psycholog sądowy, pracownik Instytutu Ekspertyz Sądowych w Krako- wie, ma rekomendacje dla biegłych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Specja- lizuje się w opracowywaniu ekspertyz w sprawach karnych, w tym w zakresie wykorzy- stywania seksualnego, zeznań świadków oraz wyjaśnień podejrzanych i oskarżonych, profilowania nieznanych sprawców przestępstw oraz samobójstw. Autorka licznych publikacji z tych dziedzin. Prowadzi zajęcia z tej tematyki na studiach podyplomowych oraz szkoleniach dla pracowników wymiaru sprawiedliwości.  Paulina Wiśniewska – doktor nauk humanistycznych w zakresie nauk o polityce (WNPiD UAM), magister filologii polskiej i germańskiej (UAM), dziennikarka praso- wa („Dziennik Poznański, „Express Poznański”, „Murator”, „Wprost”, „Echo Miasta”, „My50+”, epoznan.pl, Winogrady.org) i telewizyjna (TVP Poznań). Nauczycielka, lektorka, wykładowca. Autorka licznych publikacji prasowych (artykułów, reportaży, felietonów), tłumaczeń oraz książek: Hacker mózgu (2000), Polski polityk a polityczny etos (2010) oraz Wizerunek kobiety w mediach. Analiza porównawcza tematyki poświęco- nej kobietom w prasie polskiej i niemieckiej u schyłku pierwszej dekady XXI wieku (2013). Wolontaryjnie współpracuje z fundacjami zajmującymi się ochroną praw zwierząt. Adam Witkowicz – kurator zawodowy wykonujący orzeczenia w sprawach karnych w Sądzie Rejonowym w Zawierciu. Członek zarządu Ogólnopolskiego Związku Zawo- dowego Kuratorów Sądowych, członek Gminnej Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, Zespołu Interdyscyplinarnego d/s Przeciwdziałania Przemocy w Ro- dzinie w Łazach, członek Stowarzyszenia Mężczyźni Przeciw Przemocy. W 2014 r. został odznaczony Wyróżnieniem Białej Wstążki w kategorii Wymiar Sprawiedliwości przyznawanej przez Fundację Porozumienie Bez Barier oraz Centrum Praw Kobiet. Ukończył specjalistyczne szkolenie w zakresie pracy ze sprawcami przemocy w rodzinie opartym na Modelu Duluth (Instytut Prewencji Przemocy). Małgorzata Wojciechowska  – psycholog, biegła Instytutu Ekspertyz Sądowych w Krakowie, opiniuje zarówno w sprawach cywilnych, jak i karnych. Wykładowca działającego przy IES Centrum Edukacyjnego Nauk Sądowych, gdzie prowadzi szko- lenia dla psychologów i pedagogów, a zwłaszcza dla pracowników Opiniodawczych Zespołów Sądowych Specjalistów. Członek Sekcji Psychologii Sądowej Polskiego To- warzystwa Psychologicznego. Wstęp Bezbronność trudno zdefiniować i osadzić w konkretnych ramach. Czasami widać, kiedy bezbronność kogoś dotknęła, innym razem trudno domyślić się, że taka trudna sytuacja kogoś dotyczy. Bezbronna bywa ofiara przestępstwa w starciu ze sprawcą, bezbronne są zwierzęta w starciu z człowiekiem, przyroda w starciu z cywilizacją także często stoi na przegranej pozycji. Bezbronność nie musi oznaczać bezradności, ale często idzie z nią w parze. Stąd właśnie w ciemnej liczbie przestępstw dużo ofiar charakteryzuje się bezradnością. Ciemna liczba przestępstw zawiera te czyny kryminalne, którą są poza oficjalnymi danymi na temat przestępczości. Nie zgłaszają przestępstw ofiary, które boją się zawia- domić Policję, bo czują strach przed reakcją sprawcy. Strach działa na nie paraliżująco. Dzieje się tak w wyniku stosowania przez sprawców różnego rodzaju przemocy, a także gróźb i szantażu. Pokrzywdzeni obawiają się też tego, że organy ścigania nie pomogą rozwiązać problemu, zwłaszcza jeśli już w przeszłości osoby te nie otrzymały pomo- cy służb mundurowych przy zgłaszaniu naruszeń prawa. Czasami pokrzywdzeni nie zgłaszają z powodu poczucia wstydu, braku wsparcia bliskich i wsparcia społecznego. Nie złożą oficjalnego zawiadomienia, kiedy nie znają przepisów i procedur, a sytuacja ich przerasta. Nie zgłaszają, kiedy uczynić tego nie mogą. Dotyczy to przestępstw przeciwko życiu, kiedy ofiara jest osobą zaginioną, a w rzeczywistości stała się ofiarą zabójstwa, zaś ciało sprawa ukrył. Nie może także zgłosić faktu pokrzywdzenia osoba fizycznie do tego niezdolna z powodu działań sprawcy bądź zastraszona tak bardzo, że nie jest zdolna do obrony. Przed rozdziałem pierwszym znalazł się tekst Strachy wymiaru sprawiedliwości, któ- ry może pełnić funkcję dodatkowego wstępu. Warto zastanowić się, skąd bierze się w ludziach strach skutkujący zaniechaniami w przypadku obserwowania wystąpienia czynów przestępnych. To rozważanie kryminologiczne dotyczy też źródeł zachowań kryminalnych i milczącej zgody na działania innych. Zgoda może wynikać z wyuczonej bierności i bezradności, braku wzorcu postępowania albo generalnego braku potępienia pewnych zachowań czy też niejasnych reguł postępowania. Strach potrafi sparaliżować wymiar sprawiedliwości, a dotyczyć może zarówno ofiary, jak i osób, których zadaniem jest zwalczanie przestępczości. Dzieci bywają bezbronne w starciu z dorosłymi. Często sprawcami przestępstw przeciwko najmłodszym są bliskie im osoby, które dziecko darzy zaufaniem. Jeśli 16 Wstęp dziecko staje się ofiarą, to może zdarzył się nieszczęśliwy wypadek albo ktoś bliski je skrzywdził. Obcy sprawca rzadko ma dostęp do dziecka. Zwykle jest ono pod szczegól- ną ochroną. Jeśli zostaje skrzywdzone, to budzi współczucie nawet tych osób, które go osobiście nie znają. Powoduje to, że ludzie są skłonni pomagać i angażować się w takie sprawy jak poszukiwanie zaginionych nieletnich. Przemoc wobec dzieci nie jest zjawi- skiem nowym, ale dostrzeganie jej skutków, reagowanie i zwalczanie uwarunkowane jest wieloma czynnikami, zarówno prawnymi, jak i kulturowymi. Dzieci doświadczają przemocy seksualnej, fizycznej oraz psychicznej. Sprawcą może być rodzic, ktoś bliski z rodziny, rówieśnik. Także ktoś, kto sam wcześniej przemocy doświadczył. Bywa, że ofiara staje się sprawcą. Współcześnie sprawca może także zaatakować, używając internetu. W tym wypad- ku może być kimś obcym dla dziecka, a tym samym trudniejszym do zidentyfikowania. Działaniem w cyberprzestrzeni także jest w stanie wyrządzić ogromną krzywdę. Może nie widać jej bezpośrednio, ale konsekwencje będą na pewno. Brak reakcji na krzywdę powoduje, że kolejna osoba może stać się ofiarą przestępstwa. Dlatego tak ważna jest walka z ciemną liczbą przestępstw. Istotne jest też stworzenie wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dzieciom, takiego, który dostrzega, że są sytuacje, kiedy młody człowiek powinien dostać szansę. Bardzo ważne staje się także podjęcie działań, aby unikać wiktymizacji wtórnej. Dotyczy to postawy wymiaru sprawiedliwości wobec pokrzyw- dzonych w każdym wieku. Działania związane z nieporozumieniami rodziców skutkujące trudną sytuacją faktyczną dziecka pojawiają się coraz częściej. Co prawda w przypadku przestępstw przeciwko dzieciom, zwłaszcza tych przeciwko ich życiu i zdrowiu, ludzie są skłonni pomagać i angażować się w tego typu sprawy, co wykorzystuje choćby system poszu- kiwań zaginionych dzieci Child Alert, ale już w przypadku nieporozumień rodzinnych skonfliktowana rodzina pozostaje sama albo bliscy jeszcze podsycają konflikt. Z powo- du rosnącej liczby rozwodów i problemów z porwaniami rodzicielskimi warto także tej kwestii poświęcić więcej uwagi. Czasy pandemii także przyczyniły się do eskalacji wielu konfliktów i pozostawienia problemu przemocy w rodzinie bez narzędzi do zwalczania. Zwierzęta również są podmiotami, które prawo chroni. Z jednej strony, dostrze- gając ich bezbronność, pomagamy tym, które uważamy za potrzebujące pomocy, i tym, które kojarzymy z obiektem pozytywnych uczuć, a z drugiej zaś o określonej kategorii zwierząt nie myślimy przez pryzmat przysługujących im praw. Inaczej wszak traktujemy domowe zwierzęta, jak psy i koty, inaczej zwierzęta rzeźne, laboratoryjne czy dzikie. W grę wchodzi oczywiście kontekst kulturowy, ale i przepisy, które nie za- pewniają takiej samej ochrony istotom żywym. Zwierzęta od niedawna są chronione przed przemocą ze strony człowieka. Określają to przepisy prawa karnego. Działają też organizacje walczące o prawa zwierząt. Czy podobne rozwiązania będą dotyczyły drzew czy rzek? Wszak mówi się o przestępstwach przeciwko środowisku. To często „przestępstwa bez ofiar”, bowiem nie ma pokrzywdzonego, który ma możliwość za- wiadomienia o przestępstwie. Ani bity pies, ani skażona rzeka tego nie zrobi. Oczy- Wstęp 17 wiście skażenie rzeki, powietrza czy gleby przekłada się na zdrowie ludzi i być może wywoła reakcję człowieka, podobnie jak pies przywiązany w lesie łańcuchem do drzewa wywołuje reakcje emocjonalne, a także działania prawne ze strony człowieka. Wiele jednak zachowań takiego typu, kiedy dochodzi do znęcania się nad zwierzęciem czy też zanieczyszczania środowiska, pozostaje nierozliczonych. Tu trzeba wspomnieć także obojętność – sąsiadów, okolicznych mieszkańców, którzy nie reagują, sankcjonując zło i akceptując cierpienie zadawane zwierzętom czy przestępstwa wobec środowiska. Trzeba wypracować system przepisów, który pozwoli w praktyce realizować prawa zwierząt. Należy rozważyć, jak powinny funkcjonować schroniska dla zwierząt i czy są możliwe inne rozwiązania chroniące przed bezdomnością zwierzęta albo takie postępo- wanie, które sprawi, że schroniska nie będą potrzebne. Należy wskazać, kiedy zwierzę może być odebrane właścicielowi bądź posiadaczowi. Będą też odbiciem naszej wraż- liwości i skłonności do reakcji, kiedy widzi się bezbronność najbardziej bezbronnych. Często przemoc wobec zwierząt, zwłaszcza ta bez stosownej reakcji prawnokarnej, staje się zapowiedzią przemocy wobec człowieka. Kiedy nikt nie pomaga uporać się z traumami z przeszłości, zaczyna mieszać się rola sprawcy i ofiary. W wielu sprawach trudno rozstrzygać, jaką rolę właściwie danej osobie przypisać. Kiedy pojawiają się przemoc, alkohol i brak pomocy z zewnątrz, przestępstwa z ciemnej liczby powtarzają się przez lata. Doświadczają jej całe rodziny. Jak interweniować i jak pomóc? W tych sprawach rola służb mundurowych, jak i rola kuratora z całą pewnością nie są łatwe, a sytuacje, w których przychodzi im działać, na pewno nie są proste i jednoznaczne. Być może trzeba wypracować dodatkowe narzędzia i rozważyć, co zrobić w przy- padku, kiedy jedyne działania na rzecz zwalczania przestępczości i jej profilaktyki będą online. Zwalczanie przemocy działaniem internetowym w zasadzie nie jest możliwe, ale na pewno konieczne jest wpieranie ofiar i wypracowanie modelu działań w takich czasach, jak obecne, kiedy mamy do czynienia z zagrożeniem epidemiologicznym. Prewencja jest możliwa, a zarazem konieczna także w cyberprzestrzeni. Osoby bezdomne zwykle nie są tymi, którym współczujemy najbardziej albo z któ- rymi się solidaryzujemy. Kiedy stają się ofiarami przestępstw, często nie ma obok nich kogoś, kto udzieliłby wsparcia. A przecież sprawca zabójstwa osoby bezdomnej nie powinien uniknąć kary. Choć takie sprawy nie budzą dużego zainteresowania mediów, i tu trzeba walczyć o prawdę i sprawiedliwość. W poprzednich częściach Przypadków kryminalnych opisane były sprawy przestępstw przeciwko bezdomnym, gdzie sytuacja braku ustalenia tożsamości utrudniała rozwiązanie sprawy zabójstwa. Dzięki działa- niom zespołu krakowskiego Archiwum X sprawy zostały wykryte i osądzone. Kiedy dochodzi do zaginięcia, pokrzywdzoną przestępstwem może być właśnie osoba zaginiona. Często dopiero po czasie okazuje się, co się wydarzyło. Rodzina i bliscy nie wiedzą, co mogło się stać. Stąd rodzina osoby zaginionej także doświadcza traumy z powodu lęku i niepewności, z wyjątkiem sytuacji, kiedy to członek rodziny odpowiedzialny jest za zaginięcie. Wtedy pojawia się strach przed odpowiedzialnością 18 Wstęp karną. Warto tak poprowadzić wszystkie czynności, by zadbać o dobrostan bliskich, prawidłowo typować osoby związane z zaginięciem i oczywiście wykorzystać wszystkie możliwości, aby znaleźć osobę zaginioną. W sytuacji zaginięcia na obszarze wodnym poszukiwania na pewno nie są łatwe. Gdzie są granice ludzkich możliwości i możliwości zastosowania nowych technologii? Wszak nadzieja na odnalezienie umiera ostatnia. Poszukiwania osób zaginionych mają na celu zmniejszenie ciemnej liczby zabójstw, jak i odnalezienie ofiar nieszczęśliwych wypadków oraz samobójców. Ze względów prawnych, ale i społecznych, rozwiązanie spraw zaginięć, nawet po latach, jest niezwykle istotne. Zjawisko bezbronności dotyczy ofiar przestępczości seksualnej. Często sprawca tak wybiera ofiarę, aby stała się bezradna, bo to mu zapewnia bezkarność. Mechanizmy rządzące tego typu manipulacjami znamy od lat, a ciemna liczba przestępstw seksual- nych nadal pozostaje duża. Czasami ofiara przez lata nie ma świadomości, że jest po- krzywdzona. Chroni sprawcę, bo ten zadbał o wystąpienie tego rodzaju mechanizmów u ofiary. Z jednej strony pozwala to przetrwać, z drugiej powoduje wiktymizację na bardzo głębokim poziomie. Część ofiar tego typu przestępstw to także ofiary handlu ludźmi, często pokrzywdzone również innymi czynami, takimi jak przemoc fizyczna czy zmuszanie do zażywania narkotyków. Tego typu powiązania pokazują, jak wielo- wymiarowe jest zjawisko przestępczości. Są takie sytuacje, kiedy wydaje się, że sprawca nie oszuka ofiary, bo ta nie da się zmanipulować, a jednak udaje się osiągnąć przestępcze zamierzenie. Patrząc z boku, a także z perspektywy już poznanych przypadków, na kradzieże i oszustwa metodą „na wnuczka”, wydaje się, że ludzie powinni nauczyć się tego, jak nie poddawać się podstępnym, ale schematycznym, działaniom. Chyba nadal brakuje edukacji i wsparcia osób bliskich dla osób starszych. Mogą pomóc nie tylko przestrzegając, ale i pomagając zawiadomić Policję o zdarzeniu, kiedy starsza osoby boi się czy wstydzi zrobić to sama. Nie tylko osoby starsze poddają się manipulacji ze strony sprawcy. Czynniki, które powodują, że dokonanie przestępstwa jest możliwe, stoją zarówno po stronie sprawcy, jak i ofiary, a także sytuacji, w której się znajdują te osoby. Wykorzystanie bezbronno- ści, naiwności, zaufania ma różne oblicza. To jednak po stronie sprawcy jest decyzja o tym, że chce dopuścić się konkretnego zachowania. Zdarza się, niestety, że ofiary doznają stygmatyzacji i wiktymizacji wtórej, kiedy to pokrzywdzone osoby obarcza się odpowiedzialnością za to, co się stało. W rozdziale czwartym umieszczone zostały teksty mające charakter reportażu, studium przypadku, relacji z miejsca zdarzenia, w których dostrzec można zaangażo- wanie w sprawy społeczne, opisujące trudne sprawy dotyczące przestępstw przeciwko zwierzętom i przeciwko przyrodzie, opisane w nurcie walki o prawa zwierząt i prawo do ochrony środowiska. Bardzo potrzebne jest również wprowadzenie emerytur dla zwierząt służbowych w Polsce. Takiego rozwiązania nadal brakuje. Teksty w części poświęconej przestępstwom przeciwko zwierzętom pokazują, że brakuje nam zarówno rozwiązań prawnych, jak i dyskusji nad problemami „zielonej kryminologii”. Wstęp 19 Tekst ostatni nosi tytuł Bez szczęśliwego zakończenia. Wydawać by się mogło, że nie pasuje on do tematyki książki, że zbyt lekko traktuje sprawy poważne. Jest to fragment dużo większej całości napisany z perspektywy technika kryminalistyki, który „miejsca zdarzenia” widział setki razy. Nie sposób na każdym miejscu ze zdarzeniem śmiertel- nym współczuć tak jak za pierwszym razem, kiedy wyraziściej dostrzega się tragedię. I takie reporterskie spojrzenie bardziej nastawione na dokumentacje niż żal pojawia się u osób na swój sposób obytych ze śmiercią. Przy natłoku serialu kryminalnych, gdzie śmierć oglądamy z perspektywy zagadki kryminalnej do rozwiązania, właśnie takie spojrzenie może skłonić do refleksji. Również fragment Zamiast zakończenia po- winien skłaniać do refleksji. Pokazuje on, że o trudnych sprawach można dyskutować z różnych stanowisk, także sięgając do filozofii czy poezji. Książka powstała dzięki zaangażowaniu osób związanych z naukami sądowymi, które podejmują działania na rzecz profilaktyki przestępczości, prewencji kryminalnej i zwalczania zachowań przestępczych. Przedstawione teksty pisane są z różnych per- spektyw, nie tylko przez naukowców, ale i praktyków z organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości. Każdy Autor widzi sprawy inaczej, różne ujęcia dają szersze spojrzenie na sytuację i możliwe rozwiązania. Część tekstów pisana jest w rygorach naukowych, w innych wyraźnie można odczuć ich popularnonaukowy charakter, reporterskie spoj- rzenie czy zaangażowanie społeczne. Książka została zilustrowana grafikami Dariusza Piekarskiego. Czasami bezbron- ność jest aż nadto widoczna, czasami nie widać jej w ogóle. Grafiki powinny skłonić do chwili zadumy. Jak głęboko można doświadczyć bezradności i bezbronności? Jak wygląda sytuacja ofiary? Co możemy zrobić? Jak się zachować? Jak rozpoznać, kiedy pomagać? Stąd Dariusz Piekarski jest również współautorem kolejnej pozycji z cyklu Przypadki kryminalne. Jego doświadczenie emerytowanego funkcjonariusza Policji na pewno przekłada się na obrazy, które przygotował do niniejszej publikacji. Ich celem jest skłonienie do przemyśleń poprzez pokazanie artystycznej wizji bezbronności opi- sanej w konkretnym tekście na kartach tej książki. dr Joanna Stojer-Polańska Marcin Strona, Filip Bolechała Wybrane aspekty w sądowo-lekarskim spojrzeniu na problematykę zabójstw dzieci 62 Marcin Strona, Filip Bolechała Wstęp Przemoc wobec dzieci, choć w ogólnym odczuciu zdecydowanie wykracza poza ak- ceptowalne formy współżycia społecznego, to niestety w praktyce spotykana jest nad wyraz powszechnie. Skrajnym przykładem i formą są tu przypadki zabójstw. Według danych WHO zawartych w Studium przemocy wobec dzieci rocznie na skutek zabójstwa życie traci ok. 53 tys. dzieci, przy czym liczba ta z uwagi na ograniczony charakter da- nych nie w pełni odzwierciedla skalę zjawiska1. We wspomnianym Studium, będącym pierwszą próbą analizy problemu przemocy wobec globalnej populacji dzieci, szacuje się, że wskaźnik zabójstw, których ofiarami są małoletni, jest ponaddwukrotnie wyższy w krajach o niskich dochodach niż w państwach lepiej rozwiniętych. Tę niechlubną, uwarunkowaną geograficznie i gospodarczo koncentrację zabójstw wśród młodocianych potwierdza także wydany w listopadzie 2017 r. Raport UNICEF A Familiar Face – Violence in the lives of children and adolescents, w którym mówi się o blisko 1,2 mln ofiarach przemocy wśród adolescentów w wieku 10–19 lat w skali globu (dane dotyczą 2015 r.)2. Spośród nich 51 000 zginęło na skutek zabójstw (dla po- równania młodociane ofiary w krajach konfliktów cywilnych i zbrojnych to ok. 30 000 osób). Na przestrzeni lat 2000–2015 roczna liczba ofiar zabójstw wśród adolescentów na świecie oscylowała od wartości 58 000 (wartość najwyższa zanotowana w roku 2002) do 51 000 (wartości utrzymujące się w latach 2013–2015). Blisko połowa tych czynów miała miejsce w krajach Ameryki Łacińskiej i na Ka- raibach, pomimo że regiony te zamieszkiwane są przez nie więcej niż 10 globalnej populacji młodych w tym wieku. Szacuje się, że w tych państwach w wyniku za- bójstw ginie 70 osób dziennie, co przekłada się na 5-krotnie wyższe wartości rocznych współczynników zabójstw w tych regionach w porównaniu ze średnią na świecie. Do państw o najwyższym współczynniku zabójstw w tej grupie wiekowej należą Wene- zuela, Honduras, Kolumbia, Salwador i Brazylia. Korelacja współczynnika zabójstw z płcią wskazuje, że globalnie jest on 4-krotnie wyższy wśród nastolatków płci męskiej niż wśród dziewcząt. Można mówić także o uwarunkowanym płcią ofiar swoistym „indukowaniu” sprawców – chłopcy zdecydowanie częściej padają ofiarami osób po- stronnych, podczas gdy dziewczęta (w niemal 47 ) znają sprawcę, którym jest członek rodziny czy partner. W Stanach Zjednoczonych interesującą zmienną korelującą istotnie z częstością by- cia ofiarą zabójstwa jest pochodzenie etniczne. Populacja czarnoskórych nie-Latynosów płci męskiej prawie 19-krotnie częściej narażona jest na ryzyko utraty życia niż ich biali rówieśnicy. Według danych UNICEF ryzyko utraty życia przez czarnych nastolatków płci męskiej w Stanach Zjednoczonych było większe niż ryzyko bycia ofiarą masowych 1 http://www.unicef.org/violencestudy/reports/SG_violencestudy_en.pdf (20.06.2020). 2 http://www.unicef.org/publications/files/Violence_in_the_lives_of_children_and_a dolescents. pdf (20.06.2020). Wybrane aspekty w sądowo-lekarskim spojrzeniu na problematykę zabójstw dzieci 63 aktów przemocy w krajach ogarniętych konfliktami zbrojnymi. W roku 2015 sytuacja w zakresie omawianego zjawiska na kontynencie Europy Wschodniej i Azji Środkowej była następująca: 700 przypadków zabójstw i współczynnik 1,4 na 100 tys. (1,9 wśród chłopców i 0,8 wśród dziewcząt), a w krajach Europy Zachodniej 200 przypadków zabójstw i współczynnik 0,4 na 100 tys. (0,6 wśród chłopców i 0,3 wśród dziewcząt)3. Literatura przedmiotu podaje, że najwyższy odsetek ofiar zabójstw notuje się wśród dzieci w wieku 0–4 (współczynniki zabójstw względem płci są zbliżone i wynoszą 1,99 dla dziewczynek oraz 2,09 dla chłopców), a sprawcami są najczęściej rodzice dzieci lub niespokrewnione osoby, sprawujące nad nimi bezpośrednią opiekę. Drugą grupą obciążoną ryzykiem są adolescenci, zwłaszcza chłopcy w wieku 15–17 lat (tutaj współ- czynnik zabójstw wyraźnie różnicuje się względem płci i wynosi 3,28 dla dziewcząt przy wartości 9,06 dla chłopców). Sprawcami zabójstw w tej grupie wiekowej najczęściej stają się rówieśnicy lub osoby znajome, które dokonują tego czynu w wyniku bójki lub porachunków, a katalizatorem agresji bywa często alkohol lub narkotyki. W wielu regionach świata liczba zgonów z powodu zabójstw w populacji powyżej 15 r.ż. wzrasta co najmniej trzykrotnie w porównaniu z przedziałem wiekowym 10–14 lat. Trend ten obecny jest nawet w regionach z niskim ogólnym współczynnikiem zabójstw, co po- kazuje, że działania profilaktyczne, ukierunkowane na ograniczenie przemocy, są klu- czowe właśnie w okresie wczesnej i pełnej adolescencji. Próby profilowania sprawców śmierci najmłodszych wskazują na dominację w tej grupie osobników płci męskiej, co może mieć związek z utrwalaniem agresji i przemocy jako składowych wzorca męskich zachowań w obowiązujących modelach socjalizacyjnych4. W Polsce (według statystyk Komendy Głównej Policji) udział małoletnich ofiar (tj. do 18. r.ż.) w statystykach zabójstw popełnianych w skali roku wynosi średnio od 20 do 30 osób. Zabójstwo dziecka – teoretyczna analiza zjawiska Na wstępie należy stwierdzić, że terminologia kategoryzująca zjawisko zabójstwa dziec- ka stosowana w piśmiennictwie światowym jest niejednorodna i nieprzystająca do ter- minologii używanej w polskich publikacjach. Wynika to z jednej strony z odmiennych regulacji prawnych dotyczących zabójstw w Polsce i na świecie, z drugiej z braku ade- kwatnych polskich pojęć językowych do tych używanych w tekstach anglojęzycznych. W naszym kraju termin „dzieciobójstwo” w rozumieniu prawnym zarezerwowany jest dla ściśle określonej sytuacji, w której do popełnienia czynu dochodzi w „okre- sie porodu”, pod wpływem jego przebiegu, a sprawcą czynu może być tylko matka. 3 Ibidem. 4 G. Kühn, Przypadki krzywdzenia dzieci ze skutkiem śmiertelnym, „Dziecko krzywdzone”, 2010, 9, s. 7-23. 64 Marcin Strona, Filip Bolechała W regulacjach innych państw sprawcą „dzieciobójstwa” może być nie tylko matka, ale również ojciec dziecka, a czas popełnienia zbrodni nie jest tak krótki i związany z zaburzeniem czynności psychicznych sprawcy. I tak termin infanticide odnosi się do zabójstwa dziecka w wieku poniżej 1. r.ż.; neonaticide, wyraz utworzony przez Phillipa Resnicka w 1970 r., jest bliższy, ale również nietożsamy pojęciowo z polskim „dziecio- bójstwem”. Odnosi się bowiem do sytuacji, w której noworodek zostaje pozbawiony życia przez jego rodziców w ciągu pierwszych 24 godzin życia. Przy czym znowu sprawcą zabójstwa może być zarówno jego matka, jak i ojciec5. Innym, jeszcze szerszym znaczeniowo pojęciem jest filicide. Oznacza ono każde zabójstwo dziecka poniżej 18. r.ż. popełnione przez rodziców lub innych opiekunów z kręgu rodziny. Ogólnie rzecz ujmując, w całym procesie mającym na celu wyjaśnie- nie okoliczności popełnienia zbrodni zabójstwa mają zastosowanie dziedziny wiedzy wspólnie określane jako medyczne, jak i cały szereg specjalności pozamedycznych. Me- dycyna sądowa swoją uwagę skupia na ofierze zbrodni. Dostarcza danych o przyczynie śmierci ofiary i mechanizmie, w jakim doszło do pozbawienia jej życia. Biegli z zakresu psychiatrii i psychologii sądowej skupiają natomiast swoją uwagę na sprawcy. Stan psy- chiczny sprawców w chwili popełnienia przestępstwa, ich motywacja czy profilowanie sprawców poszukiwanych to tylko niektóre z wyzwań stojących przed psychologiem lub psychiatrą sądowym. Trzeba jednak stwierdzić, że mimo szerokiego zainteresowania do dzisiaj nie udało się wypracować wspólnej koncepcji motywacji sprawcy. W związku z tym w rutynowym postępowaniu stosuje się różne klasyfikacje sprawców zabójstw, ale również różne metodologie badań wynikające z tych klasyfikacji. Na gruncie polskim jedną z najbardziej znanych klasyfikacji sprawców zabójstw jest klasyfikacja zaproponowana przez J.K. Gierowskiego. Opiera się ona na założe- niu, że czyn przestępny nie jest podyktowany pojedynczym motywem, lecz jest wyni- kiem kumulacji różnych przyczyn. W związku z tym wyodrębnił on pojęcie motywów współwystępujących i motywu wiodącego, najlepiej charakteryzującego sprawcę. Gie- rowski wyróżnił następujące motywy: – seksualny, – patologiczny (urojeniowy), – ekonomiczno-rabunkowy, – zemsta, – poczucie krzywdy i urazy, – poczucie zagrożenia i lęku. Klasyfikacja ta kategoryzuje sprawców wszystkich zabójstw, bez wyszczególniania pomniejszych kategorii, np. sprawców zabójstw, których ofiarami były dzieci6. 5 P.J. Resnick, Murder of the newborn: a psychiatric review of neonaticide, „Am J Psychiatr”, 1970, 126, s. 1414-1420. 6 J.K. Gierowski, Motywacja zabójstw, Wydawnictwo Akademii Medycznej w Krakowie, Kraków 1989. Wybrane aspekty w sądowo-lekarskim spojrzeniu na problematykę zabójstw dzieci 65 Najbardziej znana klasyfikacja procesów motywacyjnych sprawców zabójstw dzieci została przedstawiona w 1969 r. przez Philippa Resnicka7. Składa się ona z pięciu kate- gorii opisujących motywy, które skłaniają sprawców – zwykle rodziców – do zabijania potomstwa: 1. Zabójstwo altruistyczne (rodzic zabija „dla dobra dziecka”). A. Akty mające związek z samobójczymi myślami rodzica – strach przed pozosta- wieniem dziecka po jego śmierci. B. Akty mające na celu złagodzenie cierpienia dziecka – niepełnosprawność dziecka rzeczywista lub wyobrażona skutkuje przeświadczeniem rodzica o niemożliwych do zniesienia cierpieniach dziecka. 2. Zabójstwo w epizodzie ostrej psychozy – rodzic zabija dziecko w trakcie epizodu psychotycznego. 3. Zabójstwo dziecka niechcianego – rodzic zabija dziecko, które jest uważane za przeszkodę (kategoria ta obejmuje również rodziców, którzy w jakiś sposób ko- rzystają na śmierci dziecka, np. finansowo). 4. Zabójstwo przypadkowe – rodzic przypadkowo zabija dziecko w wyniku znęcania się. 5. Zabójstwo z zemsty na współmałżonku – rodzic zabija dziecko z zemsty np. po porzuceniu. W grupie badawczej Resnicka składającej się łącznie ze 131 sprawców zabójstw dzieci (matek i ojców) najczęstszym motywem zabójstwa był altruizm. Łącznie ta kate- goria stanowiła 49 zbadanych spraw. W grupie ojców popełniających czyn zabójstwa dziecka 23 z nich było w wieku poniżej 25 lat, 66 z nich w trakcie popełnienia czynu znajdowało się w stanie psychozy, 71 miało rozpoznaną depresję, 33 miało próbę samobójczą po zabójstwie dziecka, a w 56 motywy działania miały tło altru- istyczne. W 1973 r. Scott opracował inny system klasyfikacji oparty wyłącznie na działa- niach ojców. Badania zostały przeprowadzone na grupie 46 ojców, którzy zabili swoje dzieci8. W klasyfikacji tej Scott wyróżnił pięć kategorii uwzględniających motywy działania: 1. Eliminacja niechcianego dziecka. 2. Skrócenie cierpień z litości. 3. Nasilone zaburzenia psychiczne. 4. Bodziec powstający poza ofiarą. 5. Ofiara jako bodziec. Klasyfikacja Scotta, choć w dużej części bazująca na badaniach Resnicka, jest inte- resująca z kilku powodów. Została oparta na dość dużej i jednorodnej grupie mężczyzn, sprawców zabójstw. W swoich założeniach miała prześledzić ich motywację, sposób działania, ale także dotychczasową drogę życiową. Jak dotąd badania naukowców sku- 7 P.J. Resnick, op. cit., s. 1414-1420. 8 P.D. Scott, Parents who kill their children, „Med Sci Law”, 1973, 13, s. 120-126. 66 Marcin Strona, Filip Bolechała piały się przede wszystkim na matkach jako sprawcach zabójstw, a temat ojców był opisywany niejako przy okazji. Jak już podano wyżej, zapisy art. 149 Kodeksu karnego odnoszą się do wąskiej grupy spraw zabójstw noworodków popełnionych przez matkę w okresie i w związku z porodem. Regulacje dotyczące pozostałej grupy zabójstw zostały ujęte przez ustawo- dawcę w art. 148 Kodeksu karnego. Zawierają się w niej, zatem zabójstwa noworodków popełnione w okolicznościach niespełniających dyspozycji art. 149 oraz zabójstwa małoletnich i osób dorosłych. Art. 148 rozdziału XIX – przestępstwa przeciwko zdrowiu i życiu – Kodeksu karnego brzmi następująco: § 1. Kto zabija człowieka, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 8, karze 25 lat pozbawienia wolności albo karze dożywotniego pozbawienia wolności. § 2. Kto zabija człowieka: 1) ze szczególnym okrucieństwem, 2) w związku z wzięciem zakładnika, zgwałceniem albo rozbojem, 3) w wyniku motywacji zasługującej na szczególne potępienie, 4) z użyciem materiałów wybuchowych, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 12, karze 25 lat pozba- wienia wolności albo karze dożywotniego pozbawienia wolności. § 3. Karze określonej w § 2 podlega, kto jednym czynem zabija więcej niż jedną osobę lub był wcześniej prawomocnie skazany za zabójstwo oraz sprawca zabójstwa funkcjonariusza publicznego popełnionego podczas lub w związku z pełnieniem przez niego obowiązków służbowych związanych z ochroną bezpieczeństwa ludzi lub ochro- ną bezpieczeństwa lub porządku publicznego. § 4. Kto zabija człowieka pod wpływem silnego wzburzenia usprawiedliwionego okolicznościami, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Zabójstwa małoletnich – wnioski z materiałów własnych (Katedra i Zakład Medycyny Sądowej UJ Collegium Medicum) W grupie sprawców zabójstw dzieci, których badanie sekcyjne przeprowadzono w Ka- tedrze Medycyny Sądowej UJCM w latach 2000–2010, w 10 sprawach postawiono im zarzut z art. 148 § 1 Kodeksu karnego i wszyscy oni zostali skazani prawomocnymi wyrokami Sądów. W trzech przypadkach zabójcom postawiono zarzut z art. 148 § 2 Kodeksu karnego, jednakże na podstawie wniosków opinii sądowo-psychiatrycznych sprawców umieszczono w zamkniętych ośrodkach leczniczych, a sprawy umorzono. W dwóch przypadkach sprawcom postawiono zarzut z art. 148 § 3 w związku z po- pełnieniem zabójstwa w trakcie odbywania kary za zabójstwo innej osoby lub zabicia Wybrane aspekty w sądowo-lekarskim spojrzeniu na problematykę zabójstw dzieci 67 więcej niż jednej osoby. Także w tych przypadkach sprawy umorzono ze względu na niepoczytalność sprawców w chwili popełnienia czynu. W analizowanej grupie zabójstw popełnionych w latach 2000–2010 na terenie Małopolski i okolic stwierdzono 15 spraw zabójstw osób w wieku od 11 miesięcy do 18 r.ż. W 11 sprawach ofi arami zabójstw byli chłopcy, natomiast w 4 przypadkach były to dziewczynki. W 4 przypadkach ofi ary liczyły 18 lat, w 3 były w wieku lat 17, a dwie ofi ary miały 16 lat. Na wykre sie 1. przedstawiono szczegółowo podział spraw w uwzględnieniu liczby ofi ar, ich wieku i relacji ze sprawcą. O ile w grupie wiekowej dzieci starszych sprawcą była osoba obca, to w grupie ofi ar młodszych sprawcami byli członkowie najbliższej rodziny. Wykres 1. Liczba zabójstw dzieci w zależności od wieku i relacji do sprawcy Źródło: opracowanie własne na podstawie materiału Zakładu Medycyny Sądowej UJ Collegium Medicum W trakcie postępowań u 9 sprawców nie stwierdzono żadnych zaburzeń psychicz- nych wpływających na zdolność oceny popełnionego czynu (60 ), choć w jednej z tych spraw opinia psychiatryczna wskazywała na zmiany organiczne ośrodkowego układu nerwowego związane z nadużywaniem alkoholu. Wszyscy sprawcy poczytalni wywodzili się z kręgu osób obcych dla ofi ary. Czynu dopuścili się pod wpływem al- koholu i byli zwykle rówieśnikami ofi ar. Tylko u jednego nieznanego ofi erze sprawcy stwierdzono głębokie zaburzenia osobowości na tle zmian organicznych, nadużywanie alkoholu i środków odurzających. Mężczyzna ten zwabił swoją ofi arę (12-letniego 68 Marcin Strona, Filip Bolechała chłopca) do swojego domu i nakłaniał, aby chłopiec pokazał mu narządy płciowe. Kie- dy dziecko odmówiło, najpierw bił je butelką po głowie, a kiedy straciło przytomność, zadawał mu śrubokrętem ciosy w głowę i klatkę piersiową. Następnego dnia zwłoki rozkawałkował i zapakował w worki, z zamiarem zakopania ich. Co ciekawe, wszyscy sprawcy zabójstw należący do najbliższej rodziny ofi ar, a w tej grupie znalazło się czterech ojców i jedna matka, zostali uznani za niepoczytalnych. Stwierdzono u nich głębokie zaburzenia psychiczne – psychozy urojeniowe, omamy słuchowe i wzrokowe. Wykres 2. Procentowy udział sprawców zabójstw poczytalnych i niepoczytalnych Źródło: opracowanie własne na materiale Zakładu Medycyny Sądowej UJ Collegium Medicum Z akt sprawy wynika również, że żaden z grupy ojców nie był wcześniej karany. Dwóch z nich leczyło się na depresję. Jeden od kilku miesięcy informował bliskich o epizodach urojeniowych, jednakże do czasu popełnienia czynu nie podjął żadnej dia- gnostyki w tym kierunku. Matka, która dopuściła się zabójstwa własnej córki (zadzierz- gnięcie przy użyciu szalika), popełniła ten czyn w trakcie przepustki w toku odbywania kary pozbawienia wolności za zabójstwo sąsiadki i spalenie jej zwłok trzy lata wcześniej. Co więcej, trzy lata przed tym zdarzeniem doszło do zabójstwa jej pierwszego dziecka. Zwłoki jej 11-letniego syna zostały znalezione w zsypie na śmieci w bloku, gdzie miesz- kali. Przeprowadzona w krakowskim Zakładzie sekcja zwłok wykazała, że przyczyną jego śmierci było uduszenie w mechanizmie zadzierzgnięcia (uduszenie w mechanizmie Wybrane aspekty w sądowo-lekarskim spojrzeniu na problematykę zabójstw dzieci 69 zadzierzgnięcia polega na uduszeniu w wyniku ucisku pętli na szyję ofi ary zaciskanej ręką sprawcy). Za narzędzie posłużyły elementy odzieży chłopca, a w zasadzie jego koł- nierzyk obszyty mocną tasiemką. Sprawcą okazał się mieszkający w bloku mężczyzna, od wielu lat przewlekle nadużywający alkoholu, będący wtedy w ciągu alkoholowym. W trakcie przesłuchania dokładnie opisał sposób, w jaki dokonał zabójstwa, jednak nie umiał wyjaśnić przyczyn swojego postępowania. Analizując sprawy pod kątem użytego narzędzia, można stwierdzić, że najczęściej do pozbawienia życia dzieci dochodziło wskutek użycia noża. W ośmiu przypadkach (53 spraw) nóż był jedynym narzędziem, którym posłużył się sprawca (rany kłute, szyi, klatki piersiowej, rany cięte szyi). W dwóch zdarzeniach sprawca posłużył się więcej niż jednym narzędziem (butelka, śrubokręt, nóż, odłamane fragmenty drewna). Analizując łącznie przyczyny śmierci w badanej grupie: w 53 były to rany kłute szyi i klatki piersiowej. Obrażenia czaszkowo-mózgowe i zadzierzgnięcie stanowiły po 13 przypadków. W pojedynczych sprawach przyczyną śmierci było utopienie (11-miesięcznego dziecka), rany cięte szyi oraz obrażenia wielonarządowe (współist- niejące ciężkie obrażenia czaszkowo-mózgowe, obrażenia narządów wewnętrznych z obfi tym krwawieniem powstałe wskutek wbicia w krocze ofi ary ostrych, długich odłamów drewna, cechy duszenia). Wykres 3. Rodzaj obrażeń i mechanizm odpowiedzialny za przyczynę zgonu Źródło: opracowanie własne na materiale Zakładu Medycyny Sądowej UJ Collegium Medicum 70 Marcin Strona, Filip Bolechała Skupiając się na sposobie popełnienia zbrodni przez osoby uznane jako niepoczy- talne, można stwierdzić, że tam, gdzie doszło do zgonu ofiary w mechanizmie udusze- nia, obrażenia na jego ciele były skąpe (zadzierzgnięcia) lub ich nie było (utopienie). Tam, gdzie do zabójstwa posłużyło narzędzie ostre (nóż) lub twarde-tępe (młotek), obrażenia na ciele ofiary były liczne (kilka-kilkanaście). Sprawca Matka Ojciec Sprawca obcy Sposób popełnienia zbrodni Uduszenie gwałtowne przez zadzierzgnięcie szalikiem Rany kłute klatki piersiowej i brzucha zadane nożem Liczne obrażenia głowy zadane młotkiem Utopienie Liczne rany cięte szyi Rany kłute klatki piersiowej i szyi z następowym rozkawałkowaniem zwłok Źródło: opracowanie własne na materiale Zakładu Medycyny Sądowej UJ Collegium Medicum Relacja sprawca – ofiara – sposób popełnienia zbrodni We wszystkich sprawach zwłoki dziecka ujawniono w miejscu popełnienia zbrodni lub w jego bezpośrednim pobliżu. W jednym przypadku napastnik rozkawałkował zwłoki i umieścił je w trzech foliowych workach celem późniejszego ukrycia. Do prze- mieszczenia zwłok jednak nie doszło, ponieważ sprawca wcześniej został zatrzymany. W dwóch przypadkach zwłoki zostały ukryte – jedne w zaroślach, drugie obciążone i utopione w wyrobisku z wodą. W pięciu przypadkach zwłoki ujawniono w miejscu zamieszkania ofiary (mieszkanie rodziców). W każdym z nich sprawcą zabójstwa był rodzic dziecka. W pozostałych sprawach do zabójstw doszło w przypadkowych miej- scach (ulica, nieopodal sklepu z alkoholem, mieszkanie znajomego). Jedynie w trzech przypadkach w trakcie badań toksykologicznych ujawniono obec- ność alkoholu etylowego we krwi i moczu ofiar. Analiza akt sprawy wskazywała, że w tych sprawach do zabójstwa doszło w trakcie spotkań w celu wspólnego spożywania alkoholu lub w drodze po niego. Podsumowanie Informacje zawarte w analizowanych aktach sprawy, a w szczególności protokoły z ba- dań psychologicznych i psychiatrycznych, pozwalają na wysunięcie tezy, że motywacja sprawców zabójstw różniła się diametralnie w zależności od stwierdzenia u nich lub braku zaburzeń natury psychiatrycznej. W grupie, gdzie sprawcy zostali uznani za nie- Wybrane aspekty w sądowo-lekarskim spojrzeniu na problematykę zabójstw dzieci 71 poczytalnych w chwili popełnienia czynu, najczęściej do zabójstw dochodziło w trakcie epizodu psychotycznego. Tylko w jednym przypadku agresja napastnika najprawdopo- dobniej została spowodowana odmową udziału w czynności seksualnej przez dziecko. W grupie sprawców poczytalnych powodem była zazdrość, strach przed porzuceniem lub motyw był niejasny i miał związek z nadużyciem alkoholu. W grupie zabójstw dzieci popełnionych na terenie Małopolski w latach 2000–2010 stwierdzono łącznie 15 przypadków, z czego w 11 sprawach ofiarami byli chłopcy (73 spraw). Tak duża przewaga liczebna chłopców wynikała z liczby zabójstw chłopców w starszym wieku popełnionych przez sprawców obcych. Gdyby wziąć pod uwagę zabójstwa tzw. rodzinne, popełnione przez osobę bliską (matka, ojciec), to w tym ujęciu dysproporcja uległaby zmniejszeniu – w analizowanej grupie stwierdzono bo- wiem dwie sprawy, w których ofiarami były dziewczynki, i trzy, w których doszło do zabicia chłopców. Z badań wynika, że w grupie zabójstw rodzinnych nie ma wyraźnej preferencji w zabijaniu chłopców czy dziewczynek. Czynnikiem ryzyka potwierdzo- nym w licznych badaniach jest natomiast choroba psychiczna występująca u jednego z rodziców9. W badanej grupie w sześciu sprawach sprawcy cierpieli na psychozy para- noidalne, ciężką depresję lub zaburzenia osobowości, przy czym aż w pięciu sprawach zaburzenia dotyczyły rodziców, którzy pozbawili życia swoje dzieci. W grupie badawczej Resnicka składającej się z 131 spraw, w której ofiarami były dzieci, najczęstszym motywem pozbawienia życia dziecka był altruizm – motywację tę ujawniono w aż 49 badanych spraw. W grupie zabójstw badanych przez auto- rów, wśród spraw spełniających definicję zabójstw rodzinnych (filicide) badanie psy- chiatryczne nie ujawniło ani jednego przypadku motywacji altruistycznej. Według klasyfikacji Resnicka wszystkie sprawy wypełniały natomiast pojęcie zabójstw ostrych psychotycznych. Wśród sprawców chorych psychicznie, działających impulsywnie, wybór narzędzia czynu podyktowany jest głównie jego dostępnością w danej chwili10. Ogólnie rzecz biorąc, dostępność narzędzia ma olbrzymi wpływ na sposób popełnienia zbrodni nie tylko przez sprawców chorych psychicznie. Dla przykładu: ułatwiony dostęp do broni palnej zwykle skutkuje większym odsetkiem zbrodni popełnianych przy jej użyciu. W USA najczęstszym sposobem pozbawienia życia ofiary jest właśnie postrzał z bro- ni palnej. W grupie sprawców psychotycznych odsetek sprawców używających brani palnej w różnych badaniach kształtuje się na bardzo różnym poziomie. Jedne badania wskazują na przewagę sprawców dokonujących zbrodni z jej użyciem (np. w badaniu Leong, GB, Silva 48,1 ), natomiast inne wskazują na narzędzie ostre jako dominujące 9 D. Bourget, J. Grace, L.A. Whitehurst, A review of maternal and paternal filicide, „J Am Acad Psychiatry Law”, 2007, 35, s. 74-82. 10 E.H. Steury, M. Choinski, „Normal” crimes and mental disorder: A two-group comparison of deadly and dangerous felonies, „Int J Law Psychiatry”, 1995, 18, s. 183-207. 72 Marcin Strona, Filip Bolechała w grupie sprawców psychotyczny
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Przypadki kryminalne Ciemna liczba przestępstw przeciwko bezbronnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: