Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
01844 017085 15568228 na godz. na dobę w sumie
Przyrzeczenie harcerskie - ebook/pdf
Przyrzeczenie harcerskie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 239
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-009-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> słowniki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Każdy instruktor, który, chcąc zrozumieć i docenić swoiste cechy i wielorakie funkcje harcerskiego przyrzeczenia, powinien najpierw sięgnąć do jego historii. Nie tylko po to, by uczynić zadość starej rzymskiej maksymie, iż „historia jest nauczycielką życia”, lecz także i w tym celu, żeby pogłębić swoją świadomość historyczną z korzyścią dla pełnienia harcerskiej służby. Wzbudzony w latach 1980–1981 spór instruktorski wokół harcerskiego przyrzeczenia, choć skoncentrowany głównie na jego aspekcie ideowym, z całą wyrazistością ujawnił szereg luk w wiedzy historycznej wśród harcerskich wychowawców.
Różne złożyły się na to przyczyny:
– subiektywne, jak np. niechęć do wnikania w przeszłość lub świadome pomijanie niektórych faktów historycznych w celu wyeksponowania własnej interpretacji danego zagadnienia;
– obiektywne – w postaci braku dostępu do źródeł i opracowań historycznych czy przekazywanie przez niektórych autorów, zapewne częściowo na skutek cenzury politycznej, błędnych lub celowo zafałszowanych informacji.
Mam nadzieję, że niniejsze rozważania historyczne pomogą w wyeliminowaniu powyższych barier. Ucichły już spory o harcerski rodowód. Nie wzbudza dziś emocji problem, kiedy zaczęła się historia ruchu harcerskiego. W tej sprawie różnice w poglądach pokoleń instruktorów uległy na szczęście zatarciu. Postanowiłem przy pomocy metody historyczno-rozwojowej przyjrzeć się jednemu z najbardziej znaczących w ruchu skautowym i harcerskim zjawisk wychowawczych, by stworzyć pomost do zrozumienia toczących się wokół niego sporów i kontrowersji.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

IMPULS © Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2009 Redakcja wydawnicza: Andrzej Augustyński Wojciech Śliwerski Korekta: Zespół Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Zdjęcia i grafiki ze zbiorów Autora ISBN 978-83-7587-009-1 Oficyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel./fax (0-12) 422-41-80, 422-59-47 www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2009 B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 Spis treści Wstęp .................................................................................................................. 9 Rozdział I. Angielskie pierwowzory przyrzeczeń ........................................... 13 1. Konstrukcja formalna i samowychowawczy sens przyrzeczenia skautów angielskich ............................................................ 17 2. Obrzęd przyrzeczenia skautów angielskich ............................................... 21 3. Wychowawcze aspekty przyrzeczenia skautów angielskich ........................ 23 Rozdział II. Geneza i ewolucja przyrzeczenia polskich skautów w latach 1909–1918 .................................................................... 25 1. Różne wersje przyrzeczeń polskich skautów .............................................. 27 2. Ideowy i wychowawczy aspekt przyrzeczenia skautowego ......................... 37 3. Obrzęd przyrzeczenia skautów polskich .................................................... 43 4. Pierwsza, oficjalna rota przyrzeczenia skautowego .................................... 45 5. Ideowe i osobotwórcze aspekty pierwszej redakcji przyrzeczenia ............... 47 6. Obrzęd ceremonii przyrzeczenia skautek krakowskich .............................. 53 7. Inne wersje rot Przyrzeczeń ...................................................................... 55 Rozdział III. Istota harcerskich przyrzeczeń w latach 1918–1939 ............... 59 1. Ideowe, polityczne i wychowawcze przesłanki roty przyrzeczenia .............. 63 2. Przyrzeczenie w Czerwonym Harcerstwie ................................................. 67 3. Trzecia, oficjalna wersja przyrzeczenia harcerskiego w okresie II RP i geneza jej zmian ideowych ............................................. 69 4. Przykłady ceremonii przyrzeczenia harcerskiego ....................................... 73 5. Wychowawcze funkcje przyrzeczenia harcerskiego .................................... 79 6. Inne wersje harcerskich przyrzeczeń w okresie międzywojennym .............. 83 Rozdział IV. Geneza i istota harcerskich przyrzeczeń w latach 1939–1945 ................................................................... 85 1. Przyrzeczenie Szarych Szeregów ................................................................ 87 2. Obrzęd przyrzeczenia w warunkach konspiracji ........................................ 91 3. Inne wersje przyrzeczeń w okresie okupacji .............................................. 93 B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 samowychowania ................................................................................... 131 harcerskiego. Racje ideowe czy polityczne? ............................................. 113 Rozdział V. Ewolucja i istota harcerskich przyrzeczeń w latach 1944–1981 .................................................................. 97 1. Geneza oficjalnej, piątej redakcji roty i przyczyny jej odrzucenia ............ 101 2. Dążenie środowisk instruktorskich do zmiany obowiązującej roty .......... 107 3. Podwójna wersja nowej, obowiązującej roty przyrzeczenia 4. Przygotowania do zmian programowych, metodycznych i ideowych w ZHP. Przyrzeczenie w Organizacji Harcerskiej ZMP .......................... 119 5. Rehabilitacja przyrzeczenia harcerskiego jako środka 6. Przyrzeczenie w odrodzonym ZHP (1957). Istota przemian ideowych ................................................................................................ 135 7. Przemiany metodyczne po roku 1958 .................................................... 139 8. Przykłady obrzędów związanych z Przyrzeczeniem Harcerskim ............... 143 9. Ostatnia, oficjalna redakcja przyrzeczenia harcerskiego w okresie PRL z 1964 r. Uzasadnienie zmian ideowych roty przyrzeczenia .................................................................................. 147 10. Rozwój myśli metodycznej i programowej .............................................. 153 11. Formalne wymogi przebiegu uroczystości przyrzeczenia ......................... 157 12. Klasyfikacja typów i charakterystyka obrzędów przyrzeczenia harcerskiego ........................................................................................... 159 13. Idea odnawiania przyrzeczeń harcerskich ................................................ 165 14. Spór ideowy o zmianę roty przyrzeczenia po sierpniu 1980 roku ........... 171 15. Pytania o rotę przyrzeczenia w okresie rodzącej się zmiany lat 80. XX wieku .................................................................................... 173 16. Debata o potrzebie zmiany roty ............................................................. 181 Aneks. Zestawienie rot przyrzeczenia harcerskiego ................................... 231 1. Roty obowiązujące na mocy podjętych przez władze harcerskie uchwał, decyzji, instrukcji ...................................................................... 233 2. Tłumaczenia wersji przyrzeczenia angielskich skautów ............................. 237 3. Roty przyrzeczeń funkcjonujące w polskim ruchu skautowym, harcerskim ............................................................................................. 239 B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 Książkę tę bratu, Wojciechowi, poświęcam Autor B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 Wstęp Każdy instruktor, który, chcąc zrozumieć i docenić swoiste cechy i wielo- rakie funkcje harcerskiego przyrzeczenia, powinien najpierw sięgnąć do jego historii. Nie tylko po to, by uczynić zadość starej rzymskiej maksymie, iż „hi- storia jest nauczycielką życia”, lecz także i w tym celu, żeby pogłębić swoją świadomość historyczną z korzyścią dla pełnienia harcerskiej służby. Wzbudzo- ny w latach 1980–1981 spór instruktorski wokół harcerskiego przyrzeczenia, choć skoncentrowany głównie na jego aspekcie ideowym, z całą wyrazistością ujawnił szereg luk w wiedzy historycznej wśród harcerskich wychowawców. Różne złożyły się na to przyczyny: – subiektywne, jak np. niechęć do wnikania w przeszłość lub świadome pomijanie niektórych faktów historycznych w celu wyeksponowania własnej interpretacji danego zagadnienia; – obiektywne – w postaci braku dostępu do źródeł i opracowań hi- storycznych czy przekazywanie przez niektórych autorów, zapewne częściowo na skutek cenzury politycznej, błędnych lub celowo zafał- szowanych informacji. Mam nadzieję, że niniejsze rozważania historyczne pomogą w wyeli- minowaniu powyższych barier. Ucichły już spory o harcerski rodowód. Nie wzbudza dziś emocji problem, kiedy zaczęła się historia ruchu harcerskiego. W tej sprawie różnice w poglądach pokoleń instruktorów uległy na szczęście zatarciu. Postanowiłem przy pomocy metody historyczno-rozwojowej przyj- rzeć się jednemu z najbardziej znaczących w ruchu skautowym i harcerskim zjawisk wychowawczych, by stworzyć pomost do zrozumienia toczących się wokół niego sporów i kontrowersji. Historia jest tylko próbą wyjaśnienia przy pomocy słów i symboli zdarzeń, o których przypuszczamy, że miały w rzeczywistości miejsce. Wytworzenie właściwej relacji między zapisanymi symbolami a rzeczywistymi faktami jest B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 10 zawsze sprawą konwencji. Już sam język, ze wszystkimi swoimi ograniczeniami stanowi barierę w opisaniu zdarzeń takimi, jakimi były w rzeczywistości1. Moje intencje w pisaniu tej książki były znacznie skromniejsze. Kiedy pi- sałem ją kilkadziesiąt lat temu, w okresie restrykcyjnej cenzury i totalitarnych ograniczeń, zdawałem sobie sprawę z tego, że może zachęcić instruktorów harcerskich do namysłu, uruchomić refleksję i zadumę nad przyrzeczeniem harcerskim w trosce o tradycję i tożsamość narodową oraz o skuteczność wy- chowawczą słowa. Uważałem, że jeśli na jego treść zostanie zwrócona większa uwaga wśród osób składających przyrzeczenie harcerskie, jak i je odbierają- cych, czy będących świadkami tego wydarzenia i w związku z nim ponoszą- cych szczególną odpowiedzialność, to książka spełni swoją rolę. To właśnie na tle tezy, iż powinniśmy próbować wziąć na swoje barki ciężar spuścizny historycznej, zawarty pod wywoławczym hasłem „harcerstwo”2, zrodziła się konieczność uzyskania odpowiedzi na kilka pytań: 1. Skąd została zaczerpnięta pierwsza formuła przyrzeczenia harcerskiego? 2. Ile było redakcji pierwowzoru harcerskiego przyrzeczenia? Kiedy, przez kogo i z jakimi oczekiwaniami zostały zatwierdzone i wdrożone w życie? 3. Czego dotyczyły kolejne transformacje przyrzeczeń i jakie złożyły się na to przyczyny? 4. Dlaczego w dziejach harcerstwa nie mogła obowiązywać jedna formu- ła przyrzeczenia harcerskiego? W swoich dociekaniach opieram się na periodyzacji historii harcerstwa Olgierda Fietkiewicza i Mariana Miszczuka, którzy wyodrębnili w dziejach naszego ruchu cztery zasadnicze okresy: – I okres, obejmujący lata 1909–1918, od powstania skautingu w po- dzielonej zaborami Polsce po odzyskanie przez kraj niepodległości; – II okres, obejmujący lata 1918–1939, od powstania II Rzeczypospo- litej po okres przygotowań obronnych we wrześniu 1939 roku; – III okres, obejmujący lata 1939–1945, czas II wojny światowej; – IV okres, obejmujący lata po II wojnie światowej od 1945 roku do 19893, uzupełniając je o okres III RP, a więc obejmujący lata 1990–2005. 1 R. M. W. Travers, An Introduction to Educational Research, The Macmillan Company, 2 Z. Czarnuch, O tożsamości harcerstwa, „Harcerstwo” 1980 nr 6, s. 10. 3 O. Fietkiewicz, M. Miszczuk, W sprawie periodyzacji historii harcerstwa, „Harcerstwo” New York 1958, s. 109. 1981 nr 1, s. 45–48. B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 11 Geneza harcerskiego przyrzeczenia nie była przedmiotem odrębnych ba- dań czy publikacji, toteż w niniejszych rozważaniach, obok faktów dokumen- tujących to zagadnienie, sprostowań błędnych lub niedokładnych informacji, znajdują się także moje wątpliwości i hipotezy dotyczące niewyjaśnionych jeszcze i niejasnych zdarzeń z nadzieją, że być może pobudzą historyków lub fascynujących się historią harcerstwa instruktorów do dalszych poszukiwań danych i ich weryfikacji. Dla mnie – jako pedagoga – ważne było w docieka- niu genezy, ewolucji i istoty różnych wersji przyrzeczeń harcerskich dostrze- żenie niezwykle ważnego środka wychowawczego, który powinien odgrywać najistotniejszą rolę w procesie harcerskiej inicjacji oraz w przekazie i utrwa- laniu pożądanego społecznie systemu wartości. Chciałbym w tym miejscu podziękować za pomoc w zbieraniu materiałów archiwalnych do tej pracy współpracującym ze mną przed laty instruktorom: bratu – Wojciechowi Śli- werskiemu, moim harcerskim Mistrzom – Hannie i Jerzemu Miecznikow- skim, O. Fietkiewiczowi oraz przyjaciołom – Krzysztofowi Bluszowi i Alek- sandrze Trafalskiej. Im jestem winien wielką wdzięczność, gdyż przekazane mi przez nich teksty źródłowe oraz opinie o maszynopisie pomogły w mery- torycznym wzbogaceniu niniejszej książki. Praca ta, mimo upływu czasu, nie straciła na swojej aktualności. Życie dopisuje jej kolejne części, gdyż usunięte w okresie PRL fragmenty i nazwiska niektórych z cytowanych w tej pracy instruktorów zostały przeze mnie przywrócone. A ci, którzy wówczas pisali usłużne dla władzy totalitarnej opinie, będą mieli okazję przekonać się, jak dalece i bezsensownie zaprzeczali ponadczasowym wartościom. Harcerstwo bowiem, mimo swojego strukturalnego rozdziału na różne jego organizacje, przetrwało najtrudniejsze czasy, a teraz, w wolnym państwie, może już sku- pić się na pracy ze sprawdzonymi przez mijające stulecie ideami i zasadami wychowawczymi. Ponowne wydanie moich badań nad dziejami przyrzeczeń harcerskich zbiega się z kulminacją dwuletnich obchodów stulecia skautingu, rocznicą rozpoczęcia pierwszego obozu skautowego, jaka przypada na dzień 1 sierpnia 2007 r. i jest z mojej strony symboliczną formą odnowienia tego najważniejszego aktu woli, jaki łączy mnie z ruchem, mimo iż nie jestem już w nim czynnym instruktorem harcerskim.4 4 „To właśnie tego dnia wszyscy skauci na całym świecie będą odnawiali swoje przyrze- czenie. Na całej ziemi, we wszystkich językach. To będzie niezwykły świt, bo będzie trwał cały dzień. Cały skautowy świat przygotowuje się do tego wydarzenia, dlatego przyłączmy się do tego i my”. Za: http://zuchy.zhp.pl/index.php?do=standard navi=0010,0078,0002. B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 Rozdział I Angielskie pierwowzory przyrzeczeń B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 Pierwowzorem dla pierwszej polskiej redakcji roty przyrzeczenia był tekst przysięgi angielskich skautów sformułowany przez twórcę ru- chu Roberta Baden Powella. Konieczne zatem wydaje się nawiązanie do tego źródła, by lepiej zrozumieć sens przyrzeczenia skautowego i nadzieje, jakie z nim wiązał jego autor, a także by lepiej dostrzec specyfikę polskiego przekła- du i dokonanych w nim zmian. Za genezę powstania skautowego przyrzecze- nia przyjmuje się rok 1907, kiedy to w lipcu R. Baden Powell zorganizował na wyspie Brownsee pierwszy obóz skautów. Przygotował nań tekst ślubowania, który drukiem ukazał się dopiero w pierwszej edycji jego książki Scouting for Boys w 1908 roku. Już na obozie przekonał się twórca ruchu skautowego o walorach ideowych i samowychowawczych, jakie tkwią w specyficznym spo- sobie zobowiązywania się skautów do podejmowania określonego rodzaju za- dań. Niestety, nie dysponuję oryginalną wersją powyższego podręcznika, stąd odwołam się do angielskiego tekstu, jaki ukazał się w 60 lat później, ufając, iż został on wierny swojemu pierwowzorowi: On my honour I promise that I will do my best – To do my duty to God, and the Queen, To help other people at all times, To obey Scout Law.5 W polskich przekładach tego tekstu, a dotarłem do siedmiu, treść roty miała być następująca: I. Przysięgam na mój honor, że: 1) będę wiernie służył Bogu i Królowi, 2) będę każdemu potrzebującemu w miarę mojej możności przychodził z pomocą, 3) będę ściśle stosował się do regulaminu organizacji.6 II. Przyrzekam na mój honor uczynić wszystko, co leży w mojej mocy: 1. Aby spełnić obowiązek względem Boga i Króla, 2. Zawsze nieść pomoc bliźnim, 3. Być posłusznym prawu skautowemu.7 5 K. Blusz, Ewolucja modelu wychowania skautingu w harcerstwie, HOW, Kraków 1987, s. 163. 6 P. Niwiński, Wokół pierwszych artykułów o skautingu, „Harcerstwo” 1985 nr 9. 7 R. Baden-Powell, Skauting dla chłopców. Wychowanie dobrego obywatela metodą puszczań- ską, przekład z wyd. 16 Stanisława Kapiszewskiego, HBW, Warszawa 1938, „Na Tropie”, s. 45. B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 16 III. Przyrzekam na swój honor uczynić wszystko, co leży w mojej mocy, by spełnić obowiązek względem Boga i Króla. Nieść pomoc bliźnim w każdej potrzebie. Być posłusznym prawu skautowemu.8 IV. Przyrzekam pod słowem honoru, że będę wypełniał obowiązki swe względem Boga i Króla, będę czynił wszystko co ode mnie zależy, żeby pomagać bliźnim, znam prawa skautów i będę im posłuszny.9 V. „Na moją cześć przyrzekam czynić wszystko, co najlepsze, spełniać obo- wiązki względem Boga i Ojczyzny, pomagać zawsze bliźnim i być posłusznym prawu skautowemu.10 VI. Przyrzekam na mój honor ze wszystkich sił służyć Bogu i Królowi, o każdym czasie nieść pomoc bliźnim, być posłusznym prawu skautowemu.11 VII. Przyrzekam na mój honor wypełnić swój obowiązek wobec Boga i mo- jej Ojczyzny, za wszelką cenę stać się lepszym, by pomagać innym.12 8 R. Baden-Powell, jw., s. 13. 9 E. Jezierski, Wywiadowcy (skauci). Sceny z życia młodzieży angielskiej. Według dzieła twór- cy organizacji wywiadowców (Boy Scouts) generała Baden-Powella, przedruk staraniem Sekcji Wywiadowczej 3 Korpusu, Palestyna, sierpień 1944, s. 14. 10 Z. Kossak, Wierność Prawu Harcerskiemu [w:] „Harcerstwo” Londyn 1946 nr 5. 11 K. Koźniewski, Ognie i ogniska. Drogi i przemiany harcerstwa polskiego, WP, Warszawa 1961 (aneks). 12 W. Śliwerski, T. Jagielscy, Twórcy skautingu, „Propozycje” 1981 nr 4, s. 3. B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 1 Konstrukcja formalna i samowychowawczy sens przyrzeczenia skautów angielskich Wszystkie z zacytowanych tu tłumaczeń roty skautowego przyrzeczenia możemy uznać za wiarygodne. Różnią się one jedynie zmianami poszczegól- nych słów czy zwrotów, wynikających z dowolnego przekładu tekstu na język polski. Zachowana została jednak tożsamość z angielską wymową ideową, jak i konstrukcją formalną roty. Można w nich bowiem wyróżnić następujące elementy: 1. deklarację – „przyrzekam”, „przysięgam”; 2. gwarancję – „pod słowem honoru”, „na mój honor”, „ze wszystkich sił”, „za wszelką cenę”, „na moją cześć”, „na swój honor”; 3. aktywność – „wypełniać swe obowiązki względem Boga i Króla”, „być posłusznym prawu skautowemu”, „nieść pomoc bliźnim”, „stać się lepszym, by pomagać innym”. Każdy z elementów tego przyrzeczenia ma swój głęboki sens samowy- chowawczy. Każdy chłopiec, który chce zostać skautem, musi, poprzez zło- żenie określonego rodzaju oświadczenia, sam zobowiązać się do postępowa- nia zgodnego z wymaganiami ruchu, jego prawami i zwyczajami. W tym też tkwi tajemnica skutecznego kształtowania charakteru skauta, który z chwilą przyrzeczenia staje się sam dla siebie wychowawcą. Wzmacnia tę deklarację odwołanie się do własnego honoru, pełnego poczucia odpowiedzialności za siebie i innych. Skaut obiecuje sobie wypełniać prawo niezależnie od wszelkiego nadzoru i wszelkiej kontroli, uważając za nagrodę (...) tę radość wewnętrzną, jaką daje sumienie, gdy się postępuje dobrze...13 Skauting jest organizacją przeznaczoną tylko i wyłącznie dla osób god- nych szacunku, o wysokim stopniu poczucia własnej godności, honorowych, 13 H. Bouchet, Skauting i indywidualność, Książnica Atlas, Lwów – Warszawa 1938, s. 71. B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 18 tzw. dżentelmenów. Od honoru indywidualnego każdego skauta zależy honor całego ruchu. W odwoływaniu się do honoru osoby tkwi zamierzona przez Baden Powella forma stworzenia nacisku wewnętrznego, który polegałby na prowadzeniu przez nią swoistej „walki wewnętrznej”, ciągłym zmaganiu się skauta z samym sobą, żeby w momencie dokonywania wyboru między po- stępowaniem zgodnym ze słowami przyrzeczenia i sprzecznym z nim, być gotowym do przeciwstawienia się temu ostatniemu. Wagę dotrzymywania przysięgi pod gwarancją własnego honoru podkreślił twórca skautingu tymi oto słowami: Ciężko dotrzymywać tego przyrzeczenia, ale nie mniej jest ono poważne, żaden chłopiec nie staje się skautem, jeśli nie czyni wszystkiego, co w jego mocy, aby go jednak dotrzymać. Wszelkie przyrzeczenia są ważne i nie wolno ich łamać, jeśli jednak przyrzeczecie coś na swój honor – to raczej zgodzicie się ponieść śmierć niż takie przyrzeczenie złamać. Widzicie więc, że skauting nie został wymyślony wyłącznie dla waszej uciechy, ale wymaga też wielu rzeczy od was. Ja jednak wiem i mogę Wam zaufać, że uczynicie wszystko, by dotrzymać Skautowego Przyrzeczenia.14 Nie jest zatem skauting pomyślany jako organizacja, do której ma się wstęp tylko dlatego, że jest się młodym Anglikiem. Nie wystarczy tutaj zwy- kłe chcenie bycia skautem, jak i danie słowa, przyrzeczenia bez gwarancji po- niesienia za nie pełnej odpowiedzialności osobistej. Oczywiście, może się tak zdarzyć, że chłopiec złoży przyrzeczenie, którego w rzeczywistości nie będzie dotrzymywać, lecz jego hipokryzja zostanie bardzo szybko w zastępie zdema- skowana. Bycie prawdziwym skautem wymaga od każdego nowicjusza pod- jęcia wysiłku, by pokonać postawiony przed nim próg wymagań moralnych, społecznych, ideowych, a także psychofizycznych. Rota skautowego przyrze- czenia stanowi syntezę służby, której pełnienia mogą podjąć się jedynie chłop- cy gotowi do nieustannej pracy nad sobą. Decyzja o przystąpieniu do tego aktu związkowej inicjacji wymaga za- tem nie tylko pełnej świadomości jego zobowiązującego charakteru, ale także zrozumienia i pełnego zaakceptowania w sposób dobrowolny istoty i ideałów skautingu. Każdy skaut musi najpierw poznać owe wymagania, zrozumieć je i chcieć sprostać im swoją aktywnością. Służy temu celowi okres próbny, w trakcie którego następuje wzajemne upewnienie się, że szczerze pragnie swe- go udoskonalenia. Dlatego też nie poluje się na nowych członków: czeka się na to, żeby zjawili się sami lub zostali przyprowadzeni przez kolegów. [...] Podaje się im pewne wa- 14 R. Baden-Powell, Skauting..., jw., s. 45. B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 19 runki, na skutek których odpadają niezdecydowani [...]. Wreszcie pozostawia się im określone minimum czasu dla przejścia pewnych prób (egzamin wstęp- ny), których wynik dodatni świadczy o dobrej woli kandydata.15 Warunkiem przyłączenia się do tego ruchu jest, poza przedstawionymi powyżej dwoma pierwszymi elementami przyrzeczenia, deklaracja z jej we- wnętrzną gwarancją i aktywnością ukierunkowaną na realizację określonych w przyrzeczeniu wartości, idei. Fundamentalnego wśród nich znaczenia nabie- ra – zdaniem Baden Powella – wiara w Boga i wynikające z niej wobec niego obowiązki. Religijność stawia się tutaj na pierwszym miejscu wśród właściwo- ści, które powinny być przedmiotem naszych dążeń, działań. Pojmuje się ją jako miłość i służbę Bogu oraz miłość i służbę bliźnim, stojąc na stanowisku, że wśród wrodzonych instynktów młodzieńczych instynkt religijny jest naj- ważniejszy. Każdy zatem skaut powinien należeć do jakiegoś wyznania reli- gijnego i uczestniczyć w jego obrzędach. To, co jest wspólne dla wszystkich religii, to oddawanie czci Bogu, bliźnim i samemu sobie. Inne są jedynie prak- tyki, dlatego też skautów różnych wyznań, o ile są w jednej drużynie, nie na- leży zmuszać do uczestniczenia w modlitwie czy nabożeństwie w czasie obozu czy zbiórki. Wiara w Boga nie zdejmuje ze skauta odpowiedzialności za jego czyny, a wręcz przeciwnie – czyni najlepszą gwarancję danego przyrzeczenia. Służba Królowi oraz gotowość niesienia pomocy bliźnim są ideami po- chodnymi wobec tej pierwszej. Nawiązują tak do tradycji narodowych, jak i do trwałych i wspólnych ideałów całej ludzkości. Służba Królowi rozumiana jest tutaj jako służba ojczyźnie, przysparzająca jej wzorowych, lojalnych oby- wateli, w każdej chwili gotowych do jej obrony. Służba zaś bliźnim ma się w głównej mierze przyczynić do czynnej walki każdego skauta z egoizmem, samolubstwem, zawiścią i sobkostwem. „Zagadnieniem życia staje się wówczas nie »Co mogę otrzymać?«, ale »Co mogę dać w życiu?«”16. 15 H. Bouchet, jw., s. 58. 16 R. Baden-Powell, Wskazówki dla skautmistrzów. Podręcznik Teorii Wychowania Skauto- wego dla Drużynowych przez Lorda Baden Powella of Gilwell Twórcy Ruchu Skautowego, prze- druk z 2. wydania, Biblioteka Pisma „Bratnie Słowo”, Warszawa 1981, s. 94. B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 2 Obrzęd przyrzeczenia skautów angielskich Samowychowawczy sens przyrzeczenia skautowego nie kryje się tylko w jego treści czy w wynikającym z niego akcie wolnego i osobistego wybo- ru określonego sposobu życia. Przyrzeczenie skautowe jest także obrzędem, specyficznym ceremoniałem wcielania w szeregi organizacji nowych kandy- datów. Opracowując przebieg tej uroczystości, Baden Powell sięgnął do do- świadczenia kultów religijnych, rycerskich, wojskowych, a także plemiennych obrzędów inicjacyjnych, jakie miał możność zaobserwowania podczas pobytu w Afryce. Przyjrzyjmy się tej koncepcji, gdyż i ona była przedmiotem wielora- kich adaptacji na gruncie polskim. Wcielenie w szeregi skautowe. Proponuje się następujący ceremoniał wcielania w szeregi skautowe. Drużyna formuje się w podkowę, w której rozwidleniu stają skautmistrz i jego przyboczny. Rekrut ze swym zastępowym stają w samym środku półkola naprzeciw skautmistrza. Przyboczny trzyma laskę i kapelusz rekruta. Skautmistrz wydaje rozkaz wyjścia naprzód i wtedy zastępowy podprowadza rekruta do środka. Skautmistrz zadaje pytanie: „Czy wiesz, co to jest honor?”. Rekrut odpowiada: „Tak jest. To znaczy, że można mi zaufać, że będę prawdomówny i rzetelny.” (Lub jakieś słowo o podobnej treści). „Czy znasz prawo skautowe?” „Tak.” „Czy mogę polegać na twoim honorze, że zrobisz wszystko, żeby 1) spełnić obowiązek względem Boga i Króla, 2) pomagać zawsze bliźnim, 3) być posłusznym prawu skautowemu?” Wtedy rekrut czyni znak skautowy, a wraz z nim cała drużyna. Rekrut mówi: „...” (tekst przyrzeczenia – przyp. B. Ś.). Skautmistrz: „Ufam ci na twój honor, że przyrzeczenia dotrzymasz. Nale- żysz teraz do wielkiego braterstwa skautowego.” Teraz przyboczny nakłada mu kapelusz i wręcza laskę. Skautmistrz zamie- nia z nim uścisk dłoni przez podanie lewej ręki. Nowy skaut obraca się i salutuje drużynie. Drużyna salutuje. Skautmistrz wydaje rozkaz „odmaszeruj do swego B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 22 zastępu”. Drużyna kładzie laski na ramiona, a nowy skaut powraca z zastępo- wym do swego zastępu. Składając przyrzeczenie, podnosi skaut prawą rękę do wysokości barków, dłonią na zewnątrz, wielki palec leży na paznokciu małego, a trzy pozostałe, wyprostowane, wskazuję w górę. Taki jest „znak skautowy”, a używa się go tylko przy przyrzeczeniu i jako pozdrowienie. Podniesiony do czoła jest „salutowaniem”.17 17 R. Baden-Powell, Skauting..., jw., s. 47–48. B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 3 Wychowawcze aspekty przyrzeczenia skautów angielskich Uroczyste przyjmowanie skauta do drużyny w sposób obrzędowy jest ce- lowym zabiegiem wychowawczym. R. Baden Powellowi zależało na tym, by ceremonia ta wywierała na nowicjuszach silne, a tym samym niezapomniane wrażenie. Dzięki temu stwarza się sytuację zewnętrznego nacisku na młode- go chłopca, zobowiązującego go do dotrzymywania danego publicznie sło- wa, postulując nawet, żeby drużynowy złożył przyrzeczenie osobiście w taki sam sposób, jak czynią to jego podopieczni, przez co siła oddziaływania tego obrzędu będzie zwielokrotniona. Mocno utkwi w pamięci chłopca moment przyrzeczenia w obecności najbliższych, tym bardziej, gdy wraz z nim ślubo- wać będzie także i jego drużynowy. Ilekroć zatem zdarzyłoby się tak, że swoim postępowaniem mógłby przekroczyć obowiązujące go prawo, wspomnienie świadków przyrzeczenia lub ich obecność w danej sytuacji powinny wywołać w chłopcu odpowiednią rozwagę. Jak więc widzimy, przyrzeczenie skautowe łączy w sobie element przymu- su i swobody, które twórca skautingu potrafił z niezwykłą intuicją pedagogicz- ną pogodzić, czyniąc zeń niezwykle skuteczny środek kształtowania charakte- ru młodego chłopca. Przymus ten wyraża się m.in. w stawianych kandydatowi na skauta warunkach, jakie musi spełnić w okresie próbnym, by być dopusz- czonym do przyrzeczenia, w długości trwania okresu prób, w organizacji prze- biegu samej uroczystości oraz w doborze treści tkwiących w rocie przyrzecze- nia. Po złożeniu przez skauta przyrzeczenia, przymus ten będzie uzupełniony o rodzaj sankcji negatywnych stosowanych wobec niego za niedotrzymywanie danego słowa. Przeciwwagą dla tak rozumianego przymusu stają się, związane z przyrzeczeniem skautowym, elementy swobody lub – mówiąc inaczej – wol- ności. Zasadzają się one na szczególnie eksponowanej w założeniach tego ru- chu idei dobrowolności i zaufania. Nikt nie może być zmuszany do przynależ- ności organizacyjnej, a tym bardziej do składania przyrzeczenia skautowego. Decyzja w tym zakresie pozostawiona jest tylko i wyłącznie zainteresowanemu skautingiem. Wolność tkwi zatem w swobodzie uznania, akceptacji i przyjęcia B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 24 za własne idei ruchu skautowego, przeciwko którym można wystąpić, nie wstępując w jego szeregi, bądź, w przypadku niemożności dotrzymania wa- runków w nim obowiązujących, zrezygnować ze skautowania. Tym samym wolność, polegająca na postępowaniu zgodnym z głosem własnego sumienia, przekształca się w swojego rodzaju przymus wewnętrzny. Od tej pory musimy być bowiem posłuszni głosowi własnego sumienia i gotowi do nieustannych wyrzeczeń na korzyść wyższych wartości. Wskazane powyżej przykłady zdają się świadczyć o tym, że twórca skau- tingu, na przykładzie m.in. przyrzeczenia skautowego, rozstrzygnął jeden z klasycznych dylematów wychowawczych, polegający na rozłożeniu proporcji między stosowanym wobec wychowanków przymusie i swobodzie. Z jednej strony karność, wyrażająca się w posłuszeństwie władzy, prawu i nakazom obo- wiązku, z drugiej zaś – odwoływanie się do poczucia honoru, wiary we własne siły, ambicji i aspiracji poprzez powierzanie odpowiedzialnych zadań i okazy- wanie pełnego zaufania. Oddziaływaniom wychowawczym skautmistrza towa- rzyszy „otwarcie się” na jego wpływy ze strony skauta, jego samowychowanie. Co z powyższych założeń ideowo-wychowawczych i samowychowaw- czych przyrzeczenia skautów zostało przyjęte przez rozwijający się intensywnie od 1909 roku polski skauting? Czy słuszne jest dopatrywanie się genezy har- cerskiego przyrzeczenia w angielskim wzorze R. Baden Powella? B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 Rozdział II Rozdział II Geneza Geneza i ewolucja i ewolucja przyrzeczenia przyrzeczenia polskich polskich skautów w latach 1909–1918 B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009 Krzyż harcerski wg. wzoru z 1913 r. Krzyż harcerski po zamianie gwiazdki na lilijkę w 1914 r., wzór do dziś aktualny B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie. Historia. Metodyka. Manipulacje, Kraków 2009 ISBN: 978-83-7587-009-1, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2009
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Przyrzeczenie harcerskie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: