Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00246 009896 11018920 na godz. na dobę w sumie
Przyspieszony kurs kreatywności - książka
Przyspieszony kurs kreatywności - książka
Autor: , Liczba stron: 336
Wydawca: Sensus Język publikacji: polski
ISBN: 83-246-0037-X Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia >> rozwój intelektualny
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Szkoła obalania stereotypów i zakorzenionych przekonań

Najbardziej kreatywny jest umysł dziecka. Jednak dojrzewając, zapominamy o krainie czarów i godzimy się na to, co oferuje rzeczywistość. Dlaczego tak jest? Presja społeczna dławi w człowieku twórczy potencjał. Panuje przekonanie, że lepiej się nie wychylać. W szkole uczono nas, by podawać odpowiedzi podręcznikowe, a nie te, które sami moglibyśmy odkryć. Tymczasem ludzie wykorzystujący wrodzoną moc tworzenia są rzadkim i poszukiwanym gatunkiem przedsiębiorców, menedżerów i specjalistów.

Przyspieszony kurs kreatywności jest podzielony na 30 lekcji: po jednej na każdy tydzień nauki. Przygotuj się na naukę i jednocześnie zabawę. Trening twórczego myślenia nie jest uciążliwy ani żmudny. Autorzy książki, doświadczeni trenerzy i konsultanci, pokazują, jak postrzegać rzeczywistość w nowy, pełniejszy sposób.

Kreatywne myślenie jest warunkiem prosperowania,
a ta książka -- treningiem kreatywności.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Przyspieszony kurs kreatywnoœci Autorzy: Brian Clegg, Paul Birch T³umaczenie: Dawid Wietrzykowski ISBN: 83-246-0037-X Tytu³ orygina³u: Crash Course in Creativity (Crash Course Series) Format: A5, stron: 336 Szko³a obalania stereotypów i zakorzenionych przekonañ (cid:129) 150 æwiczeñ na kreatywnoœæ (cid:129) Eureka na ka¿dy dzieñ: sk¹d czerpaæ nowe pomys³y (cid:129) Piêæ filarów twórczego myœlenia: kultura, techniki, rozwój osobisty, energia umys³u i zabawa Najbardziej kreatywny jest umys³ dziecka. Jednak dojrzewaj¹c, zapominamy o krainie czarów i godzimy siê na to, co oferuje rzeczywistoœæ. Dlaczego tak jest? Presja spo³eczna d³awi w cz³owieku twórczy potencja³. Panuje przekonanie, ¿e lepiej siê nie wychylaæ. W szkole uczono nas, by podawaæ odpowiedzi podrêcznikowe, a nie te, które sami moglibyœmy odkryæ. Tymczasem ludzie wykorzystuj¹cy wrodzon¹ moc tworzenia s¹ rzadkim i poszukiwanym gatunkiem przedsiêbiorców, mened¿erów i specjalistów. Przyspieszony kurs kreatywnoœci jest podzielony na 30 lekcji: po jednej na ka¿dy tydzieñ nauki. Przygotuj siê na naukê i jednoczeœnie zabawê. Trening twórczego myœlenia nie jest uci¹¿liwy ani ¿mudny. Autorzy ksi¹¿ki, doœwiadczeni trenerzy i konsultanci, pokazuj¹, jak postrzegaæ rzeczywistoœæ w nowy, pe³niejszy sposób. (cid:129) Docieranie do sedna spraw: rozk³adanie trudnych problemów na czynniki pierwsze (cid:129) Æwiczenie wyobraŸni i abstrakcyjnego myœlenia (cid:129) Twórcza komunikacja: spogl¹danie na problemy oczami innych ludzi (cid:129) Szko³a myœlenia przestrzennego (cid:129) Metody wybierania najlepszych pomys³ów (cid:129) Techniki dopracowywania pomys³ów (cid:129) Sposoby znajdowania alternatywnych rozwi¹zañ Kreatywne myœlenie jest warunkiem prosperowania, a ta ksi¹¿ka — treningiem kreatywnoœci Wstęp 1 Podstawy Dlaczego kreatywność Twórczy zapłon Kultura Techniki Rozwój osobisty Energia umysłu Zabawa Start 2 Plan działania Wstęp do kursu Lista kontrolna 3 Kurs Lekcja 1. Przystawka 1.1 Ćwiczenie/technika: ankieta umysłu 1.2 Technika: węzły 1.3 Ćwiczenie/technika: losowe zdjęcie 1.4 Ćwiczenie: koło ratunkowe 1.5 Technika: jak stracić pracę !spis 11 13 13 14 17 19 21 29 34 35 37 37 38 45 46 47 48 49 51 53 3 3 Spis treści Lekcja 2. Poznawanie siebie — rozluźnianie nowej grupy 2.1 Technika: oto mój przyjaciel 2.2 Technika: Wieża Babel 2.3 Ćwiczenie: zagadki 2.4 Technika: podążaj za liderem 2.5 Technika: prawda i fałsz Lekcja 3. Wyjaśnianie problemu — co masz zamiar zrobić? 3.1 Ćwiczenie/technika: kompas 3.2 Technika: mapa przeszkód 3.3 Ćwiczenie: woda w wino 3.4 Technika: cel 3.5 Ćwiczenie/technika: partie i przerwy Lekcja 4. Podważanie założeń — zmiana podejścia do problemu w celu lepszego zrozumienia jego istoty 4.1 Ćwiczenie/technika: nic nie rób 4.2 Technika: perspektywy 4.3 Ćwiczenie: dookoła świata 4.4 Technika: skrawki czasu 4.5 Ćwiczenie: kwestionuj wszystko Lekcja 5. Dobre wibracje — pozytywne myślenie 5.1 Ćwiczenie/technika: zmienione stany 5.2 Technika: tak! 5.3 Technika: krąg energii 5.4 Ćwiczenie: turniej barowy 5.5 Technika: podnieś mnie Lekcja 6. Definiowanie problemu — różne przekroje 6.1 Ćwiczenie/technika: perfekcja 6.2 Technika: przekształcenie 6.3 Ćwiczenie/technika: uniwersalne wieszaki 6.4 Technika: kąpiel w błocie 6.5 Ćwiczenie: jazda w dół Lekcja 7. Przyrost kreatywności — techniki stopniowych zmian 7.1 Ćwiczenie/technika: łańcuch poziomów 7.2 Ćwiczenie/technika: samochód i kozy 7.3 Technika: atrybuty 7.4 Ćwiczenie/technika: znaleziona historia 7.5 Ćwiczenie/technika: techniczna twórczość 4 4 55 56 57 58 59 61 62 63 65 67 69 71 73 74 76 78 80 81 82 83 85 86 88 89 90 91 93 94 96 97 99 100 102 104 106 108 !spis Lekcja 8. Zniekształcenie — techniki generacji pomysłów modyfikujące istotę problemu 8.1 Technika: kwestionowanie założeń 8.2 Ćwiczenie/technika: zniekształcenie 8.3 Ćwiczenie: urodzinowa bonanza 8.4 Technika: odwrócenie 8.5 Technika: liczy się rozmiar Lekcja 9. Czysta energia — zastrzyk mocy 9.1 Technika: łyżeczka i sznurek 9.2 Technika: na barana 9.3 Ćwiczenie: zdobądź inne życie 9.4 Technika: usiądź mi na kolanie 9.5 Technika: wyścig spinaczy Lekcja 10. Szukanie wiedzy — budowa osobistej bazy wiedzy pokarmem dla kreatywności 10.1 Technika: zdarta płyta kompaktowa 10.2 Ćwiczenie: wrażenie i wrażliwość 10.3 Ćwiczenie/technika: mała czarna książeczka 10.4 Ćwiczenie: wszystko, co się świeci 10.5 Ćwiczenie: zaprogramowana myśl Lekcja 11. Postrzeganie rozwiązań z innej perspektywy 11.1 Technika: fantazja 11.2 Technika: cudzy punkt widzenia 11.3 Ćwiczenie: śmiech to zdrowie 11.4 Technika: metafora 11.5 Ćwiczenie: nie ma czasu na czytanie Lekcja 12. Gwałtowny impuls — przypadkowe bodźce dla nowego punktu wyjścia 12.1 Technika: losowe słowo 12.2 Ćwiczenie/technika: ciekawa strona 12.3 Technika: znalezione przedmioty 12.4 Technika: cytaty 12.5 Ćwiczenie: doskonały błąd Lekcja 13. Poszukiwanie na innym obszarze — wyjście poza to, co oczywiste 13.1 Technika: kradzież 13.2 Ćwiczenie/technika: wgląd do wewnątrz 13.3 Technika: zły dżin 13.4 Ćwiczenie: szkolne odurzenie 13.5 Technika: morfologia Spis treści 110 111 113 115 116 118 120 121 123 124 125 126 127 128 130 131 133 135 137 138 140 142 143 145 147 148 149 151 153 155 156 157 158 160 161 162 5 !spis 5 Spis treści Lekcja 14. Czysta zabawa — rozweselacze 14.1 Technika: rząd oczu 14.2 Technika: jestem i znam 14.3 Technika: przeróbka 14.4 Technika: wyścig z przeszkodami 14.5 Technika: olbrzymy, czarownice i krasnoludy Lekcja 15. Podział — techniki, które dzielą problem na części składowe 15.1 Technika: składniki 15.2 Technika: substytut 15.3 Ćwiczenie: odmienne poglądy 15.4 Technika: to już było 15.5 Ćwiczenie/technika: długi podział Lekcja 16. Wrażliwość — generowanie pomysłów przy użyciu stymulacji prawej części mózgu 16.1 Ćwiczenie/technika: zgraj się z muzyką 16.2 Ćwiczenie/technika: bazgroły Leonarda da Vinci 16.3 Technika: dotknij mnie, poczuj mnie 16.4 Technika: rysunek 16.5 Technika: karmnik Lekcja 17. Naturalny wkład — wykorzystanie zdobyczy natury i nauki jako narzędzi do generowania pomysłów 17.1 Technika: granice 17.2 Ćwiczenie: przekrój liścia 17.3 Technika: ciotka grawitacja 17.4 Ćwiczenie: dreszczyk emocji 17.5 Technika: to naturalne Lekcja 18. Tak powstają wspomnienia — techniki pamięciowe 18.1 Technika: skrajności 18.2 Technika: łańcuchy historii 18.3 Technika: notki i nutki 18.4 Ćwiczenie/technika: liczbowe rymowanki 18.5 Ćwiczenie: hart ducha Lekcja 19. Dziwne interpretacje — jak zamienić nieporozumienie w pomysł 19.1 Technika: to głupie 19.2 Ćwiczenie: płaszcz i szpada 19.3 Technika: między słowami 19.4 Technika: oni prowadzą 19.5 Ćwiczenie: karuzela wiedzy 6 6 163 164 165 166 168 170 171 172 174 175 177 179 181 182 184 186 188 189 190 191 192 194 196 198 199 200 202 204 205 207 208 209 211 213 215 217 !spis Spis treści Lekcja 20. Twórcza komunikacja — bodźce dla nowych perspektyw pochodzące z wymuszania różnych sposobów komunikacji 20.1 Technika: w ciemnościach 20.2 Technika: końcowe odliczanie 20.3 Technika: kup mnie 20.4 Technika: urodziny na ślepo 20.5 Technika: klocki Lego Lekcja 21. W zgodzie z naturą — kreatywność stymulowana technikami związanymi ze środowiskiem 21.1 Ćwiczenie/technika: coś zupełnie innego 21.2 Technika: podświadoma kreatywność 21.3 Ćwiczenie/technika: galeria sztuki 21.4 Technika: teoria gry 21.5 Technika: migawki Lekcja 22. Myślenie przestrzenne — grupowe sesje na temat 218 219 221 223 224 225 227 228 229 231 232 233 Lekcja 23. Techniki wyboru — który pomysł jest najlepszy 23.1 Technika: oferta 100-złotowa 23.2 Technika: analiza SWOT 23.3 Ćwiczenie: zyski materialne 23.4 Ćwiczenie/technika: prosta ocena 23.5 Ćwiczenie/technika: złożona ocena wykorzystywania prawej części mózgu 22.1 Ćwiczenie/technika: magiczny tunel 22.2 Technika: kajdanki 22.3 Ćwiczenie: szybki rysunek 22.4 Technika: wieża 22.5 Technika: szybowanie 234 235 237 239 240 241 242 243 244 245 247 249 251 252 253 254 255 256 Lekcja 25. Techniki udoskonalania — dopracowywanie pomysłów 257 258 259 261 262 264 Lekcja 24. Zmiana dynamiki grupy — więcej energii i zabawy 24.1 Ćwiczenie/technika: jesteś zwierzęciem 24.2 Technika: wybuch energii 24.3 Technika: na kwadracie 24.4 Technika: latający dywan 24.5 Technika: wszyscy równi 25.1 Technika: drogowskazy 25.2 Technika: znaki ostrzegawcze 25.3 Ćwiczenie: zaklinacz koni 25.4 Technika: alternatywne rozwiązanie 25.5 Ćwiczenie/technika: udziałowcy !spis 7 7 Spis treści Lekcja 26. Rozbudowa wiedzy — dodatkowe techniki zarządzania własną wiedzą 26.1 Ćwiczenie: za szklanym ekranem 26.2 Ćwiczenie/technika: magia kategorii 26.3 Ćwiczenie: praktyka i teoria 26.4 Ćwiczenie: w poszukiwaniu faktów 26.5 Ćwiczenie: segregacja papieru Lekcja 27. Zasady gry — logiczne ćwiczenia wyzwaniem dla umysłu 27.1 Ćwiczenie: zapasowy kwadrat 27.2 Technika: łowienie kontraktów 27.3 Ćwiczenie/technika: „I” 27.4 Technika: regulacja reguł 27.5 Ćwiczenie/technika: wyścig demonów Lekcja 28. Wdrażanie — techniki przyspieszające implementację 28.1 Technika: plan sprzedaży 28.2 Technika: plan wdrożenia 28.3 Ćwiczenie: czas na opowieść 28.4 Ćwiczenie/technika: pierwsza dziesiątka 28.5 Ćwiczenie: gryzmoły Lekcja 29. Praca zespołowa — więcej ćwiczeń zmuszających grupę 265 266 267 269 271 273 275 276 278 279 280 281 283 284 286 287 288 290 do korzystania z prawej półkuli mózgu 29.1 Technika: niewłaściwy rysunek 29.2 Technika: abstrakcyjny rysunek 29.3 Ćwiczenie/technika: reklama z piekła rodem 29.4 Technika: podaj wiadro 29.5 Technika: abecadło 291 292 293 294 296 297 Lekcja 30. Gimnastyka umysłu — ćwiczenia kreatywności osobistej 298 299 301 302 303 305 30.1 Ćwiczenie: metaforycznie rzecz ujmując 30.2 Ćwiczenie: świadomość holistyczna 30.3 Ćwiczenie: na krawędzi 30.4 Ćwiczenie: niewłaściwy wzorzec 30.5 Ćwiczenie: wytężona koncentracja 4 Przegląd Podsumowanie Lista publikacji 8 8 307 307 308 !spis Dodatek Słowa losowe Osoby dla techniki „Cudzy punkt widzenia” Techniki z wysokim współczynnikiem kultury Techniki z wysokim współczynnikiem techniki Techniki z wysokim współczynnikiem rozwoju osobistego Techniki z wysokim współczynnikiem energii umysłu Techniki z wysokim współczynnikiem zabawy Techniki dostosowane do etapu 1. — zrozumienie problemu Techniki dostosowane do etapu 2. — generowanie pomysłów Techniki dostosowane do etapu 3. — wybór i udoskonalanie Techniki dostosowane do etapu 4. — planowanie sprzedaży i implementacja Skorowidz Spis treści 311 311 313 314 315 316 318 318 319 320 321 321 323 !spis 9 9 DLACZEGO KREATYWNOŚĆ Kreatywność albo nic W zależności od punktu widzenia prognozy na prowadzenie interesu mogą być przerażające lub porywające. Kiedyś prowadzenie interesu było jak podróż po- ciągiem — od jednej stacji do drugiej zgodnie z rozkładem jazdy. Obecnie bar- dziej przypomina szaloną przejażdżkę kolejką w wesołym miasteczku. Nigdy przedtem nie było takiej presji. Presji konkurencji, która powstała wraz z poja- wieniem się na rynku coraz większej liczby nowych idei i firm. Presji finansowej, jako że klient żąda więcej za mniej. Presji związanej z obsługą klienta, gdyż ci nieznośni chcą być dobrze obsłużeni przy jak najmniejszym nakładzie z własnej strony. Presji czasu, bowiem rozwój technologii skraca wszystko, od procesu ko- munikacyjnego do cyklu produkcyjnego. Jest tylko jedno wyjście. Kreatywność. Nie dziwi stwierdzenie, że bez twórczego podejścia tylko niektóre z istniejących dziś firm będą się nadal liczyć za kilka lat. Liczą się zmiany, a innowacja jest podstawowym wymogiem, aby w zmieniają- cym się otoczeniu utrzymać się na powierzchni. Pozbawieni kreatywności bę- dziecie próbować rozwiązywać problemy w przestarzały sposób. Już nie wystarcza radość z tego, co się ma. Otoczenie zmienia się na naszych oczach, a konkurencja się umacnia. W międzyczasie Ty stoisz w miejscu, oferując przestarzałe produkty i usługi. Twórcze myślenie to nie pomocny atrybut — to warunek przetrwania. r01-08 13 13 Przyspieszony kurs kreatywności Czy można się tym zarazić od książki? Każdy interes wymaga kreatywności, ale inną kwestią jest podjęcie działań w kierunku jej osiągnięcia. Najłatwiej byłoby zatrudnić ludzi kreatywnych. Owszem, to nie jest zły pomysł. Prawda jest jednak taka, że w każdym człowie- ku drzemią niemal nieprzebrane pokłady kreatywności, ale rzadko kto w pełni z nich korzysta. Powodów jest wiele. Być może pora dnia jest nieodpowiednia. Pracownicy mogą być zmęczeni, podenerwowani lub znudzeni bądź — co gorsza — ich potencjał twórczy był dotąd tłumiony. Aby przetrwać w grupie społecznej, cza- sami lepiej jest się nie wyróżniać. Również w szkole nasza kreatywność jest ograniczana — nauczyciele nie wymagają od nas twórczości, lecz określonej odpowiedzi. Nie ma w tym nic złego, jednak może być przeszkodą, gdy potrze- bujesz kreatywności. Ta książka nie jest magiczną różdżką z napisem „innowacja”. Może jednak uwolnić część naturalnego zmysłu twórczego, tłumionego przez nawyki i brak energii. Kurs składa się z serii krótkich ćwiczeń i technik zaprojektowanych tak, aby Czytelnik pozbył się ograniczeń i był zmuszony do zmiany sposobu myślenia. Techniki same w sobie nie są twórcze — maszyna do pisania czy edytor tekstu same nie napiszą powieści, są jednak skutecznymi narzędziami uwalniającymi zdławione pokłady kreatywności. TWÓRCZY ZAPŁON Cóż to takiego Czasami czujemy, że czegoś nam naprawdę potrzeba, nie wiedząc jednak, co to właściwie jest. Tak właśnie jest z kreatywnością. Problem w tym, że jest to ter- min o wielu znaczeniach. Istnieje kreatywność artystyczna polegająca na two- rzeniu unikalnej książki, obrazu lub muzyki. Jest kreatywność wynalazcy, jak u Archimedesa wyskakującego z wanny z okrzykiem „Eureka!” na ustach, czy to- warzysząca wynalezieniu nowego produktu. Jest też kreatywność humoru, szcze- gólnie istotna, gdyż wymaga spojrzenia na świat w inny sposób, a to jest dla twórczego podejścia niezbędne. Prawdą jest, że większa część kreatywności biznesowej skupia się na drugim z wymienionych rodzajów. Szukamy bowiem rozwiązania dla problemu bizne- sowego lub poszukujemy nowej idei, produktu czy usługi. W rzeczywistości jednak każdy akt twórczy łączy w sobie wszystkie trzy rodzaje. Aby być na- prawdę nowatorskim, prawdopodobnie trzeba wykazać elementy kreatywności 14 14 r01-08 Podstawy artystycznej zarówno w estetyce planu biznesowego, jak i w stylu projektu. Natomiast aby być skutecznie twórczym, zazwyczaj trzeba wykazać odrobinę humoru. Jeśli jest to dla Ciebie problem, zadaj sobie pytanie: co złego jest w dobrej zabawie podczas pracy? Co powstrzymuje kreatywność Twórcze zapędy u innych łatwiej jest powstrzymać niż rozwijać. Robimy to nieustannie. Wspominaliśmy już o ograniczeniach społecznych i edukacyjnych, które nikogo nie dziwią. Bardzo twórcze spojrzenie na świat wykazują małe dzieci. Nie są one ograniczone nawykami lub sposobem nauczania. Nie są jednak przy- gotowane na niebezpieczeństwa, na które są narażone. Część kreatywności tłumi się w nas, aby nas chronić. Jednak kiedy rozwiązujemy problem biznesowy, znaj- dujemy się w bezpiecznym środowisku, możemy więc pozwolić sobie na wirtu- alne ryzyko, a tak naprawdę musimy je ponieść, jeśli chcemy stworzyć coś świeżego i wyjątkowego. System edukacyjny piętnuje przejawy kreatywności, ponieważ daje ona wy- niki odwrotne do zamierzonych. Proces edukacyjny jest niestety zaprojektowa- ny głównie po to, aby uczniowie zdali egzaminy. To z kolei oznacza zmuszanie uczniów do spełniania wymagań egzaminatorów. Nie liczy się odpowiedź ory- ginalna czy kreatywna, lecz konkretna, ta właściwa, zapisana na arkuszu odpo- wiedzi. W życiu jednak nie o to chodzi. Każdy problem czy wymaganie posiada wiele możliwych rozwiązań. Kiedy wymaga się od nas kreatywności, powodem jest to, że oczywiste rozwiązanie nie wystarcza — ktoś już je wykorzystał, wy- próbował, potrzeba czegoś nowego i oryginalnego. Jeśli bycie twórczym oznacza podejmowanie ryzyka, wygłupianie się (więk- szość przełomowych pomysłów na początku wydawała się szalona) i doznawa- nie porażek, pojawia się inny kłopot. Te cechy nie są mile widziane. Sami często ich nie lubimy. Kultura korporacyjna zazwyczaj nie toleruje porażki, błąd moż- na popełnić tylko raz. Nawet konstruktywne metody, takie jak kompleksowe za- rządzanie jakością (ang. Total Quality Management — TQM), mają swoje wa- dy, ponieważ zakłada się w nich, iż niepowodzenie jest zawsze złe. Tymczasem jest tylko jeden sposób, aby być naprawdę oryginalnym: odrzucić ograniczenia i próbować. Nieraz poniesiesz porażkę, lecz nie przejmuj się tym, gdyż czło- wiek uczy się na błędach. Tylko w ten sposób można osiągnąć najwyższy twór- czy poziom. Najszybszym sposobem na podniesienie tego poziomu jest odsu- nięcie na bok pragmatyzmu, to on bowiem niszczy świeże idee. Kreatywny zespół oznacza, że żaden z jego członków nie obawia się, iż prezentując pozornie głupi pomysł, zostanie wyśmiany. Jakby tego było mało, istnieje jeszcze inne niebezpieczeństwo: syndrom eks- perta. Kultura ekspertów rozwija się. Ekspertyza jest jednym z głównych towarów na sprzedaż. Może jednak być groźna w odniesieniu do kreatywności. Ekspertyza r01-08 15 15 Przyspieszony kurs kreatywności to wiedza o tym, jak było przedtem. Choć najlepsi eksperci potrafią elastycznie dostosować się do nowej sytuacji, to ekspertyza często oznacza klapki na oczach w obcowaniu z tym, co nowe. Eksperci znakomicie wiedzą, co nie jest możliwe. Jeśli chcemy innowacji, kreatywności, powinniśmy poszukiwać poza środowi- skiem ściśle związanym z danym projektem lub działalnością. Nie oznacza to rezygnacji z usług ekspertów, a jedynie rozszerzenie zakresu naszego wkładu. Kurs pięciu elementów Od lat czterdziestych ubiegłego stulecia starannie badano kreatywność i możli- wości jej rozwijania. Ogólnie można powiedzieć, że istnieje pięć sposobów na jej wspieranie, zarówno w przypadku jednostek, jak i organizacji. Te pięć ścieżek do twórczego myślenia to kultura, techniki, rozwój osobisty, energia umysłu i zabawa. Branie pod uwagę kultury — czy to w ogóle społeczeństwa, czy też w orga- nizacji, której jesteśmy częścią — jest istotne, ponieważ łatwo w niej stłamsić kreatywność. Aspekt kulturowy będzie pojawiał się w niniejszej publikacji naj- rzadziej, jako że zmiany na tym polu są kwestią obszerniejszą niż sama twór- czość i zazwyczaj traktowane są oddzielnie. Techniki to mechanizmy, które powstały, aby pomóc nam w pełni czerpać z naszej wrodzonej kreatywności. Nie są nową koncepcją. Leonardo da Vinci korzystał z udokumentowanej techniki stymulowania nowych pomysłów (ryso- wał na kartce papieru z zamkniętymi oczami, a następnie powstałe w ten sposób bazgroły zmieniał w obraz prowokujący nowe idee). Jednak większość używa- nych obecnie technik powstało w dwudziestym wieku i ma na celu uwolnienie umysłu oraz zachęcanie do tworzenia nowych koncepcji. Umieszczenie na tej liście energii umysłu nie jest diagnozą psychiatryczną, lecz raczej stwierdzeniem, iż otoczenie i nastrój również mają wpływ na naszą twórczość i łatwość przepływu idei. Rozwój osobisty jest istotny dlatego, że twórczego podejścia nie zawsze można się nauczyć, można je jednak ćwiczyć i rozwijać. Łatwość w przyswajaniu wiedzy i zdolności pamięciowe pomagają w budowie bazy dla nowych pomy- słów. Ćwiczenie nowych skojarzeń ułatwia zaś powstawanie oryginalnych kon- cepcji w przyszłości. Jest też zabawa, nierozerwalnie związana z kreatywnością. Nie jest możliwe, aby tworzyć i nie bawić się tym. Podejście do pracy z uśmiechem zawsze stymu- luje myśl twórczą. To sprowadza nas do punktu wyjścia, jako że często w miejscu pracy zabawa jest niedopuszczalna, a działalność firmy traktuje się poważnie. Kreatywność powinna jednak oznaczać dobrą zabawę przy jednoczesnym otrzy- mywaniu poważnych rezultatów. Zanim rozpoczniemy właściwy kurs, zatrzymajmy się chwilę przy każdym z tych aspektów. 16 16 r01-08 Podstawy KULTURA Daj im narzędzia… Łatwo dać się zwieść myśleniu, iż wystarczy dostarczyć komuś narzędzia wspoma- gające kreatywność i czekać ze spokojem na świetne pomysły. W praktyce jednak mechanizm ten jest bardziej skomplikowany. Pokazaliśmy już, że uwarunkowania społeczne działają przeciwko nowatorstwu. Kultura społeczna rozwinęła się czę- ściowo po to, aby zaoferować nam bezpieczeństwo w okolicznościach, w których nowatorstwo może być niebezpieczne. Przejście nad tym czynnikiem do porządku dziennego jest częścią wspierania kreatywności poprzez świadomość kulturowych ograniczeń, w większości organizacji nie stanowi jednak kluczowego problemu. Aspekt kulturowy stwarza trudności z powodu silnego powiązania kreatyw- ności z niepowodzeniem. Aby być nowatorskim, należy przygotować się na po- rażkę. Nie chodzi tu o to, że błędy są mile widziane, tylko o to, że przy każdym twórczym przedsięwzięciu istnieje ryzyko. Bez względu na to, jak dobrze będzie kontrolowane i minimalizowane, niepowodzenia będą się zdarzać. Jeśli potrafimy wynosić naukę z popełnionych błędów i podnieść się po nich, rezultatem będzie skuteczna kreatywność. Richard Feynman, znakomity fizyk XX wieku, powiedział: „Aby powstawały skuteczne pomysły na pracę, staram się odnosić porażki tak szybko, jak to tylko możliwe”. Zbyt często jednak kultura organizacji i biznesu odbiera porażkę jako coś ekstremalnie niebezpiecznego. Popularniejszym cytatem mogłoby być zatem ostrzeżenie: „Zawiedź raz i jesteś w tarapatach, zawiedź ponownie i wylatujesz”. Taka reakcja na niepowodzenie, które jest nieuchronnym skutkiem procesu twórczego, ma zgubny wpływ na rozwój innowacyjnych myśli. Nikt nie zapro- ponuje nowych rozwiązań, jeśli wie, że w przypadku niepowodzenia znajdzie się pod obstrzałem (oby była to tylko przenośnia). Nieumiejętność dostrzeżenia niszczącego wpływu aspektu kulturowego w procesie twórczym jest najczęstszą przyczyną niepowodzeń w rozwijaniu kreatywności organizacyjnej. Zacznij od góry Zmiany kulturowe (konieczne w większości organizacji) są praktycznie nie- możliwe bez wyraźnego poparcia górnych struktur organizacji. Dopóki dyrektorzy i prezesi nie nabiorą właściwego dystansu do niepowodzeń pracowników, nikt nie uwierzy w ich rzeczywiste wsparcie dla innowacyjnej myśli. Zmiany kulturowe muszą być widoczne. Kadra zarządzająca ma obowiązek poświęcić swój czas i dołożyć wszelkich starań, aby doszły one do skutku. Nie można tego osiągnąć samymi słowami. Przy braku wsparcia „z góry”, podej- mowanie jakichkolwiek działań mających na celu podwyższenie poziomu kre- atywności w organizacji na nic się nie zda. r01-08 17 17 Przyspieszony kurs kreatywności Kwestia zaufania i wymiany informacji Kluczowe czynniki w tworzeniu kultury wspierającej kreatywność to zaufanie i wymiana informacji. Aby można było podejmować właściwe działania i od- powiednie ryzyko, kadra zarządzająca musi ufać swoim pracownikom. Personel również musi ufać przełożonym, w przeciwnym przypadku strach o utratę posady powstrzyma kreatywność i zmiany. Lekcję na temat wspierania twórczości można znaleźć w podręczniku procedur amerykańskiej firmy handlowej Nordstrom: W każdej sytuacji używaj własnej, starannej oceny. Innych zasad nie ma. Zaufanie wynikające z powyższego stwierdzenia otwiera furtkę dla kreatywności. Pod warunkiem że to piękne przykazanie ma zastosowanie w praktyce. Równie ważna podczas rozwijania kreatywności jest wymiana informacji. Bez niej nie ma zaufania w firmie. Przekazywanie pomysłów na odpowiednich szczeblach firmy powinno być proste. Uzyskanie informacji o potencjalnych kosz- tach podejmowanych działań również nie powinno stanowić problemu. Powinna istnieć możliwość przeprowadzenia badań, na przykład w intranecie, w celu uzyskania poparcia dla nowego pomysłu. Zbyt swobodna komunikacja będzie jednak pozbawiona zaufania, więc nie może mieć miejsca. Podobne działania zostaną uznane za stratę czasu, zbędną zabawę lub za wykraczające poza zakres obowiązków. Przestrzeń osobista Aby sprawdzić, czy w firmie zaszły jakiekolwiek zmiany i czy istnieje w niej wzajemne zaufanie, warto zezwolić pracownikom na pracę nad indywidualnym projektem — na przykład przez pół dnia w tygodniu. Niech będzie to cokolwiek, czego zażyczy sobie pracodawca, pod warunkiem że firma będzie faktycznie za- interesowana rezultatem końcowym. Może wydawać się, że pół dnia pracy cennego pracownika to marnowanie czasu, w praktyce jednak korzyści są olbrzymie. „Przestrzeń osobista” daje każdemu czas na bycie kreatywnym, na odcięcie się od codziennej presji. Korzyści, jakich dozna organizacja w dłuższej perspektywie czasowej, znacznie przewyższają pozorną stratę cennych godzin pracy. Nie ma lepszego sposobu na zilustrowanie rzeczywistego zaufania panującego w firmie. Część pracowników świetnie poradzi sobie z tego typu zadaniem, inni mogą mieć trudności. Niektórzy, aby efektywnie wykorzystać ten czas, będą potrze- bować pomocy. Jednak każdy, od szefa począwszy, a na sprzątaczce skończywszy, dzięki takiemu podejściu przyniesie korzyści dla siebie i dla firmy. 18 18 r01-08 Podstawy TECHNIKI Dlaczego techniki Najwięksi wrodzy myśli twórczej to brak inspiracji i klapki na oczach. Nieumie- jętność odnalezienia nowej ścieżki wynika z rutyny bądź z braku wizji. Idea techniki kreatywności polega na zejściu z dobrze wydeptanej ścieżki, przyjęciu innego punktu widzenia, zmuszeniu Cię do zrobienia czegoś, czego nie masz w zwyczaju. To może być niewygodne, jednak jest to jedyny sposób na osiągnię- cie celu. Dlatego właśnie coś tak pozornie mechanicznego i nieistotnego jak technika może mieć tak zadziwiające rezultaty. To nie techniki są kreatywne, Ty jesteś. Ich największe zalety to wytyczanie nowego punktu wyjścia, umożliwienie Ci czy- nienia nowych skojarzeń, pomoc w odświeżeniu perspektywy i oryginalność. Skojarzenia Wiele z opisywanych tu technik wymaga skojarzeń i odniesienia ich na powrót do problemu czy wymogu. Poniżej przedstawiono wyjaśnienie tego procesu. W pewien sposób to jest właśnie najtrudniejszy aspekt kreatywności, choć nie jest aż tak trudny, jak mogłoby się wydawać. To w tym miejscu przecho- dzimy od mechanicznej techniki do prawdziwej kreatywności. Ta część procesu w znacznej mierze polega na doświadczeniu. Im więcej praktyki, tym łatwiejszy się on staje. To dlatego właśnie zalecamy, żebyś jak najczęściej korzystał z ćwi- czeń przedstawionych w niniejszej książce, bez względu na to, czy dany problem Cię dotyczy. Jest to szczególnie istotne, jeśli dziedzina kreatywności jest dla Ciebie czymś nowym. Załóżmy, że próbujesz ulepszyć nowy wyrób cukierniczy. Po użyciu techniki kreatywności wygenerowane zostały następujące skojarzenia: Wąsy, obroża, futro, łapy, myśliwy, zmierzch, myszy, zabójca, przytulanka, zabawa, ciepły, przyjazny, trzymający się na uboczu, niezależny, leniwy, aktywny, zły, mruczenie, syczenie, pazury, zęby. Jeśli nie jest to oczywiste, użyliśmy techniki, za pomocą której przypadkowe słowo, w tym przypadku kot, generuje nowe punkty wyjściowe. Przy rozwijaniu produktów istnieje opcja wstawienia fazy pośredniej w pro- cesie tłumaczenia przejścia od skojarzenia do pomysłu. Jest nią opis nieistnieją- cego produktu pod względem skojarzenia. W tym przypadku szukamy jakichś wyrobów cukierniczych lub wyrobów cukierniczych z czymś. Na przykład: r01-08 19 19 Przyspieszony kurs kreatywności Przytulnych wyrobów cukierniczych Zabójczych wyrobów cukierniczych Przyjaznych wyrobów cukierniczych Wyrobów cukierniczych z wąsami Aktywnych wyrobów cukierniczych Czasami podczas czytania takiej listy od razu pojawiać się będą pomysły na znaczenie danej frazy. Drugim etapem jest dokładniejszy opis. Na przykład „Wy- roby cukiernicze z wąsami” przywiodły nam na myśl stare wyroby cukiernicze. To z kolei sprawiło, że pomyśleliśmy o bardziej dojrzałych wyrobach cukierni- czych. Skojarzenia idą dalej w dwóch kierunkach — wyroby cukiernicze dla bar- dziej dojrzałych klientów lub wyroby cukiernicze o dojrzalszym, pełnym smaku. Być może przyszły Ci do głowy własne pomysły. Być może nasze idee nie wydały Ci się wcale takie udane. Nie jest to w gruncie rzeczy istotne. Ważne jest, że sam proces jest jasny. Można go wykorzystać wszędzie tam, gdzie istnieje możliwość opisu problemu w postaci zdania, do którego można wstawić szereg słów. Jeśli nie jest to możliwe, od skojarzeń do pomysłów należy przejść w sposób bardziej bezpośredni. Załóżmy, że używamy tych samych słów, ale próbujemy rozwiązać problem niskiej frekwencji w fabryce. Trudniej stworzyć frazy, musimy więc być bardziej bezpośredni. Jedno ze słów z naszej listy — „myśliwy” — poddaje nam pomysł urządze- nia swoistego polowania na osoby obniżające frekwencję w pracy. Być może nie dosłownie, jednak warto wykorzystać go do stworzenia programu eliminują- cego takich ludzi. Obroża to kontrola, dociekanie przyczyn problemów z obec- nością — rozmowy z pracownikami opuszczającymi dni pracy, żądanie zwol- nień lekarskich itp. Zabawa przywodzi na myśl przekształcenie zakładu pracy w miejsce ciekawsze, zabawniejsze, aby pracownicy nie czuli potrzeby omijania go. Niezależność wygenerowała koncepcję stworzenia małych grup pracowników odpowiedzialnych za własne wyniki, bez względu na obecność. Widać już, jak to działa. Powyższe pomysły są jeszcze surowe, to normalne na tym etapie procesu. Potraktuj je jak delikatne pędy, wymagające troski i uwagi. Jeśli nadepniesz na nie zbyt wcześnie (poprzez pochopną ocenę), zabijesz je. Pomysły to nie wszystko — plan działania Niebezpieczne dla technik może być założenie, że wszystko, czego potrzeba do bycia kreatywnym, to nieprzebrana liczba nowych pomysłów. Jednak historia udowadnia, iż nie wszystkie świetne pomysły sprawdziły się w praktyce, nie były więc kreatywne. Z tego powodu konieczne jest dopasowanie ich do prostego planu działania, który zapewni zastosowanie Twoich idei w przyszłości. 20 20 r01-08 Podstawy Powstawanie skutecznego pomysłu obejmuje cztery etapy. Pierwszy to zro- zumienie istoty problemu. Jeśli pospieszysz się z pomysłami, możesz próbować rozwiązać nie ten problem, co trzeba,. Upewniając się najpierw, że wiemy, na czym problem polega, zaoszczędzimy później wiele czasu i wysiłku. Drugi etap to powstawanie pomysłów. Mimo że to najbardziej widoczny i „chwalebny” aspekt kreatywności, może zostać pominięty. Trzecim etapem jest wybór powstałych pomysłów i udoskonalenie przynajm- niej jednego z nich. To etap szczególnie ważny, jako że nawet najlepsze pomysły początkowo wymagają dopracowania. Ostatni etap to przygotowanie do sprzedaży i wdrożenia pomysłu. Nie musi się on wiązać z wielkimi staraniami, należy się jednak upewnić, jakie są główne założenia w sprzedaży pomysłu, jak je zrealizować i jakie korzyści wynikną z procesu implementacji. Warto także ustalić, jakie zasoby i środki, którymi dysponujemy w przypadku pojawienia się problemów, są wymagane. To proste przygotowanie jest konieczne. Łatwo zapomnieć o nim, zbytnio ekscytując się zna- komitym z pozoru pomysłem. Przygotowanie powyższego planu działania nie powinno przebiegać zbyt długo ani rygorystycznie — to raczej sposób upewnienia się, że podjęto właściwe działania zwiększające do maksimum szanse powodzenia pomysłu. ROZWÓJ OSOBISTY Najważniejszym organem człowieka jest mózg, jednak nie wyposażono nas w instrukcję obsługi i nie wyszkolono, jak go wykorzystywać. To jeden z naj- większych braków w naszej edukacji — po prostu takiego treningu nie uwzględ- niono w rozkładzie materiału. Nikt nie wykorzystuje w pełni możliwości swojego mózgu. Kurs ten ma częściowo na celu rozwój umysłu — od technik pamięciowych do przyswajania wiedzy. Poznaj swój mózg Aby skuteczniej wykorzystywać swój mózg, nie musisz o nim wiele wiedzieć, choć odrobina takiej wiedzy nie zaszkodzi. Ekscytujemy się fenomenem mózgu ze względu na liczby. Podstawowy model przedstawia mózg jako zestaw pro- stych przełączników, neuronów, które tak jak bity komputera mogą przyjąć jed- ną z dwóch wartości. Jednak biorąc pod uwagę to, że mózg składa się z 10 mi- liardów neuronów, z których każdy może współpracować z tysiącami innych, liczba kombinacji jest oszałamiająca. Wypustki łączące neurony tworzą 150 000 kilometrów połączeń. r01-08 21 21 Przyspieszony kurs kreatywności Biorąc pod uwagę zakres możliwości mózgu, nie ma wątpliwości, że nie jest on w pełni wykorzystywany, pomimo ogromnej złożoności zadań, które wyko- nuje. Niektórzy twierdzą, że korzystamy z 10 jego możliwości, inni że wyko- rzystujemy jedynie 0,1 . Jedno jest pewne — stać nas na więcej. Może się wydawać, że określona część mózgu odpowiada za poszczególne zadanie. Takie też było powszechne przekonanie przez wiele lat. Nie jest to nie- stety takie proste. Nawet podstawowa funkcja może spowodować aktywność w wielu obszarach mózgu. Przez długi czas przekonywano, że lewa i prawa półkula mózgu pracują w zupełnie odmienny sposób. Lewa to strona opanowana, odpowiadająca za logiczne myślenie, języki i matematykę. Sposób jej działania jest sekwencyjny, krokowy. Prawa zaś to strona twórcza, artystyczna. Jej podejście jest bardziej analogiczne, globalne, stąd łatwiej radzi sobie z wizualnym obrazo- waniem i rozpoznawaniem wzorców. Prawa półkula jest twórcza, a lewa przy- ziemna, praktyczna. Obecnie teorię tę poddaje się jednak w wątpliwość, choć pozostawia ona wartościowe dziedzictwo. Mózg z pewnością dzieli się na dwa tryby operacyjne, nawet jeśli nie jest to podział względem lewej i prawej półkuli. Prawdopodobnie dzieli się on na część świadomą (lewą) i nieświadomą (prawą), z których częściej używamy tej pierwszej. Aby być kreatywnym, należy przełączać się między tymi dwoma trybami lub korzystać z obu naraz. Lewą częścią oceniać sytuację, prawą generować pomysły, lewą je oceniać, prawą likwidować ewentualne pro- blemy. Musimy korzystać z umysłu w sposób bardziej efektywny, ale i ćwiczyć przejście i łączenie trybów jego pracy. Edukacja — wzmocnienie czy osłabienie umysłu? Większość z nas spędza na nauce około 11 – 17 lat. Niektórzy uczą się całe życie. Biorąc pod uwagę możliwości naszych mózgów, stratą jest zatrzymanie procesu przyswajania wiedzy i umiejętności w późniejszych etapach naszego życia. Naukę łatwo pomylić z edukacją. Oficjalny system edukacyjny ma wiele zalet, choć niekoniecznie polegają one na elastycznej gimnastyce umysłu. Pomimo że dobry system edukacyjny zwiększa zdolności przyswajania i przetwarzania wiedzy i ra- czej w żaden sposób nie wpływa na zdolności pamięciowe, zazwyczaj hamuje kreatywność jednostki. Powodów jest wiele. Jak już wykazaliśmy, kreatywność zagraża przetrwaniu w niebezpiecznych sytuacjach. Być może szukanie różnych sposobów ucieczki z dżungli stymuluje kreatywność, jednak rzucanie się w paszczę lwa nieko- niecznie musi okazać się dobrym posunięciem. Nawet jeśli twórczość jest teo- retycznie bezpieczna, na przykład podczas pracy w bezpiecznej sferze pomysłów, może zagrażać edukacji. Większość systemów edukacyjnych dąży do zrealizo- wania ustalonego rozkładu zajęć w wyznaczonym czasie, a bycie zbyt twórczym może w tym przeszkodzić. Praktyczny nauczyciel poszukuje odpowiedzi wyma- ganych przez egzaminatorów, a nie najbardziej kreatywnych. 22 22 r01-08 Podstawy Rezultatem tego jest stopniowa redukcja kreatywności od momentu rozpo- częcia szkoły do jej ukończenia. Co gorsza, do zachowań konformistycznych prowadzi presja ze strony rówieśników i wynikająca z nich jeszcze większa utrata kreatywności. Nie jest to zarzut kierowany w stronę systemu edukacyjnego. Pewien stopień konformizmu jest niezbędny. Jednak już na tak wczesnym etapie przekonujemy się, że po zakończeniu edukacji szkolnej jeszcze bardziej potrze- bujemy treningu umysłu. Wiedza, pamięć i nowe skojarzenia Mózg ludzki stanowi rozległy system funkcji i możliwości, jednak w dziedzinie kreatywności szczególnie istotne są trzy obszary — wiedza, pamięć i umiejęt- ność tworzenia nowych skojarzeń. Każdy z nich reprezentuje konkretny aspekt siły umysłu. Wszystkie trzy składają się na ogólne zdolności mózgu — jak efektywnie magazynujesz i korzystasz z wiedzy, jak dobrą masz pamięć i jak łatwo generujesz pomysły. Ćwiczenia umieszczone w niniejszym podręczniku umożliwiają rozwój każdego z tych aspektów. Aktywność świadoma i nieświadoma Profesor Guy Claxton w swojej książce zatytułowanej Hare Brain, Tortoise Mind (patrz strona 308) stwierdza, że jesteśmy przywiązani do świadomego, ostrożnego toku myślowego. Badania naukowe, śledztwa detektywistyczne — wszędzie kła- dzie się nacisk na obiektywny, racjonalny punkt widzenia (nawet dzieło Claxtona pełne jest takiej argumentacji). Jednak wiemy, że umysł nieświadomie może do- konać niesamowitych rzeczy. Każdemu chyba zdarzyło się zdać sobie sprawę, że dopiero co wykonał złożone zadanie, jak na przykład jazda samochodem, w sposób zupełnie automatyczny. Czasami mimo usilnych starań nie możemy sobie czegoś przypomnieć, a udaje nam się to dopiero, kiedy przestajemy o tym myśleć. Wiele z zamieszczonych tu ćwiczeń ma na celu sprowokowanie właśnie ta- kiego toku myślenia. Musisz nauczyć się wykorzystywać plusy pojawiające się po odejściu od racjonalizmu, pozwolić umysłowi w całości skupić się na danym problemie. Tego typu ćwiczenia mogą wydawać się nieco banalne, a po co skupiać się na banałach, skoro chcemy nauczyć się czegoś praktycznego. De facto są jednak praktyczne, mimo iż ich nietuzinkowość może pozornie sugerować co innego. Zwolennicy technik podświadomości powołują się na ich zgodność z trady- cyjną filozofią Wschodu i mistycyzmem. To prawda, jednak nie należy dać się zwieść. Mimo że filozofia zachodnia często opiera się na z góry określonym po- dejściu, religie Zachodu i Bliskiego Wschodu mają tak samo głęboko zakorze- nione tradycje medytacji i refleksji jak religie Dalekiego Wschodu. Nie ma po- trzeby przechodzenia na buddyzm, jeśli kłóci się to z naszymi wierzeniami. r01-08 23 23 Przyspieszony kurs kreatywności Podejście stosowane w judaizmie, chrześcijaństwie i religii muzułmańskiej jest nawet bardziej praktyczne, łączy bowiem tryb świadomy i podświadomy, podczas gdy praktyki Wschodu koncentrują się jedynie na tym drugim. Jeśli nie jesteś osobą religijną, nie martw się — badania naukowe popierają wartość praktyczną takiego podejścia. Czym jest wiedza Pytanie to brzmi nieco banalnie, jednak absolutnie takie nie jest. Wiedza stanowi wierzchołek piramidy, u której podstaw leżą dane i informacje. Dane to zbiór faktów bez jakiejkolwiek interpretacji. Stanowią wynik wyścigu czy meczu piłki nożnej. Natomiast analiza i kombinacja danych składają się na informację. Dane często się przetwarza. Można je zaprezentować w taki sposób, aby manipulowały odbiorcą lub komentowały postać, jaką przybrały. Wówczas stają się informacją. Wiedza jest jednak czymś więcej. To przetworzenie danych w informacje za pomocą umysłu. Wiedza koncentruje doświadczenie i racjonalizm, aby umożliwić radzenie sobie w nowych okolicznościach. Wiedza to waluta ekspertów. W XXI wieku, pełnym gwałtownych zmian i nadmiaru informacji, wiedza jest niezbędna. Panującym zasadom łatwo się podporządkować w czasach stabili- zacji i spokoju. Tak było na początku XX wieku i po części jest tak dziś. Jednak zasady się nie sprawdzają, kiedy wszystko dookoła się zmienia. Nie można na nich wówczas polegać, trzeba mieć zestaw własnych priorytetów i wiedzę umożli- wiającą ich właściwe zastosowanie w nowej sytuacji. Z tego powodu eksperci są dziś bezcenni, a umiejętność radzenia sobie z wiedzą stała się jedną z naj- ważniejszych zdolności osobistych. Co z internetem No właśnie. W pewnym sensie nie ma w nim nic rewolucyjnego. Nadal przecież chodzi o poszerzanie wiedzy poprzez komunikację i wyszukiwanie informacji. Rewolucyjna jest natomiast skala jego dostępności. To on umożliwia natychmia- stową komunikację z osobami, od których można uzyskać wiedzę i informacje. Jeśli potrafisz odnajdywać interesujące Cię informacje, za jego pomocą rozwiniesz swoją bazę informacyjną dostępną na wyciągnięcie ręki, 24 godziny na dobę. Niniejsza książka nie uczy, jak wykorzystywać internet efektywniej, ale można tu znaleźć kilka ćwiczeń, które mają z nim związek. Aby dowiedzieć się o tym więcej, należy zapoznać się z inną publikacją wydawnictwa Kogan Page, The Professional Guide to Mining the Internet (więcej informacji na stronie 309). 24 24 r01-08 Podstawy Jak lepiej zarządzać wiedzą Zarządzanie wiedzą to dziś nauka sama w sobie, ale na potrzeby tego podręcznika możemy ją względnie uprościć. Uznajmy ją zatem za umiejętność niezbędną do odnajdywania i przetwarzania informacji, kategoryzowania i grupowania oraz do wcielania ich do osobistej bazy wiedzy. Ta rozszerzająca kreatywność „baza wiedzy” jest sumą tego, co mamy w pamięci i co wiemy na temat jej zarządzania. Biblioteka to nie tylko książki, ale i dyski CD, informacje na papierze i kompu- terze, w internecie i lokalnej bibliotece. Aby informacje te zamienić w wiedzę, należy rozwinąć umiejętność wykorzystywania ich w swoim fachu — umiejęt- ność zarządzania właściwą informacją we właściwym czasie w celu osiągnięcia zamierzonych efektów. (A mieliśmy to uprościć. Jeśli wydaje się to zbyt skom- plikowane, spróbuj poczytać przeciętną książkę na temat zarządzania wiedzą). Jak działa pamięć Istnieją dwa rodzaje pamięci — krótkotrwała i długotrwała (właściwie jest jesz- cze trzeci rodzaj, pośredni, ale nie komplikujmy sprawy). Pamięć krótkotrwała to pamięć operacyjna, tracimy ją — tak jak w przypadku gdy wyłączamy kom- puter. Pamięć ta ma niewielką pojemność. Zazwyczaj można za jej pomocą radzić sobie jedynie z około siedmioma elementami jednocześnie. Podłączenie kolejnego eliminuje jeden z poprzednich. Działanie pamięci krótkotrwałej można zaobserwować w momencie między sprawdzeniem numeru telefonicznego w książce a wykręceniem go. Może wydać się dziwne, że skoro pamięć krótkotrwała ograni- czona jest do około siedmiu elementów, radzi sobie z dziewięciocyfrowym nu- merem. Na szczęście ludzka pamięć jest nieco bardziej elastyczna niż komputerowa. Podczas gdy pamięć komputerowa składa się z prostych bitów przyjmujących tylko dwie wartości, ludzka może za jeden element uznawać obraz lub całe słowo. Na przykład znany numer kierunkowy będzie stanowił stały element, pozosta- wiając przestrzeń wystarczającą do zapamiętania reszty numeru. Pamięć długotrwała to coś zupełnie innego. Jej pojemność jest praktycznie nieograniczona. Jest tam pełno miejsca na wszystko, co kiedykolwiek zechcesz zapamiętać. To ją zamieszkują pojęcia, które za pomocą procesów twórczych przeistoczą się w nowe idee. Jednak umieszczanie w niej elementów jest nieco trudniejsze niż w przypadku pamięci krótkotrwałej. Korzystanie z tej drugiej to akt woli wprowadzany w życie natychmiast. Korzystanie z pamięci długotrwałej wymaga natomiast pracy. I tu właśnie brak treningu umysłu staje się utrapieniem. Jeśli nie rozumiesz, w jaki sposób działa mózg, procedury niezbędne do zapisania czegoś w pamięci mogą wydawać się dziwaczne. Stają się one jednak bardziej oczywiste po uświa- domieniu sobie, że obrazy przetrzymywane są w pamięci w postaci swego ro- dzaju mapy zapamiętanych elementów. Najskuteczniejszą metodą pamięciową r01-08 25 25 Przyspieszony kurs kreatywności jest przedstawianie elementów w postaci jak najjaskrawszych obrazów — to dlatego tak dobrze sprawdzają się graficzne prezentacje informacji, takie jak mapy umysłu. Jednak aby elementy pozostały w pamięci, będziemy potrzebować okresowych podsumowań. Najlepiej zaraz po przyswojeniu materiału, kilka godzin później, po miesiącu i po sześciu miesiącach. Zapominanie Skoro już w naszej pamięci długotrwałej coś się znalazło, warto zapytać, dla- czego zdarza nam się to zapominać. Byłoby bardzo pożyteczne, gdybyśmy mogli przypominać sobie wszystko, co uprzednio zapamiętaliśmy. Zapominanie to pro- ces złożony. Kiedy coś zapominamy, nie musi to oznaczać całkowitego wyma- zania z pamięci. Jest bardziej prawdopodobne, że utraciliśmy tylko część infor- macji lub że ścieżki do nich nie są wystarczająco dobrze „wydeptane”. Każdemu z nas zdarzyło się przecież zapomnieć czegoś, a następnie niespodziewanie przy- pomnieć sobie o tym po kilku godzinach. Nie ma zatem wątpliwości, iż nie zostało to zupełnie wymazane z pamięci, a jedynie zawieruszone. Czasami wspomnienia zacierają się z powodu wyparcia (jeśli wspomnienie było dla nas nieprzyjemne). Zazwyczaj jednak nie pamiętamy czegoś, ponieważ jesteśmy w niewłaściwym nastroju lub inne wspomnienia naruszyły ścieżki do- stępu do tego, o które nam chodzi. Nie oznacza to, że wyczerpała się pojemność pamięci — to nie może się zdarzyć. Obrazy i skojarzenia stosowane do przy- woływania danego wspomnienia zostały po prostu zastąpione innymi, podob- nymi. Trudno przypomnieć sobie wakacje nad morzem sprzed 10 lat, jeśli od tamtego czasu wypoczywaliśmy nad nim jeszcze kilkakrotnie. Jeśli przyjmiemy, że jest to główny powód, dla którego zdarza nam się za- pominać, łatwo będzie go zwalczać. Można tego dokonać za pomocą podsumowań oraz jak najsilniejszej personalizacji i wzmocnienia zbioru obrazów powiązanych z danym wspomnieniem. Magia wspomnień Ustaliliśmy już, że możliwości mózgu są całkiem spore. Jak więc możliwe jest, że nigdy nie pamiętamy, gdzie zostawiliśmy klucze? Pamięć zadziwia niesamo- witymi wyczynami i zawodzi nas w najprostszych sprawach. Wielu ludzi ma problemy z zapamiętywaniem nazwisk, łączeniem ich z kon- kretnymi osobami, jednak wszyscy znakomicie zapamiętujemy twarze. Większość z nas pamięta ich tysiące, od przyjaciół i rodziny, do aktorów i przypadkowych znajomych z pracy. Jednak kiedy próbujemy opisać kogoś, kogo znamy dobrze, w sposób, który odróżniałby tę osobę od innych postaci w naszej galerii twarzy, mamy problem. Cechy podstawowe nie różnią się za bardzo. Podczas zapamię- 26 26 r01-08 Podstawy tywania twarzy korzystamy ze złożonego zestawu kształtów, wzorów i kolorów. Zapamiętywanie osoby wymaga również wielu wskazówek pochodzących z reszty jej ciała, sposobu poruszania się, dlatego łatwiej jest zapamiętać kogoś, kogo rzeczywiście spotkaliśmy, niż kogoś widzianego na fotografii. Mniej więcej rok temu czekałem na kolejkę na stacji metra w Londynie. Przypadkiem zajrzałem do biura mieszczącego się na peronie. Rozpoznałem jedną z dwóch znajdujących się tam osób. Stało się tak, pomimo że mężczyzna ten nie miał nic wspólnego z londyńskim metrem, więc nie spodziewałem się go tam ujrzeć. Szkło było przy- ciemnione, a człowiek był do mnie odwrócony plecami. Rozpoznałem go jedynie po sposobie, w jaki się poruszał. Kolejnym przykładem na ułomność pamięci są wspomniane numery telefo- niczne. Nie jest łatwo je zapamiętać. Kiedyś w pokoju hotelowym spędziłem cały wieczór, próbując przypomnieć sobie własny numer domowy. Z jakichś po- wodów wymknął się z mojej pamięci i im bardziej próbowałem go sobie przy- pomnieć, tym trudniej mi to przychodziło. Skoro tak dobrze znany numer może uciec nam z pamięci, nic dziwnego, że trudno spamiętać inne. Po części wynika to z tego, że trudno zapamiętać więcej niż sześć do ośmiu elementów w grupie. Firmy telekomunikacyjne próbują grupować odpowiednio numery, jednak są one po prostu za długie. Dzieje się tak również dlatego, iż są bezosobowe i nie sposób przyporządkować im jakichkolwiek obrazów. W przeciwieństwie do pa- mięci komputerowej, ludzka działa, opierając się na obrazach, a nie cyfrach. Łatwiej jest zatem zapamiętać adres e-mail niż numer telefoniczny, gdyż zazwy- czaj składa się on ze słów (zwykle zawierających wizualne skojarzenia). Więc co robić, jeśli mamy problemy z zapamiętywaniem numerów lub na- zwisk? I jak to możliwe, że niektóre osoby nieposiadające pamięci fotograficz- nej (rzadkiej umiejętności umieszczania w pamięci całej strony tekstu) potrafią zapamiętać nazwiska całej grupy osób lub ich numery telefonów? To nie magia, tylko sztuczka. Już starożytni Grecy wiedzieli, że pamięć można stymulować za pomocą drobnych sztuczek. Mnemonika (nazwa techniki pamięciowej) polega na łączeniu elementu, który chcemy zapamiętać, z obrazem, co ułatwia jego za- pamiętanie. W ćwiczeniach opisanych w tym podręczniku zaobserwujemy wiele praktycznych zastosowań tych sztuczek. Najtrudniej uwierzyć w to, że działają one na każdym człowieku. No dobrze, pan z telewizji potrafi tak zrobić, ale pewnie jest szczególnie utalentowany. Nieprawda — każdy może tego dokonać. Kiedy po raz pierwszy spotkałem się z tymi technikami około 20 lat temu, postanowiłem je wypróbować w ten sam dzień, idąc do sklepu. Zapamiętałem nazwisko pierwszej osoby z plakietką identy- fikacyjną. Nieświadomie nazwisko, na które spojrzałem tylko raz, pozostało ze mną przez 20 lat, aż do dziś. To nasze wrodzone lenistwo powstrzymuje nas przed korzystaniem z tych technik, chyba że są one regularnym nawykiem. Jak większość umiejętności, wymagają one praktyki, szlifu. r01-08 27 27 Przyspieszony kurs kreatywności Wartość pamięci Pozostańmy jeszcze przy temacie pamięci. Większość ludzi nie chce uczyć się sztuczek, tylko bardziej efektywnego korzystania z pamięci. Jest to nieporozu- mienie. Mnemonika i techniki jej podobne uznawane są za sztuczki tylko dlatego, że znacznie ułatwiają coś wyraźnie trudnego. Polegają na zamianie czegoś, czego mózg nie lubi przyswajać, w coś, co przyswajać lubi. I to właśnie jest „bardziej efektywne korzystanie z pamięci”. Czy jednak potrzebujemy dobrej pamięci w czasach, kiedy wszystko można z łatwością obliczyć, odzyskać z bazy danych lub znaleźć w sieci internetowej? Jak najbardziej. Posiadamy znaczne pokłady niewykorzystywanej pamięci, które mogą być bardziej pomocne niż komputer. Korzystając z kilku prostych sztuczek pamięciowych, można uzyskać znakomite rezultaty. Za przykład może tu posłu- żyć to, że ludzie wolą, gdy zwracamy się do nich po imieniu, nawet gdy wiedzą, że są manipulowani. Jeśli zapamiętasz imiona wszystkich osób w nowej grupie, łatwiej Ci będzie przekonać je do czegokolwiek. Również w innych okoliczno- ściach pamięć pomaga oszczędzać czas i osiągnąć lepsze wyniki działania. Nie trzeba pamiętać wszystkiego, warto natomiast wychwytywać najbardziej istotne informacje i przygotować się do ich wykorzystania. Dla niniejszego kursu naj- ważniejsze jest jednak to, że dobra pamięć zapewnia bogatsze źródło punktów wyjścia, skojarzeń i powiązań w procesie twórczym. Czy to wrodzone? Powszechnie wiadomo, że niektórzy są bardziej kreatywni niż inni. Ludzie tacy łatwiej kojarzą, co pomaga im tworzyć nowe pomysły. Większość z nas ochoczo kłania się geniuszowi innych, przyjmując, że choć radzimy sobie z podchwyceniem pomysłu, to niekoniecznie musimy być tak kreatywni, jak jego twórca. Gdyby kreatywność była jedynie wrodzona, moglibyśmy zakończyć ten kurs już w tym momencie. Nie jest to jednak takie proste. Ukierunkowana edukacja, wymagająca „właściwej odpowiedzi” może zreduko- wać osobistą twórczość. Istnieją jednak techniki i ćwiczenia, które mogą ją zwiększyć. Nie powinno to nikogo dziwić, jako że w procesie twórczym chodzi przecież o umie- jętność spojrzenia poza przyjęte przez nas nawyki myślowe. Techniki te pomogą pozbyć się owych nawyków, otwierając nowe widoki i możliwości. Same w sobie nie są kreatywne, jednak uwalniają potencjalną drzemiącą w nas kreatywność. Trening kreatywności Wszyscy chcielibyśmy poprawić swoje umiejętności na polu tworzenia no- wych skojarzeń, pytanie tylko, jak tego dokonać. Niestety takiej indywidualnej kreatywności nie można się po prostu nauczyć. W przeciwieństwie do technik 28 28 r01-08 Podstawy kreatywności, które są mechanicznymi procesami ułatwiającymi poruszanie się w nowych kierunkach, ogólny wzrost twórczego myślenia jest celem bardziej obszernym celem. Znaczna część tego kursu składa się z ćwiczeń osobistej kreatywności. To prawda, że szkoła hamuje jej rozwój, ale przynajmniej daje nam okazje do ćwi- czenia jej. Większość z nas od zakończenia szkoły nie próbowało tworzyć sztuki czy napisać czegoś. Dla niektórych szkoła to ostatni okres, w którym czytali li- teraturę piękną. Czas to zmienić. Jeśli chcesz zwiększyć poziom swej kreatyw- ności, musisz poćwiczyć te formy twórcze. Należy zwrócić uwagę, że nie jest to cel sam w sobie. Nieistotne jest, czy napiszesz opowieść czy namalujesz obraz i następnie go wyrzucisz (jak już się czegoś nauczysz). Naszym celem nie jest zmienić Cię w pisarza czy artystę, ale zwiększyć luz, z jakim wychodzisz poza normy. Sprawić, że będzie to czynność naturalna, jak mycie zębów lub prowadzenie samochodu. Jeśli masz dzieci, masz też naturalną okazję na poszerzenie zakresu treningu kreatywności. Małe dzieci zawsze proszą, aby im coś narysować lub opowiedzieć. Być może zazwyczaj próbujesz wymigać się od tego, ale tym razem skorzystaj z tej okazji, aby po- ćwiczyć swoją kreatywność na niewymagającej publiczności. Oprócz trenowania tradycyjnych elementów twórczości będziemy także roz- ciągać umysł przy użyciu łamigłówek i stymulując różne typy myślenia. Nie zniechęcaj się, jeśli nie przychodzi Ci to naturalnie. Nie trzeba lubić łamigłówek (choć oczywiście można), aby wyciągnąć z nich korzyści, tak jak nie trzeba lu- bić biegania, aby dzięki niemu zwiększyć formę. Można być sceptycznym co do wartości technik odkrywających nasz sposób myślenia. Być może ich stosowa- nie wyda Ci się zbyt osobiste. Ćwiczenia te nie zostały jednak oparte na filozofii Wschodu ani na mętnym, alternatywnym stylu życia, tylko na konkretnych ba- daniach nad sposobem, w jaki pracuje umysł. ENERGIA UMYSŁU Mając na uwadze umysł Kreatywność to aktywność umysłu, która w znacznej mierze zależy od jego energii. Po części wpływa na to środowisko naturalne, po części poziom energii i podejście naszego otoczenia. Istnieją konkretne fizjologiczne powody takiego stanu rzeczy. Umysł, kiedy pracuje pod presją, ma tendencję do korzystania z dobrze sprawdzonych paten- tów. Idealnym stanem dla kreatywności jest zatem relaks umożliwiający swego rodzaju sen na jawie. Presja powoduje, że mózg szuka ścieżek na skróty, dobrze r01-08 29 29 Przyspieszony kurs kreatywności już wydeptanych. Wówczas ciało uwalnia substancje chemiczne, które mają ne- gatywny wpływ na kreatywność i zmuszają mózg do szybszej pracy, jednocze- śnie otępiając jego reakcje. Relaks nie oznacza jednak senności. Kreatywność, jak każda inna aktywność umysłu, wymaga dzielenia zadań na segmenty po nie więcej niż 45 minut. Po przekroczeniu tego czasu poziom koncentracji spada, a wraz z nią skuteczność i kreatywność. Oprócz robienia przerw istnieją jeszcze trzy sposoby na stymulowanie bar- dziej kreatywnego sposobu działania umysłu. Aktywność fizyczna — zastrzyk energii dla osoby lub grupy. Zabawa — humor i powiązane z nim działanie umysłu. I wreszcie każda forma myślenia przeznaczona dla prawej części mózgu, myślenie przestrzenne, muzyka i sztuka, całościowe uchwycenie problemu. Kiedy siedzimy i próbujemy być kreatywni, skupiamy się głównie na lewej półkuli mózgu, podczas gdy w procesie twórczym należy korzystać ze wszystkich moż- liwości umysłu i rozszerzać bazę skojarzeń do maksimum. Środowisko naturalne Prowadząc treningi kreatywności na przestrzeni lat, wielokrotnie pytaliśmy ludzi o to, jak i kiedy powstają ich pomysły. Najczęściej odpowiadali, że na spacerze, podczas jazdy samochodem, w kąpieli, podczas słuchania muzyki itp. Prawie nikt nie twierdził, że w pracy, kiedy telefon się urywa, a szef sterczy nad uchem, oczekując wyników. Ucieczka od zwyczajnego środowiska pracy może być jednym z najlepszych sposobów na wspomaganie twórczej energii umysłu. Jeśli zamierzasz prowadzić trening kreatywności, spróbuj przeprowadzić go w niestereotypowych warunkach — na basenie, w czyimś domu, w pociągu, na łące. Pomyśl o wpływie środowiska na kreatywność. Siła zespołu Praca zespołowa jest chwalona niemal wszędzie. Nie sposób obrazić kogoś, używając tego terminu. Zespół jest ideałem, tak w środowisku pracy, jak i w świecie sportu. Które z określeń wolelibyśmy zobaczyć na raporcie wyników naszej pracy — „gracz zespołowy” czy „samotnik”? Jeśli jednak przyjrzymy się więk- szości prawdziwych zespołów, dojrzymy rysy na wizerunku. Teoretyczną korzyść wynikającą z pracy zespołowej można streścić w jed- nym słowie — synergizm. Synergizm był początkowo terminem biologicznym, który opisywał, jak łączne działanie różnych składników może dać efekt całkowity przewyższający sumę efektów działania każdego z nich oddzielnie. Od niedawna tego terminu używa się w podobny sposób w odniesieniu do ludzi. Praca zespołowa 30 30 r01-08 Podstawy ma na celu łączenie talentów poszczególnych osób, aby stworzyć coś więcej, niż jest to możliwe w przypadku każdej z nich osobno. Łatwo jest podać przykład potwierdzający prawdziwość tego zdania. Możliwe jest jednak także przytoczenie przykładu na to, że praca zespołowa ma negatywny efekt. Słowo „zespół” ma bardzo pozytywny wydźwięk, ale „komisja” i „zebranie” już niekoniecznie. Bardzo często rezultatem pracy grupowej zamiast synergizmu jest rozpro- szenie. W najlepszym przypadku kończy się na nudzie i ograniczeniu udziału członków grupy do minimum. W najgorszym będziemy świadkami stłumienia nowych idei i rażącej straty czasu. Czy oznacza to, że cały zachwyt nad pracą zespołową jest zbędny? W pewnych okolicznościach tak. Niektóre zadania po prostu lepiej wykonywać indywidualnie. Z pewnością jednak zespół może dawać olbrzymie korzyści, szczególnie w kontekście biznesowym. Problem polega na tym, jak sprawić, aby zespół współpracował. Pomoże w tym wiedza na temat czynników powstrzymujących współpracę. Natura bestii Zespół to zbiór indywidualistów. Zawsze. To jedna z tych oczywistych prawd, którą tak łatwo przeoczyć. Bardzo wygodnie jest myśleć o drużynie jako o jed- nostce, pojedynczej postaci. Sugeruje to skupienie i kontrolę. Jest to jednak wy- godna fikcja, fałsz. Kluczowy jest tu tkwiący u podstaw indywidualizm. Bez niego nie ma synergii. Jeśli każdy członek zespołu myślałby i zachowywał się tak samo, nie otrzymalibyśmy niczego więcej niż w przypadku jednej osoby. Niestety, indywidualizm to także problem. Oznacza to, że nowa grupa nie będzie funkcjonować na pełnych obrotach, ponieważ członkowie są dla siebie obcy. Będą ostrożni, dopóki się nie poznają. Istnieje zatem potrzeba zniesienia barier. Nie chodzi tu o pozbycie się przejawów indywidualizmu, ale o polepszenie samopoczucia grupy. W grupie z łatwością następuje przejęcie lub wzmocnienie danego nastroju. Jeśli w grupie pojawia się drobne znudzenie lub brakuje energii, bardzo szybko nastrój ten może się udzielić wszystkim. Pojawia się potrzeba pobudzenia. Czasami będzie ono fizjologiczne — wystarczy wówczas pobudzająca kawa, cukierki i ciasteczka podnoszące poziom cukru w organizmie. Jednak metody te nie są nawet w połowie tak efektywne, jak znalezienie mechanizmu zwiększającego grupową energię. Grupy również popadają w rutynę. Jest to szczególny problem podczas „burzy mózgów”. Łatwo jest bowiem utknąć w jednym schemacie myślowym. Pomimo zjawiska synergizmu, grupa może potępiać pomysły odbiegające od przyjętej w niej normy. Jednostka dominująca może również narzucać grupie swój kierunek myślowy. Czasami zaistnieje potrzeba odstąpienia od procesu, zmiany tematu. Po powrocie do rzeczywistego problemu grupa powinna być już wystarczająco oderwana od poprzednich koncepcji, co umożliwi pójście naprzód. r01-08 31 31 Przyspieszony kurs kreatywności W kursie przedstawionym w niniejszej książce pojawiają się trzy niezbędne składniki: ćwiczenia integracyjne usuwające bariery między członkami grupy, rozgrzewki zwiększające poziom energii i przerwy na zmianę kierunku myślenia. Nie gwarantują one cudownego uleczenia chorej grupy, ich działanie jest raczej takie jak w przypadku napojów energetyzujących dla sportowców. Głupie gierki Stosując te ćwiczenia, możesz napotkać pewien opór. Postrzegane są one jako głupie gierki. Nic w tym dziwnego — niektóre z nich właśnie takie są, część z nich pasowałaby na dziecięce przyjęcie. Dlaczego jednak miałoby to stanowić pro- blem? Jeśli tak jest, obnaża to brak zrozumienia u ludzi. Projektując zmianę w sposobie działania grupy, działamy na niskim poziomie. Pomimo że zadania w grupie mogą być jak najbardziej intelektualne, sposób interakcji pomiędzy jej członkami opiera się na instynkcie. Podobnie powstawanie pomysłów może być bardzo logiczne i przemyślane, ale początkowa iskra twórcza jest czymś znacz- nie bardziej tajemniczym. Czy zatem zaskakujące jest, że działania mające na celu polepszenie pracy zespołowej opierają się na podobnie prostym schemacie? Aktywność intelektualna zazwyczaj obniża energię i interakcję. Bez względu na preferencje, aby polepszyć pracę zespołową, trzeba powrócić do podstaw. Nawet jeśli przekonasz się co do słuszności powyższych stwierdzeń, w grupie nadal mogą znajdować się osoby, które nie zechcą brać udziału w ćwiczeniach, argumentując, że są one niepoważne. Takich osób nie wolno ignorować. Zrób wówczas przerwę i porozmawiaj z nimi na osobności. Przedstaw naukowe po- wody pracy na poziomie intuicji. Jeśli to zawiedzie, odwołaj się do ich ducha zespołowego. Poproś, aby dla dobra grupy wzięli udział w ćwiczeniu. Jeśli nadal będą odmawiać (a dzieje się tak rzadko), być może trzeba będzie je usunąć z ze- społu. Ich działanie może mieć negatywny wpływ na funkc
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Przyspieszony kurs kreatywności
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: