Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00708 007760 13617154 na godz. na dobę w sumie
Psychologia nadmiernego jedzenia. Przyczyny - konsekwencje - sposoby zmiany - ebook/pdf
Psychologia nadmiernego jedzenia. Przyczyny - konsekwencje - sposoby zmiany - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 313
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-296-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> nauki społeczne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka poświęcona jest psychologii nadmiernego jedzenia. Przedstawia rożne uwarunkowania przejadania się, które sprzyjają˛ powstawaniu nadwagi i otyłości. Koncentruje się przede wszystkim na mechanizmach psychologicznych wyjaśniających, w jaki sposób określone przekonania dotyczące własnej osoby,

przeżywane emocje, stres i trudności w radzeniu sobie z nim wpływają na to, że człowiek je, pomimo, że nie jest głodny. W konsekwencji, jedząc więcej niż potrzebuje, organizm kumuluje nadmiar kalorii w postaci tłuszczu

i człowiek tyje. Z kolei przybieranie na wadze pociąga za sobą próby odchudzania się, do tego najczęściej nieskuteczne. Wprowadzane restrykcyjne ograniczenie jedzenia najczęściej skutkuje napadami przejadania się i dalszego tycia. Wszystko to wpływa na sposób myślenia o sobie, wzmaga dyskomfort psychiczny, nasila stres i negatywne emocje. Tak zamyka się – coraz trudniejsze do przerwania – błędne koło.

Uwzględniając znajomość mechanizmów psychologicznych uwikłanych w proces  nadmiernego jedzenia opracowano dwa programy oddziaływań psychologicznych wspomagające proces redukcji nadmiernej masy ciała. Pierwszy jest przeznaczony dla młodzieży i składa się z 5 warsztatów, drugi – dla dorosłych kobiet, obejmuje dziesięć sesji.

Książka jest przeznaczona dla szerokiego grona odbiorców reprezentujących różne dyscypliny naukowe, w tym psychologię, pedagogikę, socjologię, medycynę. Może być wykorzystywana przez studentów, praktyków oraz ludzi, którzy sami  borykają się z problemem nadmiernej masy ciała.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

RECENZENT Leszek Szewczyk REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Boz˙ena Tkacz REDAKTOR TECHNICZNY Wiesława Łubiech KOREKTORZY Danuta Ba˛k, Bogusława Kwiatkowska OKŁADKE˛ PROJEKTOWAŁA Barbara Grzejszczak  Copyright by Nina Ogin´ska-Bulik, Ło´dz´ 2004 Wydawnictwo Uniwersytetu Ło´dzkiego 2004 Wydanie I. Nakład 350 + 40 egz. Ark. druk. 20,125. Papier kl. III, 80 g, 70 × 100 Zam. 110/3653/2004 ISBN (wersja drukowana) 83-7171-779-2 ISBN (ebook) 978-83-7969-296-5 SPIS TRES´CI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . WSTE˛P . . 1. NADMIERNE JEDZENIE – NORMA CZY PATOLOGIA . 2. PRZYCZYNY NADMIERNEGO JEDZENIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . radzenia sobie . . 2.4. Odchudzanie sie˛ – przyczyna czy skutek nadmiernego jedzenia . . 2.1. Uwarunkowania biologiczne . . 2.2. Determinanty 2.3. Przyczyny psychologiczne . . . . społeczno-kulturowe . . . . 2.3.1. Zaburzenia mechanizmu samoregulacji . 2.3.2. Przekonania, oczekiwania i predyspozycje osobowos´ciowe . . . 2.3.3. Emocje a jedzenie . 2.3.4. Stres i nieumieje˛tnos´c´ . . . . . . . . . . . . . . . . 3. NADWAGA I OTYŁOS´C´ JAKO KONSEKWENCJE NADMIERNEGO JEDZENIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.6.1. Tradycyjne sposoby redukcji nadwagi . . . . 3.6.2. Psychologiczne sposoby redukowania nadwagi – modyfikacja zachowan´ . 3.1. Epidemiologia . . 3.2. Nadwaga i otyłos´c´ w aspekcie historycznym . . 3.3. Rodzaje i kryteria oceny nadwagi i otyłos´ci . . 3.4. Czynniki sprzyjaja˛ce powstawaniu nadwagi . . 3.4.1. Czynniki biologiczne . 3.4.2. Czynniki s´rodowiskowe . . 3.4.3. Czynniki psychologiczne . . 3.5.1. Konsekwencje medyczne . . 3.5.2. Konsekwencje społeczno-psychologiczne . . . . . . . . . . . . . . i otyłos´ci . . . 3.6. Sposoby redukcji nadwagi . 3.5. Skutki nadwagi i otyłos´ci . . zjawiska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. METODOLOGIA BADAN´ WŁASNYCH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Załoz˙enia i cele badawcze . . . . 4.2. Metody statystycznej analizy wyniko´w . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. KONSTRUKCJA NARZE˛DZI BADAWCZYCH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1. Kwestionariusz Zachowan´ Zwia˛zanych z Jedzeniem (KZZJ) . 5.2. Skala Osobistego Wpływu na Redukcje˛ Nadwagi (SOW-RN) . 5.3. Skala Poczucia Własnej Skutecznos´ci w Redukcji Nadwagi (SPWS-RN) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. BADANIA DZIECI . . . . . 6.1. Pytania i hipotezy badawcze . . . 6.2. Osoby badane . . . . . . 6.3. Zastosowane techniki badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 9 13 13 18 19 19 22 24 29 31 37 37 39 41 52 52 55 59 63 63 67 70 70 79 91 91 93 97 97 102 104 109 109 110 111 4 Ignacy R. Danka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.5. Podsumowanie . . . 7. BADANIA MŁODZIEZ˙ Y . 6.4. Analiza wyniko´w badan´ . . . . . . . . . 7.1. Pytania i hipotezy badawcze . 7.2. Osoby badane . . . . . . 7.3. Zastosowane techniki badawcze . . 7.4. Analiza wyniko´w badan´ . . . . 6.4.1. Zmienne psychologiczne a zachowania zwia˛zane z jedzeniem . . 6.4.2. Zachowania zwia˛zane z jedzeniem i zmienne psychologiczne a masa ciała 6.4.3. Wyznaczniki zachowan´ jedzeniowych i masy ciała u dzieci z nadwaga˛ . . . . . . . . . . . . . . . . 7.4.1. Zmienne psychologiczne a zachowania zwia˛zane z jedzeniem . . . . 7.4.2. Zachowania jedzeniowe i zmienne psychologiczne a masa ciała . . . 7.4.3. Wyznaczniki zachowan´ zwia˛zanych z jedzeniem i masy ciała u młodziez˙y . . . . z nadwaga˛ . . . 7.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. BADANIA OSO´ B DOROSŁYCH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . NYCH GRUPACH . . . . 8.1. Pytania i hipotezy badawcze . 8.2. Osoby badane . . . . . . 8.3. Zastosowane techniki badawcze . . 8.4. Wyniki badan´ . . . . młodziez˙y . . . Warsztat 1. Nadwaga i otyłos´c´ – co wiem na ten temat . Warsztat 2. Jak prawidłowo sie˛ odz˙ywiac´ . . . . . . . . . 8.4.1. Wyniki badan´ w grupie me˛z˙czyzn . . . . 8.4.2. Wyniki badan´ w grupie kobiet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. STRUKTURALNY MODEL ZALEZ˙ NOS´CI MIE˛DZY ZMIENNYMI W BADA- . . 10. PROGRAMY PSYCHOLOGICZNEGO WSPOMAGANIA REDUKCJI NADWAGI . 10.1. Załoz˙enia . . 10.2. Stosowane formy oddziaływan´ . . . 10.3. ZDROWY STYL Z˙YCIA – Jak zapobiegac´ nadwadze i otyłos´ci. Program dla . . . . i kształtowac´ włas´ciwe nawyki . . . Warsztat 3. Jak byc´ stanowcza˛ w zachowaniach zwia˛zanych z jedzeniem . . Warsztat 4. Jak uzyskac´ pewnos´c´ siebie i wzmocnic´ poczucie własnej wartos´ci Warsztat 5. Jak radzic´ sobie ze stresem . . . 10.4. Program oddziaływan´ psychologicznych wspomagaja˛cych redukcje˛ nadwagi . . . 2. Monitorowanie zachowan´ zwia˛zanych z jedzeniem, czyli kiedy, gdzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sesja 3. Jak schudna˛c´ . . . Sesja 4. Jak zmieniac´ zachowania sprzyjaja˛ce nadmiernemu jedzeniu . . . . Sesja 5. Jak wytrwac´ i nie zrezygnowac´ . . . . Sesja 6. Uwierz w siebie i ba˛dz´ bardziej skuteczna . . . . Sesja 7. Mys´l Sesja 8. Jak byc´ bardziej stanowcza˛ . . . . . Sesja 9. Pokonaj stres . . . Sesja 10. Jak radzic´ sobie z negatywnymi emocjami . . u kobiet Sesja 1. Co powinnas´ wiedziec´ o otyłos´ci . Sesja i dlaczego jem . . . . z˙ywieniowe . pozytywnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 113 120 126 133 139 139 140 141 143 144 149 154 163 169 169 170 171 172 174 185 197 203 209 209 210 213 213 218 224 227 231 237 237 242 247 255 259 263 266 269 272 276 Indoeuropejskie motywy w hymnie wedyjskim 11. EWALUACJA PROGRAMO´ W . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11.1.1. Cel badan´ 11.1.2. Wyniki badan´ . . i metody . . . . 11.1. Ewaluacja programu redukcji nadwagi u młodziez˙y . . . . . . . . . . . . . . . 11.2. Ewaluacja programu redukcji nadwagi u kobiet . . . . . 11.2.1. Cel badan´ 11.2.2. Wyniki badan´ . . i metody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ZAKON´ CZENIE . BIBLIOGRAFIA . ZAŁA˛CZNIKI . SPIS TABEL . . . SPIS RYSUNKO´ W . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 281 281 281 282 288 288 290 299 305 313 317 321 motywy w hymnie wedyjskim Indoeuropejskie WSTE˛P W dobie powszechnej doste˛pnos´ci artykuło´w spoz˙ywczych coraz cze˛s´ciej obserwowane jest zjawisko nadmiernego jedzenia. Wie˛kszos´c´ ludzi je wie˛cej niz˙ tego potrzebuje. Czynnos´c´ jedzenia w coraz wie˛kszym stopniu przestaje pełnic´ podstawowa˛ funkcje˛, jaka˛ jest utrzymanie organizmu przy z˙yciu i dostarczenie mu energii, a coraz cze˛s´ciej słuz˙y zaspokajaniu potrzeb psychicznych jednostki, takich jak pragnienie miłos´ci, bezpieczen´stwa, aprobaty. Jedzenie pomaga tez˙ w radzeniu sobie ze stresem, smutkiem, z˙alem czy złos´cia˛. Moz˙e tez˙ byc´ forma˛ wyraz˙ania sympatii, szacunku, miłos´ci. Jedzenie nie jest wie˛c wyła˛cznie procesem fizjologicznym, ale złoz˙ona˛ czynnos´cia˛ psychologiczna˛ i społeczna˛, kto´ra odzwierciedla całego człowieka. Jako czynnos´c´ społeczna jedzenie słuz˙y nawia˛zywaniu i podtrzymywaniu kontakto´w towarzyskich, czy tez˙ komunikowaniu przynalez˙nos´ci do okres´lonej grupy społecznej. W wielu instytucjach sprawy zawodowe omawia sie˛ ,,przy stole’’, przy udziale jedzenia i picia. W licznych przypadkach spotkania towarzyskie przeradzaja˛ sie˛ w swoiste ,,orgie kulinarne’’, na kto´rych spoz˙ywa sie˛ ogromne ilos´ci potraw, z reguły wysokokalorycznych, najcze˛s´ciej suto zakrapianych alkoholem. takz˙e nieche˛cia˛ do wysiłku fizycznego, czemu m. Jedzenie symbolizuje siłe˛, dostatek, zdrowie, lecz wspo´łczesny człowiek, pochłonie˛ty praca˛, skłonny do przeznaczania wie˛kszej ilos´ci czasu na zakupy niz˙ na gotowanie, sie˛ga po wysoko przetworzone produkty, gło´wnie ,,fast foody’’, objada sie˛ ciastkami, pije słodkie i wysokokaloryczne napoje. Człowiek pocza˛tku XXI w., opro´cz hedonistycznej przyjemnos´ci jedzenia, charakteryzuje sie˛ in. sprzyja rozwo´j cywilizacji. Natomiast nadmiar jedzenia, zwłaszcza gdy towarzyszy mu mały wydatek energetyczny, kumulowany jest w organizmie w postaci tkanki tłuszczowej. Nie powinien wie˛c nikogo dziwic´ wzrastaja˛cy w cia˛gu ostatnich 20 lat odsetek oso´b otyłych. Ich liczba na s´wiecie przekracza juz˙ 100 mln. Ocenia sie˛, z˙e ok. 40 ogo´lnej populacji wykazuje nadmierna˛ mase˛ ciała. Co trzeci Amerykanin, co dziesia˛ty Polak jest otyły. Specjalis´ci zajmuja˛cy sie˛ problematyka˛ nadwagi uz˙ywaja˛ juz˙ okres´lenia ,,epidemia’’. Niepoko´j budzi fakt, z˙e od lat, pomimo coraz wie˛kszego doste˛pu do zdrowej z˙ywnos´ci, ro´z˙nego rodzaju diet i zwie˛kszaja˛cej sie˛ s´wiadomos´ci, 8 Ignacy R. Danka liczba ludzi otyłych nie zmniejsza sie˛. Zwie˛ksza sie˛ za to liczba odchudzaja˛cych sie˛. Co druga kobieta sie˛ odchudza, a niemal kaz˙da liczy kalorie. Jednoczes´nie naukowcy przewiduja˛, z˙e jez˙eli niczego nie zmienimy w swoich zwyczajach kulinarnych, to w roku 2230 wszyscy mieszkan´cy naszego globu be˛da˛ otyli. Jak to jest moz˙liwe? Co wpływa na to, z˙e ludzie jedza˛ wie˛cej niz˙ potrzebuja˛? Ksia˛z˙ka pos´wie˛cona jest psychologii nadmiernego jedzenia. Przedstawia ro´z˙ne uwarunkowania przejadania sie˛, kto´re sprzyjaja˛ powstawaniu nadwagi i otyłos´ci. Koncentruje sie˛ przede wszystkim na mechanizmach psychologicznych wyjas´niaja˛cych, w jaki sposo´b okres´lone przekonania dotycza˛ce własnej osoby, przez˙ywane emocje, stres i trudnos´ci w radzeniu sobie z nim wpływaja˛ na jedza˛c to, z˙e człowiek je, pomimo, z˙e nie jest głodny. W konsekwencji, wie˛cej niz˙ potrzebuje, organizm kumuluje nadmiar kalorii w postaci tłuszczu i człowiek tyje. Z kolei przybieranie na wadze pocia˛ga za soba˛ pro´by odchudzania sie˛, do tego najcze˛s´ciej nieskuteczne. Wprowadzane restrykcyjne ograniczenie jedzenia najcze˛s´ciej skutkuje napadami przejadania sie˛ i dalszego tycia. Wszystko to wpływa na sposo´b mys´lenia o sobie, wzmaga dyskomfort psychiczny, nasila stres i negatywne emocje. Tak zamyka sie˛ – coraz trudniejsze do przerwania – błe˛dne koło. W ksia˛z˙ce przedstawiono wyniki badan´ własnych przeprowadzone na grupie 1322 oso´b, w tym ponad 800 z nadmierna˛ masa˛ ciała. Ze wzgle˛du na wyste˛puja˛ce ro´z˙nice zwia˛zane z wiekiem i płcia˛, wyniki zostały przedstawione oddzielnie u dzieci, młodziez˙y i dorosłych. Niezalez˙nie od wieku badanych usiłowano uchwycic´ wyste˛puja˛ce zalez˙nos´ci mie˛dzy zmiennymi psychologicznymi – wyraz˙aja˛cymi okres´lonego rodzaju przekonania i oczekiwania, emocje i sposoby radzenia sobie ze stresem – a zachowaniami zwia˛zanymi z jedzeniem. Przede wszystkim zwia˛zane z przejadaniem sie˛, ale takz˙e z powstrzymywaniem sie˛ od jedzenia oraz posiadana˛ masa˛ ciała. We wszystkich grupach wiekowych ustalono psycho- logiczne wyznaczniki zachowan´ zwia˛zanych z jedzeniem i masy ciała. Na podstawie uzyskanych wyniko´w badan´ oraz danych prezentowanych w literaturze zostały opracowane dwa programy oddziaływan´ psychologicznych wspomagaja˛cych proces redukcji nadwagi. Jeden przeznaczony dla młodziez˙y, drugi dla kobiet. Obydwa programy zostały wdroz˙one i poddane ewaluacji. Zamieszczone w kon´cowej cze˛s´ci monografii wyniki wskazuja˛ na ich duz˙a˛ skutecznos´c´. motywy w hymnie wedyjskim Indoeuropejskie 1. NADMIERNE JEDZENIE – NORMA CZY PATOLOGIA Jedzenie jest nie tylko czynnos´cia˛ fizjologiczna˛, ale takz˙e jedna˛ z waz˙- niejszych przyjemnos´ci z˙yciowych. Wie˛kszos´c´ ludzi je, aby z˙yc´. Sa˛ tez˙ tacy, kto´rzy z˙yja˛, aby jes´c´. Rzecza˛ normalna˛ jest okazjonalne przejadanie sie˛, np. w czasie ro´z˙nych uroczystos´ci, s´wia˛t, wesel, imienin, ale niepokoja˛cym staje sie˛ fakt cze˛stego przejadania sie˛, ba˛dz´ utrata kontroli nad procesem jedzenia. O skali zjawiska nadmiernego jedzenia moga˛ s´wiadczyc´ dane przytoczone przez Abraham i Llewelyn-Jones (2001) dotycza˛ce kobiet australijskich. Okazuje sie˛, z˙e ponad 50 badanych miało lub nadal ma problemy z kon- trolowaniem wagi. 63 młodych Australijek przyznało sie˛ do napado´ w obz˙arstwa, zas´ 23 objadało sie˛ nałogowo. Inne dane wskazuja˛, z˙e u ok. 21 kobiet ogo´lnej populacji wyste˛puja˛ cze˛ste epizody objadania sie˛ (Chła- dzin´ska-Kiejna, 1995). Badania przeprowadzone przez Uniwersytet w Harvardzie (Heatherton, za: Baumeister, i in., 2000) wskazuja˛, z˙e okresy przejadania sie˛, a nawet obz˙arstwa wyste˛puja˛ u co pia˛tej kobiety. Samoregulacja procesu jedzenia nie jest zadaniem prostym, ale wielu ludziom udaje sie˛ kontrolowac´ jedzenie w rozsa˛dnych granicach, dopuszczaja˛c okazjonalne przejadanie sie˛, kto´re nie musi prowadzic´ do niepowodzen´ w samokontroli. Niestety, sa˛ tez˙ tacy, u kto´rych mechanizmy samoregulacji zawodza˛. Poje˛cie nadmiernego jedzenia nie jest jednoznaczne. Moz˙e oznaczac´ ro´z˙ne rzeczy dla ro´z˙nych ludzi. Trudno bowiem okres´lic´ ,,wielkos´c´’’ jedzenia, kto´ra ,,miary’’ wskazuja˛cej, wskazywałaby na jego nadmiar. Nie ma uniwersalnej ile powinno sie˛ jes´c´. To, co dla jednej osoby moz˙e byc´ ogromnym posiłkiem, dla drugiej moz˙e oznaczac´ zaledwie przeka˛ske˛. Gilbert (1986, s. 30) definiuje nadmierne jedzenie jako ,,zachowanie jedzeniowe, kto´re prowadzi do wzrostu i powtarzaja˛cych sie˛ epizodo´w wagi powyz˙ej s´redniej dla danej populacji dyskomfortu i obniz˙onego nastroju’’. Zwykle sa˛dzi sie˛, z˙e nadmierne jedzenie jest charakterystyczne dla ludzi otyłych. Nie jest to do kon´ca prawda˛. U ludzi z nadmierna˛ masa˛ ciała ro´wnie cze˛sto wyste˛puja˛ okresy powstrzymywania sie˛ od jedzenia, a nawet głodzenia sie˛. Podobnie, u ludzi z waga˛ w normie wyste˛puja˛ okresy przejadania sie˛ 10 Ignacy R. Danka i powstrzymywania sie˛ od jedzenia, ale maja˛ one raczej charakter okazjonalny. Nadmierne jedzenie moz˙e, ale nie musi prowadzic´ do nadwagi. Nadmierne jedzenie moz˙e byc´ traktowane jako element zachowan´ zwia˛zanych z jedzeniem, obok innych zachowan´ z˙ywieniowych, takich jak podjadanie, przegryzanie mie˛dzy posiłkami, czy powstrzymywanie sie˛ od jedzenia. Wyraz˙a wtedy przede wszystkim tendencje˛ do – raczej okazjonalnego – przejadania sie˛. Nadmierny apetyt nie ma w tym przypadku charakteru patologicznego i nie nalez˙y go traktowac´ w kategoriach zaburzen´ jedzenia, ale – podobnie jak w zaburzeniach odz˙ywiania sie˛ – jest nie tyle przejawem głodu fizjo- logicznego, co raczej psychologicznego, a wie˛c słuz˙y zaspokajaniu potrzeb psychicznych jednostki. Nie ma nic złego w sporadycznym uspokajaniu sie˛ poprzez zjedzenie czegos´ smacznego, ale niebezpieczne jest, gdy jedzenie staje sie˛ stałym i niekontrolowanym zwyczajem, najcze˛s´ciej prowadza˛cym do otyłos´ci. Nie- bezpieczne jest takz˙e wtedy, gdy stanowi droge˛ ucieczki przed rozwia˛zywa- niem problemo´w i zaste˛puje podejmowanie aktywnej z nimi walki (Somer, 1998). takz˙e elementem zaburzen´ Nadmierne jedzenie moz˙e byc´ łaknienia. Wyste˛puje ono u ludzi, kto´rzy znaczna˛ cze˛s´c´ swego czasu pos´wie˛caja˛ mys´leniu o jedzeniu i pochłanianiu go. Napełnianie z˙oła˛dka staje sie˛ integralna˛ cze˛s´cia˛ ich z˙ycia, a dla niekto´rych nawet najwaz˙niejsza˛ sprawa˛ w z˙yciu. Sa˛ to osoby cierpia˛ce na przymus jedzenia, przejawiaja˛ce nadmierne łaknienie czy obsesje˛ na punkcie jedzenia. Moz˙na je uznac´ za uzalez˙nione od jedzenia i zaliczyc´ do tzw. ,,jedzenioholiko´w’’. Nadmierne łaknienie (binge-eating), traktowane jako zaburzenie, ozna- cza z˙arłocznos´c´, obz˙arstwo lub ,,hulaszcze jedzenie’’. Z˙arłocznos´c´, podobnie jak bulimia, charakteryzuje sie˛ gwałtownym pochłanianiem poz˙ywienia, jednak ro´ z˙ni sie˛ od niej tym, z˙e napadom nadmiernego łaknienia nie towarzysza˛ wymioty, ani formy ,,przeczyszczania’’ organizmu. Zaburzenia typu z˙arłocznos´ci stwierdza sie˛ u 30 otyłych oso´ b podej- muja˛cych leczenie. inne Według Oblacin´skiej (1995) kryteria diagnostyczne z˙arłocznos´ci obejmuja˛: 1. Powtarzaja˛ce sie˛ epizody z˙arłocznos´ci, kto´re charakteryzuja˛ sie˛:  kro´tkimi odste˛pami pomie˛dzy posiłkami (s´rednio co 2 godz.).  brakiem kontroli nad wyste˛powaniem ,,napado´w’’ nadmiernego jedzenia (uczucie niemoz˙nos´ci zaprzestania jedzenia oraz niekontrolowanie jakos´ci i ilos´ci posiłko´w). 2. Obecnos´c´ w przebiegu epizodo´ w z˙arłocznos´ci co najmniej trzech z podanych zachowan´, takich jak:  o wiele szybsze niz˙ zwykle tempo spoz˙ywania posiłko´w,  jedzenie az˙ do uczucia przepełnienia,  spoz˙ywanie duz˙ej ilos´ci pokarmu przy braku fizycznych objawo´w głodu, Indoeuropejskie motywy w hymnie wedyjskim 11  spoz˙ywanie posiłko´w w samotnos´ci z powodu zaz˙enowania faktem obz˙arstwa,  uczucie niezadowolenia z siebie, poczucie winy lub nawet przygne˛bienia po nadmiernym objedzeniu sie˛. 3. Wyste˛powanie epizodo´w przejadania sie˛ co najmniej 2 razy w tygodniu przez okres 6 miesie˛cy. Wielu eksperto´w nie akceptuje diagnozowania zaburzen´ zwia˛zanych z ob- jadaniem sie˛ jako odre˛bnej jednostki chorobowej, uwaz˙aja˛c, z˙e przypadki te nalez˙y zaliczyc´ do tzw. nietypowych zaburzen´ odz˙ywiania i wła˛czyc´ do kategorii ,,zaburzen´ odz˙ywiania sie˛ niezaklasyfikowanych gdzie indziej’’. Zalicza sie˛ tu sytuacje, kiedy jednostka pochłania ogromne ilos´ci jedzenia, ale czyni to np. raz w tygodniu, ba˛dz´ tez˙ odz˙ywia sie˛ chaotyczne, raz sie˛ przejada, po czym stosuje diete˛ i zno´w sie˛ przejada, co wia˛z˙e sie˛ z brakiem włas´ciwego wzorca odz˙ywiania, zapewniaja˛cego dostarczanie organizmowi odpowiednich ilos´ci poz˙ywienia i utrzymywania stałej wagi (Abraham, Llewelyn-Jones, 2001). Nadmierne jedzenie jest jedna˛ z cech charakteryzuja˛cych bulimie˛ psychiczna˛, ale moz˙e takz˙e wysta˛pic´ w anoreksji. Osoby cierpia˛ce na te zaburzenia pos´wie˛caja˛ wiele uwagi jedzeniu i swojemu wygla˛dowi. O ile anorektycy bardzo kontroluja˛ co i ile jedza˛, o tyle bulimicy traca˛ kontrole˛ nad ilos´cia˛ jedzenia i s´rednio dwa razy w tygodniu objadaja˛ sie˛ bez opanowania. Osoby cierpia˛ce na anoreksje˛ (jadłowstre˛t psychiczny) maja˛ obsesje˛ szczupłej sylwetki i wykazuja˛ paniczny strach przed utyciem. Cecha˛ charakterystyczna˛ osoby cierpia˛cej na anoreksje˛ jest znaczne wychudzenie, be˛da˛ce wynikiem drastycznego ograniczania ilos´ci przyjmowanych pokarmo´w. Zaburzenie to dotyczy gło´wnie młodych ludzi, a szczego´lnie dziewcza˛t. Szacuje sie˛, z˙e jedna nastolatka na sto jest ofiara˛ tego schorzenia (Somer, 1998). Osoby cierpia˛ce na anoreksje˛ psychiczna˛ moz˙na podzielic´ na dwie kategorie, tj. z anoreksja˛ restrykcyjna˛, do kto´rej zalicza sie˛ jednostki głodza˛ce sie˛ w celu pozbycia sie˛ urojonej nadwagi, oraz bulimiczna˛, w kto´rej okresy głodu przeplataja˛ sie˛ z okresami obz˙arstwa. Abraham i Llewelyn-Jones (2001) podaja˛, z˙e ok. 40 chorych na anoreksje˛ ma okresy z˙arłocznos´ci. Bulimia (z˙arłocznos´c´ psychiczna) to rodzaj zaburzenia, w kto´rym wyste˛puja˛ okresy trudnego do opanowania obz˙arstwa, trwaja˛ce od kilku minut do kilku godzin. W tym czasie osoba jest w stanie spoz˙yc´ ilos´c´ jedzenia o wartos´ci nawet kilku tysie˛cy kalorii. Na bulimie˛ cierpia˛ przede wszystkim młode kobiety, co najmniej trzy nastolatki na sto. Pozwala to na zaliczenie bulimii do najbardziej rozpowszechnionej formy zaburzen´ łaknienia. Wyro´z˙nia sie˛ dwie typ przeczyszczaja˛cy sie˛, do kto´rego nalez˙a˛ osoby, grupy bulimiko´w, kto´re po okresach przejadania sie˛ stosuja˛ wymioty i s´rodki przeczyszczaja˛ce oraz typ nie przeczyszczaja˛cy sie˛, tj. osoby, kto´re ograniczaja˛ ilos´c´ przyj- mowanego pokarmu (ła˛cznie z głodo´wka˛) mie˛dzy okresami przejadania sie˛ lub tez˙ wykonuja˛ bardzo intensywne c´wiczenia fizyczne, lecz nie prowokuja˛ tzw. 12 Ignacy R. Danka wymioto´w ani nie naduz˙ywaja˛ s´rodko´w przeczyszczaja˛cych (Abraham, Llewelyn- Jones, 2001). Znane sa˛ takz˙e przypadki wyste˛powania jednoczes´nie objawo´w bulimii i anoreksji, okres´lane jako bulimareksja. Bulimiczki jedza˛, by poprawic´ sobie samopoczucie, ale to, co jedza˛ i w jakich okolicznos´ciach, powoduje pogorszenie samopoczucia, wzrost poczucia winy i okresy głodowania, az˙ do naste˛pnego napadu obz˙arstwa i kolejnych wymioto´w. Moz˙na powiedziec´, z˙e cierpia˛cy na bulimie˛ wymiotuja˛, by mo´c sie˛ objadac´ i objadaja˛ sie˛, by mo´c wymiotowac´. Taka sytuacja budzi wstyd i wzmaga silny le˛k. Z kolei le˛k przed bezradnos´cia˛ i ukrywanie napado´w obz˙arstwa staja˛ sie˛ przyczyna˛ depresji i niskiej samooceny – co z reguły nasila wyste˛puja˛cy problem. U niekto´rych przejadaja˛cych sie˛ moz˙e wyste˛powac´ przymus jedzenia tylko wybranych pokarmo´ w, np. czekolady czy lodo´w. W latach 90. XX w. Hetherington i Macdiarmid wprowadzili termin ,,czekoladoholizm’’ (chocoholism). Do oso´b uzalez˙nionych od czekolady zaliczyli te, kto´re spoz˙ywały wie˛cej niz˙ 12 tabliczek tygodniowo. Jak podkres´la Somer (1998), przynajmniej jedna z dwo´ch kobiet przyznaje sie˛, z˙e nie zawsze moz˙e zapanowac´ nad apetytem na czekolade˛. Niezalez˙nie od tego, czy nadmierne jedzenie ma charakter patologiczny czy tez˙ nie, jest ono uwarunkowane wieloma przyczynami. Moz˙na ws´ro´d nich wyro´z˙nic´ determinanty biologiczne, s´rodowiskowe i psychologiczne. Przyczyna˛ przejadania sie˛ moz˙e byc´ takz˙e stosowanie restrykcji dietetycznych, towarzy- sza˛cych ro´z˙nego rodzaju kuracjom odchudzaja˛cym. motywy w hymnie wedyjskim Indoeuropejskie 2. PRZYCZYNY NADMIERNEGO JEDZENIA 2.1. Uwarunkowania biologiczne Skłonnos´ci do przejadania sie˛ moga˛ byc´ uwarunkowane czynnikami biologicznymi, co zwia˛zane jest przede wszystkim z działaniem mechanizmo´w fizjologicznych organizmu. Zwie˛kszone ilos´ci przyjmowanego jedzenia lub wydłuz˙anie czasu posiłko´w nazywane jest hiperfagia˛ posiłkowa˛. Jej cze˛stym objawem jest uczucie głodu pomimo najedzenia sie˛ (Gilbert, 1986). Przyjmowanie poz˙ywienia jest zwia˛zane z działaniem bardzo złoz˙onych mechanizmo´w, w kto´rych nadrze˛dna˛ role˛ odgrywa os´rodkowy układ nerwowy. Docieraja˛ce do niego bodz´ce ze s´wiata zewne˛trznego i z wne˛trza organizmu, zawieraja˛ informacje o przebiegu proceso´w trawiennych, wchłanianiu, przemianie materii, składzie krwi, aktywnos´ci fizycznej i ciepłocie ciała. Informacje te przekazywane sa˛ do os´rodkowego układu nerwowego droga˛ humoralna˛ oraz poprzez wło´kna nerwowe i poddawane analizie i przetworzeniu, co odbywa sie˛ przede wszystkim w podwzgo´rzu. Przekazywane do narza˛do´w wykonawczych decyzje wpływaja˛ na pobo´r poz˙ywienia, przebieg transportu i metabolizm składniko´w pokarmowych, adekwatnie do stanu fizjologicznego ustroju (Komen- der, 1995). Podwzgo´rze to cze˛s´c´ mo´zgu, kto´ ra kieruje podstawowymi funkcjami biologicznymi. Jest obszarem w mo´zgu kontroluja˛cym wiele proceso´w meta- bolicznych odpowiedzialnych za powstawanie uczucia głodu. Sta˛d pochodza˛ bodz´ce kieruja˛ce apetytem, tutaj okres´lone skupiska komo´rek nerwowych tworza˛ os´rodek sytos´ci i głodu. Gdy os´rodek głodu jest uruchomiony, organizm domaga sie˛ poz˙ywienia, natomiast gdy organizm jest zaopatrzony w niezbe˛dna˛ dawke˛ energii to os´rodek sytos´ci uruchamia uczucie sytos´ci. Os´rodki głodu i sytos´ci posiadaja˛ sfere˛ wyczulona˛ na poziom ste˛z˙enia cukru we krwi (zwana˛ gliko- statem) i kiedy poziom cukru we krwi opada, osoba odczuwa stan głodu (Leleu, 1999). Na pobudliwos´c´ os´rodka głodu i sytos´ci moga˛ wpływac´ ro´z˙ne czynniki ja˛dra podkorowe pochodzenia os´rodkowego i obwodowego. Kora mo´zgu i moga˛ wywierac´ wpływ zaro´wno pobudzaja˛cy, jak i hamuja˛cy. Układ limbiczny 14 Ignacy R. Danka działa hamuja˛co na os´rodek głodu, a wzrost cis´nienia osmotycznego osocza krwi pobudza os´rodek sytos´ci i powoduje obniz˙enie łaknienia. Os´rodek sytos´ci odbiera impulsy z receptoro´w obwodowych, kto´re znajduja˛ sie˛ w przewodzie pokarmowym. Rozcia˛ganie z˙oła˛dka i jelit draz˙ni te receptory i obniz˙a łaknienie (Komender, 1995). W wielu przypadkach przyczyna˛ nadmiernego jedzenia sa˛ zaburzenia w mechanizmach odpowiedzialnych za regulacje˛ apetytu, a szczego´ lnie upos´ledzenie mechanizmu sytos´ci. Ludzie przejadaja˛ sie˛, poniewaz˙ ich organizm nie wysyła sygnału, z˙e jest najedzony (Baumeister i in., 2000). Wydzielanie w przewodzie pokarmowym cholecystokininy (CCK – hormonu wydzielanego w s´cianie jelita cienkiego), jest dla mo´zgu sygnałem, z˙e z˙oła˛dek został ten nie działa albo nie jest przez mo´zg odbierany, moga˛ nasta˛pic´ napady obz˙arstwa i spoz˙ywanie ogromnych ilos´ci jedzenia zanim wysta˛pi uczucie zaspokojenia apetytu. juz˙ wypełniony. Natomiast, gdy sygnał Na funkcjonowanie os´rodko´w głodu i sytos´ci moga˛ wpływac´ takz˙e inne hormony, leki i neuroprzekaz´niki. Insulina, hormony płciowe me˛skie (androgeny) i hormony nadnerczy zwie˛kszaja˛ łaknienie. Natomiast hormony płciowe z˙en´skie (estrogeny), prostaglandyny, cholecystokinina, glukoza i glukagon – obniz˙aja˛. Wpływ leko´w na os´rodki podwzgo´rza moz˙e byc´ ro´z˙ny, np. barbiturany, i klonidyna – zwie˛kszaja˛ łaknienie, zas´ amfetamina i atropina neuroleptyki – zmniejszaja˛. Ws´ro´d neuroprzekaz´niko´w serotonina zmniejsza łaknienie, a neuropeptyd Y (NPY) zwie˛ksza (Komender, 1995). Gdy podwzgo´rze odbierze sygnał, z˙e organizm potrzebuje wie˛cej energii, to za pomoca˛ NPY przesyła informacje˛ o koniecznos´ci jedzenia, a kiedy pragnienie podwzgo´rza zostanie zaspokojone, to wydziela ono serotonine˛, uwaz˙ana˛ za jeden z waz˙niejszych neuroprzekaz´niko´w w regulacji apetytu. Inna˛ waz˙na˛ substancja˛ wpływaja˛ca˛ na pobo´r pokarmu jest leptyna. Poli- peptyd ten odgrywa waz˙na˛ role˛ w regulacji zasobo´w tłuszczowych organizmu, zmniejsza łaknienie, ste˛z˙enie glukozy we krwi oraz insuliny i działa an- tagonistycznie w stosunku do NPY. Leptyna zaliczana jest do zwia˛zko´w anoreksygenicznych (hamuja˛cych łaknienie). Wydzielana jest przez komo´rki tłuszczowe (adipocyty), a jej receptory znajduja˛ sie˛ w podwzgo´rzu. Leptyna spełnia role˛ informatora os´rodkowego układu nerwowego o stanie tkanki tłuszczowej. Wydzielana jest ona bowiem przez tkanke˛ tłuszczowa˛ proporc- jonalnie do masy, wpływa w ten sposo´b na pobo´r pokarmu i wydatkowanie energii, a tym samym wpływa na mase˛ ciała (Szczygieł in., 1999; Bik, 2001; Jarosz-Chobot i in., 2001). i Neuropeptyd Y zaliczany jest do grupy zwia˛zko´ w oreksygenicznych (pobudzaja˛cych łaknienie). W warunkach fizjologicznych wzrost poziomu leptyny w odpowiedzi na bodziec pokarmowy prowadzi do obniz˙enia aktywnos´ci NPY, zmniejsza łaknienie i odwrotnie, obniz˙enie poziomu leptyny wia˛z˙e sie˛ ze stymulacja˛ sekrecji NPY, zwie˛kszaja˛cego łaknienie i tendencje do nad- Indoeuropejskie motywy w hymnie wedyjskim 15 miernego jedzenia. Interesuja˛ce wydaje sie˛ spostrzez˙enie, z˙e u oso´b otyłych stwierdza sie˛ cze˛sto ro´wnoczesny wzrost poziomu leptyny i NPY. Przema- wia to za wyste˛puja˛cym w otyłos´ci zaburzeniem ujemnego sprze˛z˙enia zwrot- nego pomie˛dzy NPY i leptyna˛, gdzie dochodzi do zaburzenia regulacji łaknienia, a takz˙e do zaburzen´ w sekrecji wielu hormono´w (Jarosz-Chobot i in., 2001). Nieprawidłowos´ci w wydzielaniu neuroprzekaz´niko´w (NPY i serotoniny) odpowiedzialnych m. in. za nadmierny apetyt na słodycze skłaniaja˛ jednostke˛ do ich poszukiwania. Uwaz˙a sie˛, z˙e jest on przede wszystkim rezultatem niedoboru serotoniny w podwzgo´rzu. Dostarczenie organizmowi we˛glowodano´w powoduje zwie˛kszenie wydzielania insuliny z trzustki. Nadmiar insuliny powoduje skłonnos´c´ organizmu do magazynowania tłuszczu, a wie˛c sprzyja otyłos´ci. Czynnikiem sprzyjaja˛cym nadmiernemu jedzeniu moz˙e byc´ tzw. opornos´c´ insulinowa. Jest ona spowodowana faktem, z˙e organizm wybio´rczo ignoruje normalna˛ zdolnos´c´ insuliny do obniz˙ania poziomu glukozy we krwi, a tym samym do zmniejszania apetytu, natomiast uaktywnia enzymy od- powiedzialne za tworzenie tłuszczu. Opornos´c´ insulinowa ponadto hamuje wydzielanie glukagonu, hormonu sygnalizuja˛cego wypełnienie z˙oła˛dka i obniz˙a poziom serotoniny (Lipetz, 1998). Stwierdzono takz˙e, z˙e insulina oddziałuje na pochodza˛ce z białek amino- kwasy, dzie˛ki czemu sa˛ one w duz˙ych ilos´ciach pobierane przez komo´rki organizmu. Jednym z nich jest tryptofan, kto´ry w mo´zgu zostaje przekształ- cony w serotonine˛, poprawiaja˛ca˛ nastro´j i samopoczucie (Somer, 1998). Serotonina chroni przed niewłas´ciwym odz˙ywianiem sie˛ i zapobiega napadom nadmiernego jedzenia, natomiast obniz˙enie jej poziomu pozbawia mo´ zg szansy oparcia sie˛ pokusie jedzenia i zachowania choc´by pozoro´w kont- rolowania wagi. Zapas serotoniny jest swego rodzaju buforem odkładania tkanki tłuszczowej. Im wie˛cej serotoniny powstaje w mo´zgu, tym mniejsza skłonnos´c´ do przejadania sie˛ i tym wie˛ksza szansa na wybo´r włas´ciwych pokarmo´w pozwalaja˛cych zachowac´ szczupła˛ sylwetke˛. Dzieje sie˛ tak m. in. dlatego, z˙e podwzgo´rze wytwarza substancje˛ zwana˛ MCH (melanin concen- trating hormone) odpowiedzialna˛ za niepohamowane łaknienie. MCH uwalnia sie˛ do przedniego płata mo´ zgu, tam gdzie zapadaja˛ decyzje dotycza˛ce jedzenia. Uwolnienie MCH przy braku serotoniny powoduje, z˙e mo´zg natych- miast sygnalizuje koniecznos´c´ dostarczenia brakuja˛cych substancji (Arnot, 2000). Sarah Leibowitz, ekspert w dziedzinie neurobiologii otyłos´ci, wykazała, z˙e pokarmy, kto´re człowiek zjada, wywołuja˛ głe˛bokie zmiany w tkance mo´zgu, a wysokotłuszczowa i wysokokaloryczna dieta moz˙e wpływac´ na jej strukture˛. Spada wtedy ilos´c´ neurotransmitero´w kontroluja˛cych nastroje pozy- tywne, a wzrasta liczba hormono´w odpowiedzialnych za przejadanie sie˛ (Arnot, 2000). 16 Ignacy R. Danka Innymi neuroprzekaz´nikami, kto´re moga˛ zwie˛kszac´ potrzebe˛ jedzenia, sa˛ dopamina i noradrenalina, kto´re powstaja˛ z aminokwasu, jakim jest tyrozyna. Niski poziom dopaminy i noradrenaliny wywołuje stany depresyjne, uczucie przygne˛bienia, a ich wzrost poprawia nastro´j i zmniejsza wraz˙liwos´c´ na stres. Stosowanie diety bogatej w białko zwie˛ksza poziom tych neuroprzekaz´niko´w. Wykazano takz˙e zwia˛zek mie˛dzy nadmiernym (niepohamowanym) apetytem, zwłaszcza na słodycze, a wydzielaniem endorfin, kto´re działaja˛ odpre˛z˙aja˛co, uspokajaja˛co i sa˛ odpowiedzialne za uczucie przyjemnos´ci. Uwaz˙a sie˛, z˙e poziom endorfin jest uzalez˙niony od masy ciała i ros´nie wraz z jej wzrostem (Somer, 1998). i Niepohamowane uczucie głodu stanowi naturalna˛ odpowiedz´ ustroju na zbyt rzadkie spoz˙ywanie pokarmo´w (np. opuszczanie posiłko´w) lub znaczne zmniejszenie dowozu kalorii do organizmu. W stanie permanentnego głodu, podwzgo´rze pozostaje niezaspokojone i produkuje w nadmiarze neuropeptyd Y, zmuszaja˛c w ten sposo´b organizm do zjedzenia wie˛kszej niz˙ normalnie ilos´ci pokarmu, gło´ wnie we˛glowodano´ w łatwych do spalenia w celu szybkiego uzyskania energii. Jes´li ten sygnał zostanie zignorowany jakim jest galanina, nakazuja˛cy podwzgo´ rze wysyła kolejny przekaz´nik, organizmowi spoz˙ywanie tłuszczo´w, co z reguły powoduje jego odkładanie jako zapas energetyczny (Aronne, 1998). Galanina, wspo´łdziałaja˛c z innymi hormonami, uczestniczy w przekształcaniu tłuszczu pokarmowego w tłuszcz zgromadzony w organizmie. Wraz ze wzrostem wydzielania galaniny wzrasta spoz˙ycie tłuszczu i masa ciała. Moz˙na przypuszczac´, z˙e osoby, u kto´ rych wydzielanie galaniny jest wysokie, sa˛ bardziej skłonne do nadwagi. Wydzielanie galaniny podlega rytmowi dziennemu i jest niskie rano, a wysokie po południu i wieczorem. U kobiet na wydzielanie galaniny wpływaja˛ takz˙e estrogeny. Ich wysoki poziom, kto´ry ma miejsce w okresie napie˛cia przedmiesia˛czkowego, wzmaga wydzielanie galaniny i powoduje wzrost apetytu, gło´wnie na produkty słodkokremowe (Somer, 1998). Podobna˛ role˛ moz˙e pełnic´ jedzenie we˛glowodano´w w sezonowych zabu- rzeniach nastroju (seasonal affective disorders – SAD), spowodowanych gło´wnie niedoborem s´wiatła w okresie zimowym. SAD wyste˛puje u co dziesia˛tej osoby, ale kobiety odczuwaja˛ objawy czterokrotnie cze˛s´ciej niz˙ me˛z˙czyz´ni. Przyczyna˛ SAD sa˛ zaburzenia ro´wnowagi w wydzielaniu neuroprzekaz´niko´w (gło´wnie serotoniny i dopaminy) oraz hormono´w (estrogeno´w i progesteronu), a takz˙e zmiany w naturalnym cyklu ich wydzielania. Brak s´wiatła wpływa na zwie˛kszenie sie˛ poziomu melatoniny i w efekcie sennos´c´. Wraz ze wzrostem melatoniny spada poziom serotoniny, powoduja˛c zaburzenia nastroju, draz˙liwos´c´, niepoko´j, depresje˛. Z kolei niski poziom serotoniny zwie˛ksza apetyt na we˛glowodany. Nadmierne spoz˙ywanie we˛glowodano´w, podnosza˛cych jej poziom, moz˙e wie˛c stac´ sie˛ swoistym lekiem na depresje˛. Jednoczes´nie wzmoz˙ony Indoeuropejskie motywy w hymnie wedyjskim 17 apetyt na we˛glowodany, u kobiet cierpia˛cych na SAD w poła˛czeniu z nie- wielka˛ aktywnos´cia˛ fizyczna˛ moz˙e powodowac´ nadmierny przyrost wagi, nawet do 7 kg i wie˛cej, po sezonie zimowym (Somer, 1998). Badania naukowe wykazały, z˙e cierpia˛ce na SAD osoby wykazuja˛ niski poziom dopaminy – neuroprzekaz´nika, kto´rego wydzielanie spada wraz ze zmniej- szaniem sie˛ doste˛pu s´wiatła. W okresie ciemnych, zimowych miesie˛cy niz˙szy poziom dopaminy w mo´zgu nasila sennos´c´, przyczynia sie˛ do trudnos´ci z koncentracja˛ i powoduje wahania nastroju. Produkty bogate w białko powoduja˛ wzrost poziomu dopaminy i pomagaja˛ tym, u kto´rych zły nastro´j nie uste˛puje po spoz˙yciu we˛glowodano´w. Zwie˛kszone zapotrzebowanie na we˛glowodany u kobiet, co w konsek- wencji zwie˛ksza prawdopodobien´stwo nadmiernego jedzenia, moz˙e byc´ takz˙e zwia˛zane z zespołem napie˛cia przedmiesia˛czkowego (prementrual tension syndrome – PMS). Jego przyczyna˛ moz˙e byc´ wiele czynniko´w, poczynaja˛c od zaburzen´ w wydzielaniu hormono´w, prostaglandyn i neuroprzekaz´niko´w, a na wahaniach poziomu cukru we krwi i zmian w gospodarce wodno-elektro- litowej kon´cza˛c. Szczego´lna˛ role˛ przypisuje sie˛ zaburzeniom w wydzielaniu innych neuroprzekaz´niko´w. Wie˛kszos´c´ kobiet odczuwaja˛cych serotoniny i jak osoby cierpia˛ce na SAD, cze˛sto doznaje napado´ w PMS, podobnie, nadmiernego apetytu i zwykle, na ok. 2 tygodnie przed miesia˛czka˛, spoz˙ywa az˙ o ok. 87 kalorii wie˛cej niz˙ w pozostałych dniach miesia˛ca (Somer, 1998). Wyste˛puja˛ce w tym okresie przygne˛bienie, zmiany nastroju, draz˙liwos´c´ zwie˛kszaja˛ apetyt na słodycze. Ma to zwia˛zek ze zmianami hormonalnymi, jakie obserwuje sie˛ w tym czasie w organizmie kobiety. Wzrostowi wy- dzielania z˙en´skich hormono´w płciowych i objawom PMS towarzyszy spadek poziomu serotoniny. To włas´nie obniz˙ony poziom tego neuroprzekaz´nika jest przyczyna˛ wzmoz˙onego apetytu na we˛glowodany. Kobiety, u kto´rych stwier- dzono objawy PMS w okresie przedmenstruacyjnym, zwie˛kszaja˛ spoz˙ycie we˛glowodano´w przecie˛tnie o 24 w czasie posiłko´w, a o 42 mie˛dzy posiłkami (Somer 1998). Spoz˙ycie bogatego w we˛glowodany posiłku prowa- dzi do wzrostu poziomu serotoniny, a tym samym poprawia nastro´j, zmniejsza napie˛cie, działa uspokajaja˛co. Istnieje ro´wniez˙ hipoteza mo´wia˛ca o szczego´l- nej roli tłuszczu w objawach depresji i zmiennos´ci nastroju przed miesia˛czka˛. Tłuszcz powoli trawiony w przewodzie pokarmowym powoduje obniz˙enie poziomu serotoniny i w konsekwencji obniz˙ony nastro´j. Ten z kolei skłania kobiety do zjedzenia czegos´ słodkiego. Wydaje sie˛ takz˙e, z˙e do wysta˛pienia PMS przyczynia sie˛ poziom endorfin. Najwyz˙sze wydzielanie endorfin obserwuje sie˛ w okresie poowulacyjnym, a naste˛pnie ich poziom sukcesywnie spada. Moz˙e to powodowac´ depresje˛, draz˙liwos´c´, wzmoz˙one uczucie głodu i nadmierny apetyt. Ponadto niekto´re badania wykazały, z˙e organizmy oso´b nadmiernie sie˛ objadaja˛cych wytwarzaja˛ mniej endorfin niz˙ organizmy oso´b szczupłych (Hollis, 2000). 18 Ignacy R. Danka Czynniki biologiczne nie sa˛ jednak jedynymi przyczynami przejadania sie˛. Z tym stwierdzeniem zgadza sie˛ wie˛kszos´c´ naukowco´w, choc´ nie ma ws´ro´d nich zgodnos´ci co do roli innych czynniko´w prowadza˛cych do nadmiernego jedzenia. Zwraca sie˛ jednakz˙e uwage˛ na uwarunkowania s´rodowiskowe (społeczno-kulturowe) oraz czynniki psychologiczne. 2.2. Determinanty społeczno-kulturowe Do czynniko´w s´rodowiskowych, przyczyniaja˛cych sie˛ do nadmiernego jedzenia, zalicza sie˛ przede wszystkim nieprawidłowy, utrwalony w rodzinie sposo´b z˙ywienia. Dziecko w zasadzie przejmuje ,,sposo´b jedzenia’’ po swoich rodzicach. Polega to na przekazywaniu w rodzinie zwyczajo´w co do sposobu, ilos´ci i jakos´ci spoz˙ywanych pokarmo´w. Dziecko nas´laduje swoich rodzico´w i podporza˛dkowuje sie˛ panuja˛cym w domu zwyczajom z˙ywieniowym, a po´z´niej cze˛sto utrwala je w dorosłym z˙yciu. Przekarmianie dziecka od najwczes´niejszych lat z˙ycia przez nadopiekun´- czych rodzico´w i dziadko´w, cia˛głe podsuwanie mu ro´z˙nych przysmako´w i dbanie, by dziecko ,,dobrze wygla˛dało’’, powoduje, z˙e organizm od wczes- nego dziecin´stwa przyzwyczajany jest do przyjmowania zbyt duz˙ej ilos´ci pokarmo´w (energii), czyli nadmiernego jedzenia. Skłonnos´ci do przejadania sie˛ w okresie dorosłos´ci słuz˙y takz˙e wczesne wprowadzenie sztucznego karmienia oraz karmienie dziecka w s´cis´le okres´lonych godzinach, a nie, kiedy jest głodne. Jak wskazuja˛ dane, wie˛cej dzieci otyłych spotyka sie˛ ws´ro´d tych, kto´re były karmione butelka˛, niz˙ ws´ro´d dzieci karmionych piersia˛ (Fricker, 1995). Dziecko, kto´re na kaz˙dy atak płaczu dostaje pokarm, z cza- sem zaczyna ła˛czyc´ jedzenie ze sposobem zaspokajania potrzeb uczuciowych i rozwia˛zywaniem problemo´w. traktowane przez rodzico´ w, jest Poz˙ywienie, a zwłaszcza zas´ słodycze, podsuwane przez rodzico´ w, jest cze˛sto uzupełnieniem niedostatku rodzicielskich uczuc´. W wielu przypadkach jedzenie jako sposo´ b okazywania miłos´ci, czy jako nagroda (Somer 1998). Dzieci ucza˛ sie˛ w ten sposo´b uzalez˙nienia dobrego samopoczucia od smaku słodyczy, ucza˛ sie˛ przyjmowac´ poz˙ywienie w odpowiedzi na frustracje˛, smutek, nieobecnos´c´ czy wrogos´c´ rodzico´w, ucza˛ sie˛ eliminowac´ przykre zdarzenia i niezadowolenie poprzez jedzenie (Michałek, 2001a). Tego typu zachowania utrwalaja˛ sie˛ wraz z wiekiem. Przyczyna˛ nadmiernego jedzenia moga˛ byc´ tez˙ waz˙ne wydarzenia, takie jak przeprowadzka, rozstanie z bliska˛ osoba˛, narodziny młodszego rodzen´stwa lub s´mierc´ członka rodziny. Jedzenie w takich przypadkach odgrywa role˛ pocieszenia (Fricker, 1995). Indoeuropejskie motywy w hymnie wedyjskim 19 Nadmiernemu jedzeniu słuz˙a˛ ponadto: N zmiana standardu z˙ycia, a przede wszystkim wzrost zamoz˙nos´ci (ale takz˙e pogorszenie sytuacji materialnej moz˙e powodowac´ wzrost koncentracji uwagi na jedzeniu); N powszechna doste˛pnos´c´ produkto´w spoz˙ywczych; N dobra kuchnia rodzinnego domu lub tez˙ ubo´stwo w okresie dziecin´stwa czy młodos´ci; N uroczystos´ci rodzinne, przyje˛cia itp.; N cia˛z˙a i ,,troska o zdrowie’’ maja˛cego sie˛ narodzic´ dziecka; N klimakterium; wygasanie funkcji hormonalnej gruczoło´w płciowych, spadek aktywnos´ci i atrakcyjnos´ci seksualnej; N przejs´cie na rente˛ czy emeryture˛; N urazy czy długotrwała choroba (np. wyleczenie niekto´rych choro´ b wymagaja˛cych przestrzegania diety, jak z˙o´łtaczka zakaz´na czy choroba wrzodowa moz˙e pocia˛gac´ za soba˛ tendencje˛ do nadmiernego jedzenia); N hedonistyczna przyjemnos´c´ jedzenia, a takz˙e skłonnos´c´ do pro´bowania nowych potraw; N zmniejszenie atrakcyjnos´ci wygla˛du zewne˛trznego i proces starzenia sie˛. 2.3. Przyczyny psychologiczne Analizuja˛c przyczyny nadmiernego jedzenia coraz cze˛s´ciej i coraz wie˛cej mo´wi sie˛ o czynnikach natury psychologicznej. Wia˛z˙a˛ sie˛ one przede wszystkim z procesami samoregulacji, z przekonaniami jednostki, dos´wiadczanym stresem i negatywnymi emocjami. W kolejnych punktach zaprezentowane zostana˛ najwaz˙niejsze tres´ci zwia˛zane z tymi zagadnieniami. i oczekiwaniami 2.3.1. Zaburzenia mechanizmu samoregulacji Nadmierne jedzenie spostrzegane jest przez wielu badaczy jako zaburzenie samoregulacji, wyraz˙aja˛ce sie˛ przede wszystkim w trudnos´ciach kontrolowania ilos´ci przyjmowanego pokarmu. Termin ,,samoregulacja’’ według Baumeistera i in. (2000) jest rozumiany jako kaz˙dy wysiłek człowieka w kierunku zmiany własnych reakcji. Reakcje te moga˛ oznaczac´ działania, mys´li, uczucia czy pragnienia. Samoregulacja wymaga okres´lonego rodzaju siły, nazywanej siła˛ woli (kontrola˛ wolicjonalna˛). Proces samoregulacji jest wie˛c pewnego rodzaju walka˛ sił: siły impulsu i wynikaja˛cej z niej gotowos´ci do podejmowania działan´ oraz siły mechanizmu samoreguluja˛cego, kto´ry stara sie˛ przerwac´ reakcje˛ i zapobiec wysta˛pieniu działania. Funder i Block (za: Baumeister i in., 20 Ignacy R. Danka 2000) w badaniach samoregulacji posługiwali sie˛ terminem kontroli ego. Ich ludzie ro´z˙nia˛ sie˛ pod wzgle˛dem kontrolowania impulso´w, z˙a˛dan´ zdaniem, i działan´. Skłonnos´c´ do podejmowania ryzyka i opieranie sie˛ bezpos´redniej pokusie (w celu zdobycia wie˛kszej, lecz opo´z´nionej gratyfikacji) jest zwia˛zana z kontrola˛ ego, kto´ra˛ autorzy utoz˙samiaja˛ z poje˛ciem siły woli. Baumeister i in. (2000) podkres´laja˛, z˙e u ok. 30 oso´b, gło´wnie otyłych, wyste˛puje nieumieje˛tnos´c´ regulowania ilos´ci przyjmowanych pokarmo´w. U wielu ludzi, kto´rzy otwarcie i nadmiernie staraja˛ sie˛ kontrolowac´ swoje jedzenie (jak np. odchudzaja˛cy sie˛) moga˛ wysta˛pic´ problemy z samoregulacja˛, ła˛cznie z utrata˛ kontroli nad jedzeniem. To zas´, jak wiadomo, z reguły prowadzi do przejadania sie˛. Tak wie˛c nadmiernemu jedzeniu sprzyja zmniejszenie monitorowania ba˛dz´ brak kontroli ilos´ci przyjmowanych pokarmo´w. Dotyczy to przede wszystkim sytuacji, kiedy jedzenia jest duz˙o i jest ono doste˛pne (np. na przyje˛ciach). Spoz˙ywanie pokarmo´w przybiera w takich sytuacjach charakter automatyczny (ludzie jedza˛, nie zdaja˛c sobie z tego sprawy). Wiele sytuacji, z kto´rymi człowiek ma do czynienia moz˙e skłaniac´ go do takiego automatycznego, niekontrolowanego jedzenia. Niekto´rzy ludzie przejadaja˛ sie˛ podczas ogla˛da- nia telewizji, czytania czy be˛da˛c w towarzystwie (Baumeister i in., 2000). Sytuacje grupowe sprzyjaja˛ redukcji samos´wiadomos´ci i pocia˛gaja˛ za soba˛ odhamowanie zachowan´ (brak monitorowania własnych zachowan´), kto´re w normalnych warunkach sa˛ hamowane. Jest to szczego´lnie istotne u oso´b odchudzaja˛cych sie˛, u kto´rych monitorowanie własnych zachowan´ jest nie- zbe˛dnym warunkiem powodzenia stosowanych kuracji. Collins (za: Baumeis- ter i in., 2000) stwierdził, z˙e w warunkach słabego monitorowania osoby odchudzaja˛ce sie˛ zjadały wie˛cej cukierko´w i były znacznie mniej dokładne, jes´li chodzi o ilos´c´ zjedzonych słodyczy niz˙ osoby, kto´re sie˛ nie odchudzały. Zmniejszenie intensywnos´ci monitorowania lub całkowite jego zaniechanie ma istotny wpływ na niepowodzenie w zakresie regulowania procesu jedzenia. Ograniczenie samos´wiadomos´ci prowadzi do zwie˛kszenia ilos´ci przyjmowa- nych pokarmo´w. Wardle i Beales (1988) stwierdzili, z˙e kobiety odchudzaja˛ce sie˛ jadły trzy razy wie˛cej wo´wczas, gdy z zaangaz˙owaniem ogla˛dały film, niz˙ wtedy, kiedy zajmowały sie˛ innymi czynnos´ciami wymagaja˛cymi wyso- kiego poziomu samos´wiadomos´ci. Czynnikiem sprzyjaja˛cym ograniczeniu monitorowania zachowan´ zwia˛zanych takz˙e spoz˙ywanie alkoholu, prowadza˛ce do odhamowania. z jedzeniem jest Polivy i Herman (1985) stwierdzili, z˙e podanie alkoholu osobom odchudzaja˛cym sie˛ powodowało rezygnacje˛ z ograniczen´ jedzeniowych. Zwia˛zek mie˛dzy piciem alkoholu a skłonnos´cia˛ do przejadania sie˛ jest szczego´lnie widoczny w przypadku bulimii. Williamson (za: Baumeister i in. 2000) zauwaz˙ył, z˙e chorzy z bulimia˛ maja˛ wie˛ksze skłonnos´ci do objadania sie˛ i przeczyszczania po wypiciu kilku porcji alkoholu, a Abraham i Beumont (1982) stwierdzili, z˙e 44 oso´b z bulimia˛
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Psychologia nadmiernego jedzenia. Przyczyny - konsekwencje - sposoby zmiany
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: