Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00616 008412 10491691 na godz. na dobę w sumie
Psychologia pamięci. Badania, teorie, zastosowania - książka
Psychologia pamięci. Badania, teorie, zastosowania - książka
Autor: Liczba stron: 616
Wydawca: Sensus Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-246-1134-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia >> psychologia duszy i umysłu
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Podróż w głąb ludzkiej pamięci

Pamięć jest jedną z najbardziej fascynujących funkcji naszego mózgu. Wydaje nam się zupełnie naturalne, że budząc się rano, rozpoznajemy pokój i twarze bliskich, a także potrafimy wykorzystać zdobytą wcześniej wiedzę w codziennych sytuacjach. Przecież zadaniem pamięci jest właśnie gromadzenie wiedzy o świecie i umiejętności nabywanych w ciągu życia. To właśnie dzięki niej udaje nam się zrozumieć zachowania ludzi i zanalizować okoliczności, w jakich się znajdujemy. To ona pozwala nam oceniać obserwowane zdarzenia i odbierane wiadomości.

Książka 'Psychologia pamięci' jest podręcznikiem akademickim, a zarazem prawdziwą encyklopedią wiedzy na temat pamięci. Autorka rozpoczyna wykład od przybliżenia teorii, odwołując się do pionierów badań w tym zakresie -- Hermanna Ebbinghausa czy Frederica Bartletta. Osobny rozdział poświęca neurobiologicznemu podłożu, a także organizacji pamięci, jej systemom i procesom. Zabiera nas też w fascynującą podróż w głąb ludzkiego mózgu: opisuje rozwój pamięci od najmłodszych lat aż do wieku dojrzałego. Przybliża specyfikę pamięci autobiograficznej oraz charakteryzuje różnego typu zaburzenia, w tym różne rodzaje amnezji i chorobę Alzheimera.

Ponadto podręcznik opisuje:


'Podręcznik pozwoli studentom zdobyć aktualną wiedzę z zakresu psychologii pamięci, ułatwi zrozumienie różnych kontrowersji o charakterze teoretycznym, które są obecne we współczesnej psychologii. Dostarczy też narzędzia do krytycznej analizy różnych wyników, hipotez, koncepcji, itp. Problematyka poruszana w podręczniku zakresowo odpowiada potrzebom studentów psychologii, a także w pewnym stopniu pedagogiki, oraz potrzebom badaczy interesujących się kognitywistyką, a szczególnie filozofią umysłu.'
prof. dr hab. Zdzisław Chlewiński

'Podręcznik zasługuje, moim zdaniem, na najwyższą ocenę. Tak jest zarówno ze względu na zawartość treściową książki, jak i zastosowane formy jej prezentacji. (...) Autorce wyrażam uznanie za uwieńczony sukcesem ogromny trud w pełni kompetentnego i starannego przygotowania tekstu.'
prof. dr hab. Ziemowit Włodarski

Specjalne Wyróżnienie im. Teofrasta

Kapituła Nagrody Teofrasta magazynu psychologicznego Charaktery wyróżniła książkę Marii Jagodzińskiej 'Psychologia pamięci. Badania, teorie, zastosowania'. Książka została uhonorowana Specjalnym Wyróżnieniem im. Teofrasta w konkursie na najlepszą książkę psychologiczną 2008 roku.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Idź do Przykładowy rozdział Spis tre(cid:156)ci Katalog ksiazek Nowo(cid:156)ci Bestesllery Zam(cid:243)w drukowany katalog Tw(cid:243)j koszyk Dodaj do koszyka Cennik i informacje Zam(cid:243)w cennik Zam(cid:243)w informacje o nowo(cid:156)ciach Wydawnictwo Helion SA 44-100 Gliwice tel. 032 230 98 63 e-mail: sensus@sensus.pl Psychologia pamiŒci. Badania, teorie, zastosowania Autor: Maria Jagodziæska ISBN: 978-83-246-1134-8 Format: A5, stron: 624 Podr(cid:243)¿ w g‡„b ludzkiej pamiŒci (cid:149) Podstawy teoretyczne (cid:149) Pod‡o¿e neurobiologiczne (cid:149) Odkrywane tajemnice umys‡u PamiŒ(cid:230) jest jedn„ z najbardziej fascynuj„cych funkcji naszego m(cid:243)zgu. Wydaje nam siŒ zupe‡nie naturalne, ¿e budz„c siŒ rano, rozpoznajemy pok(cid:243)j i twarze bliskich, a tak¿e potrafimy wykorzysta(cid:230) zdobyt„ wcze(cid:156)niej wiedzŒ w codziennych sytuacjach. Przecie¿ zadaniem pamiŒci jest w‡a(cid:156)nie gromadzenie wiedzy o (cid:156)wiecie i umiejŒtno(cid:156)ci nabywanych w ci„gu ¿ycia. To w‡a(cid:156)nie dziŒki niej udaje nam siŒ zrozumie(cid:230) zachowania ludzi i zanalizowa(cid:230) okoliczno(cid:156)ci, w jakich siŒ znajdujemy. To ona pozwala nam ocenia(cid:230) obserwowane zdarzenia i odbierane wiadomo(cid:156)ci. Ksi„¿ka (cid:132)Psychologia pamiŒci(cid:148) jest podrŒcznikiem akademickim, a zarazem prawdziw„ encyklopedi„ wiedzy na temat pamiŒci. Autorka rozpoczyna wyk‡ad od przybli¿enia teorii, odwo‡uj„c siŒ do pionier(cid:243)w badaæ w tym zakresie (cid:150) Hermanna Ebbinghausa czy Frederica Bartletta. Osobny rozdzia‡ po(cid:156)wiŒca neurobiologicznemu pod‡o¿u, a tak¿e organizacji pamiŒci, jej systemom i procesom. Zabiera nas te¿ w fascynuj„c„ podr(cid:243)¿ w g‡„b ludzkiego m(cid:243)zgu: opisuje rozw(cid:243)j pamiŒci od najm‡odszych lat a¿ do wieku dojrza‡ego. Przybli¿a specyfikŒ pamiŒci autobiograficznej oraz charakteryzuje r(cid:243)¿nego typu zaburzenia, w tym r(cid:243)¿ne rodzaje amnezji i chorobŒ Alzheimera. Ponadto podrŒcznik opisuje: (cid:149) systemy pamiŒci kr(cid:243)tkotrwa‡ej i d‡ugotrwa‡ej, (cid:149) procesy kodowania informacji oraz strategie zapamiŒtywania, (cid:149) pamiŒ(cid:230) jawn„ i utajon„ (cid:150) przejawy, obserwacje, metody badania, (cid:149) zapominanie (cid:150) teorie i czynniki wp‡ywaj„ce na trwa‡o(cid:156)(cid:230) przechowywania danych, (cid:149) procesy wydobywania z pamiŒci potrzebnych informacji, (cid:149) starzenie siŒ pamiŒci i zmiany neurologiczne w m(cid:243)zgu. Spis treści Przedmowa .................................................................. 13 Część I Badania nad pamięcią ................................................... 17 Rozdział 1. Pamięć jako przedmiot badań .................................... 19 Przejawy pamięci ....................................................................19 Pojęcie pamięci .......................................................................20 Pamięć czy uczenie się? .........................................................22 Podstawowe rozróżnienia ........................................................24 Główne problemy ....................................................................25 Podsumowanie ........................................................................26 Literatura uzupełniająca .........................................................27 Zbliżenie. Metafory opisujące pamięć ..................................... 27 Rozdział 2. Historia badań ............................................................. 31 Przednaukowe zainteresowania pamięcią ...............................31 Pionierzy badań nad pamięcią ................................................35 Główne podejścia teoretyczne .................................................40 Wprowadzenie ..............................................................................40 Asocjacjonizm klasyczny ...............................................................40 Behawioryzm .................................................................................42 Badania nad uczeniem się werbalnym ..........................................44 Współczesne wersje asocjacjonizmu .............................................45 Źródła rewolucji poznawczej .........................................................45 Charakterystyka podejścia poznawczego .......................................47 Badania nad pamięcią w warunkach naturalnych — podejście ekologiczne ............................................................48 Neuropsychologiczne i neuropoznawcze badania nad pamięcią ................................................................50 Podsumowanie ........................................................................51 Literatura uzupełniająca .........................................................53 4 Spis treści Rozdział 3. Metody badań ..............................................................55 Podstawowy plan eksperymentu w badaniach pamięci ...........55 Pomiary pamięci .....................................................................56 Rodzaje zadań służących do pomiaru pamięci .............................. 56 Testy reprodukcji .......................................................................... 57 Testy rozpoznawania ..................................................................... 60 Testy pośrednie ............................................................................. 62 Testy pamięci prospektywnej ........................................................ 63 Metoda chronometryczna ............................................................. 64 Zmienne niezależne w badaniach pamięci .............................64 Zmienne na etapie kodowania ...................................................... 64 Zmienne na etapie przechowywania ............................................ 67 Zmienne na etapie wydobywania .................................................. 67 Zmienne związane z badaną populacją ........................................ 68 Podsumowanie ........................................................................69 Literatura uzupełniająca ........................................................70 Część II Natura ludzkiej pamięci — systemy i procesy ........................................................71 Rozdział 4. Neurobiologiczne podłoże pamięci .............................73 Pytania dotyczące relacji między pamięcią a mózgiem ...........73 Problem mózgowej lokalizacji pamięci ....................................75 Poszukiwania engramu ................................................................. 75 Czy pamięć ma ścisłą lokalizację w mózgu? ................................. 75 Współczesne ujęcie problemu ...................................................... 76 Podstawowe dane o strukturach anatomicznych mózgu ........78 Półkule mózgowe .......................................................................... 78 Kora mózgowa ............................................................................... 79 Układ limbiczny i formacja hipokampa ......................................... 82 Zwoje podstawy, pień mózgu i móżdżek ....................................... 83 Struktury zaangażowane w procesy pamięci ................................ 86 Metody badania relacji między pamięcią a strukturami mózgu ............................................................87 Lezje i sekcje mózgu ..................................................................... 87 Przegląd technik obrazowania mózgu ........................................... 88 Obrazowanie elektrofizjologiczne .................................................. 89 Pozytronowa tomografia emisyjna ................................................. 92 Czynnościowy rezonans magnetyczny .......................................... 94 Problemy interpretacyjne .............................................................. 95 Neurony i procesy przewodzenia informacji w układzie nerwowym ..........................................................96 Budowa neuronu .......................................................................... 97 Synapsy ......................................................................................... 98 Przewodzenie informacji i komunikacja między neuronami ...... 100 Spis treści 5 Neuroprzekaźniki ........................................................................101 Receptory synaptyczne ................................................................103 Badania nad komórkowymi i molekularnymi mechanizmami pamięci .....................................................105 Koncepcja Hebba ........................................................................105 Plastyczność układu nerwowego jako podłoże pamięci ...............105 Mechanizmy plastyczności synaptycznej — LTP i LTD .............106 Zmiany strukturalne w synapsach ..............................................108 Rola genów ..................................................................................110 Podsumowanie ......................................................................111 Literatura uzupełniająca .......................................................114 Rozdział 5. Organizacja pamięci — systemy i procesy ................ 115 Podstawy organizacji pamięci ...............................................115 Jedna pamięć czy kilka? ........................................................116 Tradycyjne rozróżnienia ..............................................................116 Wielomagazynowe modele pamięci ............................................116 Argumenty za wielomagazynowymi modelami pamięci i przeciw nim ............................................................................120 Procesy przetwarzania informacji a pamięć ..........................124 Koncepcja poziomów przetwarzania ...........................................124 Krytyka i rozwój koncepcji poziomów przetwarzania ..................128 Podejście procesualne w wyjaśnianiu funkcjonowania pamięci ...129 Ile jest systemów pamięci? ....................................................130 Główne podziały ..........................................................................130 Kryteria wyróżniania systemów pamięci .....................................132 Dane o mózgowej organizacji pamięci ........................................134 Typologia L.R. Squire’a ...............................................................138 Pięć głównych systemów pamięci ludzkiej według Schactera i Tulvinga ....................................................139 Podsumowanie ......................................................................141 Literatura uzupełniająca .......................................................143 Zbliżenie 1. Relacje pomiędzy systemami pamięci — model SPI ........................................................................ 143 Zbliżenie 2. Wyodrębnianie się systemów pamięci w 1. roku życia człowieka ................................................... 145 Rozdział 6. Systemy pamięci krótkotrwałej ................................ 149 Krótkotrwałe pamiętanie informacji .....................................149 Pamięć sensoryczna ..............................................................150 Pamięć ikoniczna ........................................................................150 Pamięć echoiczna .......................................................................155 Jak funkcjonuje pamięć sensoryczna? ........................................159 6 Spis treści Charakterystyka pamięci krótkotrwałej .................................160 Pojemność ................................................................................... 160 Zapominanie ............................................................................... 162 Wydobywanie informacji ............................................................. 163 Kody pamięci krótkotrwałej ......................................................... 166 Pamięć operacyjna ................................................................170 Pamięć a bieżąca aktywność poznawcza ..................................... 170 Badania metodą podwójnego zadania ......................................... 172 Model pamięci operacyjnej Baddeleya ........................................ 173 Pętla fonologiczna ....................................................................... 175 Notes wizualno-przestrzenny ...................................................... 179 Centralny system wykonawczy .................................................... 181 Bufor epizodyczny ....................................................................... 182 Inne modele pamięci operacyjnej ............................................... 182 Problemy teoretyczne i kierunki badań ....................................... 184 Podsumowanie ......................................................................186 Literatura uzupełniająca ......................................................188 Zbliżenie. Różnice indywidualne w pamięci operacyjnej a inteligencja płynna ...........................................................188 Zastosowanie. Jak powiększyć zakres pamięci krótkotrwałej? Naucz się strategii albo zostań ekspertem .............................190 Rozdział 7. Systemy pamięci długotrwałej ...................................193 Zawartość pamięci długotrwałej ...........................................193 Pamięć proceduralna ............................................................194 Pamięć proceduralna a inne systemy pamięci długotrwałej ....... 194 Nabywanie umiejętności ............................................................. 196 Etapy nabywania umiejętności według J.R. Andersona .............. 198 Reprezentacja wiedzy proceduralnej .......................................... 200 Trwałość umiejętności ................................................................ 201 Obszary mózgu zaangażowane w pamięć umiejętności .............. 202 Pamięć deklaratywna — semantyczna i epizodyczna ...........203 Rozróżnienie pamięci semantycznej i epizodycznej ................... 203 Charakterystyka pamięci semantycznej ...................................... 205 Charakterystyka pamięci epizodycznej ....................................... 206 Badania metodą pamiętam-wiem ............................................... 207 Dane neuropsychologiczne ......................................................... 209 Dane neuropoznawcze ................................................................ 212 Kontrowersje teoretyczne ............................................................ 213 Reprezentacja wiedzy deklaratywnej ....................................214 Reprezentacja w formie sądów ................................................... 214 Reprezentacja w formie wyobrażeń ............................................ 216 Model podwójnego kodowania .................................................... 216 Model pojedynczego kodu ........................................................... 219 Spór o reprezentacje ................................................................... 219 Spis treści 7 Struktura pamięci semantycznej ..........................................220 Jak zorganizowana jest wiedza semantyczna? ............................220 Modele sieciowe ..........................................................................220 Modele porównywania cech ........................................................223 Modele schematów, ram i skryptów ............................................224 Podsumowanie ......................................................................227 Literatura uzupełniająca .......................................................229 Zbliżenie 1. Rozwój bez pamięci epizodycznej — czy wystarczy pamięć semantyczna? ............................ 230 Zbliżenie 2. Czy zwierzęta mają pamięć epizodyczną? ........ 232 Rozdział 8. Procesy kodowania informacji w pamięci długotrwałej ............................................. 235 Wprowadzenie ......................................................................235 Formy aktywności podczas kodowania informacji w pamięci długotrwałej ......................................................236 Powtarzanie .................................................................................236 Organizowanie ............................................................................241 Werbalizacja ................................................................................243 Wyobrażenia ................................................................................245 Elaboracja ...................................................................................247 Zapamiętywanie zamierzone i niezamierzone ......................249 Strategie zapamiętywania zamierzonego ....................................249 Zapamiętywanie niezamierzone ..................................................249 Konstruktywny i wybiórczy charakter procesów kodowania ....251 Zmiany w informacjach powstające podczas kodowania ............251 Rola schematów ..........................................................................256 Wpływ poziomu przetwarzania na kodowanie informacji .....258 Kodowanie informacji jako produkt uboczny operacji poznawczych ..............................................................258 Kodowanie a późniejsze wydobywanie informacji .......................261 Efekt generowania ......................................................................263 Efekt odniesienia do Ja ...............................................................264 Podsumowanie ......................................................................266 Literatura uzupełniająca .......................................................267 Zbliżenie 1. Efekt wyższości obrazu ...................................... 268 Zbliżenie 2. Efekt działania ................................................... 269 Zastosowanie 1. Jak uczyć się treści tekstów podręcznikowych? Strategia PQ4R .......................... 270 Zastosowanie 2. Jak organizować szkolenia? Manipulowanie czasem ....................................................... 271 8 Spis treści Rozdział 9. Zapominanie ..............................................................275 Zapominanie różnych rodzajów informacji ...........................275 Krzywa zapominania Ebbinghausa ............................................. 276 Zapominanie zdarzeń autobiograficznych .................................. 277 Zapominanie języka obcego ........................................................ 278 Zapominanie wiedzy szkolnej i uniwersyteckiej .......................... 280 Teorie zapominania ..............................................................281 Dlaczego zapominamy? ............................................................... 281 Hipoteza rozpadu śladu pamięciowego ....................................... 281 Rola interferencji ........................................................................ 283 Schemat badań nad interferencją proaktywną .....................284 Zapominanie jako brak dostępu do śladu pamięciowego ............ 286 Modyfikacje śladu pamięciowego ................................................ 287 Wyparcie jako mechanizm zapominania .................................... 288 Czynniki wpływające na trwałość przechowywania informacji w pamięci ..........................................................290 Adaptacyjne funkcje zapominania ........................................293 Podsumowanie ......................................................................294 Literatura uzupełniająca ......................................................295 Zbliżenie 1. Procesy konsolidacji śladów pamięciowych .......295 Zbliżenie 2. Zapomnieć na życzenie — badania nad zapominaniem ukierunkowanym ................................297 Zastosowanie. Jak przeciwdziałać zapominaniu? .................300 Rozdział 10. Procesy wydobywania informacji z pamięci deklaratywnej ............................................303 Charakterystyka wydobywania informacji z pamięci deklaratywnej .....................................................................304 Rozpoznawanie a reprodukcja .................................................... 304 Zjawisko „końca języka” .............................................................. 305 Poczucie pamiętania ................................................................... 307 Rola wskazówek — zasada specyficzności kodowania ................ 308 Zależność od kontekstu — relacja między warunkami wydobywania i kodowania ........................................................ 312 Strategie przypominania ............................................................. 319 Modele wydobywania ............................................................321 Model jednego procesu ............................................................... 321 Modele generowania-rozpoznawania .......................................... 322 Modele wydobywania oparte na zasadzie specyficzności kodowania ........................................................ 323 Dwa procesy w rozpoznawaniu — ocena znajomości i przypomnienie ....................................................................... 324 Spis treści 9 Mózgowe korelaty wydobywania informacji z pamięci deklaratywnej .....................................................327 Zniekształcenia w przypominaniu ........................................328 Podsumowanie ......................................................................333 Literatura uzupełniająca .......................................................335 Zbliżenie 1. Monitorowanie źródła informacji podczas przypominania ...................................................... 335 Zbliżenie 2. Zaraźliwe błędy — zjawisko konformizmu w pamięci ............................................................................ 337 Zastosowanie 1. Wywiad poznawczy jako procedura wydobywania informacji o zdarzeniu ....... 339 Zastosowanie 2. Czy hipnoza pomaga w przypominaniu? ... 342 Rozdział 11. Pamięć utajona ......................................................... 345 Pamięć a świadomość ...........................................................345 Przejawy pamięci utajonej ....................................................346 Obserwacje kliniczne ..................................................................347 Pamięć nieświadoma u ludzi zdrowych ......................................348 Metody badania pamięci utajonej .........................................349 Testy pośrednie oparte na torowaniu ..........................................349 Badania nad uczeniem się nieświadomym .................................354 Porównanie pamięci jawnej i utajonej ..................................355 Niezależność stochastyczna testów pamięci jawnej i utajonej ....355 Dysocjacje w porównaniach populacji .........................................356 Dysocjacje funkcjonalne ..............................................................358 Problemy związane z porównaniami — procedura dysocjacji procesów ............................................362 Dane neuropoznawcze ................................................................366 Wyjaśnienia teoretyczne .......................................................367 Charakterystyka pamięci utajonej ...............................................367 Teoria aktywacji ..........................................................................368 Teorie odrębnych systemów pamięci ..........................................368 Teorie oparte na procesach przetwarzania informacji ................369 Znaczenie pamięci utajonej ..................................................371 Podsumowanie ......................................................................373 Literatura uzupełniająca .......................................................375 Zbliżenie 1. Fałszywa sława, iluzja prawdy i inne efekty pamięci utajonej ............................................ 376 Zbliżenie 2. Nieświadomy plagiat — jak to możliwe? .......... 377 Zastosowanie. Nabywanie umiejętności przez pacjentów amnestycznych metodą znikających wskazówek ............... 380 10 Spis treści Część III Pamięć w ciągu życia człowieka .......................... 383 Rozdział 12. Od dziecka do dorosłego — rozwój pamięci ..............385 Zależność między pamięcią a wiekiem człowieka .................385 Przejawy pamięci we wczesnym dzieciństwie .......................387 Pomiary rozpoznawania .............................................................. 387 Pomiary odtwarzania ................................................................... 392 Rozwój poszczególnych systemów pamięci ...........................393 Pamięć operacyjna ...................................................................... 394 Pamięć proceduralna .................................................................. 396 Pamięć deklaratywna .................................................................. 397 Rozwój strategii pamięciowych .............................................397 Deficyty strategiczne ................................................................... 397 Prestrategie i prekursory zachowań strategicznych .................... 399 Rozwój metapamięci i kontroli nad pamięcią .......................402 Podsumowanie ......................................................................404 Literatura uzupełniająca ......................................................405 Zbliżenie 1. Czy dziecko pamięta doświadczenia z okresu prenatalnego? ........................................................405 Zbliżenie 2. Jak małe dzieci radzą sobie bez strategii pamięciowych? Przetwarzanie informacji w monologach przed snem i w zabawie tematycznej ..........408 Zastosowanie. Czy dziecko może być wiarygodnym świadkiem zdarzenia? ..................................410 Rozdział 13. Historia życia zapisana w pamięci — pamięć autobiograficzna .......................................413 Charakterystyka wspomnień autobiograficznych ..................413 Specyfika pamięci autobiograficznej ........................................... 413 Cechy wspomnień ....................................................................... 414 Rodzaje wspomnień .................................................................... 416 Metody badania ....................................................................416 Organizacja pamięci autobiograficznej .................................419 Pamiętanie doświadczeń życiowych ......................................422 Pamięć przeżyć z różnych okresów życia .................................... 422 Reminiscencja ............................................................................. 423 Amnezja dziecięca ....................................................................... 424 Pamięć fleszowa .......................................................................... 429 Czy pamięć autobiograficzna jest wierna? ............................432 Rekonstruowanie wspomnień ..................................................... 432 Pamięć w służbie Ja .................................................................... 434 Wpływ kontekstu społecznego podczas wspominania ................ 435 Jak powstają fałszywe wspomnienia? .......................................... 436 Spis treści 11 Podsumowanie ......................................................................438 Literatura uzupełniająca .......................................................440 Zbliżenie. W poszukiwaniu wypartych wspomnień z dzieciństwa — wspomnienia odzyskane czy fałszywe? .... 441 Rozdział 14. Pamięć w późnym wieku ........................................... 445 Starzenie się pamięci ............................................................445 Słabe i mocne strony pamięci w późnym wieku ....................446 Hipotezy wyjaśniające osłabienie pamięci .............................451 Przegląd hipotez ..........................................................................451 Spowolnienie poznawcze ............................................................452 Redukcja zasobów przetwarzania ................................................454 Deficyty w hamowaniu nieistotnych informacji ..........................457 Zmiany neurologiczne w mózgu .................................................460 Dlaczego pamięć pogarsza się w późnym wieku? ........................463 Podsumowanie ......................................................................464 Literatura uzupełniająca .......................................................465 Zbliżenie. Pamięć prospektywna starszych ludzi ................. 466 Rozdział 15. Zaburzenia pamięci .................................................. 469 Czynniki zaburzające funkcjonowanie pamięci ....................469 Rodzaje zaburzeń ..................................................................474 Główne rozróżnienia ...................................................................474 Amnezja następcza ......................................................................475 Amnezja wsteczna .......................................................................477 Amnezje organiczne ..............................................................479 Zespół amnestyczny po uszkodzeniu przyśrodkowych części płatów skroniowych .............................479 Zespół amnestyczny po uszkodzeniu międzymózgowia ..............483 Przejściowa amnezja globalna .....................................................486 Amnezje funkcjonalne ..........................................................489 Ogólna charakterystyka ...............................................................489 Amnezja dysocjacyjna ..................................................................493 Fuga dysocjacyjna .......................................................................493 Dysocjacyjne zaburzenie tożsamości ...........................................494 Zaburzenia pamięci w demencjach ......................................496 Ogólna charakterystyka ...............................................................496 Choroba Alzheimera ....................................................................497 Podsumowanie ......................................................................500 Literatura uzupełniająca .......................................................501 Słownik ...................................................................... 503 Bibliografia ................................................................ 523 Indeks nazwisk .......................................................... 589 Indeks rzeczowy ........................................................ 601 6 Systemy pamięci krótkotrwałej Krótkotrwałe pamiętanie informacji Stale dociera do nas mnóstwo informacji. Nasze zmysły są nieustannie atakowane obrazami, dźwiękami i innymi bodźcami. Jedne ignorujemy, inne wyławiamy z bogatej stymulacji, zwracając na nie uwagę, niektórymi zajmujemy się przez jakiś czas. Bierze w tym udział pamięć. Nie wszystko chcemy pamiętać długo, niektóre informacje są potrzebne tylko przez chwilę. Zatrzymujemy je w umyśle przez moment, ale zaraz ich miejsce zajmują nowe treści. Na przykład podczas programu radiowego słyszymy numer telefonu, pod który można zadzwonić, żeby zabrać głos w jakiejś sprawie. Przez chwilę go pamiętamy i możemy z niego skorzystać, ale jeśli nie będziemy go powtarzać albo nie zapiszemy tego numeru, to już po chwili nie uda się go przy- pomnieć. Informacje, których nie powtarzamy i nie opracowujemy, bardzo szybko znikają z pamięci. Z kolei treści, które zostały dobrze utrwalone, są przechowy- wane długo, nawet przez wiele lat. Pamięć ludzka jest znakomicie dostosowana do tego, by magazynować informacje przez różne okresy czasu. W tym rozdziale zajmiemy się krótkotrwałymi formami pamięci: od ultrakrót- kotrwałej pamięci sensorycznej do pamięci operacyjnej, której trwałość jest ogra- niczona, ale dostosowuje się do wykonywanych zadań. Każda z tych form ma złożoną strukturę. Odpowiednio do modalności przetwarzanych informacji trzeba wyróżnić przede wszystkim sensoryczną pamięć wzrokową i słuchową. Te dwa 150 Systemy pamięci krótkotrwałej rodzaje zmysłów odgrywają wiodącą rolę w ludzkiej percepcji i najwięcej (choć ciągle niewiele) wiemy o odpowiadającej im pamięci sensorycznej. Również struk- tura pamięci operacyjnej musi odpowiadać jej złożonym funkcjom i rodzajom przetwarzanych informacji. Pokazuje to model Baddeleya oparty na wielu danych empirycznych dotyczących charakterystyki pamięci krótkotrwałej. Pamięć sensoryczna W modelu Atkinsona i Shiffrina (1968) pierwszy etap przetwarzania informacji ma miejsce w rejestrze sensorycznym, w którym przez bardzo krótki czas maga- zynowane są informacje odbierane przez narządy zmysłów. Wyróżniając tę struk- turę, autorzy opierali się na odkryciach Georga Sperlinga (1960) dotyczących sensorycznej formy pamięci wizualnej, nazwanej później ikoniczną. Analogicz- nych odkryć dokonano w odniesieniu do sensorycznej pamięci słuchowej. Pamięć ikoniczna Sperling (1960) prowadził eksperymenty w ramach pracy doktorskiej na Uni- wersytecie Harvarda. Punktem wyjścia było proste pytanie: ile można zobaczyć w krótkiej, pojedynczej ekspozycji? Na przykład gdy na planszy jest kilka liter, a prezentacja trwa tylko ułamek sekundy. Ludzie pytani bezpośrednio po prezen- tacji mówią, że widzieli więcej, niż mogą sobie w danej chwili przypomnieć. Oznacza to, że pamięć ma ograniczony zakres, o czym zresztą wiadomo od dawna. Sperlinga zainteresowała jednak inna ewentualność — być może początkowo w pamięci jest dostępnych więcej informacji, które zanikają, zanim zostaną odtwo- rzone. Żeby sprawdzić ten tok rozumowania, wykonał serię pomysłowych ekspe- rymentów. Jako materiałem posłużył się zbiorami liter ułożonych w jeden, dwa lub trzy szeregi, zawierające łącznie od 3 do 12 jednostek. Typowym przykładem jest zestaw 12 liter rozmieszczonych w 3 rzędach po 4 litery (rysunek 6.1 A). Ekspo- nował je przez 50 milisekund przy użyciu tachistoskopu. Przed i po każdej eks- pozycji badani widzieli pustą planszę. Następnie prosił badanych o podanie wszyst- kich pamiętanych liter, czyli o pełne odtworzenie (whole report). Okazało się, że niezależnie od liczby liter i ich układu przestrzennego odtwarzano prawidłowo zaledwie około 4 liter (średnio 4,5). Czy oznacza to, że w pamięci zostały zarejestrowane tylko 4 jednostki? Jak można sprawdzić, czy pamięć przechowywała początkowo więcej liter, ale zani- kały one bardzo szybko? Sperling zastosował pomysłową odmianę procedury — zamiast pełnego odtwarzania prosił o odtwarzanie częściowe (partial report), tzn. odtworzenie tylko jednego szeregu z trzech. Po prezentacji zbioru 12 liter po- dawał sygnał dźwiękowy informujący o tym, który rząd liter należy odtworzyć. Je- śli ton był wysoki, trzeba było odtworzyć górny rząd; jeśli średniej wysokości — środkowy rząd; jeśli ton niski — dolny rząd. Oczywiście osoba badana nie wiedziała Tachistoskop (tachi- stoscope) — przyrząd służący do wyświetla- nia materiału wizual- nego w bardzo krót- kim, dokładnie okre- ślonym czasie (rzędu milisekund). Procedura czę- ściowego odtwa- rzania (partial report procedure) — proce- dura służąca do po- miaru pamięci; badany jest proszony o odtwo- rzenie wskazanej przez eksperymentatora czę- ści materiału, który wcześniej mu przed- stawiono. Pamięć sensoryczna 151 Maskowanie wsteczne (backward masking) — zakłóce- nie percepcji wystę- pujące, gdy zaraz po bodźcu (wzrokowym lub słuchowym) poja- wia się inny bodziec tej samej modalności. wcześniej, który szereg będzie odtwarzać. Okazało się, że w warunkach odtwarza- nia częściowego badani podawali 3 do 4 jednostek z dowolnego szeregu. Mnożąc ten wynik razy liczbę rzędów, Sperling oszacował, że badani mają dostęp przy- najmniej do 9 liter. Wyprowadził stąd wniosek, że bezpośrednio po zniknięciu bodźca wizualnego pamięć przechowuje niemal pełny obraz zbioru, może nawet wszystkie jednostki. Żeby określić, jak szybko następują ubytki w pamięci, Sper- ling opóźniał sygnał dźwiękowy. Stwierdził, że wraz z opóźnianiem sygnału liczba odtwarzanych liter szybko się zmniejsza, a po 1 sekundzie wyniki są takie jak przy pełnym odtwarzaniu, tzn. badani podają 1 – 2 litery z danego szeregu (rysu- nek 6.1 C). Ciekawe dane uzyskał Sperling w uzupełniających eksperymentach. W jednym z nich zastosował zbiory mieszane, zawierające litery i cyfry, a odtwarzanie czę- ściowe polegało na podawaniu tylko liter albo tylko cyfr. W tej sytuacji efekty odtwarzania częściowego nie przewyższały w istotnym stopniu odtwarzania peł- nego, co może oznaczać, że pamięć sensoryczna zawiera informacje jeszcze nie- zinterpretowane, jej treść jest prekategorialna. W innym eksperymencie odnoto- wał, że utrzymywanie się obrazu w pamięci zależy także od tego, co następuje bezpośrednio po nim. W standardowych warunkach osoba badana widziała przed ekspozycją układu liter i po niej puste pole. Manipulując jego jasnością, można było stwierdzić, że jasne pole zmniejsza dokładność odtwarzania w porównaniu z ciemnym polem. Zjawisko to nazwano maskowaniem wstecznym (backward masking). Z eksperymentów przeprowadzonych inną metodą (Averbach i Coriell, 1961) wynika, że bodziec maskujący (na przykład kółko) prezentowany zaraz po wyświetleniu liter wywołuje interferencję w percepcji wcześniejszego bodźca widzia- nego w tym samym miejscu. W niektórych przypadkach (gdy kółko jest pokrat- kowane) może nastąpić wręcz „wymazanie” z pamięci wcześniejszego bodźca. Na podstawie eksperymentów Sperlinga powstał model wzrokowej pamięci sensorycznej, określanej jako pamięć ikoniczna. Przechowuje ona pełny obraz wzrokowy, który stopniowo słabnie i w ciągu kilkuset milisekund całkowicie zanika. Zakładano, że zawiera ona surowe dane sensoryczne, które jeszcze nie miały kon- taktu z kategoriami służącymi do interpretacji, a więc jest prekategorialna. Dlatego w zadaniu odtwarzania częściowego badany może wybrać litery ze zbioru, kieru- jąc się ich cechami fizycznymi: położeniem (na przykład wszystkie ze środkowego rzędu), kolorem (na przykład wszystkie niebieskie) lub wielkością (na przykład wszystkie duże litery), nie może jednak wybrać liter według znaczenia, na przy- kład samych samogłosek (Massaro i Loftus, 1996). Podczas reprodukcji częściowej następuje zwrócenie uwagi na pewne litery dostępne w pamięci i „odczytanie” ich. Po identyfikacji bodźca informacja jest przekazywana do dalszego przetwarzania w pamięci krótkotrwałej. Dzięki pamięci ikonicznej możemy opracowywać bodziec jeszcze przez pewien czas po zakończeniu jego działania. Ma to znaczenie, gdy bezpośredni kontakt z bodźcem jest zbyt krótki, by możliwa była analiza cech i identyfikacja. Z kolei zbyt długie utrzymywanie obrazu w pamięci sensorycznej także sprawiałoby 152 Systemy pamięci krótkotrwałej Rysunek 6.1. Eksperymenty Sperlinga (1960). a) Procedura: Prezentowano zestaw liter w ciągu 50 milisekund, a następnie pokazywano pustą planszę. Odtwarzanie pełne następowało bezpośrednio po prezentacji, a odtwarzanie częściowe po upływie od 0 do 1 sekundy. Przy odtwarzaniu częściowym sygnał dźwiękowy informował o tym, który rząd należy odtwarzać. b) Porównanie wyników odtwarzania pełnego i częściowego. c) Spadek odtwarzania częściowego wraz z opóźnianiem sygnału kłopoty, utrudniając przetwarzanie kolejnych bodźców, na przykład podczas czy- tania. Są dane przemawiające za tym, że niektóre rodzaje zaburzeń w czytaniu występujące u dyslektyków wynikają m.in. z wolniejszego tempa przetwarzania informacji wizualnej i dłuższego utrzymywania obrazu w pamięci ikonicznej, co przeszkadza w przetwarzaniu liter i słów (Stanley i Hall, 1973; DiLollo, Han- son i McIntyre, 1983). Pamięć sensoryczna 153 Zjawiska podobne do pamięci ikonicznej znane były od dawna z różnego typu obserwacji i badań nad percepcją wzrokową. Jednym z nich jest zjawisko trwa- łości wizualnej (visual persistence) polegające na tym, że w pewnych warun- kach mamy wrażenie, iż bodziec trwa jeszcze po zaprzestaniu jego działania. Na przykład podczas burzy widzimy błyskawicę na ciemnym niebie przez około 0,5 sekundy, chociaż tworzące ją błyski trwają łącznie około 200 milisekund (Ashcraft, 1994). Wydaje nam się, że obraz błyskawicy gaśnie stopniowo. Podobnym zjawi- skiem jest powidok (afterimage), którego doświadczamy, gdy patrzyliśmy na jasną lampę, która nagle zgasła, ale obraz światła utrzymuje się i porusza wraz z prze- noszeniem wzroku w inne miejsce. Trwałość wizualna (visual persistence) — utrzymywanie się wrażenia wzrokowego, gdy bodziec przestał już działać. Powidok (afterimage) — doznanie wzroko- we pojawiające się po usunięciu bodźca, inaczej obraz następ- czy; może mieć kolor dopełniający (na przy- kład zielony) w sto- sunku do koloru bodźca (czerwonego). Błyskawicę widzimy dłużej niż trwają błyski Na początku lat 80. pojawiły się prace badawcze i teoretyczne podające w wąt- pliwość prosty model pamięci ikonicznej. Przede wszystkim zakwestionowano statyczny i pasywny charakter obrazu w pamięci ikonicznej. Haber (1983) zarzu- cał eksperymentom Sperlinga brak trafności ekologicznej, ponieważ naturalne środowisko wizualne nie jest podobne do krótkich ekspozycji, po których następuje puste pole. Czy w ogóle zjawisko badane w tego typu eksperymentach zdarza się w naturze? Według Habera jego odpowiednikiem może być jedynie czytanie przy świetle błyskawic. W normalnej percepcji ten typ pamięci nie odgrywa dużej roli, 154 Systemy pamięci krótkotrwałej ponieważ ekspozycja bodźców jest raczej ciągła niż chwilowa. Z kolei obrońcy pamięci ikonicznej wskazywali na to, że może ona mieć znaczenie w podtrzymy- waniu obrazu uzyskanego w jednej fiksacji oka aż do zintegrowania go z obrazem z następnej fiksacji (Massaro i Loftus, 1996). Początkowo uważano, że doświadczanie trwałości wizualnej jest przejawem tego samego zjawiska pamięci ikonicznej, które występuje w zadaniu odtwarzania częściowego. Jednak jak wykazały badania, wykonywanie zadań służących do oceny trwałości wizualnej podlega innym uwarunkowaniom niż zadanie Sperlinga (przeglądy podają: Coltheart, 1980; Greene, 1992; Massaro i Loftus, 1996). Z tego powodu należy według Colthearta (1980) rozróżnić w pamięci ikonicznej przy- najmniej dwa różne zjawiska: trwałość informacyjną (informational persistence) mierzoną w zadaniu częściowego odtwarzania i trwałość widzialną (visible persis- tence) mierzoną pozostałymi zadaniami. O złożoności zjawisk występujących w pamięci ikonicznej świadczą również efekty maskowania wstecznego. Turvey (1973) zastosował dwa rodzaje maskowa- nia: szumem wizualnym (bodźcem maskującym były przypadkowe kropki i kreski) i wzorem (bodźcem maskującym był wzór złożony z kresek tej samej grubości, co linie bodźca). Stwierdził, że maskowanie szumem jest skuteczne tylko wtedy, gdy bodziec właściwy i maskujący są prezentowane do tego samego oka. Efekty tego maskowania są tym większe, im bardziej intensywny jest bodziec. Inaczej było w przypadku maskowania wzorem: ani intensywność, ani prezentacja do tego samego oka nie miały istotnego znaczenia. Ważny był jedynie odstęp czasu pomię- dzy dwoma bodźcami: im szybciej po prezentacji litery następowała ekspozycja bodźca maskującego, tym silniejsze było jego działanie. Na podstawie tego rodzaju danych można przypuszczać, że pamięć ikoniczna obejmuje różne stadia percepcji wzrokowej. Maskowanie szumem odnosi się do stadium peryferyjnego, które występuje na poziomie siatkówki i ma charakter prekategorialny. Natomiast maskowanie wzorem odpowiada stadium centralnemu, na wyższym poziomie układu nerwowego, w którym następuje interpretacja połączonych informacji z obu oczu. Późniejsze dane sugerują, że informacja dostępna w procedurze częściowego odtwarzania jest w wyższym stopniu zinterpretowana, niż sądził Sperling (Greene, 1992). Merikle (1980) jeszcze raz sprawdził, czy badani mogą dokonać częścio- wego odtworzenia jednej kategorii znaków — liter lub cyfr — zawartych w zbiorze mieszanym. U Sperlinga odtwarzanie pełne i częściowe występowały w oddziel- nych blokach eksperymentu, natomiast Merikle zastosował te dwa rodzaje zadań naprzemiennie w przypadkowej kolejności. Tym razem okazało się, że odtwarzanie częściowe daje istotnie lepsze wyniki niż pełne, a jego skuteczność obniża się wraz z opóźnianiem sygnału informującego o tym, jakie elementy należy podać. A więc to, czy badani potrafili dokonywać wyboru nie tylko w oparciu o cechy fizyczne materiału, ale także na podstawie cech znaczeniowych, zależało od procedury eksperymentalnej. Prawdopodobnie przy procedurze zblokowanej uczestnicy sto- sowali inne strategie przetwarzania informacji niż przy procedurze mieszanej. Pamięć sensoryczna 155 Ciekawe, na czym polegają błędy popełniane w zadaniu odtwarzania częścio- wego. Czy na zasadzie zgadywania podawane są litery, których w ogóle nie było w przedstawionym zbiorze, czy litery pochodzące ze zbioru, ale z niewłaściwego szeregu? W kilku eksperymentach stwierdzono, że przeważają błędy polegające na myleniu miejsca liter, a ich liczba wyraźnie wzrasta, gdy sygnał się opóźnia (Greene, 1992). Można stąd wnosić, że litery zostają szybko zidentyfikowane, a kłopoty dotyczą przypominania sobie miejsc. Modele uwzględniające nowsze wyniki zakładają, że jest kilka stadiów prze- twarzania informacji w pamięci ikonicznej, a odtwarzanie częściowe jest związane raczej ze stadium postkategorialnym (Greene, 1992). Podkreśla się także dyna- miczny i ciągły charakter percepcji wzrokowej, w której struktury podtrzymujące informacje (bufory) są nierozerwalnie związane z procesami (Greene, 1992; Mas- saro i Loftus, 1996). Jednocześnie trzeba odnotować, że prosty początkowo model wzrokowej pamięci sensorycznej staje się znacznie bogatszy i zarazem bardziej skomplikowany. Pamięć echoiczna Zgodnie z propozycją Neissera (1967) przyjęło się określać sensoryczną pamięć słuchową jako pamięć echoiczną. Jest to system, który przechowuje percepcyjną informację akustyczną przez bardzo krótki czas. Dzięki niemu wrażenie słuchowe utrzymuje się jeszcze po zniknięciu dźwięku. W pamięci echoicznej obserwuje się zjawiska analogiczne do występujących w sensorycznej pamięci wzrokowej. Gdy ludzie starają się ocenić, jak długo słyszą prosty dźwięk, to okazuje się, że percepcja przekracza czas ekspozycji dźwięku. W jednym z badań stwierdzono, że niezależnie od tego, czy dźwięk trwał 30 czy 100 milisekund, subiektywnie doświadczana jego długość wynosiła około 130 mili- sekund (Efron, 1970, cyt. za: Baddeley, 1997). Zjawisko to można określić jako trwałość słuchową (auditory persistence), analogicznie do trwałości wzroko- wej opisywanej w odniesieniu do pamięci ikonicznej (Massaro i Loftus, 1996; Baddeley, 1997). Występuje tu również efekt maskowania wstecznego polegający na zakłóceniu percepcji, gdy zaraz po dźwięku bodźcowym pojawia się inny dźwięk. Efekt masko- wania wzrasta wraz z intensywnością bodźca maskującego i jest silniejszy, gdy oba bodźce są skierowane do tego samego ucha. Można zatem sądzić, że dokonuje się na poziomie peryferyjnej pamięci echoicznej, odpowiednika peryferyjnej pamięci ikonicznej (Deatherage i Evans, 1969, cyt. za: Baddeley, 1997). Massaro (1970) mierzył trwałość pamięci echoicznej na podstawie maskowania wstecznego. W jego eksperymentach badani rozpoznawali proste bodźce dźwię- kowe (tony), po których następował bodziec maskujący. Massaro manipulował odstępem czasu pomiędzy bodźcem właściwym i maskującym. Spodziewał się, że opóźnianie maskowania będzie korzystne dla późniejszego rozpoznawania bodźca właściwego. I rzeczywiście, dokładność identyfikacji bodźca poprawiała się, gdy Trwałość słuchowa (auditory persistence) — utrzymywanie się wrażenia dźwięku, gdy bodziec przestał już działać. 156 Systemy pamięci krótkotrwałej odstęp pomiędzy nim a bodźcem maskującym wzrastał do 250 milisekund. Dalsze opóźnianie maskowania nie miało już znaczenia. Na tej podstawie Massaro określa trwałość sensorycznej pamięci słuchowej na około 250 milisekund. W tym czasie następuje opracowanie bodźca niezbędne do późniejszego rozpoznania. Przetwa- rzanie zostaje przerwane, gdy pojawia się bodziec maskujący, który wchodzi na miejsce poprzedniego. Jednak maskowanie nie redukuje informacji o bodźcu, która już została uzyskana. Tym właśnie Massaro tłumaczy korzyści z opóźniania bodźca maskującego. Inni badacze próbowali ocenić pojemność i trwałość pamięci echoicznej, sto- sując paradygmat odtwarzania częściowego zapożyczony od Sperlinga. I tak na przykład Darvin, Turvey i Crowder (1972) prezentowali jednocześnie z trzech różnych miejsc trzy różne listy elementów: liter i cyfr. Badani odbierali je przez słuchawki stereofoniczne w ten sposób, że jedna lista docierała z lewej strony, druga z prawej, a trzecia z naprzeciwka. Każda lista zawierała 3 jednostki (na przykład K5M, 9S4), łącznie 9 elementów. Gdy poproszono o pełne odtwarzanie, badani podawali około 4 jednostek. W sytuacji odtwarzania częściowego zastoso- wano wskazówkę wzrokową informującą o tym, która lista ma być odtwarzana. Wskazówka pojawiała się na ekranie po prawej stronie, po lewej lub na środku. Badani odtwarzali w tych warunkach ponad 50 elementów ze wskazanej listy, a więc mieli prawdopodobnie dostęp do około 5 jednostek spośród 9 usłysza- nych. Wskazuje to na mniejszą pojemność pamięci echoicznej w porównaniu z ikoniczną. W tym samym badaniu sprawdzano, jak długo utrzymuje się echoiczny ślad pamięciowy. Wskazówkę do odtwarzania podawano po upływie 0, 1, 2, 3 lub 4 sekund. Stwierdzono, że wraz z opóźnianiem odtwarzania częściowego obniżają się jego wyniki, a po 4 sekundach nie przewyższają już poziomu odtwarzania peł- nego. Na podstawie tego rodzaju badań ocenia się, że trwałość pamięci echoicznej wynosi 2 – 4 sekund, chociaż w przypadku bardzo prostych bodźców może osiągać nawet 20 sekund. Często podaje się, że pamięć echoiczna ma mniejszą pojemność w porównaniu z pamięcią ikoniczną, ale za to jej trwałość jest dłuższa (Ashcraft, 1994; Searle- man i Herrmann, 1994). Warto wobec tego odnotować odrębne stanowisko pre- zentowane m.in. przez Massaro i Loftusa (1996), którzy uważają, że czas prze- chowywania informacji w obu magazynach jest podobny. Nie jest łatwo ustalić, jak długo trwa pamięć echoiczna, trudno też dokładnie określić granice pomiędzy nią a pamięcią krótkotrwałą, do której trafiają opracowane już informacje słuchowe. Są propozycje, by rozróżniać dwa magazyny pamięci słuchowej: krótkotrwały, tj. działający w czasie 150 – 350 milisekund i doświadczany jako wrażenie, oraz długotrwały, obejmujący od 2 do 20 sekund i doświadczany jako pamięć (Co- wan, 1984). W tym drugim informacje są już częściowo przeanalizowane. Efekty modalności i sufiksu. W badaniach pamięci echoicznej często sto- sowanym zadaniem jest reprodukcja seryjna listy słów lub cyfr (Crowder i Greene, 2000). Występuje w nim efekt modalności (modality effect) — słuchowa Efekt modalności (modality effect) — ostatnie słowa z listy są odtwarzane lepiej po prezentacji słuchowej niż po wzrokowej. Pamięć sensoryczna 157 prezentacja listy daje zazwyczaj lepsze wyniki niż prezentacja wzrokowa, ale róż- nica dotyczy tylko ostatnich dwóch lub trzech elementów. Inaczej mówiąc, lepiej zapamiętamy ostatnie elementy listy, gdy ją usłyszymy, niż gdy ją zobaczymy. Jeśli jednak na końcu słyszanej listy pojawia się jakiś nieistotny dodatek (nazywany sufiksem, czyli przyrostkiem), którego wcale nie trzeba odtwarzać (na przykład słowo „powtórz” albo „koniec”), to reprodukcja poprzedzających go słów obniża się. Efekt sufiksu (przyrostka, suffix effect) polega na pogorszeniu odtwarzania ostatnich elementów listy. Efekty modalności i sufiksu pozwoliły dokładniej poznać funkcjonowanie sensorycznej pamięci słuchowej. Efekt sufiksu (przyrostka, suffix effect) — gdy na końcu listy prezento- wanej słuchowo poja- wia się nieistotne sło- wo, to odtwarzanie poprzedzających go słów obniża się. Rysunek 6.2. Efekty modalności (a) i sufiksu (b) w pamięci materiału słownego a) Efekt modalności: ostatnie trzy elementy serii słów są odtwarzane lepiej po prezentacji słuchowej niż po prezentacji wzrokowej (za: Greene, 1992, s. 23) b) Efekt sufiksu: wprowadzenie sufiksu na końcu listy sprawia, że odtwarzanie poprzedzających go słów obniża się (za: Greene, 1992, s. 25) 158 Systemy pamięci krótkotrwałej W badaniach Crowdera i współpracowników prezentowano listy składające się z ośmiu lub dziewięciu cyfr. Po zakończeniu listy podawano dodatkowe słowo „zero”, które należało traktować jako sygnał do odtwarzania. W sytuacji kontrol- nej nie było tego dodatku, a badani zaczynali odtwarzać listę, gdy kończyła się prezentacja. Okazało się, że przyrostek powoduje wzrost liczby błędów na ostatnich pozycjach listy prezentowanej słuchowo, a także gdy badani głośno odczytują listę prezentowaną wzrokowo. Natomiast przy percepcji czysto wzrokowej brak jest efektu przyrostka. Może to oznaczać, że ostatnie elementy były jeszcze przecho- wywane w pamięci echoicznej, a dodatkowy bodziec słuchowy powodował zakłó- cenia w ich przetwarzaniu. W dalszych eksperymentach ustalono, że efekt wystę- puje tylko wtedy, gdy sufiks ma charakter werbalny, a nie powoduje go brzęczyk włączany po serii cyfr. Na efektach modalności i przyrostka opiera się koncepcja prekategorialnego magazynu akustycznego (precategorical acoustic storage, PAS), proponowana przez Crowdera i Mortona (1969). Magazyn ten miałby otrzymywać wyłącznie informacje akustyczne i nie podlegałby wpływom stymulacji wzrokowej ani arty- kulacyjnej podczas cichego powtarzania. Po zakończeniu działania bodźca w maga- zynie byłaby przechowywana przez kilka sekund jego surowa reprezentacja, która jest wykorzystywana podczas reprodukcji seryjnej i wywołuje efekt modalności. Zgodnie z tą koncepcją sufiks działa na ostatnie jednostki jak bodziec maskujący — wchodząc na ich miejsce, usuwa je z pamięci. Koncepcję Crowdera i Mortona podważają jednak późniejsze dane z badań. Okazało się, że pogorszenie odtwarzania ostatnich elementów następuje także wtedy, gdy sufiks nie jest odbierany słuchowo, a jedynie odczytywany z ust ekspe- rymentatora, który bezgłośnie wymawia dodatkowe słowo. Efekty modalności i przyrostka odnotowano również u osób, które same bezgłośnie artykułowały zarówno listę cyfr, jak i dodatkowe słowo pokazywane na ekranie komputera (Greene i Crowder, 1984). Różni autorzy stwierdzali, że sufiksy odczytywane z ust i artykułowane bezgłośnie powodują interferencję w reprodukcji elementów słuchowych i odwrotnie (Greene, 1992). Nie można więc przypisać tych efektów magazynowi czysto słuchowemu, prawdopodobnie są one związane z późniejszymi stadiami przetwarzania języka (Baddeley, 1997). Co więcej, efekty świeżości i sufiksu zaobserwowano także u osób głuchych od urodzenia, gdy materiał był pre- zentowany w języku migowym (Shand i Klima, 1981). Skąd się zatem biorą efekty modalności i sufiksu? Zwróćmy uwagę na to, że w zadaniu reprodukcji seryjnej trzeba odtworzyć nie tylko poszczególne elementy, ale także ich kolejność. Okazuje się, że kolejność czasową łatwiej jest zakodować podczas prezentacji słuchowej, która jest z natury sekwencyjna, niż podczas pre- zentacji wzrokowej. A więc korzyści z prezentacji słuchowej w porównaniu ze wzrokową, wyrażające się w efekcie modalności, mogą wynikać z dokładniejszego zakodowania informacji o czasie pojawiania się poszczególnych jednostek (Glen- berg i Swanson, 1986; Crowder i Greene, 2000). Pamięć sensoryczna 159 Jak funkcjonuje pamięć sensoryczna? Ogólnie stwierdza się, że słuchowa pamięć sensoryczna jest w swoim funkcjo- nowaniu pod wieloma względami podobna do pamięci ikonicznej. Obie przecho- wują surowe dane sensoryczne i umożliwiają dalsze opracowywanie bodźca, gdy przestał już działać. Przetwarzanie informacji sensorycznej jest procesem rozcią- gniętym w czasie i może zostać przerwane przez nowy bodziec. Podczas przetwa- rzania następuje wyróżnienie informacji percepcyjnych i ewentualnie znaczenio- wych, co prowadzi do zmiany reprezentacji. Dzięki procesowi uwagi reprezentacja może być przesłana do pamięci krótkotrwałej. W obu systemach następuje w krót- kim czasie utrata informacji — albo z powodu rozpadu reprezentacji, albo z po- wodu interferencji wywołanej przez nowy bodziec. Różnice dotyczą prawdopo- dobnie pojemności, która jest mniejsza w przypadku pamięci echoicznej niż ikonicznej. Z odmiennych modalności wynikają też różnice w przetwarzaniu, co może także powodować, że te dwa systemy różnią się trwałością przechowywania. Zgromadzone dane empiryczne przemawiają za tym, że pamięć sensoryczna nie stanowi pojedynczego stadium (czy systemu). Ciągłemu charakterowi percep- cji odpowiada ciągłość przetwarzania i związane z nią zmiany formy reprezentacji. Jakie są stadia przetwarzania informacji zawartej w bodźcu i w jakiej kolejności następują po sobie, to ciągle kwestia otwarta. Dlatego trudno określić granice czasowe pamięci sensorycznej. Zadania, za pośrednictwem których staramy się dotrzeć do treści zachowanych w pamięci, odnoszą się do różnych stadiów prze- twarzania. Informacja może być dostępna w późniejszym stadium, chociaż nie jest już wrażliwa na manipulacje eksperymentalne związane z wcześniejszym etapem. Jeśli informacja nie jest dostępna przy określonym pomiarze, to może się ujawnić przy innym, odnoszącym się do późniejszego etapu przetwarzania. Obiecującym kierunkiem są badania neuropoznawcze oparte na pomiarach potencjałów wywołanych (ERP, patrz: rozdział 4.) przez bodźce słuchowe (Win- kler, Reinikainen, Näätänen, 1993; Näätänen, Alho, 1995). Odnotowano w nich zjawisko, które daje wgląd w funkcjonowanie pamięci echoicznej. Gdy prezento- wana jest sekwencja dźwięków o podobnej charakterystyce (standardowych), a następnie pojawia się jakiś odmienny dźwięk, różniący się przynajmniej jednym atrybutem (nazywany dewiantem), to w reakcji mózgu następuje wyraźna zmiana negatywna, określana jako negatywne niedopasowanie lub potencjał niezgodności (mismatch negativity, MMN). Jest ona traktowana jako fizjologiczna miara pamięci echoicznej. Uważa się, że odzwierciedla ona mechanizm neuronalny porównujący aktualny bodziec ze śladem wcześniejszych standardowych bodźców. Można badać ten ślad, rejestrując MMN podczas prezentacji różnych bodźców odbiegających od normy, i określać w ten sposób dokładność i trwałość reprezen- tacji. Pamięć ujawniająca się w MMN wydaje się bardzo podobna do pamięci echoicznej: zawiera informację sensoryczną obejmującą wszystkie cechy bodźca, jej trwałość wynosi 5 – 10 sekund, funkcjonuje poza świadomym doświadczeniem i niezależnie od uwagi. 160 Systemy pamięci krótkotrwałej Charakterystyka pamięci krótkotrwałej Pojemność Charakterystyczną cechą pamięci krótkotrwałej jest ograniczona pojemność (capacity). Przeczytajmy i spróbujmy odtworzyć z zachowaniem kolejności podany niżej ciąg 21 liter. Okaże się, że taki zbiór znacznie przekracza pojemność pamięci krótkotrwałej. MA GIC ZNAL ICZ BAMI LLE RA Zakres pamięci bezpośredniej (immediate memory span) — liczba ele- mentów odtwarza- nych bezpośrednio po jednorazowym odbiorze z zachowa- niem kolejności. To ograniczenie znane było od dawna. Jeden z tradycyjnych pomiarów dotyczy zakresu pamięci bezpośredniej (immediate memory span). Polega na tym, że czytamy osobie badanej szereg cyfr i prosimy o odtworzenie ich w takiej samej kolejności. Zaczynamy od dwóch cyfr, a następnie podajemy coraz dłuższe szeregi aż do momentu, w którym badany popełnia błąd w odtwarzaniu. Maksymalna długość bezbłędnie odtworzonego szeregu jest miarą zakresu pamięci bezpośred- niej. Każdy może sprawdzić zakres własnej pamięci bezpośredniej na przykładzie podanym w ramce 6.1. Ramka 6.1. Pomiar zakresu pamięci bezpośredniej Przeczytaj powoli i głośno pierwszy szereg. Po przeczytaniu postaraj się odtworzyć wszystkie cyfry po kolei. Jeśli Ci się udało, zrób to samo z następnym szeregiem. Zakres Twojej pamięci bezpośredniej wynosi tyle, ile jest cyfr w najdłuższym odtwo- rzonym poprawnie szeregu. 28 619 4205 48572 068271 6458019 24708351 497710235 9271020571 30416828494 072991274536 Charakterystyka pamięci krótkotrwałej 161 George Miller (1956) analizował wyniki badań zakresu pamięci bezpośredniej i stwierdził, że niezależnie od rodzaju materiału ludzie odtwarzają od 5 do 9 ele- mentów, czyli 7 ± 2. Elementami są sensowne porcje informacji. Mogą to być litery, cyfry, ale także słowa, a nawet całe frazy. Spójrzmy jeszcze raz na ten sam ciąg 21 liter. Tym razem nie mamy problemu z zapamiętaniem go, ponieważ litery utworzyły sensowne słowa. MAGICZNA LICZBA MILLERA = 7 ± 2 Określenie „magiczna liczba” pochodzi z artykułu Millera opublikowanego w 1956 roku. Magiczny charakter liczby 7±2 polega na tym, że jest ona stała nie- zależnie od tego, czy zapamiętujemy pojedyncze litery, czy całe słowa. Podstawo- wymi jednostkami magazynowanymi w pamięci krótkotrwałej są porcje informacji (chunks), które mogą mieć różne rozmiary, od jednej litery do całych fraz. Wynika z tego, że chociaż pojemność pamięci jest ograniczona, to możemy ją w pewnym stopniu „poszerzyć”, czy raczej lepiej wykorzystać, tworząc duże porcje informacji (patrz: „Zastosowanie”). Łatwo to sprawdzić, porównując zakres pamięci bezpo- średniej mierzonej przy użyciu dwóch rodzajów materiału: luźnych, niepowiąza- nych słów i tekstu. Dla luźnych słów zakres pamięci wynosi około 5 lub 6, ale w sensownym tekście zapamiętamy 16 lub więcej słów (Baddeley, 2000 a). Im bardziej ciąg słów będzie podobny do typowych konstrukcji prozy w języku ojczy- stym, tym wyższy stwierdzimy zakres pamięci. Dotyczy to jednak tylko liczby słów, bo liczba porcji informacji pozostaje stała (Tulving i Patkau, 1962). W modelu wielomagazynowym odwołano się do danych Millera i przyjęto, że pojemność magazynu pamięci krótkotrwałej wynosi 7±2 elementy. Magiczna siódemka Millera stała się bardzo popularna w literaturze psycholo- gicznej, ale ostatnio konkuruje z nią „magiczna liczba 4” proponowana przez Nel- sona Cowana (2001). Uważa on, że liczba Millera została oszacowana jedynie z grubsza, ponieważ nie wiadomo, jak duże porcje informacji ludzie tworzą. Żeby określić pojemność pamięci, trzeba stworzyć warunki, w których porcja obejmuje tylko jeden e
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Psychologia pamięci. Badania, teorie, zastosowania
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: