Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00692 020213 17741791 na godz. na dobę w sumie
Psychologia w skutecznym zarządzaniu - ebook/pdf
Psychologia w skutecznym zarządzaniu - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 128
Wydawca: BC Edukacja Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-61059-49-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> poradniki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W dzisiejszych czasach skuteczni menedżerowie wyrózniają się nie tylko zawodową wiedzą, ale przede wszystkim psychologicznie sprawnym i empatycznym stylem zarządzania. Psychologia w skutecznym zarządzaniu to poradnik dla wszystkich, którzy poprzez wykorzystanie technik psychologicznych chcą ułatwić sobie wymagajacą pracę menedżera i zoptymalizowac ją.

Ta książka pomoże:

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Hans-Michael Klein Christian Kolb Psychologia w skutecznym zarządzaniu Jak nawiązywać właściwe relacje z podwładnymi Jak umiejętnie egzekwować swoje prawa SAMOKSZTAŁCENIE W BIZNESIE Wydano na licencji Cornelsen Verlag GmbH Co. OHG, Berlin. Przy opracowywaniu edycji polskiej wykorzystano tekst, układ graiczny oraz ilustracje z niemieckiego oryginału. Tytuł oryginału: Mit Psychologie erfolgreich führen Przekład: Marcin Urban Redakcja: Maria Białek, Anna Konarzewska-Żuczek Konsultacja: Elżbieta Szymankiewicz Ilustracja na okładce: Tomasz Wilczkiewicz Skład: Paweł Niemiro Wszelkie prawa zastrzeżone. Zabrania się wykorzystywania niniejszej książki i jej części do innych niż prawnie ujętych celów, bez uprzedniej pisemnej zgody wydawcy. Zgodnie z prawem autorskim, bez uprzedniej zgody wydawcy zabrania się powielania, zapisywania, oraz zamieszczania dzieła lub jego części w sieci komputerowej, a także w wewnętrznej sieci szkół i innych placówek oświatowych. © Cornelsen Verlag GmbH Co. OHG, Berlin 2006 © BC Edukacja Sp. z o.o., Warszawa 2008 Wydanie I Druk i oprawa: Wrocławska Drukarnia Naukowa PAN ISBN: 978-83-61059-49-3 Przedmowa Nie pozwolę sobie już nic wmówić… Współczesny świat nie może się obejść bez psychologii. Dotyczy to także świata biznesu. Psychologiczny „wyścig zbrojeń” rozpoczął się bowiem na wszystkich frontach: przełożeni, podwładni i kontrahen- ci intensywnie rozwijają strategie i techniki przebicia się, przekonywania, a niekiedy także manipulacji. Menedżer, aby być skuteczny, nie może już tylko polegać na swojej wiedzy zawodowej – niezwykle ważne są również: psychologicznie sprawny i empatyczny styl zarządzania oraz odporność na naginanie i przeinaczanie faktów przez współpracowników, którzy chcą wpłynąć na głoszone przez niego poglądy czy podejmowane decyzje. Niniejsza książka to podręcznik-poradnik psychologicz- ny niezbędny dla każdego menedżera. Czytelnik nauczy się dostrzegać rzeczywiste znaczenie zawoalowanych słów oraz będzie świadomy, że niektóre kwestie wywołują pozorne wrażenie. Dowie się też, jak: ◆ ◆ ◆ poznać siebie samego, poznać innych i dobrać odpowiednie do nich podejście, odszyfrowywać ukryte sygnały, odgadywać sposób po- stępowania oraz sterować zachowaniami innych osób, rozpoznawać próby manipulacji i bronić się przed nimi, skutecznie wdrażać w życie prawa psychologii, skutecznie wykorzystać psychologię w zarządzaniu rela- cjami z przełożonymi, współpracownikami i podwładny- mi. ◆ ◆ ◆ Życzymy sukcesów w wykorzystywaniu psychologii za- równo w życiu prywatnym, jak i zawodowym. Essen, lato 2006 Hans-Michael Klein Christian Kolb Spis treści 1. Czym jest psychologia? . . . . . . . 1.1 Krótka historia rewolucji ducha i duszy . . . . 1.2 Deinicja pojęcia „psychologia” . . . . . . . . . . 1.3 Kierunki współczesnej psychologii . . . . . . . . bliższej perspektywy: Szkoły psychologiczne . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 9 12 13 36 38 2. Podstawy psychologii i komunikacji . . . . . . . . . . . . . . 39 2.1 Istnieje więcej niż jedna prawda . . . . . . . . . 2.2 Model czworga uszu. . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3 Model góry lodowej: płaszczyzna rzeczowa i płaszczyzna wzajemnych relacji . . . . . . . . . 2.4 Analiza transakcyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5 Aktywne słuchanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.6 Informacja zwrotna (feedback) . . . . . . . . . . 2.7 Negocjacje ukierunkowane na klienta: menedżer jako psycholog komunikacji . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 42 46 48 52 54 56 58 3. Psychologia wpływu społecznego . . . . . . . . . . . . . . . 59 3.1 Przechytrzenie układu limbicznego – neuropsychologiczne podstawy zarządzania, przekonywania i wywierania wpływu . . . . . . 3.2 Prawa psychologii wpływu społecznego . . . . 3.3 Nikogo nie przekonasz, jeśli nie będziecie nadawać na tych samych falach . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 74 82 84 4. Kim JA jestem? . . . . . . . . . . . . . 85 4.1 Samoocena i postrzeganie innych: prawidłowe założenia . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2 Psychologiczne pokonywanie stresu . . . . . . 4.3 Co słychać? Wszystko leci jak we low? . . . . 4.4 Jesteś szczęśliwy? Szczęście w psychologii . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 85 92 93 95 5. Kim TY jesteś? . . . . . . . . . . . . . 96 5.1 Obrazy i motywy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 5.2 Jak postępować z ludźmi reprezentującymi różne typy charakteru? . . . . . . . . . . . . . . . . 99 5.3 Pięć typów percepcji . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 5.4 Język ciała jako „wykrywacz kłamstw” . . . . . 103 bliższej perspektywy: Typologia systemów reprezentacyjnych . 104 5.5 Portfel i biurko jako lustro duszy . . . . . . . . . 107 5.6 Selekcja kandydatów . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 6. Zarządzanie konliktami . . . . . . 111 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 7. Kiedy psychologia staje się niebezpieczna… . . . . . . . . . . . . 117 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 Bibliograia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 O Autorach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 Przypisy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 1. Czym jest psychologia? Bieg przez płotki historii psychologii Rozdział pierwszy wyjaśnia najważniejsze koncepcje do- tyczące psychologii, przedstawia najwybitniejszych przed- stawicieli omawianych kierunków i wprowadza w tajniki budowy i funkcjonowania mózgu. 1.1 Krótka historia rewolucji ducha i duszy Pytanie, czy człowiek oprócz materii (ciała) składa się jeszcze z innych elementów, które niekoniecznie można zo- baczyć lub dotknąć, zajmuje ludzkość odkąd zaczęła my- śleć. Psychologia jako część filozofii Jako samodzielna dyscyplina naukowa psychologia jest stosunkowo młoda. Dopiero w drugiej połowie XIX wieku zaczęto wyodrębniać ją jako pełnoprawną empiryczną dzie- dzinę nauki. Do tamtej pory bowiem – wzorem starożytnych myślicieli – pracę nad duszą człowieka (psychologię) pojmo- wano jako dyscyplinę podporządkowaną ilozoii. Początki: antyczne terapie szokowe Psychoterapia znana jest już od czasów starożytne- go Egiptu i antycznej Grecji. W tamtych czasach „chorzy duchowo”, których uważano za opętanych przez demony, poddawani byli drastycznym terapiom szokowym. Okrut- nymi i zainscenizowanymi rytuałami wywoływano u chore- go stan strachu i trwogi. Bardzo popularne były tzw. pozorne aresztowania – pa- cjent był łapany, zamykany w więzieniu, a następnie ska- 9 zywany na śmierć przez zainscenizowany sąd; „skazańców” na kilka dni umieszczano w celi śmierci, by na koniec za- prowadzić ich przy dźwiękach bębnów na miejsce egzekucji, gdzie zakładano im na szyję pętle (lub demonstrowano inne narzędzia zadawania śmierci) i rozpoczynano ceremonię eg- zekucji. Dopiero w ostatnim momencie nadbiegał posłaniec oznajmiający „ułaskawienie”. Wzięciem cieszyła się tak- że metoda polegająca na przeprowadzeniu pacjenta przez most wyposażony w niewidoczną zapadnię: kuracjusza pro- wadzono przez ten most, aż ten – nieświadomy podstępu – wpadał nagle do głębokiej, lodowatej wody. W Indiach z kolei „opętanych” często wrzucano do dołu wypełnionego kobrami – jedynie „terapeuci” wiedzieli, że węże pozbawio- ne były zębów jadowych. Używano także specjalnie wytre- sowanych słoni, które przymierzały się do groźnego i wyglą- dającego bardzo realistycznie natarcia, by w ostatniej chwili się zatrzymać. To dość zaskakujące i przerażające zarazem, ale takie te- rapie rodem z horroru były rzeczywiście skuteczne. Świad- czą o tym wiarygodne relacje antycznych autorów. Jednak potwierdzenie efektywności opisanych metod dostarczają także nowoczesne badania wykonane np. wśród osób ocalo- nych z katastrof lotniczych czy kolejowych. Zamiast popaść w depresję, osoby, które przeżyły, czują się jak nowo naro- dzone i doświadczają nieopisanej radości z powodu wyjścia z opresji. Oczywiście, ówczesne metody leczenia nie mają wiele wspólnego z psychologią w dzisiejszym rozumieniu. Widać jednak, że zgłębianiem tajemnic duszy ludzkiej oraz jej „lecze- niem” ludzkość zajmuje się już kilka tysięcy lat. Pierwsza systematyka Pierwsze obserwacje na ten temat odnajdujemy w staro- egipskim przekazie z 3 tysiąclecia p.n.e.1 Grecki lekarz Hi- pokrates z Kos (460–377) – zwany często ojcem medycyny, jest twórcą nauki o temperamentach – biologicznie zdeter- 10 minowanych właściwościach psychicznych człowieka, które określają jego zachowanie, np. emocjonalność czy szybkość reagowania. Wyróżnił cztery główne typy temperamentów: sangwinik, choleryk, melancholik i legmatyk. Grecki ilo- zof Arystoteles (384–322) także przyczynił się do pewnego usystematyzowania duchowych fenomenów. Jest autorem traktatu „O duszy”. Jego uczeń Teofrast z Eresos (372–287) w „Charakterach”– zbiorze 30 portretów psychologicznych – przedstawił typowe wady ludzkie, m.in. pochlebstwo i gadulstwo. W chrześcijańskim okresie późnego antyku św. Augustyn (354–430) w swoim dziele „Wyznania” zajął się psychiką człowieka.2 Narodziny pojęcia „psychologia” W 1540 roku Filip Melanchton (1497–1560) opubliko- wał swój sławny komentarz o duszy „Liber de anima”. To wydarzenie można uznać za narodziny psychologii jako odrębnego pojęcia. Przez wiele lat uważano, że to właśnie Melanchton jako pierwszy użył słowa „psychologia”, tytu- łując w ten sposób swoje wykłady uniwersyteckie. Jednak w żadnym z dzieł niemieckiego teologa nie znaleziono tego pojęcia. Przyczyną pomyłki było dziewiętnastowieczne wy- danie dzieł Melanchtona ze wstępem Carolusa Bretschnei- dera, w którym to właśnie pojawia się słowo „psychologia” W XVII w. Tomasz Hobbes (1588–1679) oraz inni empi- ryści zajmowali się m.in. takimi psychicznymi fenomenami jak pamięć i uczenie się oraz uczuciami strachu, żądzy i bólu. Zgodnie z ich mechanistycznym obrazem rzeczywistości, świat to nic innego jak duża maszyna, a człowiek – maszyna mała. To precyzyjne mechanizmy, które bezbłędnie funk- cjonują według zasad obowiązujących w naukach przyrod- niczych. Dusza działa na tych samych zasadach. Spekulacje na temat tego, co nie podlega racjonalnemu ujęciu, nazywali zmorami duszy. Niemieckiego ilozofa Gotfryda Wilhelma Leibniza (1646–1716) tak jednostronne ujęcie tematu nie satysfakcjo- 11 nowało. W roku 1704 opublikował traktat „Nowe rozwa- żania dotyczące rozumu ludzkiego”, w którym założył po raz pierwszy istnienie nieświadomości, nieświadomych idei, niejasnych przedstawień i pozaświadomych funkcji umysłu. Jan Tetens (1736–1807) omówił te tezy w 1777 roku w książce „Philosophische Versuche über die menschliche Natur und ihre Entwickelung”. Poświęcone ludzkiej natu- rze i jej rozwojowi dzieło uczyniło Tetensa jednym z wielu ojców psychologii. Dokonany przez ilozofa podział proce- sów psychologicznych jest nadal aktualny. Psychologia samodzielną dziedziną nauki W 1879 roku niemiecki ilozof Wilhelm Wundt (1832– 1920) założył na uniwersytecie w Lipsku pierwsze ekspery- mentalne laboratorium psychologiczne. Za sprawą badań Wundta psychologia stała się samodzielną dziedziną nauki. Z całego świata do Lipska zaczęli przybywać ilozofowie, aby stać się psychologami i zgłębiać tajemnice nieświado- mości. Nikt nie czynił tego tak skutecznie jak wiedeńczyk Zygmunt Freud (1856–1939), który zapisał się w historii jako najbardziej znany propagator psychoanalizy i badania procesów podświadomych i nieświadomych. 1.2 Deinicja pojęcia „psychologia” To, co w powszechnej opinii rozumiane jest jako „psy- chologia”, deiniuje się na różne sposoby od czasów Freuda. Podobnie jak w naukach przyrodniczych, nie istnieje jedno- lity i spójny system tej dziedziny nauki. Ze względu na różnorodność szkół i dyscyplin, które czę- sto diametralnie się od siebie różnią, psychologia jest często określana jako dyscyplina multinaukowa. Mimo to dają się zauważyć cechy wspólne, które w kontekście pewnego usy- stematyzowania różnych zakresów oddziaływania psycho- logii pozwalają sformułować następującą deinicję: 12 Psychologia to naukowe badanie przeżyć duchowych i zachowania człowieka jako jednostki oraz w grupie; stawia pytania o cele, motywy i wzorce zachowań wa- runkujące określone działania, stara się je wyjaśnić, a je- śli jest to możliwe, dokonać ich prognozy i w przypadku negatywnych tendencji – skorygować. Dziedziny Obszary stosowania ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ psychologia pracy psychologia biznesu psychologia zawodowa psychologia organizacji psychologia wychowaw- cza psychologia kliniczna psychologia reklamy psychologia sądowa ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ ◆ psychologia ogólna psychologia uczenia się badanie pamięci psychologia postrzega- nia psychologia poznawcza psychologia motywacji psychologia rozwojowa psychologia społeczna psychologia narodu psychologia religii psychoizjologia psychologia osobowości psychologia różnic indy- widualnych 1.3 Kierunki współczesnej psychologii Istnieje ogromna liczba przeróżnych psychologicznych kierunków, systemów, szkół i form terapii. W niniejszej książce przedstawimy przykłady najistotniejszych kierun- ków. 13 Psychologia głębi – odkrycie nieświadomości Zacznijmy od najbardziej znanego przedstawiciela no- woczesnej psychologii, Zygmunta Freuda. Na jego sławnej kozetce rozluźnieni pacjenci pozwalali terapeucie spojrzeć głęboko w swoje duchowe życie (stąd nazwa: psychologia głębi). Freud przejął od Leibniza wizję istnienia nieświadomości (oprócz racjonalnego rozumu w życiu duchowym człowieka istnieje jeszcze sfera, która nie daje się bezpośrednio zbadać i zmierzyć) i poświęcił całe życie na badanie tego fenome- nu. Chyba najmniej sporny dowód na istnienie nieświado- mości znajduje się w marzeniach sennych. Choć jesteśmy świadomi tych przeżyć w naszych wspomnieniach, nie mamy wpływu na reżyserię i kształt snów. Nasza świadomość często nie rozumie ich treści. Dlatego obrazy nieświadomości jawią się nam niekiedy jako coś obcego i niezrozumiałego. Także wszystko, co kryje się dla nas pod pojęciami „instynkt” lub „myślenie brzuchem”, wkracza w zakres nieświadomości. Hipnoza Szczególnie wyraźnie zjawisko to przejawia się w obliczu stanów świadomości, które można zaobserwować w proce- sie hipnozy. Na światło dzienne wychodzą wtedy wyparte lub stłumione warstwy duchowego życia osoby hipnotyzo- wanej, których ta nie jest świadoma po zakończeniu sesji. Dla Freuda hipnoza stanowiła bardzo ciekawy przed- miot badań. Z zainteresowaniem śledził prace Jeana Mar- tina Charcota (1825–1893) w paryskim szpitalu Salpêtrière. Francuski neurolog osiągnął znaczne sukcesy terapeutycz- ne, wprowadzając swoich pacjentów w stan hipnotyczny. W szczególności posługiwał się tą techniką w leczeniu histe- rii. Charcot uważał, że terapia przynosiła efekty już przez samo wprowadzenie w stan hipnotyczny. W toku badań Freud doszedł jednak do wniosku, że to nie sam sen po- wodował pozytywne wyniki leczenia. Stwierdził, że są one wynikiem przywoływania w stanie hipnozy wypartych trau- 14 matycznych przeżyć, które wydobywają się na powierzchnię i – przez szokowe konfrontacje – powodują wyleczenie. Psychoanaliza Ponieważ hipnoza to dość wymagający proces i nie każ- dy pacjent chciał się jej poddać, Freud szukał metody, która wywoływałaby podobną konfrontację z wypartymi przeży- ciami traumatycznymi. Idealna okazała się psychoanaliza. Zrelaksowany pacjent w możliwie najwygodniejszej dla siebie pozycji oddawał się swoim myślom i skojarzeniom, o których następnie opowiadał terapeucie i w niekontro- lowany sposób „snuł opowieść” o konliktach, wspomnie- niach, snach i duchowych ranach (traumach). Ujawnione podczas sesji obawy, wyparte popędy i kry- zysy duchowe pochodzą w większości z najwcześniejszego okresu dzieciństwa i – nieodreagowane – drzemią przez lata w duszy pacjenta, dokonując tam swoistego dzieła zniszcze- nia. Rolą terapeuty jest przetworzyć otrzymane informacje i określić zasadnicze problemy. Dzięki temu konfrontuje on z nimi pacjenta i prowadzi go do uświadomienia sobie tego, co zostało wyparte. Największy sukces osiąga się wte- dy, kiedy udaje się pacjenta sprowokować do przeniesienia nieuświadomionych ran na terapeutę i tym samym odrea- gować je. Freud żył w czasach, których kultura przepełniona była wyraźną pruderią mieszczańską. Temat seksualności stano- wił tabu. Wyszedł więc z założenia, że wiele stanów choro- bowych związanych jest ze społecznym brakiem akceptacji i tłumieniem popędów seksualnych. Świadomość, skazana na rezygnację z popędów, poszukuje bowiem dróg ujścia energii seksualnej ze strefy tabu na sposoby społecznie ak- ceptowane – w tym celu posługuje się określoną symboliką, która sama w sobie wydaje się niewinna, w swojej istocie jest jednak poważna. Dzisiaj chyba najbardziej popularnym przykładem takich przejawów jest symbol fallusa, który Freud odnajdywał w wężach i innych zwierzętach lub przed- miotach. 15 Psychologia behawioralna W latach 30. zakwestionowano psychologię głębi ze względu na to, że dokonywane przez terapeutę interpreta- cje opowieści pacjentów miały zdecydowanie subiektywny charakter. Obiektywnie wymierne kryteria prezentowała psychologia behawioralna (inaczej: behawioryzm, psycho- logia zachowania), która zajmowała się wyłącznie bada- niem i zmianą obiektywnie obserwowanego zachowania. Pojawiła się w USA, została wprowadzona przez Burrhusa Skinnera (1904–1990) i Johna Watsona (1878–1958) W swoich głównych założeniach behawioryzm odnosi się do opracowanych przez Skinnera teorii uczenia się in- strumentalnego w oparciu o wzmocnienia. Ta reguła była początkowo oparta na obserwacji zachowań zwierząt: zwie- rzę nagrodzone wykazuje pewną gotowość do wykonania polecenia, zwierzę zagrożone reaguje w jeden z trzech moż- liwych typów zachowań – udaje, że jest martwe, ucieka lub walczy. Istnieje jeszcze czwarty możliwy wariant. Polega na tym, że zwierzę wykorzystuje negatywne doświadczenie, aby nauczyć się czegoś nowego, co pomoże mu w przyszłości uniknąć nieprzyjemnych sytuacji. Fakty zamiast wróżenia z fusów To były czyste fakty, nie miały nic wspólnego ze spekula- cjami psychologów głębi w kwestii ukrytych stanów ducho- wych (które zresztą też podane były w wątpliwość z tenden- cją do całkowitego zaprzeczania ich istnienia). Behawioryści dopuszczali implementację zdobytych w eksperymentach ze zwierzętami wyników badań na zachowanie człowieka. Opracowali w tym zakresie metodę terapii chorób uwarun- kowanych psychicznie, posługując się ludzkimi odruchami i reakcjami w sposób analogiczny do zwierzęcego systemu kar i nagród. Odruch wymiotny zamiast duchowego striptizu I tak, w terapii behawioralnej, osoby uzależnionej od alkoholu nie pyta się o ciężkie dzieciństwo i stosunek do 16 ojca, nie zaprasza na kozetkę celem zbadania najgłębszych bolączek duszy, lecz podejmuje się próbę skorygowania jej zachowania przez prosty schemat bodziec-reakcja, a następ- nie skierowania na odpowiednie tory. W tym celu pacjent otrzymuje preparat, który przez okres kilku miesięcy wywo- łuje silny odruch wymiotny po spożyciu alkoholu. Zgodnie z teorią terapii behawioralnej radykalne środki doprowadzą do tego, że niechciany model zachowania zniknie raz na za- wsze. Krytycy behawioryzmu zauważają, że drastyczne meto- dy działają tylko na pacjentów, których nałóg (lub określone zachowanie negatywne) nie jest rezultatem głęboko sięga- jących problemów psychicznych. W przeciwnym wypadku sukces terapeutyczny nie jest trwały. Odruchy Pawłowa: czy w każdym pracowniku tkwi owczarek? Prawdopodobnie najbardziej znanym przedstawicielem behawioryzmu jest Rosjanin Iwan Pawłow (1849–1936) – au- tor teorii warunkowania klasycznego. Chociaż początkowo prowadził on głównie eksperymenty z udziałem swoich słyn- nych psów, późniejsze badania z udziałem ludzi pokazują, że zdobyte doświadczenia jak najbardziej odnoszą się także do człowieka. Pawłow odkrył bardzo ciekawe prawidłowości dotyczące wzorców zachowań. Ponieważ mają one także dla nas, z perspektywy zarządzania kadrą, niezwykłe znaczenie, przypatrzymy się im bliżej. Jeśli zdamy sobie bowiem sprawę, że ludzie w określonych sytuacjach reagują za pomocą usta- lonych wrodzonych wzorców zachowań, będziemy w stanie w miarę dokładnie przewidzieć zachowanie osób z naszego otoczenia. To pomoże nam prognozować sukces zaplano- wanych przez nas działań i uniknąć sytuacji, które mogłyby prowadzić do niechcianych, negatywnych lub konliktowych zachowań. 17 Reakcja na change management (zarządzanie zmianą) – ucieczka, atak, odrętwienie. Naczelną zasadą behawioryzmu jest rozpoznanie schema- tów reakcji na różnego rodzaju bodźce. Dla nas szczególnie interesujący jest wzorzec reakcji na bodźce negatywne (nie- bezpieczeństwo lub stres) oraz pozytywne (nagroda). Uprasz- czając, można stwierdzić, że osoba będąca w szoku spowo- dowanym zagrażającą sytuacją reaguje na jeden z trzech możliwych sposobów: ucieczką, atakiem lub odrętwieniem. Za pomocą takich prostych wzorców zachowań reaguje nie tylko większość gatunków zwierzęcych, lecz także gatunek ludzki – począwszy od człowieka pierwotnego, a skończyw- szy na gatunku Homo laptop. Przyjrzyjmy się reakcjom pra- cowników na zmiany wprowadzane w irmie w wyniku stoso- wania „change management”: ucieczka, atak lub odrętwienie to najczęstsze wzorce, według których całe działy reagują na nowe wymagania. Na którą z tych form zdecyduje się poje- dyncza osoba, zależy od jej charakteru i mentalności. Neuroza to też wyjście Problem pojawia się, gdy dana osoba nie ma możliwości zastosowania jednego z trzech sposobów reagowania. Albo z uwagi na to, że – podobnie jak w eksperymentach ze zwie- rzętami – siedzi w „ciasnej klatce”, albo dlatego, iż znajduje się pod rządami niezwykle surowego szefa, który w każdej sekundzie wszystkich obserwuje i kontroluje. Reakcja obronna kierowana jest wówczas w pewnej mie- rze do wewnątrz, przeciw własnemu ciału. Kto w ten spo- sób atakuje samego siebie, rozwija symptomy neurotyczne. Mogą się one objawiać na przykład w czynnościach przymu- sowych (tzw. tikach) lub chorobach psychosomatycznych. Uwaga: Przeciążenie! Kiedy człowiek nie może zareagować w jeden z omawia- nych sposobów, jego mózg włącza tzw. hamulec bezpieczeń- 18 stwa. Ten mechanizm obronny chroni mózg lub pozostałe części organizmu przed zagrażającym życiu uszkodzeniem. Zanim więc powodowany rozpaczą człowiek pozwoli pchnąć się w kierunku samobójstwa, lub symptomy psycho- somatyczne zaczną rzeczywiście zagrażać jego życiu, mózg przejdzie w „tryb awaryjny”. Normalne wzorce reakcji za- nikną i pojawią się strategie radzenia sobie ze stresem, któ- re z punktu widzenia człowieka w neutralnej, bezstresowej atmosferze, można by określić jako w najwyższym stopniu anormalne. Taka osoba stanie się nieczuła i odporna na naj- gorsze okropności. Jeśli stres utrzyma się przez dłuższy czas, opisany model reagowania utrwali się do tego stopnia, że oddzieli się od rzeczywistego, konkretnego zagrożenia. Wówczas reakcje na stres pojawią się nawet w przypadku zaistnienia błahe- go, abstrakcyjnego sygnału zagrożenia. Może to być słowo, dźwięk, zapach lub obraz, który przypomni konkretną sy- tuację zagrożenia. Pawłow zwrócił uwagę na to zjawisko z powodu nie- szczęśliwego zdarzenia, jakie miało miejsce w jego laborato- rium. Psy, które podlegały eksperymentom, były trzymane w klatkach. Przepływająca w pobliżu laboratorium Newa wystąpiła z brzegów i zalała wszystkie jego pomieszczenia. Zamknięte psy udało się uratować w ostatniej sekundzie, kiedy laboratorium znajdowało się prawie w całości pod wodą, a psy pod naporem wody uderzały w suity klatek. Mogły w każdej chwili utonąć. Śmiertelny strach tak inten- sywnie wyrył się im w pamięć, że jeszcze długo po uwolnie- niu przejawiały silne symptomy stresu, kiedy natraiały na- wet na nieznaczne ilości wody. Typowe wzorce reakcji w obliczu stresu i przeciążenia Pawłow odkrył trzy fazy reagowania w obliczu stresu i przeciążenia. Są to: ◆ faza ekwiwalentna, 19 ◆ ◆ faza paradoksalna, faza ultraparadoksalna. Faza ekwiwalentna: człowiek ulega otępieniu Podczas tej fazy mózg reaguje w podobny sposób na wszystkie bodźce, niezależnie czy są silne czy słabe. Przykła- dem tego jest stan otępienia, jaki pojawia się w dłużej utrzy- mujących się sytuacjach wyjątkowych, na przykład w czasie wojny, niewoli czy rozbicia statku. Jeśli osiągnięty został pewien poziom strachu, na kolejne okropności mózg reagu- je otępieniem. Na przykład piloci bombowców nie okazują po pewnym czasie żadnych zmian w reakcjach uczuciowych bez względu na to, czy niosą śmierć jednemu człowiekowi, czy tysiącom ludzi. Faza paradoksalna: eksplozja z byle powodu Jeśli napięcie nadal wzrasta, dochodzi do pozornie pa- radoksalnych typów reagowania. Z jednej strony pogłębia się odwrażliwienie na cierpienie, okropności itd., z drugiej strony objawia się hiperwrażliwość na stosunkowo słabe bodźce. Utrzymujące się, trudne do zniesienia sytuacje stre- sowe powodują – równolegle do pojawiającego się otępienia – narastanie „konta stresu”. Później wystarczy błahy po- wód, aby nagromadzony ładunek eksplodował. Przykładem tego mogą być oiary wojny, które zniosły niewyobrażalne cierpienie, doświadczyły śmierci przyjaciół i członków ro- dziny, być może jeszcze na własne oczy widziały, jak pło- nął ich dom, niszczona była egzystencja. Osoby takie czę- sto uciekają w stan apatii, który z boku może wyglądać jak uczuciowy chłód. Tracą one jednak emocjonalną kontrolę, kiedy np. nie uda im się ciasto lub komuś z bliskich zdarzy się popełnić jakiś błahy błąd. Faza ultraparadoksalna: wrogowie stają się przyjaciółmi Jeśli napięcie przekracza dopuszczalny poziom, następu- je całkowite załamanie wykształconego mechanizmu odru- chowo-reakcyjnego. Dochodzi do tzw. zwrotu reagowania. 20 Pozytywne typy zachowań stają się negatywne i odwrot- nie (miłość przeradza się w nienawiść itp.). W przypadku dostania się w niewolę dochodzi często do niedającego się w zasadzie wyjaśnić zjawiska bratania się zakładników z tymi, którzy ich przetrzymują. Sytuacja taka zachodzi nawet wtedy, gdy zakładnicy doznali już jakiegoś cierpie- nia z rąk oprawców lub gdy część z nich zginęła. Podczas wojny dochodzi niekiedy po straszliwej, przekraczającej ludzką wyobraźnię bitwie do wyglądających paradoksalnie scen pojednania pomiędzy wrogami. Żołnierze, którzy jesz- cze przed chwilą walczyli do ostatniej kropli krwi, padają sobie w ramiona i dzielą się ostatnimi racjami pożywienia. W obliczu tego absolutnego przesilenia i sytuacji krytycznej przekazane w procesie wychowania system wartości, spo- soby zachowań, doświadczenia strachu, agresja, wszystkie wartości moralne, religijne oraz poglądy polityczne mogą zostać wymazane z pamięci oraz zwrócone w przeciwnym kierunku. A na koniec – depresja Faza ultraparadoksalna kończy się depresją. Chodzi tu o obniżenie poziomu świadomości – przejście ze świadomo- ści aktywnej w pasywną. W takim stanie człowiek kontroluje się za pośrednictwem świadomości, która poddaje się wyob- rażeniom przedostającym się z podświadomości. Człowiek nie kieruje swoimi myślami, to myśli kierują człowiekiem. Wnioski dla menedżera Biorąc pod uwagę drastyczność przedstawionych przy- kładów, menedżer mógłby z ulgą odetchnąć i pomyśleć: No tak, Bogu dzięki, to nie dotyczy naszej irmy. Atmosfera w naszym przedsiębiorstwie z pewnością nie jest aż tak zła, jak ta podczas wojny. Nie ma jednak powodu, żeby się tym nie przejmować. Oczywiście, nowoczesne przedsiębiorstwo to coś całkiem innego niż obóz jeniecki. 21 Przedstawione mechanizmy i wzorce zachowań funkcjonu- ją jednak na różnych poziomach intensywności. Również współczesny człowiek, dorastający w społeczeństwie technologicznym i informacyjnym – którego nie dotyka raczej żadna z wymienionych okropności – a nawet ten, kto w swoim życiu nigdy nie zobaczy nieboszczyka, może przejawiać dokładnie te same symptomy, co osoba, która tych nieszczęść doświadczyła, tyle że na niższym poziomie doznań. Liczy się nie dawka, ale kontekst U osoby, która dorasta w ciepłej, czułej atmosferze, wyszukanie odpowiedniego bukietu kwiatów na imprezę urodzinową może wywołać takie same emocje, jak pełne cierpień doświadczenia oiar wojny domowej. W obydwu wypadkach owe przeżycia mogą stać się codziennością, któ- ra nie wzburzy życia duchowego. Skala emocji jest w zasadzie u wszystkich ludzi taka sama. Uzależniona jest jednak od kontekstu sytuacyjne- go, w którym doświadczenia miały miejsce. Decyduje on wtedy, na jakim poziomie rozpoczyna się skala. Załóżmy, na przykład, że każde przeżycie grozy, każde doświadczenie strachu lub w ogóle każdy negatywny bo- dziec uznany byłby jako jeden punkt. Załóżmy dalej, że 29 punktów wyznaczałoby granicę obciążenia, które człowiek byłby w stanie znieść. W takiej sytuacji przy 30 punktach zaczęłaby się pierwsza faza blokady ochronnej, faza ekwi- walentna. Po osiągnięciu 60 punktów przechodziłaby w fazę paradoksalną, przy 90 ultraparadoksalną, aby na poziomie 100 punktów przerodzić się w depresję. Opisany za pomocą skali punktowej i wartości granicz- nych obciążenia schemat jest u wszystkich ludzi podobny, zróżnicowana jest tylko intensywność doświadczonych przeżyć traumatycznych. Pojawia się zatem pytanie, gdzie zaczyna się punkt startowy. W atmosferze czułości ten próg znajduje się znacznie niżej i może zostać osiągnięty – już 22
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Psychologia w skutecznym zarządzaniu
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: