Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00459 006293 13846964 na godz. na dobę w sumie
Psychospołeczne aspekty życia i pracy w kontekście różnic międzypokoleniowych i polityki organizacyjnej - ebook/pdf
Psychospołeczne aspekty życia i pracy w kontekście różnic międzypokoleniowych i polityki organizacyjnej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 255
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-113-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja stanowi wieloaspektowe opracowanie z zakresu psychologii pracy oraz psychologii organizacji i zarządzania, dotyczące problematyki różnorodności pokoleniowej. Autorka omówiła podjęte zagadnienia z uwzględnieniem wymiaru indywidualnego i organizacyjnego, a także ukazała je z dwóch perspektyw - teoretycznej (zamieszczając definicje kluczowych terminów i charakterystykę istotnych zjawisk) i empirycznej (prezentując założenia i rezultaty projektu badawczego, zrealizowanego w obszarze różnic pokoleniowych).

Książka jest adresowana do osób zainteresowanych tematyką współczesnego rynku pracy, naukami związanymi z organizacją i zarządzaniem oraz psychologią pracy.

„Badaczka wykazała, że dobrze realizowana polityka wiekowa w organizacjach sprzyja satysfakcji z pracy i życia, co jest uznanym czynnikiem kształtującym dobrostan jednostek. Monografia wpisuje się w nurt badań aplikacyjnych, których nadrzędnym celem jest wypracowanie interwencji i polityk łagodzących konsekwencje kryzysu demograficznego w społeczeństwach rozwiniętych. [...] Przedmiot podjętych badań jest ważny, a postawione w pracy tezy - oryginalne. Nie przypominam sobie funkcjonującej na rynku wydawniczym publikacji, która analizowałaby w sposób tak wnikliwy i wielowymiarowy rolę różnic międzypokoleniowych w kształtowaniu indywidualnych doświadczeń zawodowych i percepcji różnych aspektów środowiska pracy.” - Z recenzji prof. dr hab. Doroty Merecz-Kot
(Instytut Medycyny Pracy)

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Anna Lubrańska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu, Instytut Psychologii Zakład Psychologii Pracy i Organizacji, 91-433 Łódź, ul. Smugowa 10/12 RECENZENT Dorota Merecz-Kot REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Bogusława Kwiatkowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/Rawpixel © Copyright by Anna Lubrańska, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08445.17.0.M Ark. wyd. 18,3; ark. druk. 15,875 ISBN 978-83-8142-112-6 e-ISBN 978-83-8142-113-3 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp ................................................................................................................................ Rozdział 1. Dorosłość i jej różne przejawy ......................................................................... 1.1. Wczesna dorosłość.................................................................................................. 1.2. Średnia dorosłość .................................................................................................... 1.3. Późna dorosłość ...................................................................................................... Podsumowanie ............................................................................................................... Rozdział 2. Zarządzanie różnorodnością – kaprys czy wymóg współczesności? .............. 2.1. Zarządzanie różnorodnością – charakterystyka zjawiska ....................................... 2.2. Zarządzanie różnorodnością – następstwa ............................................................. 2.3. Rynek pracy wobec różnic pokoleniowych .............................................................. 2.3.1. Pokolenie NEET na rynku pracy ................................................................... 2.4. Zarządzanie wiekiem – przykład zarządzania różnorodnością pokoleniową w organizacji ............................................................................................................ Podsumowanie ............................................................................................................... Rozdział 3. O satysfakcji z życia i satysfakcji z pracy po raz kolejny ................................. 3.1. Satysfakcja z życia – istota uwarunkowań .............................................................. 3.1.1. Satysfakcja z życia – aspekt różnic pokoleniowych ...................................... 3.2. Satysfakcja z pracy – co o niej wiemy? ................................................................... 3.2.1. Satysfakcja z pracy – aspekt jednostkowy .................................................... 3.2.2. Satysfakcja z pracy – aspekt organizacyjny .................................................. 3.2.3. Satysfakcja z pracy – aspekt różnic pokoleniowych ..................................... Podsumowanie ............................................................................................................... Rozdział 4. Przywiązanie do organizacji w świetle teorii i badań ....................................... 4.1. Przywiązanie do organizacji wobec różnic pokoleniowych ...................................... Podsumowanie ............................................................................................................... Rozdział 5. Co jest ważne w życiu, czyli o roli wartości w życiu człowieka ........................ 5.1. Wartości a praca zawodowa .................................................................................... 5.1.1. Wartości a praca zawodowa – rola czynnika wieku ...................................... Podsumowanie ............................................................................................................... Rozdział 6. Stres w pracy i konflikty ról – jako efekt relacji człowiek-praca........................ 6.1. Stres w pracy jako przykład trudnych doświadczeń w pracy zawodowej ................ 6.2. Stres w pracy – czy wiek ma znaczenie? ................................................................ 6.3. Konflikt praca-rodzina i konflikt rodzina-praca w aspekcie uwarunkowań i konsekwencji.......................................................................................................... Podsumowanie ............................................................................................................... 7 11 12 18 23 28 29 29 33 36 44 45 52 53 55 58 60 61 63 72 76 77 85 86 87 90 93 95 97 97 104 107 115 6 Rozdział 7. Klimat organizacyjny – tłem dla doświadczeń indywidualnych i przebiegu zjawisk organizacyjnych .................................................................................. Rozdział 8. Metodologia badań własnych .......................................................................... 8.1. Cel badania i hipotezy badawcze ............................................................................ 8.2. Procedura badania .................................................................................................. 8.3. Techniki badań i wskaźniki zmiennych .................................................................... 8.3.1. Ankieta własna dotycząca różnych aspektów zarządzania wiekiem w organizacji – ocena własności psychometrycznych ................................... 8.4. Osoby badane ......................................................................................................... 8.5. Sposób opracowania wyników ................................................................................ Rozdział 9. Wyniki badań ................................................................................................... 9.1. Dorośli młodzi, starsi i najstarsi – efekt różnic pokoleniowych w obszarze doświadczeń indywidualnych wśród reprezentantów odmiennych okresów dorosłości................................................................................................................. 9.1.1. Satysfakcja z życia i satysfakcja z pracy – efekt różnic pokoleniowych ........ 9.1.2. Przywiązanie do organizacji – efekt różnic pokoleniowych ........................... 9.1.3. Wartości zawodowe – efekt różnic pokoleniowych ....................................... 9.1.4. Konflikt praca-rodzina i konflikt rodzina-praca – efekt różnic pokoleniowych 9.1.5. Stres w pracy – efekt różnic pokoleniowych ................................................. Wnioski .................................................................................................................... 9.2. Zarządzanie wiekiem w organizacji – w relacji do przynależności pokoleniowej, doświadczeń indywidualnych i zmiennych sytuacyjnych ......................................... 9.2.1. Zarządzanie wiekiem w organizacji w ocenie reprezentantów trzech okresów dorosłości ........................................................................................ Wnioski .................................................................................................................... 9.2.2. Zarządzanie wiekiem w organizacji – związki z doświadczeniami indywidualnymi .............................................................................................. Wnioski .................................................................................................................... 9.2.3. Zarządzanie wiekiem w organizacji – w relacji z klimatem organizacyjnym Wnioski .................................................................................................................... Rozdział 10. Dyskusja wyników i implikacje praktyczne..................................................... 10.1. Doświadczenia indywidualne reprezentantów trzech pokoleń dorosłości ............. 10.2. Zarządzanie wiekiem w perspektywie indywidualnej i organizacyjnej ................... Psychosocial Aspects of Life and Work in the Context of Intergenerational Differences and Organisational Policy (Summary) ................................................................................ Bibliografia .......................................................................................................................... Załączniki............................................................................................................................ 117 125 125 132 132 138 146 150 153 153 154 155 158 161 163 170 172 172 176 177 181 183 188 191 191 200 215 217 249 Spis treści Wstęp Kilkanaście lat temu A. Bańka (2004, s. 10), analizując zjawisko karier zawo- dowych, zwracał uwagę, iż tendencja do planowania i realizowania karier za- wodowych – nie tylko w granicach gospodarki narodowej poszczególnych państw, ale także w kontekście transgranicznym, międzynarodowym i międzykulturowym – pociąga za sobą istotne zmiany w ruchliwości siły roboczej, w tranzycji (ru- chliwości) zawodowej, w ścieżkach przejścia (tranzycji) z rynku edukacyjnego do rynku pracy, w psychologicznym rozwoju tożsamości jednostki i definicji do- rosłości, zacieraniu się do pewnego stopnia granic geograficznych, narodowych, kulturowych, czasu i przestrzeni. Wydaje się, iż obserwowana i doświadczana przez nas wszystkich rzeczywistość sugeruje możliwość uzupełnienia powyższe- go zestawienia o jeszcze jeden czynnik analiz współczesnych karier zawodowych – o czynnik pokoleniowy będący konsekwencją przeobrażeń demograficznych i silnego zróżnicowania generacyjnego różnych obszarów aktywności pracowni- czej. Okoliczność ta w sposób znaczący skłania do pochylenia się nad zagad- nieniem wieloaspektowo zaprezentowanym w niniejszym opracowaniu. Niniejsza monografia – jej rozwijane wątki teoretyczne i prezentowane wyniki badań wła- snych – wpisuje się w ogólną dyskusję poświęconą kwestiom demograficznym (w tym również procesowi starzenia się populacji pracowniczej) oraz poszukiwa- nia rozwiązań tych istotnych społecznie zagadnień. Przesłanki powstania monografii wynikają głównie z przeglądu literatury przedmiotu, jednak zawarte są również w naukowych i prywatnych refleksjach Autorki, obserwacjach współczesnego rynku pracy (którego zresztą sama jest aktywnym uczestnikiem). Istotną inspiracją była widoczna zmienność pokolenio- wa, funkcjonowanie w zróżnicowanych pokoleniowo obszarach zawodowych, po- średnio i bezpośrednio doświadczanych konsekwencjach tej multigeneracyjności. Kierowana ciekawością badawczą Autorka podjęła empiryczny wysiłek zapro- jektowania badań oraz ich stopniowej realizacji. Celem niniejszego opracowania było zobrazowanie indywidualnych doświadczeń w zakresie satysfakcji z życia, satysfakcji z pracy, afektywnego, trwałego i normatywnego przywiązania do orga- nizacji, preferowanych wartości zawodowych, intensywności konfliktu praca-ro- dzina i konfliktu rodzina-praca oraz nasilenia stresu w pracy wśród reprezentan- tów trzech okresów dorosłości oraz wykazanie obecności (albo ich braku) różnic 8 pokoleniowych w zakresie analizowanych zmiennych. Drugie z założeń dotyczyło opisania wzajemnych relacji zróżnicowanych aspektów polityki wiekowej w orga- nizacji i doświadczeń uczestników badania w zakresie wymienionych kategorii podmiotowych. Odrębną kwestią pozostawało również uwzględnienie zmiennej klimatu organizacyjnego i jego roli wobec stosowanych rozwiązań z zakresu za- rządzania wiekiem w organizacji. Niniejsza monografia składa się z 10 rozdziałów. W rozdziale pierwszym szczegółowej charakterystyce poddano ważny etap w rozwoju człowieka – okres dorosłości. Wyraźnie zaakcentowano obecność różnic generacyjnych, omawia- jąc odrębnie specyfikę wczesnej, średniej i późnej dorosłości. W treści kolejnego rozdziału, pozostając w klimacie odmienności pokoleniowej, omówiono kwestie zarządzania różnorodnością i zjawiska zarządzania wiekiem (age management). Jednocześnie, bardziej profilując podjęty temat, wykazano obecność różnych po- koleń na rynku pracy (przyjmując coraz bardziej popularną, a właściwie już obo- wiązującą nomenklaturę), czyli pokolenia tradycjonalistów (tzw. weteranów), baby boomers, generacji X, Y i C. Rozdział trzeci poświęcono problematyce satysfakcji z życia i z pracy. Od- wołując się do szeregu przesłanek empirycznych (z jednoczesnym włączeniem kwestii demograficznych), zwrócono uwagę na wielowymiarowość uwarunkowań tych znaczących zakresów doświadczeń podmiotowych. W dalszej kolejności obszar teoretycznych rozważań poszerzono o omówienie problematyki przywią- zania do organizacji oraz roli wartości ważnych dla codziennego i zawodowego funkcjonowania jednostki, akcentując równolegle aspekt zróżnicowania pokole- niowego obserwowanego w tych dwóch sferach. Opracowując zjawisko konfliktu ról i stresu w pracy, podjęto również kwestie trudniejszych doświadczeń człowie- ka, wynikających z jego wzajemnych, złożonych relacji z płaszczyzną aktywno- ści zawodowej, pełnionej roli pracownika i ponoszonych kosztów pracy. Odrębny fragment monografii poświęcono zjawisku klimatu organizacyjnego, który współ- cześnie stanowi ważne tło dla doświadczeń indywidualnych i przebiegu szeregu zjawisk organizacyjnych. Wyszczególnione, ale również rozproszone, teoretyczne i badawcze wątki pracy zostały w spójny sposób połączone w empirycznym fragmencie monografii. Sformułowanie celu badań, hipotez badawczych jednoznacznie ukierunkowało sposób prezentacji wyników badań własnych. W części empirycznej, poprzez do- bór odpowiednich instrumentów statystycznych, uwagę skoncentrowano na wy- kazaniu założonych relacji, dających następnie podstawę do ich interpretacji i możliwości wnioskowania. W rozdziale kończącym pracę wykonano odniesienie do ujawnionych zależności, podejmując jednocześnie polemikę z otrzymanymi rezultatami, konfrontując je z dotychczasowymi efektami badawczymi. Uzyska- ne rozwiązania pozwoliły również na sformułowanie sugestii mogących znaleźć zastosowanie w dalszych postępowaniach empirycznych, jak również implikacji praktycznych odnoszących się do współczesnej rzeczywistości organizacyjnej. Myśli te zawarto w ostatnim fragmencie opracowania, domykającym całość roz- ważań teoretycznych i analiz badawczych. Wstęp 9 Realizacja projektu badawczego to długi, wieloletni proces. Był to czas, w któ- rym doświadczyłam wielu dowodów przychylności ze strony otoczenia. Dlatego w tym miejscu Wszystkim – o których myślę – z całego serca dziękuję. W sposób odrębny chciałam swoje podziękowania skierować w stronę osób związanych z Instytutem Psychologii Uniwersytetu Łódzkiego – przedstawicielom Dyrekcji, moim Koleżankom, Kolegom oraz Studentom. Ich aktywna obecność i życzliwość towarzyszyła mi na różnych etapach pracy badawczej, przygotowy- wania niniejszej monografii. Jednak szczególne słowa wdzięczności należą się moim Najbliższym, któ- rym ogromnie dziękuję za Ich wsparcie, cierpliwość i nieprzebrane pokłady wy- rozumiałości. Ich zaangażowanie stanowi dla mnie zawsze bezcenną pomoc we wszystkich podejmowanych wysiłkach, nie tylko naukowych. Wstęp Rozdział 1. Dorosłość i jej różne przejawy Dorosłość jest określana jako faza życia, w którą człowiek wkracza po gwał- townych zmianach rozwojowych, prowadzących do dojrzałości biologicznej i spo- łecznej, wyrażająca się w zdolności do prokreacji oraz do odpowiedzialnego podejmowania nowych ról społecznych związanych z zakładaniem rodziny, ro- dzicielstwem, rozpoczęciem i rozwijaniem aktywności zawodowej, w autonomicz- nym kierowaniu własnym życiem (Gurba, 2000, s. 203). Proces wkraczania w dorosłość (transition to adulthood) opisywany jest z perspektywy realizowanych ról społecznych, charakterystycznych dla człowieka dorosłego, obecności tzw. obiektywnych i subiektywnych wskaźników dorosłości (Brzezińska, Czub, Hejmanowski, Rękosiewicz, Kaczan, Piotrowski, 2012). Wśród wskaźników obiektywnych, akcentujących zmiany na poziomie społeczno-demo- graficznym, wymienia się: zakończenie edukacji, uniezależnienie się od rodziny pochodzenia poprzez zmianę miejsca zamieszkania, prowadzenie własnego go- spodarstwa domowego, zbudowanie trwałego związku partnerskiego (long-term relationship), posiadanie dzieci, podjęcie aktywności zawodowej i satysfakcjonu- jącą integrację z rynkiem pracy. Wskaźniki zaliczane do drugiej kategorii, subiek- tywne, zawierają się w poczuciu dorosłości, czyli przekonaniu o byciu/niebyciu dorosłym (podejście kategorialne) lub byciu mniej lub bardziej dorosłym (po- dejście ciągłe) oraz dojrzałości psychicznej (psychospołecznej) odnoszącej się do prezentowania kompetencji cechujących osoby dorosłe (samodzielności w po- dejmowaniu decyzji, niezależności, autonomii, zdolności do budowania trwałych związków partnerskich) (Brzezińska, Czub, Hejmanowski, Rękosiewicz, Kaczan, Piotrowski, 2012, s. 27–28). Z uwagi na silne indywidualne zróżnicowanie zmian periodyzacja okresu do- rosłości nie jest zadaniem łatwym (Gurba, 2000, s. 203). Trudno jest wskazać ostre granice stadiów rozwojowych; są one płynne z uwagi na plastyczność i wielokie- runkowość rozwoju ludzi dorosłych (Harwas-Napierała, Trempała, 2000, s. 15). Autorzy różnią się w swoich stanowiskach, w określaniu przedziałów wiekowych poszczególnych etapów dorosłości. D. J. Levinson (1986, s. 5–6) wczesną doro- słość umiejscowił w latach 17–45 (z uwzględnieniem okresu przejściowego 17–22 rok życia, Early Adult Transition), wiek średni w przybliżeniu 40–65 lat (z okre- sem przejściowym pomiędzy 40–45 rokiem życia, Midlife Transition), późną doro- słość od 60 roku życia (Late Adult Transition, 60–65 lat). A. Brzezińska, K. Applet 12 i B. Ziółkowska (2008, s. 264–266) również sugerują stosowanie elastycznych przedziałów wiekowych: 18–20 rok życia do 30–35 lat to wczesna dorosłość, 30–35 lat do 60–65 lat – środkowa dorosłość i powyżej 60–65 roku życia – późna dorosłość. E. Erikson przyjmuje, że wczesna dorosłość przypada na okres 18–25 lat, średnia dorosłość na 25–50 rok życia, późna dorosłość na 50–75 lat, a starość powyżej 75 lat (Dubas, 2008, s. 20). W koncepcji J. Birrena (1961, za: Worach- -Kardas, 2015b, s. 54), wczesna dojrzałość to czas pomiędzy 17 a 25 rokiem życia, dojrzałość 25–50 lat, późna dojrzałość 50–75 lat, starość – powyżej 75 lat. Z kolei B. Harwas-Napierała i J. Trempała (2000, s. 15) proponują następują- cy podział: okres wczesnej dorosłości od 20–23 do 35–40 lat, średnia dorosłość (wiek średni) od 35–40 do 55–60 lat i okres późnej dorosłości – wiek starzenia się od 55–60 lat i więcej. Ważnym głosem w kwestii periodyzacji rozwoju człowieka jest stanowisko P. Olesia (2012, s. 16), który zauważa, że można „wchodzić” w dorosłość w wieku 18, 25 czy nawet 35 lat i z niej „wychodzić”, mając lat 40, 55, 85 i więcej. Zdaniem autora o granicach poszczególnych okresów życia decyduje bowiem – obok wie- ku chronologicznego, którego nie można pominąć – przede wszystkim rodzaj interakcji, jaki zachodzi pomiędzy osobą a środowiskiem (styl życia, rodzaj reali- zowanych zadań, biologiczna kondycja organizmu). Zatem wobec tej swoistej nie- ostrości granic poszczególnych faz dorosłości uwagę kieruje się na inne „porząd- kujące” kryteria. Są to zadania rozwojowe, zmiany w strukturze życia związane z wydarzeniami typowymi dla różnych faz dorosłości oraz kryzysy życiowe, które pojawiają się w życiu jednostki w różnych okresach życia (Gurba, 2000, s. 203). Uwzględnienie tych przesłanek pozwala na budowanie rozwojowych charaktery- styk kolejnych etapów życia człowieka. 1.1. Wczesna dorosłość B. Ziółkowska (2015, s. 423), określając granice wczesnej dorosłości, akcen- tuje przede wszystkim fakt podjęcia zobowiązań (składanych głównie w sferze aktywności rodzinnej i zawodowej) oraz trwanie w ich realizacji niezależnie od fi- zycznych, społecznych czy psychologicznych przeszkód. W tym okresie doro- słości zarysowują się wyraźne trendy rozwojowe (Birch, 2012, s. 230). Są nimi: stabilizacja tożsamości „ego” (bardziej widoczne zaangażowanie jednostki w peł- nienie ról społecznych, np. pracownika, partnera) sprzyjająca określaniu w spo- sób spójny i trwały własnej tożsamości; nawiązywanie głębszych związków inter- personalnych; pogłębienie dziedzin aktywności; humanizacja wartości (wczesna dorosłość to zwiększone uwrażliwienie na kwestie i problemy etyczne, moralne); wzrost znaczenia troski o innych. Ten istotnie określony obszar działalności i zaangażowania jednostki wy- znacza wobec niej konkretne zadania rozwojowe. Według koncepcji R. J. Havi- ghursta w fazie wczesnej dorosłości sprowadzają się one do wyboru życiowego partnera (partnerki), małżonka (małżonki); uczenie się wspólnego życia z nimi; Psychospołeczne aspekty pracy... 13 założenie rodziny; wychowywanie dzieci; prowadzenie domu; rozpoczęcie pracy zawodowej; przyjmowanie obywatelskiej odpowiedzialności; znalezienie pokrew- nej grupy społecznej (Becelewska, 2006, s. 221; Przetacznik-Gierowska, 1996b, s. 69). J. Wojciechowska (2004) zwraca uwagę na zagrożenia, jakie mogą zaistnieć w życiu młodych ludzi będących na etapie wczesnej dorosłości. Wymienia brak zaangażowania w role strukturujące dorosłe życie; brak niezależności od innych (finansowej, emocjonalnej); nadmierne wydłużanie okresu wczesnej dorosłości jako fazy przejściowej w oczekiwaniu na stabilizację, nadmiernie silne relacje z ro- dzicami i trudności ze skierowaniem uczuć wobec innej osoby; brak wsparcia spo- łecznego (również mentora) podtrzymującego w procesie realizacji nowych ról; otoczenie (np. rodzice, instytucje państwowe i społeczne, inni bliscy) wyręczające młodego człowieka w koniecznych zobowiązaniach; brak wypracowania własnego sposobu realizacji ról, dążenie do sztywnego i niedostosowanego do możliwości i kontekstu realizowania roli pracownika i partnera (Wojciechowska, 2004, s. 53). Współcześni młodzi dorośli, z uwagi na formułowany wobec nich zakres wy- magań związanych z koniecznością przyjęcia na siebie i realizowania „dorosłych” zobowiązań, debiutowania w ważnych życiowo rolach (małżonka, rodzica, pra- cownika), stanowią często podmiot współcześnie realizowanych badań. W sposób wieloaspektowy problematykę wkraczania w dorosłość wobec zja- wiska punktualności zmian rozwojowych podjęli A. Brzezińska, R. Kaczan, K. Pio- trowski i M. Rękosiewicz (2011a). Populacja badana obejmowała osoby w wieku 21–39 lat. Wyróżniono etap wkraczania w dorosłość – 21–28 lat i etap wczesnej dorosłości – 29–39 lat. Stosując „Kwestionariusz Poczucia Punktualności Zda- rzeń Życiowych” (Brzezińska, Kaczan, 2010, 2011), zaobserwowano, iż globalny wskaźnik realizacji zadań rozwojowych i globalny wskaźnik poczucia punktual- ności był wyższy w starszej grupie wiekowej (z wiekiem wzrastała liczba reali- zowanych zadań i poczucie punktualności). W toku analiz (rejestrując odsetek odpowiedzi typu „ta sprawa dotąd się nie pojawiła”) badacze wyodrębnili zada- nia rozwojowe, które w ogóle nie zostały zrealizowane. W znaczącym procencie były to: bycie rodzicem, opieka i wychowanie dziecka, zakup mieszkania, dzia- łalność publiczna, działalność na rzecz innych. Tendencja nierealizowania zadań rozwojowych była zdecydowanie silniejsza wśród osób reprezentujących okres wkraczania w dorosłość (rozkład odpowiedzi wynosił ponad 70–80 ). Wykazano, iż poczucie punktualności istotnie wiązało się z obiektywnymi wskaźnikami re- alizacji zadań rozwojowych: wykształceniem (badanych zarówno wkraczających w dorosłość, jak i w pelni młodych dorosłych, legitymujących się wykształceniem pomaturalnym i wyższym charakteryzowały wyższe wskaźniki realizacji zadań rozwojowych i poczucia ich punktualności; osoby z najniższym wykształceniem wykazywały silniejsze przekonanie, iż wypełniają zadania rozwojowe z opóźnie- niem), aktywnością zawodową (wyższe wskaźniki uzyskały osoby pracujące), miejscem zamieszkania (osoby mieszkające samotnie prezentowały wyższy wskaźnik realizacji zadań rozwojowych i wyższy wskaźnik poczucia ich punktual- ności, zwłaszcza w okresie wczesnej dorosłości) (Brzezińska, Kaczan, Piotrow- ski, Rękosiewicz, 2011a, s. 84–96). Rozdział 1. Dorosłość i jej różne przejawy 14 Empirycznie wykazano (Szymańska, 2015), iż dla satysfakcji ze związku mał- żeńskiego we wczesnej dorosłości istotne okazały się zależności z płcią psycho- logiczną. W badaniach 144 par małżeńskich zaobserwowano istotne relacje po- między kobiecością a odczuwaną satysfakcją ze związku małżeńskiego. W grupie kobiet pozytywna relacja wystąpiła dla dwóch podskal „Kwestionariusza dobrane- go małżeństwa” (Plopa, 2005) – samorealizacji i podobieństwa, a wśród mężczyzn dla skali podobieństwo. W badaniu nie stwierdzono istotnej statystycznie zależ- ności pomiędzy męskością a satysfakcją z relacji u żadnego z współmałżonków. Kolejne analizy pokazały, iż czynnik płci psychologicznej decydował o satysfakcji z małżeństwa – kobiety androgyniczne były bardziej usatysfakcjonowane własną samorealizacją w związku niż kobiety krzyżowo określone, a androgyniczni męż- czyźni byli bardziej zadowoleni z podobieństwa do partnerki niż mężczyźni okre- śleni seksualnie. Udowodniono jednocześnie, że zbieżność poziomu kobiecości u badanych współmałżonków warunkowała doświadczanie satysfakcji ze związku (pary podobne do siebie pod względem kobiecości cechowała wyższa satysfakcja z małżeństwa). Podobnej zależności nie wykazano wobec zgodności w zakresie poziomu męskości u badanych współmałżonków (Szymańska, 2015, s. 67–72). S. Wacławik (2012), w badaniach o charakterze eksploracyjnym, podjęła próbę oceny motywów podjęcia decyzji o nieposiadaniu dzieci wśród przedsta- wicieli wczesnej dorosłości (M = 24 lata). Najczęściej wskazywanymi przez re- spondentów motywami były: brak predyspozycji osobowościowych, przeszkoda w realizacji osobistych am bicji i celów życiowych oraz brak emocjonalnej potrze- by posiadania dziecka. Znaczny odsetek badanych osób, dokonując samooceny, uznaje, że z różnych przyczyn (m.in. egoizm, brak cier pliwości, brak wytrwałości, niedojrzałość, niestabilność emocjonalna, niska odpowiedzialność) nie mogłoby być dobrymi rodzicami (Wacławik, 2012, s. 186–187). M. Kowalska i Sz. Szemik (2016, s. 667) zauważają, iż w okresie wczesnej dorosłości istotnego znaczenia dla stanu zdrowia i jakości życia młodego czło- wieka nabiera praca zawodowa. Ten etap rozwojowy to zdaniem autorów czas istotnych przemian w życiu jednostki, po cząwszy od wyjścia z okresu dojrzewania po wejście w nowe role społeczne o trwałej odpowiedzialności, przy jednocze- snym nie w pełni ukształtowanym poczuciu tożsamości. Funkcje pracy i kariery zawodowej wśród młodych ludzi (w wieku do 30 lat) wykazała E. Wysocka (2011). Objęci badaniem w większości uznali pracę za dzia- łanie konieczne, służące przetrwaniu świata i zmieniające go. Karierę zawodową, ocenianą z perspektywy indywidualnej, spostrzegali w aspekcie zaspokojenia podstawowych potrzeb jednostki, możliwości rozwoju, osobistych transgresji, jako działanie nadające życiu sens. Jednym z ważniejszych zadań rozwojowych, jakie życie stawia przed młody- mi dorosłymi, jest przyjmowanie obywatelskiej odpowiedzialności. W tym kontek- ście warto zwrócić uwagę na badania B. Rożnowskiego i K. Olczykowskiej (2016), którzy poddali analizie zjawisko wolontariatu studenckiego. Badaniem objęto 613 osób (w zdecydowanej większości kobiety, mężczyźni stanowili nieco ponad 20 ankietowanych, ilustrując jednocześnie ogólną tendencję niskiego zaanga- żowania mężczyzn w wolontariat studencki). Respondenci reprezentowali różne Psychospołeczne aspekty pracy... 15 rodzaje wolontariatu: wolontariat wiedzy i kompetencji, wolontariat opiekuńczy, wolontariat mieszany. W sposób systematyczny aktywność wolontariacką prze- jawiało 35,6 badanych, w większości zgodnie ze ścieżką akademicką. Ocena predyktorów zaangażowania badanych osób wykazała, iż najsilniejszymi predyk- torami zaangażowania wśród badanych były: styl orientacji zawodowej koncen- trujący się na zajęciu, natężenie udziału, płeć oraz styl zorientowany na karierę (Rożnowski, Olczykowska, 2016, s. 49–51). Omówienie okresu wczesnej dorosłości sugeruje konieczność omówienia zagadnień dotyczących istotnej kategorii rozwojowej, jaką jest wschodząca do- rosłość (emerging adulthood), uznawana za fazę życia zawartą rozwojowo po- między 18 a 25 rokiem życia1 (Arnett, 2000, s. 477). J. J. Arnett (2000, 2006) zaproponował nowy okres rozwojowy zawarty pomiędzy adolescencją a wczesną dorosłością, określany jako dorosłość wyłaniająca się, wschodząca dorosłość (emerging adulthood). Wschodząca dorosłość to nowy etap w rozwoju człowie- ka, kategoria empiryczna i teoretyczna, całkowicie odrębna faza rozwoju życia, odmienna od adolescencji i wczesnej dorosłości. Opisuje ją jednoczesne wyjście z zależności dzieciństwa i nieznaczne wejście w role życiowe trwałej odpowie- dzialności (Bańka, 2007, s. 56). Pozostając kategorią społecznie wykreowaną (nie opisują jej normatywne zmiany rozwojowe, ma nieokreślony status demogra- ficzny, ponieważ większość procesów życiowych dla niej istotnych ma charakter nienormatywny), w sposób zasadniczy różni się od okresu adolescencji i wcze- snej dorosłości (Wysocka, 2013, s. 77). Bardziej wydłużone przejście do dorosło- ści to konsekwencja zmian gospodarczych, przemian kulturowych oddziałujących na wiele aspektów życia, jego strukturę i przebieg (Schwartz, Cote, Arnett, 2005, s. 203). Wschodząca dorosłość stanowi następstwo problemów wynikających z ograniczeń samorealizacyjnych młodego pokolenia, zmian cywilizacyjnych, cech ponowoczesnego świata, odnosząc się również do przeobrażeń współcze- snego rynku pracy. Przejawia się w wydłużonej tranzycji do dorosłości (tzw. toż- samość prolongowana w ujęciu E. H. Eriksona), do rynku pracy, w jakościowej eksploracji Ja i eksperymentowania w trzech głównych sferach życia: w sferze miłości i związków partnerskich, w sferze pracy i jej funkcji oraz w sferze świa- topoglądu (Arnett, 2000, s. 473–474; Bańka, 2006, s. 63–64; Wysocka, 2013, s. 77–78). Podkreśla się (Brzezińska, Czub, Hejmanowski, Rękosiewicz, Kaczan, Piotrowski, 2012, s. 29), iż wkraczanie w dorosłość współcześnie cechuje coraz większe zindywidualizowanie, a przebieg tego procesu w mniejszym niż niegdyś stopniu wyznaczają oczekiwania społeczne, czyli działanie mechanizmu tzw. zegara społecznego. Znaczącymi wyznacznikami stają się osobiste preferencje i indywidualny styl życia. A. Bańka (2007, s. 58) określa ten czas mianem okresu semiautonomii – mieszanki stylu życia na własną ręką i w zależności od rodziny, jej wsparcia psychicznego i materialnego. 1 Rozwojowo jest to etap życia przypadający na okres pomiędzy 18. a 25. rokiem życia (Ar- nett, 2000, s. 469; 2006, s. 303), z możliwym przesunięciem granicy na okres 18–29 lat (Arnett, 2011, s. 255). Spotyka się również w literaturze (Bańka, 2007, s. 56) przesunięcie granic tego okresu rozwo- jowego do 30. roku życia. Rozdział 1. Dorosłość i jej różne przejawy 16 Wyłaniająca się dorosłość jest dla jednostki okresem głębokich zmian. Ak- tywność młodych ludzi koncentruje się w tym czasie na kontynuowaniu procesu edukacji, uzupełnianiu wykształcenia, zyskiwaniu pierwszych doświadczeń zawo- dowych. Pod koniec tego okresu, czyli pod koniec trzeciej dekady życia, więk- szość ludzi prezentuje już stosunkowo dobrze sprecyzowane, ustrukturalizowane cele życiowe i podejmuje decyzje o względnie trwałych następstwach dla ich ak- tualnego i przyszłego życia. Jednak osiągnięcie progu dorosłości, rozumianego jako pełnienie ról społecznych dorosłości, następuje obecnie przynajmniej o kilka lat później niż jeszcze kilkanaście lat temu (Brzezińska, Czub, Hejmanowski, Rę- kosiewicz, Kaczan, Piotrowski, 2012, s. 29). Charakterystyczne rysy koncepcji rozwojowej emerging adulthood (Arnett, 2011; Marianowska, 2013) opisywane są jako: • okres poszukiwania tożsamości (age of identity explorations) – związa- ny z kształtowaniem różnej jakości relacji interpersonalnych, rozwijaniem własnych zainteresowań odnoszących się do przyszłej pracy zawodowej, integracją osobistych doświadczeń z różnych obszarów życia, zdobywa- niem wiedzy, kształtowaniem własnego systemu wartości, aspiracji ży- ciowych i filozofii życia, łączenia wartości jednostkowych ze społecznymi oraz z jednoczesną koniecznością pozostawienia jednostce czasu oraz społecznej zgody na jej samodzielną aktywność; • okres niestabilności (age of instability) – czyli czas, w którym następuje poszukiwanie własnej drogi życiowej i towarzyszące temu zmiany, mody- fikacja planów w efekcie doświadczanych przez jednostkę rozczarowań, podejmowanie nowych wyzwań, rozszerzanie dotychczasowych aktywno- ści, poszukiwanie odpowiedniego partnera i kształtu związku, co w na- stępstwie prowadzi do pogłębionego poznania samego siebie. Dla wie- lu młodych osób obecny w tym czasie brak stabilności wiąże się jednak z odczuwanym uczuciem niepokoju; • wiek koncentracji na sobie i na własnych potrzebach (self-focused age) – dla „wschodzących dorosłych”, w konsekwencji uzyskania pełno- letności i pewnego rodzaju poczucia wolności, które towarzyszy temu faktowi, ale także w związku z byciem aktywnym zawodowo i osiągnię- ciem samodzielności finansowej, charakterystyczne jest poczucie nieza- leżności, potrzeba podejmowania samodzielnych decyzji, suwerennego rozwiązywania problemów, dylematów z obszaru życia osobistego, edu- kacji czy pracy. Obserwowana w tym czasie koncentracja na sobie nie ma charakteru negatywnego – jest typowa dla wieku, normalna, rozwojowa, naturalna i tymczasowa przed rozpoczęciem dorosłego życia. Pozwala lepiej zrozumieć siebie, dookreślić oczekiwania wobec przyszłości; • okres bycia pomiędzy (in-between) adolescencją i wczesną dorosło- ścią (age of feeling in-beteen) – ten rys charakterystyczny okresu dorosło- ści wyłaniającej się zawiera się m.in. w rezultatach badań (Arnett, 2000, 2003, 2006, 2011) ilustrujących fakt, iż większość ludzi w tej grupie wie- kowej określa się przez pryzmat bycia „w zawieszeniu” – nie czują się ani młodzieżą, ani dorosłymi. Taki obraz samooceny to efekt posługiwania się Psychospołeczne aspekty pracy... 17 kryteriami uważanymi za najważniejsze dla dorosłości: odpowiedzialności za siebie, podejmowania samodzielnych decyzji i osiągnięcia niezależno- ści finansowej. Wszystkie trzy kryteria mają charakter przyrostowy i stop- niowalny, nie pojawiają się równocześnie w tym samym czasie u wszyst- kich osób; • wiek możliwości (age of possibilities) – to dla młodych ludzi czas istot- nych nadziei i oczekiwań, możliwość eksperymentowania w różnych sfe- rach aktywności, szansa na zmianę okoliczności swojego życia i odkrywa- nie siebie. Brak zobowiązań przynależnych dorosłym pozwala na bardziej swobodne podejmowanie decyzji w kwestii miejsca zamieszkania, zna- czącej dyspozycyjności w zakresie pracy, możliwości kształcenia, poszu- kiwania partnera, z którym chcieliby stworzyć trwały związek, przyszłą ro- dzinę. Faza dorosłości wyłaniającej się stanowi zatem dla jednostki czas konieczny dla pełnego wykorzystania szans, ograniczenia przyszłych błę- dów, niewłaściwych działań i decyzji (Arnett, 2011, s. 256–257; Marianow- ska, 2013, s. 94–100). Za najbardziej generalną cechę wschodzącej dorosłości uznaje się niesta- bilność (Bańka, 2007, s. 58). Dla tego okresu charakterystyczne są także: brak wykrystalizowanego poczucia tożsamości, potrzeba eksperymentowania z „toż- samościami wielorakimi” (idealną, realną, oczekiwaną), potrzeba eksperymen- towania z rynkiem pracy i w przestrzeni geograficznej, podejmowanie zachowań ryzykownych związanych z własnym życiem, duże zapotrzebowanie na wspar- cie psychologiczne i instytucjonalne (np. doradztwo zawodowe, personalne), do- konywanie prób bilansowania własnego doświadczenia życiowego w wymiarze ponadnarodowym, transgranicznym i międzykulturowym, otwartość na nowe do- świadczenia życiowe, kulturowe, związane z pracą i przeżywaniem codzienności (Arnett, 2000, s. 473–479; Wysocka, 2013, s. 79; Bańka, 2006, s. 64; Bańka, 2007, s. 56–57). E. Wysocka (2013), dokonując empirycznej analizy zjawiska wschodzącej dorosłości, wykazała, iż zdecydowana większość z objętych badaniem studen- tów zadeklarowała „bycie dorosłymi” (67,55 ). Dominującym sposobem rozu- mienia dorosłości było traktowanie tego okresu życia w kategoriach wolności i samodzielności decyzyjnej, rzadziej – zgodnie ze statusem charakterystycznym dla wschodzącej dorosłości, czyli wolności i samodzielności decyzyjnej połączo- nej z samodzielnością materialną. Wieloaspektowe analizy wykonane w zakresie statusów tożsamościowych wobec subiektywnego poczucia bycia dorosłym po- kazały, iż integracja tożsamości wśród studentów była zdecydowana (44,16 ), stanowiąc dowód świadomego samookreślenia badanych. Porównania młodzieży ponadgimnazjalnej (okres adolescencji) i studentów (etap wschodzącej dorosło- ści) wskazywały, iż statusy tożsamościowe studentów były wyraźnie bardziej pro- rozwojowe, częściej występowała integracja tożsamości (pozytywny obraz siebie i innych ludzi) niż wśród adolescentów. W grupie studentów znacznie rzadziej (55,84 ) niż wśród adolescentów (81,22 ) ujawniały się statusy tożsamościowe dezintegrujące rozwój (Wysocka, 2013, s. 80–92). Rozdział 1. Dorosłość i jej różne przejawy 18 Badania realizowane w kierunku rozpoznania obszaru podejmowania ról społecznych, poczucia dorosłości, właściwości tożsamości na różnych etapach rozwoju (późna adolescencja, dorosłość wyłaniająca się, wczesna dorosłość) (Brzezińska, Kaczan, Piotrowski, Rękosiewicz, 2011b) objęły grupę osób w wieku 18–30 lat. Otrzymano rezultaty wskazujące, iż adolescenci (uczniowie, 18–20 lat) stanowili wysoce spójną grupę z uwagi na strukturę i charakter ról: w zdecydo- wanej większości mieszkali ze swoimi rodzicami, nie pracowali, nie mieli dzieci. Przedstawiciele dorosłości wyłaniającej się (21–28 lat, studenci) również w wyso- kim odsetku (97 ) nie realizowali roli rodzicielskiej. Osoby reprezentujące etap wczesnej dorosłości (nieuczące się, niestudiujące, 21–30 lat) w znacznej liczbie były aktywne zawodowo (84 ). Rolę rodzica podjęło 22 spośród nich. Liczba podjętych ról pozytywnie korelowała z poczuciem dorosłości. Wobec obserwo- wanego poczucia dorosłości najsłabsze cechowało adolescentów, a najwyższe osoby z okresu wczesnej dorosłości. Okres rozwoju również istotnie wiązał się z wymiarami tożsamości (Brzezińska, Kaczan, Piotrowski, Rękosiewicz, 2011b, s. 75–83). E. Wysocka (2014), poddając analizie potrzeby objętych badaniem studen- tów (czyli osób będących rozwojowo w fazie wschodzącej dorosłości), uzyska- ła triadę najistotniejszych potrzeb: przynależności i miłości (jako najważniejszej kategorii), bezpieczeństwa oraz samorealizacji. Jednocześnie zaobserwowano, iż deklarowane przez studentów jako ważne kategorie jakości życia związane są głównie ze sferą indywidualnego rozwoju i aktywności – z przekonaniem o moż- liwości aktywnego udziału w życiu, edukacji, możliwości decydowania i wyboru (30,39 ), sferą stosunków społecznych – dobrostanu społecznego, którego mia- rą była jakość relacji społecznych, rodzinnych, poczucie akceptacji i otrzymywane wsparcie społeczne (22,01 ), sferą materialną (17,88 ) – dobrostanem mate- rialnym wyznaczanym m.in. dochodem, zasobami finansowymi, stanem posia- dania, jakością miejsca zamieszkania i bezpieczeństwem socjalnym. Jako naj- mniej istotne dla objętych badaniem studentów były: sfera emocji – dobrostan emocjonalny określany przez ogólny nastrój, zdrowie psychiczne, samoocenę, przekonania (16,09 ) oraz sfera fizyczna (13,63 ) – odnosząca się do dobro- stanu fizycznego, czyli zdrowia, sprawności fizycznej, bezpieczeństwa osobistego (Wysocka, 2014, s. 249–254). 1.2. Średnia dorosłość Wiek średni jest etapem życia, kolejną fazą do przejścia, związaną ze świa- domością, że właśnie nadchodzi pewien przełom – odchodzi bowiem młodość, a nieuchronnie zbliża się starość, a za nią koniec ludzkiej egzystencji. Jest to za- tem czas adaptowania się i różnego rodzaju przewartościowań, a także przy- zwyczajania się do myśli o własnej starości (Skowrońska, 2009, s. 64). Średnia dorosłość to czas w życiu człowieka, który E. Rzechowska i M. Dacka (2014) okre- ślają jako okres transformacji i bilansów w obszarze rodziny, pracy i zadowolenia z życia, to czas znaczących zmian na różnych płaszczyznach funkcjonowania Psychospołeczne aspekty pracy... 19 człowieka, największego zróżnicowania indywidualnych ścieżek rozwoju. To rów- nież etap dwóch perspektyw: pojawiających się kryzysów, skutkujących negatyw- nymi ocenami siebie, albo odkrywaniu przez jednostkę nowych szans w swoim rozwoju (Rzechowska, Dacka, 2014, s. 369). Problematykę postaw wobec zjawiska starości, obserwowanych konsekwen- cji procesu starzenia się oraz przygotowania do starości przez reprezentantów średniej dorosłości podjęła w swoich badaniach D. Skowrońska (2009). Badaniem objęto osoby po 40. roku życia. Poddając uzyskane dane analizie ilościowej i ja- kościowej, zaobserwowano, iż dla większości badanych starość pozostawała fazą życia, kolejnym etapem do przejścia, który należy zaakceptować. Dla niektórych osób starość jawiła się jako ponura konieczność, której należy jak najdłużej unikać. Optymistyczny wariant starości (jako czas odpoczynku i swobody) założyło tylko kilka osób. Najmniej licznie reprezentowany był pogląd, że, ponieważ czasu nie da się cofnąć, starość to etap życia, który należy przyjąć z rezygnacją. W oparciu o prezentowane przez badanych deklaracje wyróżniono kilka typów działań, które respondenci chcieliby podjąć w swojej przyszłości. Kategorie te nie miały rozłącz- nego charakteru i związane były z domem, z życiem rodzinnym, z rozwijaniem zainteresowań, pasji, wiążąc się często z aktywnością umysłową, fizyczną, kul- turalną. Badani formułowali również plany odnoszące się do działalności charyta- tywnej i społecznej, z utrzymywaniem i rozwijaniem relacji międzyludzkich. Część osób zamierzała zachować kontakt z własnym zawodem, pracować, z uwagi na konieczność życiową lub prezentowaną pozytywną postawę wobec własnej ak- tywności zawodowej. Wśród czynności przygotowujących do starości respondenci skoncentrowali się przede wszystkim na utrzymywaniu dobrych relacji z bliskimi i przyjaciółmi, zabezpieczeniu finansowym, optymistycznym myśleniu o teraźniej- szości i przyszłości, pielęgnowaniu swoich zainteresowań oraz trosce o kondycję intelektualną, fizyczną i zdrowotną (Skowrońska, 2009, s. 66–74). A. Brzezińska, prezentując „psychologiczne portrety człowieka” (2015, s. 9), w periodyzacji okresu dorosłości akcentuje odwołanie się do kryterium realizacji w każdym kolejnym okresie życia innych zadań rozwojowych. Omawiany wiek średni charakteryzuje bardzo zróżnicowany zakres zadań rozwojowych. R. J. Ha- vighurst wymienia: wspomaganie dorastających dzieci tak, aby stawały się od- powiedzialnymi i szczęśliwymi dorosłymi ludźmi; osiągnięcie dojrzałej odpowie- dzialności społecznej i obywatelskiej; uzyskanie i utrzymywanie zadowalającej sprawności w pracy zawodowej; wypełnienie wolnego czasu zajęciami typowymi dla ludzi dorosłych; traktowanie małżonka(i) jak osoby; akceptowanie i dostoso- wanie się do fizjologicznych zmian wieku średniego; przystosowanie do starze- nia się rodziców (Przetacznik-Gierowska, 1996b, s. 69). Zdaniem K. Appelt (2015, s. 505) liczne zadania rozwojowe przypadające na ten okres życia są związane z wyrażaniem troski o innych (młodszych i starszych), troski o instytucje, wytwory, idee, wartości i troską o siebie. Kwestią priorytetową w fazie środkowej dorosłości pozostaje zatem znalezienie równowagi pomiędzy zadaniami „dla siebie” a za- daniami „dla innych”. Podkreśla się, iż szansą pełnego rozwoju jest osiągnięcie dynamicznej równowagi pomiędzy dawaniem z siebie a dbaniem o siebie (inwe- stowaniem w siebie, troską o własny rozwój). Rozdział 1. Dorosłość i jej różne przejawy
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Psychospołeczne aspekty życia i pracy w kontekście różnic międzypokoleniowych i polityki organizacyjnej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: