Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00444 007533 11261419 na godz. na dobę w sumie
Ptaki Polski - ebook/pdf
Ptaki Polski - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: SBM Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8059-100-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> nauki przyrodnicze
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Fascynujący świat ptaków ciągle pozostaje dla człowieka tajemnicą. Warto bliżej poznać zwyczaje skrzydlatych mieszkańców pól i lasów, by świadomie ich obserwować i zgłębiać ich naturę.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

tekst: dominik marchowski Fotografie: miłosz kowalewski zbigniew kajzer michał piekarski marcin sołowiej PTAKI POLSKI kompletna lista 450 stwierdzonych gatunków Biegusy morskie SpiS treści Wstęp 4 Obserwowanie ptaków . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 Lista ptaków Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 Topografia ptaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Wędrówki i zachowania socjalne ptaków . . . . . . . . 9 Ochrona ptaków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Układ książki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 Przegląd systematyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 przegląd gatunków 15 Lista ptaków Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 426 Gatunki stwierdzone w Polsce, lecz niezaliczone do awifauny krajowej . . . . . . . . 435 Słownik 436 indeks nazw polskich 440 indeks nazw łacińskich 442 indeks nazw angielskich 444 Literatura 446 WStęp ObSerWOWanie ptakóW Tradycja hobbystycznego obserwowania ptaków wywodzi się z Anglii, a osobę, któ- ra się tym zajmuje, określa się mianem bir- dwatcher . Liczbę birdwatcherów szacuje się obecnie na około 4 miliony osób . Moda na tę formę spędzania wolnego czasu trafiła również do Polski, zaproponowano nawet wprowadzenie jednowyrazowej polskoję- zycznej nazwy określającej obserwatora ptaków – ptasiarz . Liczba osób zaintere- sowanych obserwowaniem ptaków cią- gle rośnie, a skala tego zjawiska obrazuje, jak interesującym zajęciem może być po- znawanie zachowań i zwyczajów naszych skrzydlatych sąsiadów . Wielu ptasiarzy stawia sobie za cel za- obserwowanie jak największej liczby ga- tunków . Najwięksi zapaleńcy tworzą swo- je życiowe listy, które w Europie klasyfi- kuje się najczęściej na trzy kategorie: lista ptaków widzianych w kraju, lista ptaków widzianych w Palearktyce Zachodniej i li- sta światowa . Dla niektórych ptasiarzy odhaczanie kolejnych gatunków staje się obsesją – bacznie śledzą informacje, kto i gdzie zaobserwował ptaka, którego jesz- cze nie widzieli, by czym prędzej poje- chać i odznaczyć nowy gatunek na swojej liście . W skrajnych przypadkach ptasiarze z Wielkiej Brytanii czy Holandii, gdy do- wiedzą się o pojawieniu się jakiegoś uni- katu na drugim końcu Europy, porzucają wszystkie bieżące zajęcia, by jak najszyb- ciej udać się w tamto miejsce i zobaczyć ptaka . Na określenie tego zjawiska stwo- rzono nawet angielskie określenie twit- ching, a osoba, która w ten sposób działa, to twitcher . Rekordziści zaobserwowali na terenie Polski nawet 335, a w Palearkty- ce Zachodniej nawet 800 gatunków . Skalę tego zjawiska społecznego dobrze obra- zuje komedia Wielki rok (tytuł oryginału: The Big Year) z 2011 roku, ze Steve’em Martinem, Jackiem Blackiem i Owenem Wilsonem w rolach głównych . Film uka- zuje rywalizację trzech najlepszych ptasia- rzy w Stanach Zjednoczonych . Rozgrywka polega na zaobserwowaniu jak największej liczby gatunków na terenie kraju w ciągu roku . Ta pozornie błaha i lekka komedia unaocznia, jak dużym uzależnieniem staje się dla niektórych obserwatorów „zalicza- nie” kolejnych gatunków . Obsesyjna chęć bycia najlepszym i niezdrowa rywalizacja wpływają bowiem negatywnie na relacje rodzinne bohaterów filmu . Spośród 451 gatunków ptaków od- notowanych w Polsce, regularnie można Mewa różowa, gatunek wyjątkowo pojawiający się w Polsce 4 obserwować około 250 taksonów . Tak duża dysproporcja pomiędzy liczbą gatun- ków ogólnie stwierdzonych a tych wystę- pujących regularnie wynika z dużej mo- bilności tej grupy zwierząt . Co roku do Polski przylatują bardzo rzadkie taksony z różnych stron świata . Niektóre gatunki zdarzają się każdego roku w liczbie kilku lub kilkunastu osobników, jak np . mewa trójpalczasta, bernikla rdzawoszyja lub biegus morski, inne zalatują tylko wyjąt- kowo, jak np . mewa różowa lub cyranka modroskrzydła . Jest również grupa gatun- ków widzianych tylko raz, np . białorzytka saharyjska lub trznadel złotobrewy . Przy- czyny pojawiania się ptaków poza areałem występowania są różne, najczęściej wiążą się z anomaliami pogodowymi lub pomyle- niem kursu podczas migracji . Oprócz głównego zadania tej publikacji, jakim jest przedstawienie i zilustrowanie wszystkich gatunków ptaków w Polsce, jej celem jest również zachęcenie do czynne- go spędzania czasu na obserwacji ptaków tych wszystkich, którzy dotąd się tym nie zajmowali . Nie trzeba od razu zostawać twitcherem – wystarczy poprzestać na ob- serwacji ptaków w swoim ogrodzie lub najbliższym sąsiedztwie domu . Ptaki są naj- lepiej zauważalną częścią natury, są wszę- dzie, widoczne z kuchni, z okna w biurze, z samochodu na autostradzie . Warto od- naleźć radość w obserwacji zachowań pta- ków w najbliższym otoczeniu, na przykład przy karmniku lub podczas toków . Od czego zacząć? Przygoda z obserwowaniem ptaków roz- poczyna się zwykle tak samo – zwracamy uwagę na nieznanego ptaka i, kierując się ciekawością, dowiadujemy się, co to za ga- tunek . Tego typu działanie jest fachowo na- zywane identyfikacją lub też oznaczaniem gatunku . By prawidłowo zidentyfikować gatunek, trzeba znać jego cechy diagno- styczne, czyli zestaw kilku charaktery- stycznych własności ptaka, na podstawie których można przyporządkować go do konkretnego gatunku . Przykładowo, cechy diagnostyczne dorosłego łabędzia niemego to pomarańczowoczerwony dziób z czar- ną naroślą oraz białe upierzenie . Do ama- torskiej obserwacji ptaków w terenie nie trzeba kupować skomplikowanego i kosz- townego sprzętu . Potrzebne jednak będą lornetka oraz przewodnik do rozpozna- wania ptaków, np . taki jak niniejsza książka . Etyka obserwowania ptaków Podczas obserwacji ptaków bezpieczeń- stwo zwierząt powinno być zawsze naj- ważniejsze i niech pozostaje podstawową zasadą podczas wypraw terenowych . Pró- by zbyt bliskiego podchodzenia do gniaz- da, by zobaczyć jaja lub pisklęta, mogą być zgubne dla ptaków, gdyż w ten spo- sób można wskazać drogę drapieżnikom . Zbyt długa obecność człowieka przy gnieź- dzie może spowodować jego opuszcze- nie przez ptaki dorosłe . Wyrośnięte, ale jeszcze nielotne młode mogą wyskakiwać z gniazda, narażając się na obrażenia lub ataki drapieżników . Warto więc dla dobra ptaków powstrzymać ciekawość i obcho- dzić z daleka miejsca, gdzie gniazdują . Nie zawsze można jednak uniknąć pło- szenia zwierząt – czasem przypadkowo na- trafia się np . na kolonię lęgową brzegówek na skarpie, gniazdo czajki lub skowronka na polu . Nie należy wtedy zbliżać się do gniazda, by zobaczyć jaja lub pisklęta, ani podnosić ich z gniazd . Najlepiej jak naj- szybciej oddalić się od gniazda lub kolonii, nie wywołując niepotrzebnej paniki wśród ptaków . Można udokumentować obserwa- cję fotografią, a informację o niej zapisać w notatniku . Zasady etyki dotyczą również fotogra- fowania ptaków – niedopuszczalne jest długotrwałe wyczekiwanie przy gnieździe na powrót ptaków dorosłych w celu zro- bienia dobrego zdjęcia . Wiąże się to ze zwiększeniem ryzyka utraty lęgu, a tym sa- mym przyczynia się do spadku liczebności lokalnej populacji . Sprzęt optyczny Podstawowym sprzętem optycznym pod- czas obserwacji ptaków jest lornetka . Naj- tańsze kosztują kilkadziesiąt złotych, a cał- kiem dobre modele można już nabyć za 250–500 złotych . Za wysokiej klasy lor- netkę, jakich używają profesjonaliści, trze- ba zapłacić około 1500 złotych, natomiast najdroższe egzemplarze kosztują nawet 10 tysięcy złotych . Najlepiej wybrać małą i lekką lornet- kę, by nie utrudniała przemieszczania się w terenie . Najczęściej używa się kompak- towych lornetek dachowo-pryzmatowych wstęp Luneta jest bardzo przydatnym sprzętem optycznym podczas obserwowania ptaków, ponieważ zapewnia stabilny obraz i możliwość dostrzeżenia detali upierzenia o wymiarach około 15 x 12 centymetrów i  wadze około 800 gramów . Optymal- ne powiększenie takiej lornetki to 10 x, a średnica obiektywu 40–50 milimetrów . Takie parametry sprawiają, że lornetki można używać wszędzie . Większe po- większenie ogranicza pole widzenia, a co za tym idzie, istnieje mniejsze prawdo- podobieństwo zauważenia ptaka w lesie . Przy mniejszym powiększeniu pojawią się z kolei trudności z dostrzeżeniem cech diagnostycznych u ptaków obserwowa- nych w otwartej przestrzeni . Im większe powiększenie i mniejsza średnica obiekty- wu, tym mniejsze pole widzenia i mniejsza jasność obrazu, i odwrotnie – im mniejsze powiększenie i większa średnica obiekty- wu, tym większe pole widzenia i większa jasność obrazu . Luneta nie jest sprzętem bezwzględ- nie koniecznym, ale komfort obserwacji sprawia, że wielu ptasiarzy decyduje się na jej zakup . Luneta to również atrybut etycznego ptasiarza, przez nią można bo- wiem bez specjalnego płoszenia ptaków obserwować je w naturalnym środowi- sku, przy czym detale upierzenia są kilku- krotnie lepiej widoczne niż przez lornet- kę . Tego typu sprzęt przydaje się przede wszystkim na terenach otwartych – polach albo dużych zbiornikach wodnych . Daje na przykład możliwość obserwowania stada gęsi żerujących na polu albo dostrzeżenia nura lub alki podczas obserwacji morskich . Zwykle lunety mają zmienne powiększenie z tzw . zoomem od 20 x do 60 x, a śred- nica obiektywu waha się od około 60 do 90 milimetrów . W przypadku użycia lunety konieczny jest statyw, najlepiej solidny – im cięższy statyw, tym obraz w lunecie jest bardziej stabilny . Przy wyborze statywu na- leży jednak brać pod uwagę również to, że sprzęt będzie zabierany w teren, nie może więc być zbyt duży i ciężki . Notatnik ornitologiczny Praktycznym i pożytecznym zwyczajem jest prowadzenie notatek ornitologicz- nych . Najłatwiej rejestrować i archiwizo- wać dane ornitologiczne przez zapisywa- nie ich w notatniku . Można wykonywać to w następujący sposób: na górze stro- ny zapisuje się datę oraz miejsce, można zanotować również warunki pogodowe, np . wiatr słaby zachodni, zachmurzenie 50 , temperatura 12°C . Następnie notu- je się po kolei wszystkie gatunki, które zo- stały zaobserwowane oraz ich liczebność (w przypadku kilkukrotnej obserwacji tego samego gatunku można odnotować go w następujący sposób: śmieszka 1, 3, 4, 1 itd ., a pod koniec wyprawy zsumować li- czebność) . W przypadku obserwacji ptaka trudnego do rozpoznania można załączyć jego opis, zdjęcie dokumentacyjne lub wy- konać rysunek . Na takim schematycznym rysunku często łatwiej zobrazować do- strzeżone charakterystyczne szczegóły niż w precyzyjnym opisie . Większość ptasiarzy prowadzi notat- nik na własne potrzeby, by pamiętać, jakie gatunki i gdzie widzieli . Notatki mogą jed- nak stać się również użytecznym wkładem w ornitologiczną wiedzę o regionie, w któ- rym są prowadzone obserwacje . Warto za- rejestrować się w jednej z kartotek ornito- logicznych, by zamieszczać w niej niektóre obserwacje z własnego notatnika . Dostępne źródła informacji Przewodniki to obok lornetki podstawo- we narzędzia służące do identyfikacji pta- ków . Powstało wiele publikacji ornitolo- gicznych, reprezentujących różny poziom merytoryczny . Można wyróżnić dwa typy przewodników: przewodniki ze zdjęcia- mi oraz z rysunkami . Jedne i drugie mają swoje zalety, dlatego poleca się nabycie obu typów . Zdjęcia ptaków pokazują po- szczególne gatunki w swobodnych pozach i w naturalnym środowisku, dlatego dla początkujących ptasiarzy takie publikacje mogą być najbardziej pomocne . Na pod- stawie zdjęć łatwo rozpoznać charakte- rystyczne ptaki, takie jak dudek, sójka lub ohar . Dla obserwatorów bardziej za- awansowanych niezbędny będzie również przewodnik z dokładnymi rysunkami pta- ków, gdzie w jednakowych pozach przed- stawione są gatunki bardzo do siebie po- dobne, które można odróżnić tylko na podstawie drobnych detali . Przykładami grup ptaków trudnych do odróżnienia są świergotki, świstunki, wydrzyki i niektóre gatunki mew . Ważnym źródłem informacji o ptakach są ich głosy . Często niemal identyczne z wyglądu gatunki bardzo łatwo rozpozna- je się na podstawie śpiewu – przykładem mogą być piecuszek i pierwiosnek albo sikora uboga i czarnogłówka . Na płytach CD lub w Internecie dostępne są nagrania głosów wszystkich ptaków, które można obserwować w Polsce . Umiejętność iden- tyfikacji ptaka po dźwiękach, jakie wydaje, jest szczególnie przydatna w przypadku rozpoznawania ptaków skrytych i noc- nych, takich jak sowy, wodnik lub derkacz . W środowisku leśnym nawet w ciągu dnia w sezonie lęgowym wytrawny ornitolog rozpoznaje większość gatunków ptaków tylko po głosie . Przydatnym narzędziem w terenie jest dyktafon z odpowiednio czułym mikrofonem, na który można na- grać nieznany głos ptaka, by potem po- równać samodzielnie z innymi nagraniami lub zaczerpnąć pomocy eksperta . Informacji na temat ptaków oraz osób zajmujących się ich badaniem i ochroną można również szukać na stronach inter- netowych . Każdy region Polski ma przynaj- mniej jedną pozarządową organizację zaj- mującą się ochroną lub badaniem ptaków . Na Pomorzu Zachodnim jest to Zachod- niopomorskie Towarzystwo Przyrodnicze, na Pomorzu Gdańskim Grupa Badawcza Ptaków Wodnych KULING i Stowarzysze- nie Obserwatorów Ptaków Wędrownych DRAPOLICZ, w południowo-wschodniej Polsce Lubelskie Towarzystwo Ornitolo- giczne i Mazowiecko-Świętokrzyskie To- warzystwo Ornitologiczne . Istnieją rów- nież organizacje, które obszarem działania obejmują całą Polskę, jak Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków . Wystar- czy zerknąć na ich strony internetowe, by zorientować się, jaki jest profil ich działal- ności, nawiązać z nimi kontakt lub przyłą- czyć się do organizowanych przez nie akcji ornitologicznych . Także ornitolodzy amatorzy, którzy nabyli już pewną wiedzę na temat pta- ków, mogą stać się źródłem cennych in- formacji dla ośrodków zajmujących się badaniem ptaków . W niektórych regio- nach powstały kartoteki ornitologiczne służące do zbierania informacji o ptakach 5 wstęp danego regionu . Przykładem takiego re- gionalnego systemu gromadzenia danych o wybranych gatunkach ptaków jest Po- morska Kartoteka Ornitologiczna . Sys- tem dysponuje stroną internetową, na której po zarejestrowaniu można wpro- wadzać do bazy interesujące obserwacje z okolicy . Takie dane są później wykorzy- stywane do publikacji monograficznych, czyli obszernych opracowań książkowych opisujących rozmieszczenie i liczebność wszystkich gatunków ptaków na dużym obszarze, w tym przypadku na Pomorzu . Istnieją również systemy zbierające dane dla obszaru całego kraju, są to np . Polska Kartoteka Przyrodnicza i Awibaza . Ważną gałęzią ornitologii są obserwa- cje ptaków rzadkich, choć takie stwier- dzenia nie zdarzają się często . Instytucją, która w Polsce zajmuje się gromadzeniem danych i  weryfikacją obserwacji gatun- ków rzadkich jest Komisja Faunistyczna Polskiego Towarzystwa Zoologicznego . Komisja jest członkiem Asocjacji Euro- pejskich Komisji Rzadkości (Association of European Records and Rarities Committees – AERC) i utrzymuje stały kontakt z zagra- nicznymi rzeczoznawcami . Każdą niepew- ną obserwację warto więc skonsultować z kimś bardziej doświadczonym . Gdy za- obserwowany ptak okaże się gatunkiem, którego pojawy lub gniazdowanie intere- sują Komisję Faunistyczną, należy wypełnić specjalny formularz i przesłać, najlepiej wraz z  dokumentacją fotograficzną lub fonograficzną . Listę rzadkich gatunków, o których zbiera się informacje, można znaleźć na stronach Komisji . Oprócz tego istnieje bardziej rozbudowany portal, pro- wadzony przez część członków Komisji – clanga .com, w którym na bieżąco są za- mieszczane informacje oraz zdjęcia i na- grania głosów ptaków zaliczanych do ga- tunków rzadkich . LiSta ptakóW pOLSki Według stanu na dzień 15 czerwca 2015 roku w Polsce odnotowano 451 gatun- ków ptaków, do których zaliczono za- równo ptaki lęgowe, przelotne, zalatu- jące sporadycznie, a także stwierdzone tylko jeden raz . Gatunki uwzględnione na liście ptaków krajowych to zarówno te współcześnie obserwowane w stanie dzikim, gatunki występujące w  Polsce dawniej (mające tzw . status dawny), jak i gatunki introdukowane przez człowie- ka, które utworzyły samodzielnie utrzy- mujące się populacje . Klasyfikacją ptaków i zaliczaniem ich do awifauny krajowej zajmuje się Komisja Faunistyczna Polskie- go Towarzystwa Zoologicznego (w skró- cie: KF PTZool), która jest najbardziej wiarygodnym źródłem informacji na te- mat liczby gatunków ptaków w Polsce oraz ich statusu . Członkowie KF PTZool zbierają również dane dotyczące ptaków niekwalifikowanych jako gatunki krajowe, czyli takich, które uciekły z niewoli i nie utworzyły samodzielnych populacji . Ni- niejsza publikacja to ilustrowana fotogra- fiami lista wszystkich do tej pory stwier- dzonych w kraju gatunków ptaków . Na końcu książki załączono dodatkowo ta- belę z gatunkami stwierdzonymi w Polsce i zaakceptowanymi przez KF PTZool . Jest to lista gatunków (tzw . checklist) w for- mie tabeli z  możliwością zaznaczenia tych widzianych przez danego obserwa- tora . Na końcu znajduje się również lista gatunków stwierdzonych w Polsce, ale niezakwalifikowanych jako ptaki krajowe według kryteriów KF PTZool . Definicja gatunku Gatunek jest podstawową jednostką tak- sonomiczną, jednak ze względu na burz- liwie rozwijającą się wiedzę na temat po- krewieństwa poszczególnych taksonów jego definicja nie jest tak oczywista . Gatun- ki łączą się w wyższe pozycje w układzie hierarchicznym – rodzaje, te z kolei w ro- dziny, które łączą się w rzędy itd . Jednost- kami niższymi niż gatunek są podgatunki – jeśli występują w obrębie gatunku, moż- na mówić o gatunku politypowym, a gdy w  obrębie gatunku nie wyodrębniono podgatunków – o gatunku monotypowym . Podgatunki mogą mieć jeszcze różne niż- sze hierarchicznie odmiany i formy . Podczas obserwacji ptaków najczęściej łatwo zaklasyfikować danego osobnika do odpowiedniego gatunku dzięki specyficz- nym cechom identyfikacyjnym . W kwestii teoretycznej zdefiniowanie gatunku nie jest jednak wcale takie proste . Według najbardziej uproszczonej teorii gatunkiem nazywa się zbiór osobników mających po- dobne cechy, swobodnie krzyżujących się i wydających płodne potomstwo . Jest to jednak bardzo nieścisła definicja, zawiera bowiem liczne wyjątki, przez które czę- sto powstają trudności z zakwalifikowa- niem lub wykluczeniem danego osobnika Po lewej: myszołów Buteo buteo, po prawej: pustułka Falco tinnunculus . Do niedawna oba gatunki zbliżone do siebie wyglądem znajdowały się w jednym rzędzie – Accipitriformes, obecnie, po analizie genetycznej, należą do odległych od siebie rzędów: Accipitiformes i Falconiformes . 6 wstęp Po lewej: batalion Calidris pugnax, po prawej: biegus malutki Calidris minuta . Do niedawna oba gatunki należały do różnych rodzajów, batalion do rodzaju Philomachus, a biegus malutki do rodzaju Calidris, obecnie, po przeprowadzeniu badań genetycznych, oba gatunki mimo wyraźnych różnic w wyglądzie należą do jednego rodzaju Calidris . z  konkretnego gatunku ze względu na zmienność cech populacji . Nowsza defini- cja opublikowana przez profesora Ernsta Mayra w 1982 roku wskazuje, że gatu- nek to wspólnota rozrodcza populacji, izolowana rozrodczo od innych wspólnot i zajmująca określoną niszę ekologiczną . Podejście Mayra zakłada więc, że poszcze- gólne osobniki z blisko spokrewnionych wspólnot uznanych za osobne gatunki mogą się krzyżować, tworząc potencjal- nie płodne potomstwo, co rzeczywiście w przyrodzie się zdarza . Nie jest to wciąż jednak definicja doskonała, gdyż dopusz- cza różne jej interpretacje przez naukow- ców, czego wynikiem są różniące się mię- dzy sobą listy gatunków i zróżnicowane nazewnictwo . Różnice te, choć często są polem zaciekłych debat naukowych, nie są znaczące i dla przeciętnego obserwatora przyrody pozostają bez większego znacze- nia . W niniejszej publikacji za źródło sys- tematyki ptaków krajowych przyjęto listę zaproponowaną przez profesora Tadeusza Stawarczyka, przewodniczącego sekcji or- nitologicznej KF PTZool . Systematyka Ostatnie lata obfitują w znaczące zmiany systematyki ptaków na świecie . Tradycyj- na taksonomia, której źródła sięgają po- glądów głoszonych przez Arystotelesa, opierała się głównie na podobieństwach w fenotypie ptaków, co w bardzo ogól- nym ujęciu jest zbieżne również z rze- czywistym pokrewieństwem gatunków . Biorąc za przykład dwa gatunki: myszo- łowa i myszołowa włochatego, na pod- stawie ich cech zewnętrznych można stwierdzić, że są to gatunki blisko ze sobą spokrewnione – należą do tego samego rzędu: szponiaste Accipitriformes, rodziny – jastrzębiowate Accipitridae, a nawet do tego samego rodzaju – Buteo . Zarówno w tradycyjnej, jak i najnowszej taksonomii nic się nie zmieniło . Dzięki coraz doskonalszym analizom genetycznym możliwe jest dowiedzenie faktycznego pokrewieństwa, co czasem bywa zaskakujące – okazuje się bowiem, że gatunki o zbliżonym do siebie fenotypie (cechach zewnętrznych) są bardzo od sie- bie oddalone genetycznie, co oznacza, że wyewoluowały z odległych od siebie takso- nów . Zjawisko podobieństwa zewnętrzne- go gatunków niespokrewnionych ze sobą nazywa się konwergencją . W takim przy- padku ewolucja przebiegała w dwóch od- ległych od siebie rejonach świata, jednak gatunki zajmowały zbliżone nisze ekolo- giczne . Dzięki temu przystosowywały się do podobnych warunków, czego efektem było wykształcenie dwóch taksonów po- dobnych do siebie z wyglądu, ale ze sobą niespokrewnionych . Tego typu zjawisko występuje w przypadku myszołowa i pu- stułki – dwóch powszechnych drapieżni- ków . Tak jak pomiędzy myszołowami, mię- dzy tymi gatunkami można dopatrzyć się podobieństw morfologicznych (np . zakrzy- wiony dziób, szpony) i według tych cech przypisać je do grupy gatunków blisko ze sobą spokrewnionych . W dotychczasowej taksonomii pustułkę i myszołowa zalicza- no do rzędu szponiastych Accipitriformes . Jednak najnowsze badania dowiodły, że sokoły, do których zalicza się pustułkę, są bardzo odległe genetycznie od reszty szpo- niastych . Grupa ta wywodzi się z tzw . au- stralijskiej radiacji ptaków lądowych, co oznacza, że współcześnie żyjące sokoły, pa- pugi oraz wszystkie ptaki wróblowe ewolu- owały w odosobnieniu i są ze sobą dość bli- sko spokrewnione . Natomiast reszta szpo- niastych ewoluowała w obejmującej dużą grupę współcześnie żyjących ptaków afry- kańskiej radiacji ptaków lądowych, do której również należą między innymi sowy i dzię- cioły . Pustułka jest więc bliżej spokrewnio- na z wróblem niż z myszołowem, a myszo- łów jest bliżej spokrewniony np . z dzięcio- łem dużym niż z pustułką . Z drugiej strony gatunki różniące się wyglądem kwalifikowane były do osob- nych grup systematycznych, a po analizie genomu okazało się, że są bardzo blisko ze sobą spokrewnione . Tak jest na przykład w przypadku dwóch różniących się wyglą- dem ptaków: bataliona i biegusa malutkie- go, dawniej kwalifikowanych do dwóch od- dzielnych rodzajów Philomachus i Calidris . Ze względu na pokrewieństwo genetyczne gatunki te zostały obecnie zaklasyfikowane do jednej grupy – Calidris . Z uwagi na zdolność ptaków do lotu i  dużą mobilność poszczególne gatunki mogą łatwo zasiedlać obszary Ziemi odległe od miejsc, w których ewoluowały . Utrudnia to prace systematykom, gdyż gatunki, które wyewoluowały w różnych miejscach świa- ta są obecnie rozprzestrzenione na całym globie . Uniemożliwia to wykorzystywa- nie stosowanej na przykład u ssaków po- szlaki dotyczącej pokrewieństwa, jaką jest miejsce występowania gatunków . Badania genetyczne weryfikują dotychczasowe fe- notypowe przypisywanie poszczególnych taksonów do gatunków lub podgatunków, niektóre podgatunki stają się nowymi ga- tunkami, jak np . iberyjski dzięcioł zielony Picus sharpei, który do tej pory był podga- tunkiem dzięcioła zielonego, a inne gatun- ki znikają (zostają zdegradowane do rangi podgatunku), jak np . sokół berberyjski, któ- ry z uwagi na bliskie pokrewieństwo stał się podgatunkiem sokoła wędrownego (Falco peregrinus pelegrinoides) . W Polsce przed- stawienia nowej systematyki ptaków pod- jął się profesor Tadeusz Stawarczyk z Mu- zeum Przyrodniczego Uniwersytetu Wro- cławskiego i opublikował w piśmie „Ornis Polonica” artykuł: Aktualizacja systematyki i taksonomii ptaków krajowych . W artyku- le wskazał m .in . na to, że mimo iż zapro- ponowana przez niego lista jest najbardziej aktualną wersją systematyki ptaków, ciągle zawiera słabiej udokumentowane punkty, co zapewne w najbliższej przyszłości bę- dzie skutkować dalszymi zmianami i aktu- alizacjami . W niniejszej książce posłużono się najnowszą dostępną wersją systematyki ptaków opublikowaną w wyżej wspomnia- nym artykule oraz dostępną na stronie in- ternetowej KF PTZool . 7 wstęp tOpOgrafia ptaka zimno, jego sylwetka jest jakby napuszona, grubsza – rozprężona warstwa puchowa chroni ptaka przed utratą ciepła, tworząc grubą izolację . Pióra konturowe pełnią różne funkcje – poza rolą pokrywową, są również lotkami i sterówkami . Lotki to duże i mocne pióra, które ptak wykorzystuje do latania . Z kolei na jego ogonie znajdują się sterówki, któ- rych rolą jest sterowanie oraz hamowanie podczas lotu i lądowania . Różne sylwetki tego samego gatunku w zależności od układu piór konturowych . A: śmieszka napuszona, B: ten sam ptak ze spłaszczoną warstwą puchową A Pióro puchowe Pióro konturowe B Rozpoznawanie ptaków w terenie, zwłasz- cza gatunków bardzo podobnych, opiera się na cechach diagnostycznych . Niektóre ptaki, jak łabędź niemy, samiec krzyżówki, zimorodek lub sierpówka, identyfikuje się od razu, jednak w przypadku gatunków mniej charakterystycznych trzeba zagłębić się w opis kształtu, cech morfologicznych, elementów upierzenia lub poszczególnych fragmentów skrzydła, by odpowiednio je rozpoznać . Zrozumienie opisów ułatwi poznanie nazewnictwa poszczególnych części ptaka, czyli jego topografii . Ptaki pokryte są piórami i opis wyglądu ptaka będzie dotyczył przede wszystkim jego upierzenia . Pióra ptaka pod wzglę- dem struktury dzieli się na pióra pucho- we i konturowe . Ptaki młode pokryte są w całości piórami puchowymi, z wiekiem zaś wyrastają im pióra konturowe, które ostatecznie pokrywają całą powierzch- nię ciała, nadając ptakom ich kształt . Pió- ra puchowe mają za zadanie utrzymywać ciepło, natomiast pióra konturowe pełnią wiele różnych funkcji . U dorosłego ptaka pióra puchowe wy- rastają tuż przy ciele, natomiast pióra kon- turowe tworzą warstwę zewnętrzną przy- krywającą puch . Dzięki wykorzystaniu wy- dzieliny z gruczołu kuprowego, którą ptak rozprowadza dziobem, pióra pokrywo- we stają się nieprzemakalne . Każde z piór konturowych wyposażone jest w mięsień, dzięki któremu ptak może sprężać i roz- prężać warstwę puchową . Ten mechanizm sprawia, że przy wysokich temperaturach ptak wydaje się smuklejszy – warstwa puchowa jest spłaszczona, a gdy robi się Budowa skrzydła, strona wierzchnia duże pokrywy małe pokrywy skrzydełko średnie pokrywy barkówki pokrywy I rzędu lotki I rzędu lotki II rzędu lotki III rzędu 8 wstęp Budowa ptaka WędróWki i zachOWania SOcjaLne ptakóW Wędrówki Wędrówki ptaków to fenomen w  kró- lestwie zwierząt, ponieważ powszechna zdolność do lotu tej grupy sprawia, że są organizmami najbardziej mobilnymi . Nie- które gatunki w ciągu życia mogą kilkadzie- siąt razy okrążyć kulę ziemską – podczas regularnych dalekodystansowych wędró- wek, jak rybitwa popielata, która gniazdu- je w Arktyce, a zimuje na wodach wokół Antarktydy, lub też prowadząc pelagiczny tryb życia i przemierzając ogromne prze- strzenie oceanów, jak burzyk szary . Inne gatunki przyjęły strategię osiadłego try- bu życia (np .  większość dzięciołów lub sów), ale także wśród tych grup znajdują się gatunki migrujące, jak należący do rzę- du dzięciołowych krętogłów, który zimu- je w tropikalnej Afryce, a spośród sów regularne wędrówki odbywają syczek, uszatka i uszatka błotna . Niektóre gatun- ki przemieszczają się nieregularnie, pozo- stając ptakami osiadłymi, a tylko w przy- padku braku pokarmu na danym obszarze, zwykle zimą albo podczas długotrwałych susz, zmieniają tryb na nomadyczny, cza- sem migrując na znaczne odległości . Tego typu ptaki to gatunki inwazyjne . Zalicza- ją się do nich np . łuskowiec i pustynnik . Inne gatunki lub większe grupy systema- tyczne są typowo migrujące – ich obszary lęgowe znajdują się daleko od obszarów zimowisk . Do takich migrantów daleko- dystansowych zalicza się ptaki siewkowe, spośród których wiele gatunków gniazduje daleko w syberyjskiej tundrze lub tajdze, a zimuje na półkuli południowej . W Polsce można je obserwować podczas przelotu jesiennego latem oraz wiosną, gdy wra- cają na tereny lęgowe . Należący do rzę- du siewkowych szlamnik jest rekordzistą w jednorazowym pokonaniu największe- go dystansu – jeden z osobników przele- ciał bez przystanku 11 680 kilometrów w ciągu 197 godzin . Inny mały siewkowy, płatkonóg szydłodzioby, również odby- wa dalekie wędrówki: ptaki gniazdujące w Arktyce migrują na oddalone o tysiące kilometrów bogate w plankton obszary upwellingu położone na oceanach w oko- licach archipelagu Galapagos i na Oceanie Indyjskim na południe od Półwyspu Arab- skiego . Z kolei ptaki należące do grupy mi- grantów krótkodystansowych to te, które często przyjmują mieszaną strategię – naj- częściej populacje zajmujące zimniejsze regiony wędrują w strony cieplejsze, a wy- stępujące na południu areału są osiadłe; taka strategia jest charakterystyczna dla łuszczakowatych . U ptaków gniazdujących w rejonach górskich występuje z kolei zja- wisko wędrówki pionowej, które charak- teryzuje się przemieszczaniem się ptaków gniazdujących w wyższych partiach gór na zimę w niższe piętra; ta strategia jest cha- rakterystyczna między innymi dla pomur- nika, siwerniaka i śnieżki . Zachowanie socjalne Ptaki to z reguły towarzyskie stworzenia, choć i w tej dziedzinie są wyjątki . W dro- dze ewolucji wykształciły cały szereg wzorów zachowań, a dziedziny naukowe, które zajmują się tą tematyką, to socjo- biologia, ekologia behawioralna i etologia . Do ptaków samotnych, tzn . niełączących się w grupy i stada, należy m .in . puchacz, którego jedyne zachowania socjalne pole- gają na łączeniu się w pary w celu odbycia lęgów . Innym przykładem samotników są nury, które po odbyciu lęgów widywane są zwykle samotnie, choć w miejscach zasob- nych w pokarm (ryby) można w jednym miejscu obserwować wiele osobników . Większość gatunków ptaków na pew- nym etapie cyklu rocznego wykazuje mniej lub bardziej skomplikowane zacho- wania socjalne, które wynikają ze sku- tecznej strategii przystosowania do pa- nujących warunków . Zbieranie się w sta- da w celu lepszej ochrony przed atakiem drapieżników jest dobrze znanym zjawi- skiem w świecie ptaków, dzięki temu bo- wiem zagrożenie jest szybko wykrywal- ne i ptaki równie szybko na nie reagują . Tworzenie dużych kolonii lęgowych przez 9 wstęp drapieżnika może być bowiem szybko usłyszany i ptaki mają szansę uciec . Inną formą ochrony przed drapieżni- kiem jest atak . W okresie lęgowym czę- sto obserwuje się mniejsze ptaki atakują- ce większego, np . czajka odgania błotniaka stawowego, drobne ptaki wróblowe ata- kują puszczyka . Najczęściej nie dochodzi do fizycznej konfrontacji, a mniejsze ptaki jedynie wykorzystują przewagę w zwinno- ści i nękają intruza, wydając odgłosy niepo- koju i blisko do niego podlatując . Często jest to strategia skuteczna i w wielu wy- padkach drapieżnik rezygnuje z ataku na gniazdo lub młode . Bardziej spektakular- ną formą takiej ochrony są kolonie lęgowe mew i rybitw . Gdy w pobliżu kolonii poja- wi się wrona lub bielik, dziesiątki lub setki mew i rybitw atakują wroga, który szybko rezygnuje i się oddala . Kolonie mew i ry- bitw są również wykorzystywane przez inne gatunki, ponieważ stanowią bezpiecz- ne miejsce lęgowe dla kaczek, gęsi, perko- zów i ptaków siewkowych . Taka strategia jest określana efektem kolonii . Inną formą zachowań socjalnych jest kooperacja podczas żerowania, obserwo- wana na przykład u rybożernych ptaków wodnych, jak kormorany, głuptaki lub pe- likany – te ostatnie łowią ryby nagonione przez oddzielną grupę ptaków, które pło- szą ryby do płytszych zatoczek . Stado odpoczywających czapli siwych ptaki morskie (np . alkowate) sprawia, że są lepiej chronione przed drapieżnikami w okresie lęgowym, gdy z uwagi na poja- wienie się na lądzie na otwartej bezdrzew- nej przestrzeni są bardziej narażone na ataki . Poza okresem lęgowym, który spę- dzają na pełnym morzu, już nie tworzą takich skupień, gdyż szansa zaatakowania zdrowego ptaka alkowatego przez dra- pieżnika jest niewielka . Inne gatunki, jak drobne ptaki wróblowe, gniazdują w poje- dynczych parach, a gniazdo ukrywają w gę- stym krzewie – np . makolągwa jest mniej narażona na atak w okresie lęgowym, pod- czas gdy po okresie lęgowym żeruje na otwartych polach, więc łączy się w duże stada, czasem wielogatunkowe, dzięki cze- mu ptaki szybko alarmują o zagrożeniu . Głosy alarmowe u niektórych gatunków są skomplikowane i odnoszą się do róż- nych form zagrożenia (inne dla zagrożenia z powietrza, drapieżnika naziemnego i dla człowieka) . Ochrona przed drapieżnikami spowo- dowała, że ptaki wykształciły specyficzny rodzaj zachowania w okresie wędrówek i zimowania – niektóre gatunki groma- dzą się na noclegowiska . Noc dla ptaków dziennych to okres szczególnie niebez- pieczny, na noclegowiska wybierają zatem lokalizacje, w których czują się bezpiecz- ne . W okresie migracji wieczorem moż- na obserwować, jak gromadzą się w miej- scach noclegu, np . gęsi nocują na wodzie, żurawie na podmokłych terenach z płytką wodą, a dymówki, brzegówki, pliszki żół- te i szpaki – w trzcinach . Takie miejsca są wybierane nie bez przyczyny: plusk wody lub szelest trzciny powodowany przez OchrOna ptakóW Monitoring ptaków Ochrona ptaków to bardzo szerokie za- gadnienie . Wszystkie organizmy żywe są w mniejszym lub większym zakresie po- wiązane siecią zależności . Ptaki to najbar- dziej widoczna grupa organizmów, dlatego obserwując je, łatwo dostrzega się zmiany zachodzące w środowisku . Można więc po- wiedzieć, że ptaki są bardzo dobrymi bio- indykatorami, czyli wskaźnikami, na pod- stawie których określa się kondycję całego środowiska przyrodniczego . Przykładowo, wzrost liczebności kormoranów w ostat- nich 20 latach pokazuje, jak źle zaplanowa- na gospodarka rybacka może wpływać po- średnio na inne gatunki . Przełowienie du- żych gatunków ryb, jak dorsz, szczupak lub sandacz, powoduje nadmierny rozwój frak- cji ryb o mniejszych rozmiarach, te z kolei stanowią idealne pożywienie właśnie dla kormoranów . Stworzone przez człowieka dobre warunki dla rozwoju populacji kor- moranów są efektem pozbawienia ich na- turalnych konkurentów pokarmowych, co powoduje wzrost liczebności . Dobrze zauważalne zmiany w liczeb- ności kormorana sygnalizują znacznie szerszy i bardziej złożony problem eko- logiczny . Zmiany populacji ptaków poka- zują, że w ekosystemie następują prze- obrażenia, a  zniknięcie lub pojawienie się poszczególnych gatunków jest tego efektem . Doświadczenie krajów wysoko uprzemysłowionych pokazało, że zapo- bieganie albo szybkie reagowanie na pro- blemy ekologiczne jest dużo mniej kosz- towne niż późniejsze odtwarzanie całych ekosystemów . Przykładem może być za- krojony na szeroką skalę i bardzo kosz- towny projekt „Żywy Ren”, mający na celu odtworzenie zniszczonych w wyniku regulacji rzeki naturalnych siedlisk . Z tych względów badanie zmian liczeb- ności ptaków stało się ważną częścią krajo- wych systemów monitoringu środowiska . W Polsce instytucją zajmującą się takim monitoringiem jest Główny Inspektorat Ochrony Środowiska (GIOŚ) . Przy współ- pracy z takimi organizacjami, jak Ogólno- polskie Towarzystwo Ochrony Ptaków, Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Aka- demii Nauk czy Komitet Ochrony Orłów GIOŚ prowadzi dziesięć różnych rodzajów monitoringu, m .in .: Monitoring Pospolitych Ptaków Lęgowych, Monitoring Gatunków Rzadkich, Monitoring Ptaków Mokradeł, Monitoring Noclegowisk Gęsi i Żurawi . Ochrona czynna Ochrona gatunkowa polegająca na zakazie zabijania, wybierania jaj lub piskląt z gniazd stała się obecnie niewystarczająca . Pro- gramy ochrony konkretnych gatunków ptaków coraz częściej muszą uwzględniać szersze uwarunkowania, dotyczące środo- wiska, w jakim ptak żyje w okresie całego 10 roku . Ochrona jednych gatunków wpływa również na inne, co uwidacznia przykład wodniczki . Ten najrzadszy europejski ptak wędrowny gniazduje m .in . w Polsce na Ba- gnach Biebrzańskich . Powody wymierania wodniczki zostały rozpoznane – wpływa- ją na to zmiany, jakie w skali globalnej za- szły w jej siedliskach lęgowych . Wodnicz- ka wyspecjalizowała się w gniazdowaniu i zdobywaniu pokarmu na lęgowiskach na podmokłych łąkach kośnych, ze szczegól- nym upodobaniem do łąk turzycowych . Tereny takie, niegdyś wykorzystywane w gospodarce rolnej, z czasem przestały mieć znaczenie, większość obszarów zme- liorowano, turzyce zastąpiły trawy albo rośliny uprawne, a te, które pozostawio- no, zarosły trzciną lub wierzbą . W jednym Wodniczka, gatunek objęty programem ochrony w Polsce wstęp Bagna Biebrzańskie są ważnym obszarem lęgowym dla wielu gatunków ptaków terenów otwartych, związanych z tradycyjnie użytkowanymi łąkami i pastwiskami i drugim przypadku wodniczka ustępuje z takich terenów . Jej ochrona polega więc na odtwarzaniu oraz utrzymaniu istnieją- cych tradycyjnie użytkowanych obszarów łąk turzycowych . Ochrona taka przyczy- nia się również do utrzymania innych ga- tunków związanych z podmokłymi łąkami, jak kulik wielki, derkacz, rycyk, cyranka lub płaskonos . Ochrona ptaków jest trudna i wymaga niekiedy dużych nakładów sił i środków, jednak jej skutki przyczyniają się do popra- wy kondycji całych ekosystemów . By wspo- móc tę ideę, warto zapoznać się z projek- tami realizowanymi przez różne instytucje i sprawdzić, jakiej formy pomocy potrze- bują . Najczęściej jest to składka pieniężna, można też zwrócić się do organizacji z py- taniem o możliwość pracy w formie wo- lontariatu przy interesującym projekcie . Poniżej przedstawiono kilka wybranych programów ochrony ptaków: • „Ochrona wodniczki Acrocephalus paludi- cola w Polsce i w Niemczech” – Ogólno- polskie Towarzystwo Ochrony Ptaków; • „Zabezpieczenie populacji orlika grubo- dziobego Aquila clanga w Polsce” – Bie- brzański Park Narodowy; • „Ochrona głuszca i cietrzewia w północno- -wschodniej Polsce” – Polskie Towarzy- stwo Ochrony Ptaków; • „Ochrona sowy płomykówki na Pomo- rzu Zachodnim” – Zachodniopomorskie Towarzystwo Przyrodnicze; • „Aktywna ochrona kraski na Równinie Kurpiowskiej” – Ogólnopolskie Towa- rzystwo Ochrony Ptaków; • „Ptaki Karpat” – Ogólnopolskie Towa- rzystwo Ochrony Ptaków . Natura 2000 Ważnym elementem ochrony ptaków jest europejska sieć Natura 2000 . Wy- różnia się dwa rodzaje obszarów: Specjal- ne Obszary Ochrony Siedlisk, które słu- żą ochronie siedlisk przyrodniczych, ro- ślin i zwierząt innych niż ptaki (w skrócie SOO), oraz Obszary Specjalnej Ochrony Ptaków (w skrócie OSO) . Powoływanie i funkcjonowanie tych pierwszych odby- wa się na mocy Dyrektywy 92/43/EWG w  sprawie ochrony siedlisk przyrodni- czych oraz dzikiej fauny i flory – potocz- nie nazywanej Dyrektywą Siedliskową, na- tomiast OSO powstają i funkcjonują na mocy Dyrektywy 2009/147/WE z  30 listopada 2009 roku w sprawie ochrony dzikiego ptactwa – potocznie nazywanej Dyrektywą Ptasią . Według traktatu o funk- cjonowaniu Unii Europejskiej każdy kraj członkowski zobowiązany jest objąć 20 swojej powierzchni obszarami Natura 2000 . Europejska sieć obszarów Natu- ra 2000 została zaplanowana nieco ina- czej niż znane wcześniej w Polsce formy ochrony, jak np . parki narodowe i rezer- waty . W tych ostatnich restrykcyjnie chro- ni się wszystko w obrębie wyznaczonych granic, natomiast na obszarach Natura 2000 obejmuje się ochroną wybrane ga- tunki lub siedliska (nazywane przedmiota- mi ochrony), dla których dany obszar jest szczególnie ważny w skali kraju i Europy . Ochrona na obszarach Natura 2000 nie jest tak restrykcyjna jak w parkach naro- dowych lub rezerwatach i dopuszcza róż- ne formy działalności człowieka pod wa- runkiem braku ich znaczącego negatywne- go oddziaływania na przedmioty ochrony . Inną różnicą jest to, że przedmioty ochro- ny na danym obszarze Natura 2000 są również chronione poza ich granicami – w praktyce dotyczy to głównie ptaków wykorzystujących okoliczne tereny jako żerowiska lub miejsca odpoczynku . Takie podejście wpisuje się w zasadę zrówno- ważonego rozwoju, w  której ochrona przyrody nie koliduje z rozwojem działal- ności człowieka . Według Dyrektywy Pta- siej zabrania się działań mogących pogor- szyć stan ochrony przedmiotów ochrony na obszarze Natura 2000 . Oznacza to, że każde większe przedsięwzięcie na obsza- rze Natura 2000 i w jego okolicy musi przed rozpoczęciem przejść szczegóło- wą ocenę oddziaływania na obszary Na- tura 2000 i dopiero po wykazaniu braku znaczącego negatywnego oddziaływania na przedmioty ochrony, dla których zo- stały one utworzone, może zostać zreali- zowane . Każdy przedmiot ochrony musi być szczegółowo opisany i monitorowa- ny w celu określenia jego stanu ochrony . Dla nich również muszą być wykonywa- ne plany ochrony (raz na 20 lat) lub plany zadań ochronnych (raz na 10 lat), w któ- rych określa się zagrożenia oraz warunki i działania mające na celu utrzymanie lub przywrócenie właściwego stanu ochro- ny . Jest to dość skuteczny system, który zakłada długofalową i wielkoobszarową ochronę całych populacji ptaków . 11 wstęp Układ kSiążki Zwykle w publikacjach dotyczących sys- tematyki ptaków stosuje się układ, w któ- rym w pierwszej kolejności pojawiają się rzędy najstarsze ewolucyjnie . W związku z tym, że wciąż odkrywa się nowe fakty dotyczące powiązań między gatunkami, powszechnie obowiązujący układ wciąż się zmienia . Jednocześnie może funkcjo- nować kilka uznawanych przez różne ośrodki naukowe list gatunków ptaków, każda w nieco inny sposób przedstawia- jąca taksonomię tej grupy zwierząt . W ni- niejszej książce posłużono się listą oraz układem gatunków zaproponowanym przez Komisję Faunistyczną Polskiego Towarzystwa Zoologicznego, w której pierwszą, czyli najstarszą ewolucyjnie grupą są ptaki blaszkodziobe (Anserifor- mes), a ostatnią, czyli najmłodszą – pta- ki z rzędu wróblowych (Passeriformes) . Każdy gatunek opisany jest według tego samego schematu: Rozpoznawanie Brak wyraźnego dymorfizmu płciowego. Ptak bardzo charakterystyczny, z bliska nie do pomylenia z innymi gatunkami, moż- na jedynie przeoczyć go, gdy wmiesza się w stado innych gęsi. Najmniejsza z berni- kli, wielkością zbliżona do krzyżówki. Kon- trastowe czarno-białe ubarwienie, przed- nia część szyi i plama na policzku rdzawe, na skrzydłach dwa równoległe białe paski. 1 . gatunek: nazwa polska, nazwa nauko- wa (łacińska), nazwisko autora pierw- szego naukowego opisu gatunku, rok opisania, nazwa angielska, kategoria według klasyfikacji AERC (A, B lub C)¹ oraz status gatunku w Polsce² . Zasięg geograficzny i siedlisko zasięg geograficzny: gniazduje w ark- tycznej tundrze, południowy zasięg lęgo- wisk zaczyna się poza Europą, w azjatyc- kiej części Rosji obejmuje z kolei obszar między półwyspami Jamał i Tajmyr. Głów- ne zimowisko znajduje się nad Morzem Czarnym w Rumunii i Bułgarii. siedlisko lęgowe: preferuje krzaczastą tundrę lub lasotundrę, wybiera raczej su- che obszary o urozmaiconej rzeźbie, takie jak skarpy i urwiska nadrzeczne, unika ni- zinnych obszarów tundry. ¹AERC – Komisja jest członkiem Asocja- cji Europejskich Komisji Rzadkości (Asso- ciation of European Records and Rarities Committees) . Bernikla rdzawoszyja a z Kategorie według klasyfikacji AERC: A – gatunki obserwowane w stanie dzi- Branta ruficollis (Pallas, 1769); ang. Red-breasted Goose kim przynajmniej raz od 01 .01 .1951 Rząd: blaszkodziobe Anseriformes, rodzina: kaczkowate Anatidae roku (pojaw naturalny) Gatunki podobne: bernikla białolica, z daleka można ją pomylić z innymi gatunkami gęsi B – gatunki obserwowane w stanie dzi- kim w latach 1801–1950 (pojaw natu- siedlisko pozalęgowe: podobnie jak gęsi ralny, status dawny) z rodzaju Anser wybiera pola uprawne i łąki. Zachowanie i ekologia C – gatunki introdukowane przez czło- Gatunek zachowuje się podobnie jak gęsi wieka rozmyślnie bądź przypadkowo, z rodzaju Anser i pokrewna bernikla biało- które utworzyły samodzielnie utrzymu- lica. W Polsce jest gatunkiem rzadkim, dla- jące się populacje (pojaw wtórnie natu- tego zwykle obserwuje się tylko pojedyncze ralny) osobniki lub grupki kilku ptaków w więk- szych stadach gęsi szarych z rodzaju Anser. Choć z bliska bernikli rdzawoszyjej nie moż- D – gatunki, co do których istnieją wąt- na pomylić z innym gatunkiem, w stadzie in- pliwości, czy kiedykolwiek pojawiały się nych gęsi może być łatwo przeoczona. w sposób naturalny (pochodzenie nie- pewne) Warto wiedzieć Mimo że liczebność gatunku zmniejsza się i jest zagrożony wymarciem w skali świa- E – gatunki pochodzące z niewoli, a tak- towej, w Polsce berniklę obserwuje się co- że zawleczone lub introdukowane, któ- raz częściej. Wynika to z faktu, że pewna re nie utworzyły samodzielnie utrzymu- frakcja populacji, która sukcesywnie się zwiększa, oddziela się od głównego nurtu jących się populacji (pojaw nienaturalny) przelotu i przelatuje przez Polskę, zmie- rzając na zimowisko w Europie Zachod- niej nad Morzem Północnym. Przykładowy opis gatunku: Bernikle kanadyjskie 22 anseriformes – blaszkodziobe 12 Do awifauny krajowej zalicza się gatun- ki kategorii A, B i C (gatunki kategorii D i E – patrz lista na końcu książki, s . 433) . 2 . gatunki podobne – lista gatunków, z którymi można w terenie pomylić opi- sywany gatunek . ² Status gatunku w Polsce: L lęgowy (gniazdujący regularnie na znacznym obszarze) l lęgowy tylko lokalnie albo spora- dycznie (l) aktualnie nielęgowy P przelotny lub przylatujący (stacjonu- jący regularnie podczas wędrówek lub na zimowiskach) Z zalatujący (pojawiający się nieregu- larnie) z zalatujący wyjątkowo (stwierdzony do pięciu razy) ( ) status dawny (kategoria B) [ ] pochodzenie niepewne (kategoria D) x pojaw nienaturalny (kategoria E) 3 . rozpoznawanie – krótka charakte- rystyka wyglądu, typowych zachowań, głosu ptaka oraz opis, na jakie cechy należy zwrócić szczególną uwagę przy identyfikacji gatunku . 4 . zasięg geograficzny i siedlisko – dział ten podzielono na trzy części: zasięg geo- graficzny – charakteryzujący areał wystę- powania gatunku; siedlisko lęgowe – opis siedliska w okresie lęgowym; siedlisko w okresie pozalęgowym – charakterysty- ka siedliska w okresie migracji i zimowa- nia, biotopu, w jakim najczęściej można obserwować gatunek . 5 . zachowanie i ekologia – opis cyklu rocznego strategii życiowych gatunku, dane na temat rozmieszczenia i liczebno- ści, a także tego, w jaki sposób przystę- puje do lęgów, kiedy i jak migruje, jakie populacje i gdzie zimują oraz czym się odżywia . 6 . Warto wiedzieć – ciekawe informacje z różnych dziedzin na temat danego ga- tunku . Bernikla rdzawoszyja, dorosła Bernikla kanadyjska C l P Branta canadensis (Linnaeus, 1758); ang. Canada Goose Rząd: blaszkodziobe Anseriformes, rodzina: kaczkowate Anatidae Gatunki podobne: bernikla białolica Rozpoznawanie Brak wyraźnego dymorfizmu płciowego. Gatunek bardzo łatwy do rozpoznania, duża gęś, większa od gęgawy, z długą szy- ją. Kontrastowo ubarwiona: szyja czarna, reszta upierzenia w odcieniach szarości z lekkim brązowawym nalotem. Na po- liczku charakterystyczna biała plama. Mało płochliwa. Zasięg geograficzny i siedlisko zasięg geograficzny: pierwotny zasięg występowania ogranicza się do Ameryki Północnej i zachodniej Grenlandii, gatu- nek sztucznie wprowadzony do Europy, zdziczała populacja gniazduje powszech- nie w Anglii, Danii, Holandii i południo- wej Skandynawii. W Polsce gniazduje spo- radycznie, częściej widuje się ją podczas przelotów w północnej części kraju. siedlisko lęgowe: naturalnie gniazduje w siedliskach wodnych tundry i tajgi, po- pulacje introdukowane zakładają gniazda w parkach z jeziorami oraz w siedliskach naturalnych zbliżonych do siedlisk gęga- wy – na jeziorach z pasem szuwaru trzci- nowego. siedlisko pozalęgowe: łąki i pola uprawne. Zachowanie i ekologia Towarzyska przez większość roku, w okre- sie pozalęgowym tworzy stada składa- jące się z grup rodzinnych, niesparowa- nych osobników dorosłych oraz młodych. W Polsce upodobała sobie rejon Żuław Wiślanych, gdzie w  okresie przelotów i w czasie zimowym można regularnie ob- serwować stada składające się nawet z kil- kuset osobników. Warto wiedzieć Gatunek został podzielony na siedem podgatunków, a na podstawie wyników najnowszych badań genetycznych z gru- py czterech podgatunków o mniejszych rozmiarach wyodrębniono oddzielny ga- tunek – berniklę północną Branta hut- chinsii. wstęp przegLąd SyStematyczny W poniższym skrótowym przeglądzie systematycznym uwzględniono wszystkie rzędy i rodziny ptaków występujących w Polsce, w taksonach bardziej rozbudowanych: Charadriformes, Pelecaniformes i Passeriformes wprowadzono dodatkowe jednostki: podrząd i podrodzina . Systematyka zaczerpnięta została z najnowszej publikacji profesora Tadeusza Stawarczyka (2014) . Rodzina: Phasianidae – kurowate (obejmuje dawniej wydzielane Tetraonidae – głuszcowate) Rodzina: Picidae – dzięciołowate Rodzina: Falconidae – sokołowate Rodzina: Pandionidae – rybołowy Rodzina: Accipitridae – jastrzębiowate Rodzina: Tytonidae – płomykówkowate Rodzina: Strigidae – puszczykowate Rząd: Accipitriformes – szponiaste Rząd: Strigiformes – sowy Rząd: Bucerotiformes – dzioborożcowe Rodzina: Upupidae – dudki Rząd: Piciformes – dzięciołowe Rząd: Coraciiformes – kraskowe Rodzina: Meropidae – żołny Rodzina: Coraciidae – kraski Rodzina: Alcedinidae – zimorodkowate Rząd: Falconiformes – sokołowe Rząd: Passeriformes – wróblowe Rodzina: Vireonidae – wireonkowate Rodzina: Oriolidae – wilgowate Rodzina: Laniidae – dzierzby Rodzina: Corvidae – krukowate Rodzina: Prunellidae – płochacze Rodzina: Passeridae – wróble Rodzina: Motacillidae – pliszkowate Rodzina: Fringillidae – łuszczakowate Rodzina: Plectrophenacidae – śniegułowate Rodzina: Passerellidae – pasówki Rodzina: Emberizidae – trznadle Rodzina: Paridae – sikory Rodzina: Remizidae – remizy Rodzina: Alaudidae – skowronki Rodzina: Panuridae – wąsatki Rodzina: Locustellidae – świerszczaki Rodzina: Acrocephalidae – trzciniaki Rodzina: Hirundinidae – jaskółkowate Rodzina: Phylloscopidae – świstunki Rodzina: Aegithalidae – raniuszki Rodzina: Sylviidae – pokrzewkowate Rodzina: Regulidae – mysikróliki Rodzina: Bombycillidae – jemiołuszki Rodzina: Certhiidae – pełzacze Rodzina: Sittidae – kowalikowate Rodzina: Troglodytidae – strzyżyki Rodzina: Sturnidae – szpaki Rodzina: Cinclidae – pluszcze Rodzina: Muscicapidae – muchołówkowate Rodzina: Turdidae – drozdowate Podrodzina: Fringillinae – zięby Podrodzina: Carduelinae – łuskacze Podrodzina: Sittinae – kowaliki Podrodzina: Tichodromidae – pomurniki Podrodzina: Muscicapinae – muchołówki Podrodzina: Saxicolinae – kląskawki 13 Rodzina: Cuculidae – kukułkowate Rodzina: Columbidae – gołębiowate Rodzina: Rallidae – chruściele Rodzina: Gruidae – żurawie Rodzina: Caprimulgidae – lelkowate Rodzina: Apodidae – jerzykowate Gromada: AVES – ptaki Rząd: Anseriformes – blaszkodziobe Rodzina: Anatidae – kaczkowate Rząd: Galliformes – grzebiące Rząd: Phoenicopteriformes – flamingowe Rodzina: Phoenicopteridae – flamingi Rząd: Podicipediformes – perkozowe Rodzina: Podicipedidae – perkozy Rząd: Columbiformes – gołębiowe Rząd: Pterocliformes – stepówki Rodzina: Pteroclidae – stepówki Rząd: Caprimulgiformes – lelkowe Rząd: Cuculiformes – kukułkowe Rząd: Gruiformes – żurawiowe Rząd: Otidiformes – dropie Rodzina: Otididae – dropiowate Rząd: Charadriiformes – siewkowe Podrząd: Charadrii – siewkowce Podrząd: Scolopaci – bekasowce Podrząd: Lari – mewowce Rząd: Gaviiformes – nury Rząd: Procellariiformes – rurkonose Rodzina: Oceanitidae – oceanniki Rodzina: Hydrobatidae – nawałniki Rodzina: Procellariidae – burzykowate Rząd: Pelecaniformes – pelikanowe Podrząd: Ciconii – bocianowce Podrząd: Pelecani – pelikanowce Rodzina: Gaviidae – nury Rodzina: Ciconiidae – bociany Rodzina: Burhinidae – kulony Rodzina: Haematopodidae – ostrygojady Rodzina: Recurvirostridae – szczudłonogi Rodzina: Charadriidae – siewkowate Rodzina: Scolopacidae – bekasowate Rodzina: Glareolidae – żwirowcowate Rodzina: Alcidae – alkowate Rodzina: Stercorariidae – wydrzyki Rodzina: Laridae – mewowate (mewy i rybitwy) Podrodzina: Larinae – mewy Podrodzina: Sterninae – rybitwy Rodzina: Pelecanidae – pelikany Rodzina: Ardeidae – czaplowate Rodzina: Threskiornithidae – ibisy Rodzina: Sulidae – głuptaki Rodzina: Phalacrocoracidae – kormorany wstęp Bataliony i łęczak (z prawej) przegląd gatunków rzędy: Anseriformes – blaszkodziobe 16 Galliformes – grzebiące 58 Phoenicopteriformes – flamingowe 65 Podicipediformes – perkozowe 66 Columbiformes – gołębiowe 71 Pterocliformes – stepówki 77 Caprimulgiformes – lelkowe 78 Cuculiformes – kukułkowe 81 Gruiformes – żurawiowe 82 Otidiformes – dropie 91 Charadriiformes – siewkowe 93 Gaviiformes – nury 186 Procellariiformes – rurkonose 190 Pelecaniformes – pelikanowe 196 Accipitriformes – szponiaste 214 Strigiformes – sowy 237 Bucerotiformes – dzioborożcowe 250 Piciformes – dzięciołowe 251 Coraciiformes – kraskowe 259 Falconiformes – sokołowe 263 Passeriformes – wróblowe 270 Sterniczka jamajSka c z Oxyura jamaicensis (Gmelin, 1789); ang. Ruddy Duck Rząd: blaszkodziobe Anseriformes, rodzina: kaczkowate Anatidae Gatunki podobne: sterniczka Rozpoznawanie Występuje dymorfizm płciowy, samiec ubarwiony bardziej kontrastowo, z  ja- skrawoniebieskim dziobem. Ptaki z ro- dzaju Oxyura są łatwe do rozpoznania – są stosunkowo małe i krępe, głównie koloru brązowego, z  charakterystycznym dłu- gim ogonem, często stawianym pionowo do góry, samce z charakterystyczną, kon- trastowo ubarwioną biało-czarną głową. Jedynym gatunkiem, z którym można po- mylić sterniczkę jamajską, jest sternicz- ka. Omawiany gatunek jest jednak nieco mniejszy niż sterniczka i ma inny profil dzioba – wklęsły, a u samca zakres koloru czarnego na głowie jest większy niż u sam- ca sterniczki. Zasięg geograficzny i siedlisko zasięg geograficzny: główne obsza- ry występowania to Ameryka Północ- na i Środkowa, w północnych obszarach Kanady i Stanów Zjednoczonych migru- je, w południowej części zasięgu osiadła. Gatunek introdukowany w Europie, gdzie wytworzył szereg izolowanych osiadłych populacji, największą w Wielkiej Bryta- nii, ale również w Danii, Hiszpanii, Niem- czech, Finlandii, Turcji. Siedlisko lęgowe: preferuje słodkowod- ne zbiorniki eutroficzne z bujną roślinno- ścią podwodną i szuwarem przybrzeżnym, unika rzek. Siedlisko pozalęgowe: oprócz obszarów zajmowanych podczas okresu lęgowego, występuje również w  słonawych estu- ariach i morskich wodach przybrzeżnych. Zachowanie i ekologia Gatunek w  swoim naturalnym zasięgu częściowo migrujący, w Europie osiadły. W okresie pozalęgowym tworzy stada, często łączy się z innymi gatunkami. Za- chowaniem bardziej przypomina małego Sterniczka jamajska, samiec Sterniczka jamajska, samica perkoza niż kaczkę, często nurkuje, zdoby- wa pokarm pod wodą. Jest wszystkożerna, zjada głównie owady i rośliny podwodne. Warto wiedzieć Sterniczka jamajska jest gatunkiem ob- cym w awifaunie europejskiej, została introdukowana w Wielkiej Brytanii jako ptak ozdobny w parkach. Od 1960 roku gniazduje w Anglii, obecnie tworzy sta- bilną populację lęgową w kilku krajach europejskich. Stanowi zagrożenie dla sterniczki, gdyż zajmuje podobne nisze ekologiczne, w związku z tym większa liczba ptaków musi konkurować o  to samo siedlisko. 16 anseriformes – blaszkodziobe Steniczka, młoda Sterniczka a z Oxyura leucocephala (Scopoli, 1769); ang. White-headed Duck Rząd: blaszkodziobe Anseriformes, rodzina: kaczkowate Anatidae Gatunki podobne: sterniczka jamajska Rozpoznawanie Podobna do sterniczki jamajskiej, krępa, niewielka, brązowa kaczka z długim, czę- sto stawianym pionowo ogonem. Wystę- puje wyraźny dymorfizm płciowy, u samca biały obszar na głowie znacznie większy niż u samicy, na czubku głowy tylko nieznacz- ny czarny pas, dziób w okresie lęgowym jaskrawoniebieski. U samicy wyraźnie kon- trastujący czarny pas przebiegający przez białe pole na policzku. Profil dzioba wy- pukły, wydęty wokół nosa, odmienny niż u sterniczki jamajskiej. Zasięg geograficzny i siedlisko zasięg geograficzny: występuje w strefie stepów Palearktyki, zwykle lokalnie i rzadko. Siedlisko lęgowe: preferuje płytkie zbior- niki wodne z dobrze wykształconą roślin- nością przybrzeżną, gdzie zakłada gniazdo. Do życia potrzebuje otwartego lustra wody. Gniazduje zwykle na małych stawach, najczę- ściej słodkowodnych, ale czasem również na wodach słonych lub alkalicznych. Siedlisko pozalęgowe: podobne do te- renów lęgowych, dotyczy to zwłaszcza populacji osiadłych, ptaki z populacji wę- drownych gromadzą się zimą na większych jeziorach, zatokach, estuariach, a nawet na morzu. Zachowanie i ekologia Gatunek częściowo migrujący, migrujące populacje są zlokalizowane w strefie klima- tu kontynentalnego, w Kazachstanie i Ro- sji, w Europie, północnej Afryce występują populacje osiadłe. W okresie pozalęgo- wym towarzyska, na zimowiskach tworzy czasem duże zgrupowania sięgające 10 ty- sięcy osobników. Jest bardzo dobrym nur- kiem, potrafi przez długi czas przebywać pod wodą i nurkować na znaczne głębo- kości, nawet do 30 metrów, gdzie żeruje. Żywi się głównie larwami ochotek, ale też innymi organizmami ze strefy bentosu. Ze względu na dobre przystosowanie do nur- kowania w przypadku zagrożenia zwykle nie odlatuje, a ucieka pod wodę. Sterniczka, samiec Warto wiedzieć Sterniczka to gatunek rzadki, zniknął z  wielu krajów, w  których do niedaw- na występował. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) zakwalifikowa- ła sterniczkę do kategorii EN – zagrożona. Największe długoterminowe zagrożenia dla gatunku to hybrydyzacja z obcym ga- tunkiem – sterniczką jamajską. Drugim poważnym problemem jest osuszanie lub wysychanie zbiorników wodnych zasie- dlanych przez gatunek w centralnej Azji – oszacowano, że w XX wieku osuszono 50 takich zbiorników. 17 anseriformes – blaszkodziobe Łabędź niemy, dorosły Łabędź niemy a l Cygnus olor (Gmelin, 1789); ang. Mute Swan Rząd: blaszkodziobe Anseriformes, rodzina: kaczkowate Anatidae Gatunki podobne: łabędź krzykliwy, łabędź czarnodzioby Rozpoznawanie Łabędź niemy jest gatunkiem łatwym do rozpoznawania, a z uwagi na niewielką płochliwość zwykle można go obserwo- wać z niewielkiej odległości. Brak wy- raźnego dymorfizmu płciowego, róż- nice w  ubarwieniu nie występują, sa- miec jest natomiast nieco większy i ma znacznie bardziej wydatną czarną narośl na dziobie niż samica. Osobnik doro- sły jest duży, całkowicie biały, ma długą szyję i małą głowę. Cechą rozpoznaw- czą, odróżniającą łabędzia niemego od pozostałych gatunków łabędzi, jest po- marańczowoczerwony dziób oraz czar- ne pole pomiędzy dziobem a okiem i na- rośl, która u samców jest większa. Młode os
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ptaki Polski
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: