Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00183 003934 15209779 na godz. na dobę w sumie
Publiczna własność nieruchomości - ebook/pdf
Publiczna własność nieruchomości - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 433
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7806-163-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).
W książce przedstawiono problematykę wykorzystywania przestrzeni publicznej i jej zawłaszczania. Omówiono zagadnienia dotyczące własności nieruchomości publicznych, pod-kreślając, że – podobnie jak własność prywatna – zasługują one na skuteczną ochronę. Przedstawiono także zasady gospodarowania nieruchomościami jednostek samorządu terytorialnego i Skarbu Państwa, z uwzględnieniem uwag o charakterze prawnoporównawczym.
Omówiono również nieopisywaną dotychczas w polskiej literaturze prawniczej kategorię nie-ruchomości quasi-publicznych, które – będąc własnością podmiotów prywatnych – są powszechnie udostępniane i stanowią kategorię pośrednią pomiędzy własnością prywatną a publiczną.
Publikacja jest skierowana nie tylko do pracowników rządowych i samorządowych uczestniczących w gospodarowaniu nieruchomościami, lecz także do sędziów, radców prawnych, adwokatów oraz rzeczoznawców majątkowych, a także ekonomistów, urbanistów i socjologów zajmujących się problematyką nieruchomości.
Dr Magdalena Habdas – adiunkt w Katedrze Prawa Cywilnego i Prawa Prywatnego Mię-dzynarodowego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, Master of Science wyceny i zarządzania nieruchomościami (Sheffield Hallam University), rzeczoznawca majątkowy, uczestnik prac Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego (prawo spadkowe), członek aktywny projektu Common Core of European Private Law. Autorka pu-blikacji naukowych w czasopismach krajowych i zagranicznych z zakresu prawa cywilnego, zwłaszcza prawa rzeczowego, ze szczególnym uwzględnieniem problematyki nieruchomości
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Publiczna własność nieruchomości Magdalena Habdas Wydanie 1 Warszawa 2012 Redaktor prowadzący: Joanna Tchorek Opracowanie redakcyjne: Anna Dudzik, Joanna Ośka Redakcja techniczna: Krzysztof Koziarek Projekt okładki i stron tytułowych: Michał Piotrowski © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2011 Praca naukowa finansowana ze środków na naukę w latach 2008–2010 jako projekt badawczy Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autorki i wydawcy. ISBN 978-83-7806-163-2 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02–222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.LexisNexis.pl, e-mail: biuro@LexisNexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.LexisNexis.pl Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ 1. Rzeczy publiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Prawo rzymskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Średniowiecze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Czasy nowożytne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3.1. Francuska domena publiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3.2. Niemiecka i austriacka koncepcja rzeczy publicznych . . . . . 1.3.3. Anglosaskie grunty publiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4. Okres II Rzeczypospolitej i Polski Ludowej . . . . . . . . . . . . . . . 1.5. Rzeczy publiczne we współczesnej doktrynie polskiej . . . . . . . . 1.6. Rzeczy publiczne we współczesnych regulacjach wybranych państw 1.6.1. Francuski podział na domenę publiczną i prywatną podmiotów publicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.6.2. Rzeczy publiczne w doktrynie niemieckiej i austriackiej . . . 1.6.3. Rzeczy publiczne w doktrynie włoskiej . . . . . . . . . . . . . 1.6.4. Hiszpańskie dobra publiczne i holenderskie nieruchomości publiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.6.5. Anglosaska domena publiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 9 21 21 33 43 45 52 56 60 72 81 81 88 93 96 98 ROZDZIAŁ 2. Własność publiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 2.1. Własność publiczna a własność prywatna . . . . . . . . . . . . . . . 107 2.1.1. Zasadność wyróżniania własności innej niż prywatna . . . . . 110 2.1.2. Własność publiczna w Polsce po transformacji ustrojowej . . 125 2.1.3. Własność publiczna w przepisach konstytucyjnych . . . . . . 131 2.2. Kryteria wyróżniania własności publicznej . . . . . . . . . . . . . . . 140 2.3. Modele własności publicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 2.3.1. Własność publiczna we współczesnym prawie francuskim . . 166 2.3.2. Własność publiczna we współczesnym prawie niemieckim . . 170 2.3.3. Własność publiczna we współczesnym prawie angielskim . . 175 5 Spis treści 2.4. Własność publiczna w polskim systemie prawnym . . . . . . . . . . 183 2.4.1. Własność w art. 140 k.c. a własność publiczna . . . . . . . . . 186 2.4.2. Społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa jako granica treści własności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 ROZDZIAŁ 3. Nieruchomości quasi-publiczne i ich własność . . . . . 210 3.1. Nieruchomości a przestrzeń publiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 3.1.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 3.1.2. Sfera publiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 3.1.3. Przestrzeń publiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 3.1.4. Funkcje przestrzeni publicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229 242 3.2. Prywatyzacja przestrzeni publicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Korzystanie z nieruchomości quasi-publicznych a uprawnienia właściciela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 3.3.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 3.3.2. Własność quasi-publiczna w judykaturze krajów Ameryki Północnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 3.3.3. Zasady korzystania z nieruchomości quasi-publicznych . . . 277 3.3.4. Nieruchomości quasi-publiczne w orzecznictwie sądów angielskich, niemieckich oraz ETPCz . . . . . . . . . . . . . . 287 ROZDZIAŁ 4. Wykonywanie i ochrona publicznej własności nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 4.1. Zarządzanie i ochrona mienia jednostek samorządu terytorialnego . 304 4.1.1. Zarządzanie mieniem samorządowym . . . . . . . . . . . . . 314 4.1.2. Szczególna staranność w zarządzaniu mieniem samorządowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320 4.1.3. Szczególna staranność w ochronie mienia samorządowego . 330 4.2. Zarządzanie i ochrona mienia Skarbu Państwa . . . . . . . . . . . . 340 4.2.1. Skarb Państwa jako osoba prawna . . . . . . . . . . . . . . . . 342 4.2.2. Rozproszenie regulacji dotyczących mienia Skarbu Państwa . 348 4.3. Gospodarka nieruchomościami Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 358 4.3.1. Pojęcie gospodarowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 364 4.3.2. Zasada prawidłowej gospodarki . . . . . . . . . . . . . . . . . 367 4.3.3. Czynności gospodarowania nieruchomościami . . . . . . . . 374 387 4.3.4. Pozostałe zasady gospodarowania nieruchomościami . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 395 1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 395 2. Rzeczy publiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 395 3. Własność publiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 400 4. Nieruchomości i własność quasi-publiczna . . . . . . . . . . . . . . . . 403 5. Wykonywanie i ochrona publicznej własności nieruchomości . . . . . 408 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415 6 ABGB AMW ANR BGB CGP dz.a.rz. e.m.s.p. EKPC ETPCz g.g.w.n. hiszp.k.c. h.k.c. k.c. Konstytucja RP KPP Lex OSNC OSP OTK OTK-A Wykaz skrótów – Allgemeines bürgerliches Gesetzbuch – Agencja Mienia Wojskowego – Agencja Nieruchomości Rolnych – Bürgerliches Gesetzbuch – Code général de la propriété des personnes publique – ustawa z 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej (tekst jedn. Dz.U. z 2007 r. Nr 65, poz. 437 ze zm.) – rozporządzenie Rady Ministrów z 14 września 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad ewidencjonowania ma- jątku Skarbu Państwa (Dz.U z 1999 r. Nr 77, poz. 864 ze zm.) – Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawo- wych Wolności sporządzona w Rzymie 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) – Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu – ustawa o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieru- chomości (tekst jedn. Dz.U. z 1991 r., Nr 30, poz. 127 ze zm.) – uchylona – hiszpański kodeks cywilny – holenderski kodeks cywilny – ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze sprost. i zm.) – „Kwartalnik Prawa Prywatnego” – system informacji prawnej Wydawnictwa Wolters Klu- wer 1995 r.) – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna (od – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór urzę- dowy. Seria A 7 Wykaz skrótów – „Państwo i Prawo” – „Przegląd Prawa Handlowego” – „Prawo Spółek” – „Przegląd Sejmowy” – „Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego” – „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” – „Samorząd Terytorialny” – ustawa z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospo- darczej (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447) – Sąd Najwyższy – Trybunał Konstytucyjny – ustawa z 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożyt- ku publicznego i o wolontariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 234, poz. 1536 ze zm.) – ustawa z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz.U. Nr 157, poz. 1240 ze zm.) – ustawa z 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 45, poz. 236) – ustawa z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nierucho- mościami (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.) – ustawa z 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (tekst jedn. Dz.U. z 2007 r. Nr 231, poz. 1700 ze zm.) – ustawa z 30 maja 1996 r. o gospodarowaniu niektóry- mi składnikami mienia Skarbu Państwa oraz o Agencji Mienia Wojskowego (tekst jedn. Dz.U. z 2004 r. Nr 163, poz. 1711 ze zm.) – ustawa z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hi- potece (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.) – ustawa z 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodaro- waniu przestrzennym (Dz.U. z 2003 r. Nr 80, poz. 717 ze zm.) – ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 ze zm.) – ustawa z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1592 ze zm.) – ustawa z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie wojewódz- kim (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1590 ze zm.) – włoski kodeks cywilny z 1942 r. – ustawa z 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa (Dz.U. Nr 106, poz. 493 ze zm.) PiP PPH Pr.Sp. Prz.Sejm. PUG REPiS Sam.Ter. s.dz.g. SN TK u.d.p.p.w. u.f.p. u.g.k. u.g.n. u.g.n.r. u.g.n.s.m. u.k.w.h. u.p.z.p. u.s.g. u.s.p. u.s.w. w.k.c. w.u.s.p. 8 Wstęp Własność to szczególne prawo majątkowe, które w każdym systemie prawnym odgrywa niezwykle istotną rolę i które wpływa na kształt stosunków społeczno-gospodarczych państwa. Własność nieruchomości ma dla każdego państwa zasadnicze znacze- nie. Historia Polski, zwłaszcza z okresu XX i XXI wieku, jest dowodem na to, jak dalece przyjęty model własności, zwłaszcza w odniesieniu do nieruchomości, jest powiązany z  określoną koncepcją polityczną i ustrojową państwa. Przekształcenia ustrojowe, które Polska przecho- dziła po II wojnie światowej zdeterminowały treść obecnie obowiązują- cych przepisów o własności nieruchomości. Na początku lat 90. ubieg- łego stulecia jednym z głównych celów polskiego ustawodawcy było niedopuszczenie do ponownego przejścia własności środków produkcji w ręce państwa i do wyeksponowania roli własności publicznej. Nato- miast obecnie, gdy nie występuje już ryzyko powrotu do marksistow- skiej koncepcji własności społecznej środków produkcji i do gospodarki nakazowo-rozdzielczej, można w sposób bardziej obiektywny ocenić rolę i przydatność szeroko rozumianej własności publicznej w  odnie- sieniu do nieruchomości. Po powrocie do ustroju demokratycznego oraz gospodarki rynkowej, na przełomie lat 1989/90 zniesiono funkcjonujący w Polsce Ludowej podział na typy i formy własności, wprowadzając niezbędne zmiany w Konstytucji RP, w Kodeksie cywilnym oraz licznych ustawach szcze- gólnych. Zgodnie z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP przyznano równą dla wszystkich ochronę prawa własności. Nie oznacza to jednak, że włas- 9 Wstęp ność nie jest zróżnicowana pod względem funkcjonalnym i podmioto- wym. Wydaje się, że skoro w art. 20 Konstytucji RP jest mowa o włas- ności prywatnej, to z pewnością po to, aby odróżnić ją od własności publicznej. Na podstawie art. 165 i 218 Konstytucji RP można zresztą wyróżnić odpowiednio: własność samorządu terytorialnego i własność skarbową. Istotne jest jednak to, że wspominane zróżnicowanie pod- miotowe lub funkcjonalne własności nie powoduje zróżnicowania jej ochrony. W Konstytucji RP nie traktuje się zatem własności jako monolitu, a wynikające ze wspomnianych przepisów rozróżnienie własności pry- watnej i publicznej ma swoje znaczenie praktyczne, gdyż wskazuje na szczególny reżim powstania, zbywania i korzystania z własności pub- licznej, który ustawodawca ma obowiązek skonkretyzować w ustawach szczególnych. Natomiast w Konstytucji RP nie przewidziano żadnego szczególnego reżimu prawnego własności ze względu na jej przedmiot. Nie ma więc konstytucyjnej, szczególnej ochrony dóbr mających szcze- gólne znaczenie kulturowe (zabytki), dla bezpieczeństwa państwa (surowce naturalne) lub ekonomiczne (nieruchomości). Brak również zobowiązania ustawodawcy do ustalenia zasad korzystania czy roz- porządzania taką własnością. Ponadto, o  ile Konstytucja RP pozwala wyróżnić własność prywatną i publiczną, o tyle niestety nie umożliwia zdefiniowania tych kategorii. Wyróżnienie własności prywatnej i publicznej na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego jest jeszcze trudniejsze, gdyż ustawodawca nie po- sługuje się w nim terminami „własność prywatna” i „własność publicz- na”. Ponadto powstaje pytanie dotyczące tego, czy własność publiczna jest kategorią, którą można rozważać w kontekście prawa cywilnego, czy też jest to pojęcie, które można opisywać wyłącznie w  związku z  prawem publicznym i przepisami konstytucyjnymi. Tymczasem w  lite raturze panuje zamęt pojęciowy i określenia takie jak: majątek publiczny, dobra publiczne, własność publiczna, rzeczy publiczne, często używane są zamiennie, co nie ułatwia wyodrębnienia kategorii własności publicznej i uzasadnienia celowości takiego zabiegu. Tematem niniejszego opracowania jest publiczna własność nierucho- mości rozumiana jako prawo podmiotowe przysługujące do szczegól- 10 Wstęp nego rodzaju rzeczy, którymi są nieruchomości. Własność ta jest zatem analizowana z punktu widzenia prawa prywatnego. Konieczne jest jednak uwzględnienie tego, że zgodnie z art. 140 k.c. granice treści własności wyznaczają ustawy (rozumiane jako całokształt ustawodaw- stwa), zasady współżycia społecznego oraz społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa. Dlatego też własność, będąca jednym z najważ- niejszych praw podmiotowych, nie może podlegać analizie wyłącznie na podstawie przepisów prawa prywatnego, gdyż także przepisy prawa publicznego w sposób bardzo wyraźny kształtują granice treści tego prawa podmiotowego. Jest to szczególnie widoczne w odniesieniu do własności nieruchomości, które ze względu na swoje znaczenie gospo- darcze podlegają wielu regulacjom, także tym o charakterze publicz- noprawnym. Ponadto konieczne staje się zwrócenie uwagi na społeczno-gospodar- cze przeznaczenie własności, do którego odwołuje się ustawodawca. Już intuicyjnie można stwierdzić, że inne jest przeznaczenie własności prywatnej, a inne własności publicznej, gdyż, jak się wydaje, ta pierw- sza zaspokaja potrzeby o charakterze jednostkowym, partykularnym, a ta druga – potrzeby o charakterze ponadjednostkowym, społecznym. Przyjęcie tego założenia nie tłumaczy jednak, z czego wynika „publicz- ność” własności, gdyż przymiotnik „publiczny” może dotyczyć zarówno podmiotu prawa własności, jego przedmiotu, jak i funkcji tego przed- miotu. Nie jest także jasne, czy stwierdzenie, że określona własność ma charakter publiczny, pociąga za sobą dalsze konsekwencje prawne, skoro ustawodawca nie różnicuje poziomu ochrony własności w zależ- ności od jej podmiotu, przedmiotu lub funkcji. Ponieważ niniejsza praca dotyczy własności nieruchomości, nie można pominąć rozważań odnoszących się do tego, czy nieruchomość będąca rzeczą, a więc przedmiotem materialnym, sama w sobie może mieć charakter publiczny i czy wpływa on na charakter prawa własności, które do takiej nieruchomości przysługuje. Jest niewątpliwe, że od wieków wyróżnia się nieruchomości, które mają szczególne funkcje i przeznaczenie. Zalicza się do nich publiczne place, skwery, ulice, par- ki, lasy, rezerwaty ochrony przyrody. Nieruchomości te są niezbędne 11 Wstęp do właściwego funkcjonowania społeczeństwa, gdyż zaspokajają one potrzeby obywatelskie, towarzyskie, rekreacyjne, kulturowe czy też ekologiczne obywateli. Nie jest zatem obojętne, jak ukształtowana jest własność tych szczególnych nieruchomości, komu przysługuje i jakie cele są realizowane przy jej wykorzystaniu. Nie wydaje się przy tym, aby zagadnienie to można było rozważać tylko w obrębie prawa pub- licznego, gdyż własność tego typu rzeczy jest przecież nadal prawem podmiotowym, zdefiniowanym w prawie prywatnym. W konsekwencji uznano, że ze względu na temat niniejszego opra- cowania niezbędne jest zastanowienie się zarówno nad istotą rzeczy publicznych, ze szczególnym uwzględnieniem nieruchomości, jak i istotą własności publicznej. Powiązanie pomiędzy przedmiotem pra- wa a prawem nie może bowiem zostać zbagatelizowane, tym bardziej że nie wydaje się, aby mogła istnieć rozbieżność pomiędzy społecz- no-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy a społeczno-gospodarczym przeznaczeniem własności tej rzeczy. Jest to istotne również dlatego, że, jak już wspominano, w wypowiedziach doktryny zagadnienia rze- czy publicznych i własności publicznej są niejednokrotnie omawiane w sposób, który nie uwydatnia należycie różnic pomiędzy tymi dwoma zagadnieniami. Analiza nieruchomości i prawa własności w kontekście ich „publicznoś- ci” sprawia także, że należy zbadać to, czy na obecnym poziomie roz- woju społeczno-gospodarczego państw demokratycznych o gospodarce rynkowej wystarczający jest podział o charakterze dychotomicznym, czyli podział na to, co publiczne, i to, co prywatne. Dychotomiczny podział może utrudniać analizę zjawisk, które znajdują się pomiędzy tymi dwoma biegunami. Wątpliwości pojawiają się już na etapie pró- by określenia, jakie podmioty są państwowymi lub samorządowymi osobami prawnymi, gdyż nie ma zgodności np. co do tego, jak wysoki powinien być udział Skarbu Państwa lub jednostek samorządu teryto- rialnego w osobie prawnej, by można ją uznać za państwową lub samo- rządową. Podobne niejasności powstają w kontekście własności, której podmiotem są organizacje pożytku publicznego i inne organizacje społeczne. Z kolei nieruchomości, które są własnością podmiotów pry- 12 Wstęp watnych, coraz częściej zaspokajają potrzeby określonej społeczności i, przynajmniej w oczach ich użytkowników, zyskują wymiar publiczny. Trudno bowiem oprzeć się wrażeniu, że udostępniane publicznie dep- taki i pasaże handlowe niejednokrotnie znajdujące się w centrach miast mają charakter nieruchomości publicznych. W tym kontekście okazuje się, że tradycyjne powiązanie prywatnego podmiotu z prywatną włas- nością rzeczy, a zatem z nieruchomością prywatną, jest niewystarcza- jące do kompleksowego oddania rzeczywistego stanu faktycznego, ale także prawnego. Jednocześnie można dostrzec, że dla Skarbu Państwa oraz jednostek samorządu terytorialnego własność ma charakter instrumentalny, gdyż umożliwia tym szczególnym osobom prawnym wykonywanie zadań nałożonych na nie przez ustawodawcę. Podmioty te, w najogólniejszym ujęciu, funkcjonują po to, aby zaspokajać potrzeby publiczne, i niewątp- liwie można je scharakteryzować jako podmioty publiczne.  Nie jest jednak zupełnie jasne, czy wszystkie nieruchomości będące własnością podmiotów publicznych są automatycznie nieruchomościami publicz- nymi. Należy bowiem zauważyć, że w obrębie mienia publicznego można wyróżnić mienie wykorzystywane przez administrację pub- liczną (rządową lub samorządową), mienie, które zaspokaja potrzeby zbiorowe, publiczne (drogi, budynki administracji publicznej, publicz- ne szkoły), oraz mienie, które zaspokaja potrzeby ekonomiczne (inne nieruchomości, majątek finansowy). Wydaje się więc, że w odniesieniu do składników mienia, które nie są przeznaczone do użytku publicznego lub do zaspokajania potrzeb pub- licznych, lecz służą jedynie do generowania dochodu i co do zasady podlegają ogólnym regulacjom prawa cywilnego, można zastanawiać się, czy w istocie mają one charakter publiczny. Jest to także związane z rozważeniem, czy własność prywatną należy ograniczyć podmioto- wo wyłącznie do podmiotów prywatnych, czy też należy uznać, że ta część własności Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorial- nego, która nie służy do zaspokajania potrzeb publicznych, jest częścią obrotu prywatnoprawnego i stanowi pewien rodzaj lub typ własności prywatnej. 13 Wstęp Konieczne jest przy tym podkreślenie tego, że Skarb Państwa i jednostki samorządu terytorialnego są tworami abstrakcyjnymi. Ponieważ pod- mioty te realizują cele publiczne, a nie można ich nazwać właścicielami w sensie ekonomicznym, to istotne jest zagadnienie ochrony własności tych podmiotów. Zgodnie z wcześniejszymi uwagami, w  obowiązu- jącym prawie nie różnicuje się intensywności ochrony własności ze względu na jej rodzaj. Oznacza to, że ochrona wszelkiej własności po- winna być równie intensywna i równie skuteczna. Stworzenie instru- mentów prawnych realizujących ten postulat należy do ustawodawcy. Nie powinno budzić wątpliwości to, że istnienie rzeczywistego właści- ciela ekonomicznego jest już swoistego rodzaju gwarancją tego, iż jego własność będzie chroniona. W przypadku Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego gwarancja ta nie występuje, gdyż podmioty te mają charakter abstrakcyjny, pozostają pod wpływem różnych poli- tycznych opcji, a ze względu na kadencyjność, ciągłość podejmowanych działań i motywacja do tego, by były one skuteczne, może wyglądać różnie. Z tego powodu konieczne jest takie ukształtowanie instrumen- tów służących ochronie własności tych podmiotów, aby ochrona ta była skuteczna. Dotyczy to w szczególności nieruchomości, które stanowią jeden z ważniejszych składników mienia Skarbu Państwa i  jednostek samorządu terytorialnego. Skuteczność ich ochrony zależy jednak od tego, jak ukształtowane są zasady gospodarowania nimi. Zasady te powinny mobilizować właścicieli do skutecznej ochrony ich mienia. Wskazane zagadnienia są przedmiotem rozważań zawartych w kolej- nych rozdziałach niniejszej pracy. Badania problematyki publicznej własności nieruchomości przeprowadzono przy wykorzystaniu metod właściwych do rozwiązywania problemów prawniczych. Metodyka tych badań oparta jest na analizie stanowisk wyrażanych w doktrynie i w orzecznictwie, przy czym istotną częścią badań są także badania prawnoporównawcze obejmujące doktrynę i orzecznictwo anglosaskie (głównie angielskie i amerykańskie), francuskie i niemieckie. Wspom- niane systemy prawne zostały wybrane ze względu na to, że obrazują one trzy podstawowe podejścia prawne do problematyki własności i rze- czy. Należy także zaznaczyć, że w badanych obcych systemach prawnych wyróżnienie przez ustawodawcę własności publicznej jest bardziej wy- 14 Wstęp raźne aniżeli w prawie polskim. Ważne jest zatem porównanie, w jaki sposób własność publiczna regulowana jest w ustawodawstwie państw obcych od lat funkcjonujących na podstawie gospodarki rynkowej. Celem niniejszej pracy jest ustalenie, czy istnieją podstawy wyróż- niania w prawie polskim własności publicznej, wskazanie kryteriów i przepisów prawa, które uzasadniają wyróżnienie tej własności, a tak- że rozważenie problematyki jej skutecznej ochrony, również w kontek- ście uprawnień właścicielskich. Jest to istotne dlatego, że zagadnienie własności publicznej nie jest w doktrynie rozumiane w sposób spójny, brakuje też konsekwentnego rozróżniania pojęć, co zresztą występuje nie tylko w doktrynie polskiej. Własność publiczną rozważono zatem w kontekście szczególnych cech nieruchomości, które powodują, że nieruchomości te są niezbędne do zaspokajania potrzeb publicznych. Dla rozważań na temat własności publicznej charakterystyczne jest swoiste starcie prawa publicznego i prywatnego, a zatem należało także odnieść się do miejsca własności publicznej w obrębie tego podstawo- wego podziału prawa. Uwzględniając zmieniające się relacje społecz- ne, sposoby zagospodarowywania nieruchomości, a także ich funkcje, należy stwierdzić, że nieruchomości publiczne wymagają omówienia z punktu widzenia różnego ich przeznaczenia i regulacji prawnych ich dotyczących. Z pewnością szczególne znaczenie mają nieruchomości Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego, ale coraz więcej sporów dotyczy także korzystania z prywatnych nieruchomości udo- stępnianych nieograniczonemu kręgowi osób. Rozdział pierwszy dotyczy nieruchomości jako rzeczy publicznych. Uznano, że zagadnienie publicznej własności nieruchomości związa- ne jest z bardziej ogólną kategorią rzeczy publicznych. Rzeczy jako przedmiot praw podmiotowych od najdawniejszych czasów stanowiły jedną z najbardziej doniosłych kategorii prawnych i ekonomicznych. Wśród rzeczy bardzo ważne miejsce zajmują nieruchomości, które dla funkcjonowania zarówno państwa, jak i obywatela mają zasadnicze znaczenie. W rozwoju historycznym publiczny charakter nieruchomości niejedno- krotnie przesądzał o charakterze własności, która do nich przysługiwa- 15 Wstęp ła, a rozwój regulacji prawnych dotyczących rzeczy publicznych miał wpływ na późniejszy kształt własności publicznej. W odniesieniu do nieruchomości publicznych istotny jest nie tylko podmiot prawa włas- ności, ale także jej przedmiot, który należy opisywać w kontekście jego przeznaczenia faktycznego i  prawnego oraz potrzeb, które ma zaspo- kajać. Ze względu na swoje przeznaczenie, a często także w związku z pod- miotem właściciela, nieruchomości publiczne podlegają oprócz regu- lacji prywatnoprawnej, także regulacjom administracyjnoprawnym, których celem jest zapewnienie racjonalnej gospodarki nimi oraz bezpiecznego korzystania z takich nieruchomości. Zakres regulacji publicznoprawnej zależy przy tym od rodzaju nieruchomości, a co za tym idzie od stopnia, w którym państwo wykorzystuje swoją władzę zwierzchnią w celu zapewnienia właściwego użytkowania nierucho- mości publicznej. Nieruchomości publiczne mogą bowiem zaspokajać różnorodne potrzeby społeczne wyłącznie wtedy, gdy spójna regula- cja publiczno- oraz prywatnoprawna zapewni ich właściwą ochronę i utrzymanie. Po przedstawieniu zagadnień związanych z istotą oraz potrzebą wy- różniania rzeczy publicznych, w rozdziale drugim przedstawiono zagadnienia dotyczące własności publicznej. W pierwszej kolejności rozważono, czy zasadne jest wyróżnianie własności publicznej oraz jakie są jej cechy charakterystyczne, a następnie omówiono kryteria pozwalające wyróżnić tę własność. Zwrócono uwagę na konstytucyjną regulację własności, a także na jej ujęcie w prawie prywatnym, w obrę- bie przepisów Kodeksu cywilnego. Zestawiono także różne modele własności publicznej występujące w  systemie prawa francuskiego, niemieckiego, angielskiego i ame- rykańskiego. Okazuje się, że w różnych systemach prawnych wpro- wadza się różne regulacje dotyczące własności publicznej, przy czym wszystkie one są wprowadzane po to, aby chronić własność publiczną i zapewnić jej właściwe funkcjonowanie. Ze względu na różnorodność wykorzystywanych w państwach obcych instrumentów prawnych do regulacji własności publicznej, określenie prawidłowego modelu włas- 16 Wstęp ności publicznej w ramach prawa prywatnego lub publicznego może w ogóle nie być możliwe. Istotne jest jednak zrozumienie celu wprowa- dzania tego typu uregulowań, aby rozstrzygnąć kształt, który powinny one przybrać w prawie polskim. Ze względu na to, że własność publiczna jest własnością, a nie prawem o innym charakterze odwołano się do art. 140 k.c., w którym ustawo- dawca określił normatywną treść tego prawa. Należy bowiem zbadać, czy w oparciu o ten przepis można wskazać różne rodzaje własności. Rozdział trzeci poświęcony jest zagadnieniom związanym z trudnościa- mi w przeprowadzeniu dychotomicznego podziału nieruchomości (lub ich własności) na prywatne i publiczne. Trudności te są konsekwencją występujących w sferze gospodarczej i prawnej zjawisk, które prowadzą do powstania różnych form realizacji czy też zaspokajania interesów publicznych przez podmioty prywatne. Zjawiska te dotyczą także wyko- rzystywania nieruchomości i tworzenia przestrzeni publicznej. Obecnie coraz częściej obserwuje się jednak zjawisko nazywane pry- watyzacją lub zawłaszczaniem przestrzeni publicznej, w wyniku któ- rego powstaje przestrzeń, która ma być odpowiednikiem tradycyjnej przestrzeni publicznej z punktu widzenia możliwości podejmowania zachowań nie tylko koniecznych, ale również opcjonalnych i społecz- nych. Prywatyzacja polega na tym, że tradycyjna przestrzeń publiczna jest projektowana, organizowana i utrzymywana przez podmioty pry- watne, których celem działania jest nie tyle zaspokajanie potrzeb spo- łecznych, co realizowanie swoich prywatnych interesów. W jej wyniku powstają przestrzenie półpubliczne lub nieruchomości quasi-publiczne. Nie stanowią one własności podmiotów publicznych, lecz prywatnych. Prywatyzacja przestrzeni publicznej nasuwa pytanie dotyczące za- kresu, w którym należy dopuścić zastępowanie tradycyjnie pojmowa- nej przestrzeni publicznej przestrzenią, którą tworzą nieruchomości quasi-publiczne, będące własnością prywatną, a realizujące tylko niektóre funkcje przestrzeni publicznej. Wydaje się, że własność nie- ruchomości quasi-publicznych nie jest ani całkowicie prywatna, ani całkowicie publiczna, lecz jest quasi-publiczna. Konieczne jest zatem 17 Wstęp rozważenie treści własności quasi-publicznej, w szczególności w odnie- sieniu do uprawnienia korzystania przez właściciela ze swojej rzeczy z wyłączeniem innych osób. W ostatnim rozdziale niniejszej pracy wskazano, że własność pub- liczna najczęściej utożsamiana jest z własnością Skarbu Państwa oraz jednostek samorządu terytorialnego, przy czym obejmuje ona tę część mienia wspomnianych podmiotów, która służy bezpośrednio użytkowi publicznemu lub która ze względu na swoje przeznaczenie służy zaspo- kajaniu celów publicznych, ponadjednostkowych. Własność podmio- tów publicznych powinna być wykorzystywana w sposób zapewniający realizację obowiązków nałożonych na te podmioty przez ustawodawcę. Ważnym instrumentem w osiągnięciu tego celu jest stworzenie ogól- nych zasad gospodarowania własnością publiczną, w  tym dotyczącą nieruchomości. Konieczne jest zatem ustalenie, w jaki sposób i w jakim zakresie usta- wodawca polski wprowadza zasady gospodarowania nieruchomoś- ciami przez podmioty publiczne oraz jakie instrumenty prawne służą ochronie własności tych nieruchomości. Ponadto, ponieważ dla własności publicznej nie przewidziano od- rębnego reżimu ochronnego, należy zbadać, w jaki sposób zapewnia się skuteczną ochronę własności publicznej. W porównaniu z innymi porządkami prawnymi kwestia aktywnej ochrony mienia publicznego przez jego podmioty ma w polskim porządku prawnym zasadnicze zna- czenie, skoro po wprowadzeniu zasad gospodarki rynkowej ustawo- dawca zrezygnował z  wielu szczególnych mechanizmów ochronnych tego mienia. W prawie polskim nie przewiduje się obecnie ochrony do- meny publicznej i mienia komunalnego zgodnie z zasadami niezbywal- ności, niemożności zasiedzenia czy obciążenia spotykanych w  innych europejskich porządkach prawnych, od dawna zresztą związanych z gospodarką rynkową, czy też takich, które nigdy nie były oparte na zasadach odmiennych. Szczególne zasady przewidziano wprawdzie w Polsce w odniesieniu do prowadzenia egzekucji przeciwko Skarbowi Państwa (art. 1060 k.p.c.) oraz niektórym państwowym osobom praw- nym (np. Narodowy Bank Polski), ale już nie w odniesieniu do jedno- 18 Wstęp stek samorządu terytorialnego. W sposób naturalny nasuwa się więc pytanie o to, czy ustawodawca polski nie postąpił zbyt pochopnie, tak dalece ujednolicając zasady ochrony własności publicznej i prywatnej. W obliczu zasygnalizowanych zagadnień i występujących wątpliwości wydaje się, że podjęcie tematu publicznej własności nieruchomości jest uzasadnione. Doświadczenia polskie z okresu gospodarki naka- zowo-rozdzielczej z pewnością nie pozostały bez wpływu na stosunek ustawodawcy, doktryny i judykatury do kategorii własności publicznej. Nie można jednak zapominać, że prawidłowe funkcjonowanie gospo- darki rynkowej i zaspokajanie potrzeb społecznych wymaga ciągłego poszukiwania właściwej równowagi pomiędzy własnością publiczną a prywatną. Nieruchomości są tego znakomitym przykładem również w kontekście tego, jak nieruchomości publiczne wpływają na wartość i sposób korzystania z nieruchomości prywatnych. Własność, niezależ- nie od jej rodzaju, jest przy tym prawem podmiotowym. Podmiot włas- ności publicznej powinien jednak mieć na uwadze fakt, że przedmioty tej własności są w swej istocie dobrem całego narodu. Prawidłowe odzwierciedlenie tego w ustawodawstwie oraz w orzecznictwie jest rzeczą ze wszech miar pożądaną. Rozdział 1 Rzeczy publiczne Zagadnienie publicznej własności nieruchomości jest związane z bar- dziej ogólną kategorią rzeczy publicznych. Rzeczy jako przedmiot praw podmiotowych od najdawniejszych czasów stanowiły jedną z najbar- dziej doniosłych kategorii prawnych i ekonomicznych. Wśród rzeczy bardzo ważne miejsce zajmują nieruchomości, które dla funkcjonowa- nia zarówno państwa, jak i obywatela mają zasadnicze znaczenie. Naj- częściej to właśnie nieruchomości stanowiły najważniejszy rodzaj rze- czy publicznych. Już w starożytnym Rzymie zwrócono uwagę na fakt, że określone rodzaje nieruchomości są szczególnie istotne dla państwa oraz społeczeństwa i jako takie podlegają swoistym ograniczeniom i regulacjom. Także w średniowieczu oraz w późniejszych epokach do- strzegano konieczność odmiennego traktowania nieruchomości, które wykorzystywano jako drogi, place, skwery, jak również pastwiska czy parki. Tego rodzaju nieruchomości, dostępne dla określonej społecz- ności, były przeznaczone do tego, aby korzystał z nich ogół zaintereso- wanych podmiotów, zaspokajających za ich pomocą swoje różnorodne potrzeby. Dlatego też już w prawie rzymskim nieruchomości takie ujęto w osobną kategorię rzeczy publicznych. 1.1. Prawo rzymskie Rzeczy rozumiane jako wyodrębnione z przyrody twory (nie zawsze będące dobrami materialnymi)1, do których mogą przysługiwać ozna- 1 W. Rozwadowski, Prawo rzymskie. Zarys wykładu wraz z wyborem źródeł, Poznań 1992, s. 111; T. Giaro, Posiadanie i prawa rzeczowe, w: Prawo rzymskie. U podstaw prawa prywat- nego, W. Dajczak, T. Giaro, F. Longchamps de Bérier, Warszawa 2009, s. 351–352; W. Daj- 21 Rozdział 1. Rzeczy publiczne czone uprawnienia, klasyfikowano w prawie rzymskim według rozma- itych kryteriów. Wyróżniano między innymi: 1) rzeczy w obiegu i wyjęte z obiegu, 2) rzeczy ruchome i nieruchome, 3) rzeczy pojedyncze, złożone i zbiorowe, 4) rzeczy zamienne i niezamienne, 5) rzeczy zużywalne i niezużywalne, 6) rzeczy podzielne i niepodzielne, 7) rzeczy główne i podrzędne, 8) rzeczy zmysłowe i niezmysłowe2. W odniesieniu do nieruchomości3 szczególnie istotną kategorię sta- nowiły te rzeczy, które nie mogły znajdować się w majątku obywate- la rzymskiego (res extra patrimonium), a co za tym idzie, nie mogły być przedmiotem zwykłego obrotu prawnego. Gaius w swoich Gai Institutionum commentarii quattuor wskazywał, że wyłączenie rzeczy z obrotu mogło wynikać z prawa boskiego (res divini iuris) lub z prawa ludzkiego (res humani iuris)4. W pierwszej grupie znajdowały się: res sacrae (rzeczy służące do odda- wania czci bogom, takie jak świątynie i ołtarze, które zostały konsekro- wane, czyli dokonano aktu poświęcenia bogom Olimpu), res religiosae (rzeczy związane z kultem ku czci zmarłych, takie jak cmentarze, gro- by, grobowce, urny z prochami) oraz res sanctae (rzeczy święte, wobec których nie dokonano aktu poświęcenia, i dlatego tylko do pewnego stopnia podlegały prawu boskiemu, niemniej pozostawały pod ochroną czak, Rzymska res incorporalis a kształtowanie się pojęć „rzeczy” i „przedmiotu praw rze- czowych” w europejskiej nauce prawa prywatnego, Poznań 2007, s. 68–71, oraz tenże, Dyskusja o zakresie przedmiotowym własności. Uwagi z perspektywy tradycji prawa rzym- skiego, w: Problemy własności w ujęciu historyczno-prawnym, red. E. Kozerska, P. Sadow- ski, A. Szymański, Opole 2008, s. 25 i n. 2 W. Osuchowski, Rzymskie prawo prywatne. Zarys wykładu, Warszawa 1985, s. 244–245. 3 W nauce prawa rzymskiego termin res immobiles najprawdopodobniej pojawił się do- piero w prawie poklasycznym, natomiast we wcześniejszym okresie nieruchomości lub grunty, w zależności od ich rodzaju, określano jako praedium, fundum, ager, solum, a także res soli, res quae solo continentur, res solo cohaerentes, zob. szerzej R. Świrgoń-Skok, Nieru- chomość i zasady akcesji według prawa rzymskiego, Rzeszów 2007, s. 15–31. 4 M. Zabłocka, Rzeczy i ich podziały, w: W. Wołodkiewicz, M. Zabłocka, Prawo rzymskie. Instytucje, Warszawa 2000, s. 116. 22 1.1. Prawo rzymskie bogów, w tym mury obronne, bramy do miast, znaki graniczne pomię- dzy gruntami)5. Należy zaznaczyć, że poddanie res sanctae prawu bos- kiemu nie wynikało z aktu poświęcenia ich bogom, ale z woli narodu rzymskiego (quod enim sanctione quadam subnixum est, id sanctum est). Wola ta objawiała się tym, że naruszenie np. murów obronnych zagro- żone było karą śmierci, która miała także wymiar religijny. Ponadto rzeczy podlegające prawu boskiemu nie mogły stanowić przedmiotu własności człowieka6. Do drugiej grupy zaliczano res omnium communes (rzeczy powszech- nie występujące, z natury swej dostępne dla wszystkich ludzi i służące do powszechnego użytku, takie jak woda płynąca, morze7, wybrzeże i powietrze)8 oraz res publicae (rzeczy publiczne, zazwyczaj stanowiące własność państwa, udostępniane jednak do użytku publicznego, takie jak rzeki9, drogi, łaźnie, teatry, stadiony i inne obiekty użyteczności publicznej)10. Powyższy podział Justynian I Wielki przedstawiał jako wynikający z prawa natury. Podkreślał, że niektóre rzeczy ze względu na swoje właściwości i przeznaczenie nie mogą stanowić przedmiotu własności prywatnej. W szczególności res omnium communes stanowiły kategorię rzeczy, które w związku ze swoimi fizycznymi właściwościami nie mogły zostać zawłaszczone przez skonkretyzowany podmiot i  nie 5 D.J. Bloch, Res Sanctae in Gaius and the Founding of the City, „Roman Legal Tradition” 2006, vol. 3, s. 48–49; A. Dębiński, Rzymskie prawo prywatne. Kompendium, Warszawa 2008, s. 204–205. 6 D.J. Bloch, Res Sanctae…, s. 49, 51, 64. 7 Nie ma pełnej zgodności co do zaliczania różnych rodzajów wód do kategorii res omnium communes, res publicae czy res nullius, chociaż najczęściej morze i wybrzeże są zaliczane do pierwszej z wymienionych kategorii, a rzeki – do drugiej; zob. L.L. Butler, The Com- mons Concept: An Historical Concept with Modern Relevance, „William and Mary Law Re- view” 1982, vol. 23, s. 849, oraz J.L. Wescoat Jr., Toward a Modern Map of Roman Water Law: The Place of Use Reconsidered, „Urban Geography” 1997, vol. 18, nr 2, s. 100, 105. 8 S. Wróblewski, Zarys wykładu prawa rzymskiego, Kraków 1916, s. 322; E.W. Brown, A common Morality: Toward a Framework for Designing Fiscal Instruments to Respond to Global Climate Change, „Widener Law Review” 2010, vol. 15:2, s. 401–402. 9 Szerzej o wodach i ich statusie prawnym w prawie rzymskim zob. J.L. Wescoat Jr., To- ward…, s. 100–105. 10 K. Kolańczyk, Prawo Rzymskie, Warszawa 2007, s. 266; C.G. van der Merwe, The Law of Things, Butterworths, Durban 1987, s. 17–18, oraz tenże, Law of Property, w: Introduction to the Law of South Africa, The Hague–London–New York 2004, s. 203. 23 Rozdział 1. Rzeczy publiczne były dostępne dla władzy ludzkiej11. Rzeczy dostępne dla wszystkich były postrzegane jako przedmiot szczególnego uprawnienia zbioro- wego, co oznaczało, że każdy mógł z nich korzystać. Niedopuszczenie obywatela do korzystania z res omnium communes traktowano nawet jako naruszenie jego praw, co uzasadniało wystąpienie z actionem in- iuriarum, chyba że ograniczenia zostały wprowadzone przez państwo, ponieważ przysługiwała mu władza nadzorcza12. Rzeczy publiczne pierwotnie oznaczały wszystkie rzeczy należące do populus Romanus. Rzeczy te, co do zasady wyłączone z obrotu, mog- ły być jednak oddawane przez państwo do użytku obywateli (tak jak w  przypadku agri publici, o czym poniżej). Władza państwa nad rze- czami publicznymi nie podlegała przepisom prawa prywatnego, mimo że treścią nie różniła się od prawa własności. Uważano, że władza państwa nad ziemią nie stanowiła dominium, lecz dictio. Jednak gdy za czasów cesarstwa ukształtowało się w prawie rzymskim pojęcie osoby prawnej, a także pojęcie fiscus Caesaris, majątek państwowy, który podlegał zarządowi cesarza, zaczęto uważać za majątek prywat- ny (res privatae Caesaris), podlegający ochronie prawa prywatnego13. Wśród res publicae zaczęto wyróżniać rzeczy, które są in publico usu, oraz te, które są in pecunia lub in patrimonio populi, przy czym tylko te pierwsze traktowano jako res publicae w znaczeniu ścisłym14. Rze- czy publiczne należały przede wszystkim do państwa i, mimo że były przeznaczone do użytku społeczeństwa, państwo mogło uprawnienie to wyłączyć lub ograniczyć15. Użytek publiczny, rozumiany jako moż- liwość korzystania przez członków społeczności, stanowił przy tym zasadnicze kryterium zaliczenia rzeczy do rzeczy publicznych, a mógł on wynikać nie tylko z naturalnych właściwości rzeczy (np. rzeka), ale także z edyktu odpowiedniej władzy (np. via publica)16. W konsekwen- 11 A.N. Yiannopoulos, Property: the law of things – real rights – real actions, Louisiana Civil Law Treatise, vol. 2, § 46 Common Things; definition, Thomson West, 2001. 12 S. Wróblewski, Zarys..., s. 322. 13 R. Taubenschlag, W. Kozubski, Historia i instytucje rzymskiego prawa prywatnego, War- szawa 1945, s. 72. 14 S. Wróblewski, Zarys..., s. 322. 15 R.E. Epstein, On the Optimal Mix of Private and Common Property, w: Private and Com- mon Property, red. R.A. Epstein, Garland Publishing, Inc., New York–London 2000, s. 364. 16 S. Wróblewski, Zarys..., s. 322–324. 24
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Publiczna własność nieruchomości
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: