Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00878 015271 17824110 na godz. na dobę w sumie
Rachunek kosztów. Podejście operacyjne i strategiczne - ebook/pdf
Rachunek kosztów. Podejście operacyjne i strategiczne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 511
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-0114-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Autorzy podręcznika objaśniają systemy rachunku kosztów, stosowane w praktyce światowej rachunkowości zarządczej. Systemy te umożliwiają tworzenie informacji - o kosztach, przychodach i wynikach - dla zarządzania operacyjnego oraz pozwalają na realizację strategii wykorzystania zasobów, która zapewnia wzrost wartości dla klienta i akcjonariuszy w długim okresie. Dla lepszego zrozumienia prezentowane zagadnienia w podręczniku zostały zilustrowane przykładami z praktyki zarządzania i z praktyki rachunku kosztów oraz przykładami liczbowymi.

Zaprezentowane w książce koncepcje, metody i techniki rachunku kosztów stanowią wręcz niezbędne instrumentarium zarządzania przedsiębiorstwami w warunkach rosnącej intensywności konkurencji i turbulencji globalizującego się otoczenia przedsiębiorstw. /...../.

Dlatego klarowne przedstawienie jego podstaw teoretycznych i metodycznych, wsparte dobrze dobranymi przykładami, stanowi jeden z kluczowych warunków powodzenia. Warunek ten doskonale spełnia recenzowana książka, sytuując się niewątpliwie pod tym względem wśród najlepszych, a nielicznych, podręczników rachunku kosztów dostępnych dla czytelników polskich.

Prof. dr hab. Marek Jacek Stankiewicz

Dr Janina Stankiewicz

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Autorzy książki są wieloletnimi pracownikami Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Łódzkiego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

RACHUNEK ACHUNEK KOSZTÓW KOSZTÓW PODEJÂCIE OPERACYJNE PODEJÂCIE OPERACYJNE I STRATEGICZNE I STRATEGICZNE Redakcja naukowa Irena Sobaƒska Pami´ci mojej siostry Krystyny Irena Sobaƒska AUTORZY: Jerzy Czarnecki 1 Irena Sobaƒska 2, 3, 5, 8, 10, 11, 12 Tomasz Wnuk-Pel 4, 6, 7, 9 RACHUNEK KOSZTÓW PODEJÂCIE OPERACYJNE I STRATEGICZNE Redakcja naukowa Irena Sobaƒska WYDAWNICTWO C.H.BECK WARSZAWA 2009 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redakcja merytoryczna: Jadwiga Witecka Recenzenci: dr Jadwiga Stankiewicz prof. zw. dr hab. Marek Stankiewicz Projekt okładki i stron tytułowych: Maryna Wiśniewska Ilustracja na okładce: David Marchal / iStockphoto Towarzystwo Gospodarcze RAFIB Sp. z o.o. 90-319 Łódź, ul. Wigury 21 © Wydawnictwo C.H. Beck 2009 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o., ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa, tel. (22) 33 77 600 Skład i łamanie: Studio Graficzne MIMO, Michał Moczarski, tel. (22) 642 01 18 Druk i oprawa: Studio Spartan, Gdynia ISBN 978-83-255-0114-3 Spis treści Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Rozdział 1. Organizacja jako kombinacja zasobów (Jerzy S. Czarnecki) . . . . . . . . . . 15 1.1. Koszty w zarządzaniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 1.2. Profesjonalny kierownik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 1.2.1. Profesjonalizm i intuicja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 1.2.2. Rodzaje profesjonalizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 1.2.3. Dualizm roli kierowniczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 1.3. Zasoby organizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 1.3.1. Zasoby i kapitały . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 1.3.2. Kompetencje i zdolności organizacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 1.3.3. Układanie zasobów w znaczące wzory . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 1.3.4. Wiedza i organizacja ucząca się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 1.3.5. Użyteczność zasobów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 1.4. Struktury i procesy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 1.4.1. Zanikanie granic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 1.4.2. Treść i proces . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 1.4.3. Struktura i proces . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 1.4.4. Logika struktury i logika procesu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 1.5. Spotkanie operacji ze strategią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 1.5.1. Działalność, branża i sektor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 1.5.2. Organizacyjna architektura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 1.5.3. Style architektury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 1.5.4. Firma wśród konkurentów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 1.6. Oczekiwania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 1.7. Problemy i pytania kontrolne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 1.8. Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 1.9. Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 5 Spis treści Rozdział 2. Rachunkowość zarządcza (Irena Sobańska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 2.1. Pojęcie i cel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 2.2. Rozwój rachunkowości zarządczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 2.2.1. Fazy rozwoju rachunkowości zarządczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 2.3. Rachunkowość zarządcza a controlling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 2.4. Zadania i odpowiedzialność specjalistów rachunkowości zarządczej . . . . . . . . . . . . 89 2.4.1. Transformacja roli i zadań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 2.4.2. Etyka zawodowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 2.5. Problemy i pytania kontrolne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 2.6. Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 Rozdział 3. Podstawy rachunku kosztów i wyników (Irena Sobańska) . . . . . . . . . . . . 97 3.1. Koszty podmiotu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 3.2. Klasyfikacja kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 3.2.1. Kryterium klasyfikacji kosztów: według zasobów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 3.2.2. Kryterium klasyfikacji kosztów: według produktów finalnych . . . . . . . . . . . . . . 101 3.2.3. Kryterium klasyfikacji kosztów: według miejsc powstawania kosztów . . . . . . . 102 3.2.4. Kryterium klasyfikacji kosztów: według reagowania kosztów na rozmiary produkcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 3.2.5. Kryterium klasyfikacji kosztów (stałych): według stopnia wykorzystania zdolności wytwórczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 3.2.6. Kryterium klasyfikacji kosztów: według faz cyklu życia produktu . . . . . . . . . . . 113 3.2.7. Kryterium klasyfikacji kosztów: według procesów łańcucha wartości . . . . . . . . . 114 3.3. Przychody a rozmiary sprzedaży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 3.4. Rachunek kosztów i jego struktura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 3.4.1. Pojęcie, zadania i struktura rachunku kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 3.4.2. Rachunek kosztów rodzajowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 3.4.3. Podmiotowy rachunek kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 3.4.4. Rachunek kosztów procesów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 3.4.5. Przedmiotowy rachunek kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 3.5. Poprawność, dokładność i ekonomiczność systemu rachunku kosztów i wyników . . . 128 3.6. Problemy i pytania kontrolne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 3.7. Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 3.8. Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 3.5. Poprawność, dokładność i ekonomiczność systemu rachunku kosztów i wyników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 3.6. Problemy i pytania kontrolne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 3.7. Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 3.8. Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 Rozdział 4. Koszty w perspektywie czasu (Tomasz Wnuk-Pel) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 4.1. Koszty a poziom działalności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 4.2. Etapy analizy zachowania się kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 4.3. Proste metody podziału kosztów na stałe i zmienne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 4.3.1. Metoda księgowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 4.3.2. Metoda studiów technologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 4.3.3. Metoda graficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 4.3.4. Metoda najwyższego i najniższego punktu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 6 Spis treści 4.4. Podział kosztów na stałe i zmienne metodą analizy regresji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 4.4.1. Wyznaczanie parametrów równania regresji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 4.4.2. Ocena zależności między poziomem działalności a kosztami . . . . . . . . . . . . . . . . 155 4.4.3. Wymagania dotyczące danych i problemy implementacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 4.5. Zastosowanie analizy zachowania się kosztów w rachunku kosztów działań . . . . . . . 168 4.6. Wykorzystanie krzywych uczenia się w analizie zachowania się kosztów . . . . . . . . . . 171 4.7. Problemy i pytania kontrolne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 4.8. Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 4.9. Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 Rozdział 5. Systemy rachunku kosztów i wyników (Irena Sobańska) . . . . . . . . . . . . . 179 5.1. Klasyfikacja systemów rachunku kosztów i wyników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 5.1.1. Rachunek kosztów rzeczywistych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 5.1.2. Rachunek kosztów normalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 5.1.3. Rachunek kosztów postulowanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 5.1.4. Rachunek kosztów pełnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 5.1.5. Rachunek kosztów zmiennych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 5.2. Wieloblokowy i wielostopniowy rachunek kosztów i wyników (podstawowe elementy) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 5.2.1. Ośrodki odpowiedzialności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 5.2.2. Zasady wielostopniowego i wieloblokowego rachunku kosztów i wyników . . . . . 193 5.3. Ceny transferowe (wewnętrzne) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 5.4. Wynik operacyjny a systemy rachunku kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 5.5. Ocena systemów rachunku kosztów i wyników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 5.6. Problemy i pytania kontrolne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 5.7. Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219 5.8. Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 Rozdział 6. Rachunek kosztów standardowych (Tomasz Wnuk-Pel) . . . . . . . . . . . . . . 222 6.1. Zastosowanie budżetów w procesie kontroli i oceny działalności przedsiębiorstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 6.1.1. Budżetowanie elastyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 6.1.2. Analiza porównawcza planowanego i rzeczywistego poziomu kosztów . . . . . . . . 225 6.1.3. Porównanie wyniku rzeczywistego z budżetem przeliczonym . . . . . . . . . . . . . . . . 229 6.1.4. Analiza odchyleń w przypadku, gdy sprzedaż nie jest równa produkcji . . . . . . . . 231 6.2. Rachunek kosztów standardowych – wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 6.2.1. Podstawowe rodzaje rachunku kosztów postulowanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 6.2.2. Procedury wyznaczania standardów kosztów i rodzaje standardów . . . . . . . . . . . 237 6.3. Analiza odchyleń w rachunku kosztów zmiennych standardowych . . . . . . . . . . . . . . 241 6.3.1. Odchylenia materiałów bezpośrednich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246 6.3.2. Odchylenia płac bezpośrednich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 6.3.3. Odchylenia kosztów zmiennych wydziałowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 6.3.4. Odchylenia kosztów zmiennych sprzedaży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 7 Spis treści 6.3.5. Odchylenia kosztów stałych wydziałowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 6.3.6. Odchylenie kosztów stałych sprzedaży i administracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260 6.3.7. Odchylenia marży na sprzedaży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260 6.3.8. Uzgodnienie planowanego i rzeczywistego wyniku finansowego oraz raporty kontrolno-wynikowe dla wyróżnionych w przedsiębiorstwie ośrodków odpowiedzialności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 6.4. Analiza odchyleń w rachunku kosztów pełnych standardowych . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 6.4.1. Odchylenia kosztów stałych wydziałowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 6.4.2. Odchylenia wyniku na sprzedaży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 6.4.3. Uzgodnienie planowanego i rzeczywistego wyniku finansowego . . . . . . . . . . . . . 277 6.5. Problemy i pytania kontrolne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280 6.6. Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280 6.7. Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 Rozdział 7. Budżetowanie kosztów, przychodów i wyników (Tomasz Wnuk-Pel) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284 7.1. Rola i miejsce budżetowania i kontroli kosztów w działalności przedsiębiorstwa . . . 284 7.2. Struktura i etapy budżetowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 7.3. Metody budżetowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 7.3.1. Budżetowanie przyrostowe i budżetowanie „od zera” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 7.3.2. Budżety sztywne i budżety elastyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 7.4. Budżetowanie w przedsiębiorstwach produkcyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294 7.4.1. Budżetowanie poziomu sprzedaży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 7.4.2. Budżetowanie poziomu produkcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 7.4.3. Budżetowanie kosztów produkcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 7.4.4. Budżetowanie kosztów sprzedaży i kosztów ogólnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304 7.4.5. Budżetowanie kosztów wytworzenia sprzedanych produktów . . . . . . . . . . . . . . . . 307 7.4.6. Budżetowanie wpływów i wydatków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 7.4.7. Budżet rachunku wyników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 7.4.8. Budżet bilansu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 7.5. Budżetowanie w innych rodzajach działalności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315 7.5.1. Firmy handlowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315 7.5.2. Firmy usługowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316 7.5.3. Organizacje nienastawione na zysk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 7.6. Budżetowanie kosztów działań (Activity Based Budgeting) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 7.7. Budżetowanie na zasadach Kaizen (Kaizen Budgeting) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322 7.8. Problemy i pytania kontrolne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327 7.9. Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328 7.10. Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330 Rozdział 8. Pomiar kosztów produktów (Irena Sobańska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331 8.1. Pojęcie, cel i rodzaje kalkulacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331 8 Spis treści 8.2. Tradycyjne metody kalkulacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334 8.3. Wycena świadczeń wewnętrznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 340 8.3.1. Przypadek I: proces wymiany wewnętrznej – prosty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341 8.3.2. Przypadek II: proces wymiany wewnętrznej – złożony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 342 8.4. Pomiar kosztów produktów finalnych w rachunku kosztów pełnych . . . . . . . . . . . . . 347 8.4.1. Zastosowanie metody kalkulacji podziałowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348 8.4.2. Zastosowanie metody kalkulacji doliczeniowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351 8.4.3. Zastosowanie metod kalkulacji przy produkcji sprzężonej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353 8.5. Pomiar kosztów produktów finalnych w rachunku kosztów zmiennych . . . . . . . . . . . 356 8.5.1. Zastosowanie metody kalkulacji podziałowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 356 8.5.2. Zastosowanie metody kalkulacji doliczeniowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 358 8.5.3. Zastosowanie metod kalkulacji przy produkcji łącznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359 8.6. Krytyka tradycyjnych metod pomiaru kosztów produktów i nowe koncepcje . . . . . . 361 8.7. Problemy i pytania kontrolne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366 8.8. Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 367 8.9. Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 370 Rozdział 9. Rachunek kosztów działań (Tomasz Wnuk-Pel) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371 9.1. Problemy związane z rozliczaniem kosztów pośrednich w tradycyjnym systemie rachunków kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371 9.2. Rozliczanie kosztów pośrednich w rachunku kosztów działań – etapy rachunku kosztów działań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 374 9.2.1. Identyfikacja istotnych działań występujących w przedsiębiorstwie . . . . . . . . . . . 376 9.2.2. Ustalenie kosztów wyodrębnionych działań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380 9.2.3. Określanie nośników kosztów działań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 382 9.2.4. Rozliczenie kosztów pośrednich poszczególnych działań na obiekty kosztów . . . 385 9.3. Rachunek kosztów działań w przedsiębiorstwach produkcyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . 386 9.3.1. Charakterystyka działań zachodzących w przedsiębiorstwie, ich kosztów i nośników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 386 9.3.2. Kalkulacja kosztów obiektów w rachunku kosztów działań . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389 9.4. Rachunek kosztów działań w innych rodzajach działalności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 395 9.5. Time-Driven ABC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 398 9.6. Problemy związane z wdrażaniem rachunku kosztów działań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 401 9.7. Problemy i pytania kontrolne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 403 9.8. Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 403 9.9. Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 406 Rozdział 10. Rachunek kosztów celu (Irena Sobańska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407 10.1. Kompleksowe zarządzanie kosztami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407 10.2. Rachunek cyklu życia produktu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 410 10.3. Rachunek kosztów celu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415 10.3.1. Pojęcie i cele . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415 9 Spis treści 10.3.2. Metody wyznaczania założonego kosztu produktu (celu) i jego struktury . . . . 419 10.3.3. Realizacja procesu rachunku kosztów celu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 426 10.3.4. Zastosowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 428 10.4. Koszty jakości w rachunku kosztów celu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 429 10.5. Pomocnicze narzędzia redukcji kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 431 10.6. Problemy i pytania kontrolne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 435 10.7. Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 435 10.8. Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 437 Rozdział 11. Kaizen Costing (Irena Sobańska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 438 11.1. Pojęcie, typy i cele rachunku redukcji kosztów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 438 11.2. Rachunek redukcji kosztów – realizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443 11.3. Zespoły robocze – quasi-centra zysku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 448 11.4. Znaczenie współczesnych systemów rachunku kosztów w kompleksowym zarządzaniu kosztami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 450 11.5. Problemy i pytania kontrolne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 452 11.6. Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 452 Rozdział 12. Rachunek kosztów w praktyce polskiej (Irena Sobańska) . . . . . . . . . . . . 453 12.1. Wpływ zmian w prawnych regulacjach rachunkowości na system rachunku kosztów w praktyce (po 1990 r.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 454 12.2. Systemy rachunku kosztów stosowane w praktyce – wyniki badań . . . . . . . . . . . . . . 463 12.3. Problemy i pytania kontrolne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 473 12.4. Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 474 12.5. Literatura zalecana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 476 Załączniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 477 Odpowiedzi do zadań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 489 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 491 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 499 10 Wprowadzenie Dynamiczna konkurencja na rynkach globalnych, nowe technologie informatyczne oraz telekomunikacyjne, działanie organizacji w coraz bardziej złożonych relacjach wewnętrznych i zewnętrznych, rozszerzanie się kręgu odbiorców informacji, a także zwiększanie zakresu rozliczania spółek z ciążącej na nich odpowiedzialności za wy- korzystanie zasobów materialnych i niematerialnych, zapewniających wzrost wartości przedsiębiorstwa stanowią trendy, które wyznaczają rachunkowości zarządczej w prak- tyce coraz wyższe wymagania w zakresie jakości tworzonych informacji dla procesów zarządzania oraz wymagają profesjonalizmu i nowych umiejętności od specjalistów ra- chunkowości zarządczej. Celem podręcznika jest objaśnienie systemów rachunku kosztów, stosowanych w praktyce światowej rachunkowości zarządczej, które umożliwiają tworzenie infor- macji o kosztach, przychodach i wynikach dla zarządzania operacyjnego oraz realizację strategii wykorzystania zasobów zapewniającej wzrost wartości dla klienta i akcjona- riuszy w długim okresie. Rachunek kosztów jest podstawowym narzędziem w systemach rachunkowości za- rządczej. Umożliwia pomiar celu organizacji (operacyjnego i strategicznego) oraz wa- runkuje zastosowanie wielu innych metod i technik w tych systemach. Funkcjonowanie oraz metody i techniki systemu rachunkowości zarządczej, wspierającego procesy za- rządzania operacyjnego i strategicznego zostały objaśnione w oddzielnym opracowaniu [Rachunkowość zarządcza. Podejście operacyjne i strategiczne, 2009]. Rozdział 1 poświęcony jest zarządzaniu, które wyznacza ogólne ramy użyteczności rachunkowości, w szczególności rachunkowości zarządczej. Rozdział przedstawia or- ganizacje jako kombinacje zasobów o zróżnicowanej charakterystyce, w tym zasobów materialnych i niematerialnych. Pośród zasobów niematerialnych przedstawiono także niezbędne współcześnie kompetencje, jakimi powinien się charakteryzować kierownik w roli menedżera i lidera. Menedżerowie i liderzy zajmują się układaniem zasobów or- ganizacji w znaczące wzory, co ma doprowadzić do uzyskania przewagi konkurencyj- nej. Skutek, jaki jest możliwy do uzyskania zależy w znacznym stopniu od myślenia o organizacji jako procesie uzupełnionym o strukturę, ponieważ proces organizacyjny powinien dominować nad strukturą. Przewaga konkurencyjna wymaga doboru part- 11 Wprowadzenie nerów biznesowych i zarządzania międzyorganizacyjnego, ale podstawą sukcesu jest budowa organizacyjnej architektury, która pozwala podejmować decyzje kierownicze dotyczące efektywniejszego wykorzystywania operacyjnego zasobów, ale zgodnie z za- mysłem strategicznym. W rozdziale 2 objaśniono pojęcia i podstawowe cechy rachunkowości zarządczej oraz przedstawiono zarys jej rozwoju w praktyce światowej, z wyodrębnieniem jego czterech faz rozwoju oraz jej relacje z koncepcją controllingu uwarunkowaną kultu- rowo i historycznie w praktyce krajów niemieckojęzycznych. Innowacyjność narzędzi rachunkowości zarządczej, a zwłaszcza systemów rachunku kosztów w ostatniej deka- dzie XX w. i na początku XXI w. oraz reorientacja w procesach zarządzania i formach prowadzenia biznesu miały istotny wpływ na transformację roli i zadań specjalistów rachunkowości zarządczej. Problem ten oraz wysokie wymagania zachowań etycznych profesjonalistów rachunkowości zarządczej, regulowane środowiskowymi kodeksami etyki, także w skali międzynarodowej, zostały objaśnione w końcowej części tego roz- działu. Podstawowe narzędzie rachunkowości zarządczej określane terminem skróconym jako rachunek kosztów scharakteryzowano w rozdziale 3. Objaśniono podstawowe za- sady rachunku kosztów, przedmiot pomiaru: koszty, przychody, wyniki, ich reagowanie na zmiany w rozmiarach sprzedaży w krótkim okresie, kryteria klasyfikacji kosztów wykorzystywane w różnych systemach rachunku kosztów w praktyce oraz wewnętrz- ną strukturę rachunku kosztów jako systemu. Zasygnalizowano tutaj również problem poprawności, dokładności i ekonomiczności rachunku kosztów. W rozdziale 4 zaprezentowano metody analizy kosztów w czasie, których zasto- sowanie jest konieczne do wdrożenia wszelkich form rachunku kosztów zmiennych, a więc rachunku kosztów zmiennych standardowych itd. (zob. rozdział 5). Szczególne miejsce w tym rozdziale poświęcono przedstawieniu problematyki zastosowania metod analizy zachowania się kosztów dla potrzeb rachunku kosztów działań oraz przedsta- wiono, w jaki sposób mogą być wykorzystane krzywe uczenia się do analizy i planowa- nia kosztów. W rozdziale 5, po objaśnieniu podstawowych elementów charakterystycznych dla tradycyjnych systemów rachunku kosztów, a więc zorientowanych na pomiar zy- sku w krótkim okresie, przedstawiono klasyfikację tych systemów. Oprócz prezentacji zasad i struktury każdego z tych systemów, wyjaśniono także zasady tworzenia cen transferowych stosowane do rozliczeń wewnętrznych w organizacjach o strukturach hierarchicznych, wielopoziomowych oraz oceniono tradycyjne systemy rachunków z perspektywy zmian zachodzących w biznesie i ich użyteczności w zarządzaniu. Rozdział 6 poświęcono przedstawieniu sposobu funkcjonowania i możliwości wykorzystania systemu rachunku kosztów standardowych. W zasadniczej części tego rozdziału przedstawiono sposoby liczenia i możliwości wykorzystania do zarządzania odchyleń kosztów materiałów bezpośrednich, płac bezpośrednich, zmiennych i stałych kosztów pośrednich, odchyleń na sprzedaży oraz sposoby konstruowania raportów z odchyleń dla kierowników ośrodków odpowiedzialności za koszty, zyski i dla firmy 12 Wprowadzenie jako całości. Przedstawienie różnic w funkcjonowaniu rachunku kosztów standardo- wych zmiennych i pełnych zajmuje ostatnią część rozdziału. W rozdziale 7 przedstawiono problematykę budżetowania kosztów, przychodów i wyników. W pierwszej części rozdziału zaprezentowano rolę i miejsce budżetowania opartego na zasadach rachunku kosztów standardowych. W części tej na obszernym przykładzie liczbowym przedstawiono procedury i specyfikę budżetowania w przed- siębiorstwach produkcyjnych oraz specyfikę budżetowania w firmach usługowych i handlowych. W ostatnich podrozdziałach przedstawiono zasady budżetowania kosz- tów działań (Activity Based Budgeting) oraz budżetowania na zasadach Kaizen (Kaizen Budgeting). Rozdział 8 zawiera szczegółowy opis metod kalkulacji kosztów, ich zastosowa- nie w pomiarze kosztów pełnych oraz kosztów zmiennych wytworzenia produktów, w różnych przypadkach typów produkcji. W końcowej części rozdziału przedstawiono krytykę tradycyjnych metod pomiaru kosztów produktów w kontekście diametralnie zmieniających się technologii wytwarzania i metod zarządzania produkcją oraz skraca- nia się serii wyrobów pod wpływem zmieniających się życzeń klientów. W rozdziale 9 zaprezentowano sposób implementacji i możliwości operacyjnego i strategicznego wykorzystania rachunku kosztów działań. Etapy ABC szczegółowo zaprezentowano na przykładzie najpierw firmy produkcyjnej, a następnie usługowej i handlowej. W końcowej części rozdziału zaprezentowano nowe podejście do rachun- ku kosztów działań, czyli Time-Driven ABC. Przedstawiono, jak poprzez zmianę spo- sobu gromadzenia informacji o czasie wykonywania działań i modyfikację kalkulacji kosztów działań, rachunek ten umożliwia wyeliminowanie wielu problemów, które na- potykają firmy w procesie wdrażania i wykorzystywania systemów ABC. Systemy rachunku kosztów stosowane w praktyce przedsiębiorstw japońskich, od wielu lat stosowane również w wielkich korporacjach amerykańskich i w krajach za- chodnich przedstawiono w rozdziałach 10 i 11. Rachunek kosztów celu (Target Costing) jest oparty na „logice klienta” i zawiera mechanizm zwiększania wartości dla klien- ta. W jego realizacji jest wykorzystywany rachunek cyklu życia produktu oraz analiza wartości. Osiąganie wartości dla klienta w długim okresie wyznaczonej w rachunku kosztów celu, skutecznie wspiera rachunek redukcji kosztów (Kaizen), zorientowany na fazę wytwarzania w cyklu życia produktu i organizację pracy zespołów roboczych, sta- nowiących quasi-centra zysku. Wymienione systemy zawierają w sobie mechanizmy wymagające od pracowników ciągłego uczenia się i rozszerzania kompetencji. W rozdziale 12 opisano rozwój systemów rachunku kosztów w praktyce polskiej po 1990 r. w kontekście dokonujących się zmian w regulacjach prawnych rachunkowo- ści, zwłaszcza zasad sporządzania sprawozdań finansowych. Prezentacji dokonano na podstawie wyników własnych badań empirycznych i badań innych autorów w zakresie praktyki rachunkowości zarządczej. W celu lepszego zrozumienia zagadnień prezentowanych w podręczniku autorzy wzbogacali ich objaśnianie przykładami z praktyki zarządzania i praktyki rachunku kosztów oraz przykładami liczbowymi. Służą one objaśnieniu procedur tworzenia in- formacji o kosztach i rentowności różnego typu obiektów (jak: produkt, usługa, linia 13 Wprowadzenie produktowa, proces, centrum zysku, klient, rynek), wyróżnianych w łańcuchu wartości dla klienta i akcjonariuszy. Dynamiczne, konkurencyjne otoczenie firm, nowe koncepcje zarządzania, innowa- cyjność metod i technik stosowanych w rachunkowości zarządczej oraz zmiany w mo- delu sprawozdawczości finansowej tworzą wyzwania dla systemów informacyjnych rachunkowości w firmach krajowych i międzynarodowych. Rachunkowość finansowa, rachunkowość zarządcza i rachunek kosztów wymagają pełnej integracji. Zintegrowanie tych systemów umożliwiają nowoczesne technologie informatyczne oparte na wspólnej bazie danych. Większa złożoność warunków działania przedsiębiorstw i komplikowanie się za- chowań konkurencji zmuszają menedżerów do szybkiego wdrażania najnowszych koncepcji rachunkowości zarządczej, stosowanych w praktyce, w różnych obszarach świata. Działaniom tym sprzyja umiędzynarodowienie powiązań gospodarczych. W konsekwencji następuje internacjonalizowanie systemów rachunku kosztów i metod rachunkowości zarządczej na świecie. Zjawisko to potwierdza szybkie upowszechnienie się japońskich koncepcji (rachunek kosztów celu, rachunek redukcji kosztów, techniki Hoshin, Keiratsu) w krajach anglosaskich i krajach Europy Kontynentalnej. Autorzy podręcznika współpracują z praktykami jako konsultanci. Zrealizowali wiele ekspertyz usprawniających procesy zarządzania, opracowali wiele projektów sys- temów rachunku kosztów i systemów rachunkowości zarządczej dla dużych, średnich i małych podmiotów różnych branż przemysłu, budownictwa i jednostek użyteczności publicznej. Wiele z tych projektów zostało wdrożonych w warunkach zintegrowanych systemów informatycznych klasy MRP II i ERP. Doświadczenie Autorów i znajomość problemów polskiej praktyki jest podstawą do uprawiania dyscyplin naukowych o cha- rakterze praktycznym, takich jak zarządzanie i rachunkowość zarządcza. Miały one też wpływ na sposób objaśniania zagadnień zawartych w podręczniku. Podręcznik jest przeznaczony przede wszystkim dla studentów wydziałów zarzą- dzania, wydziałów ekonomicznych, specjalizujących się w rachunkowości i zarządza- niu finansami, uczestników kursów menedżerskich i studiów MBA, słuchaczy uniwer- syteckich studiów podyplomowych: rachunkowości, rachunkowości zarządczej, kan- dydatów na biegłych rewidentów oraz dla praktyków, a przede wszystkim członków zarządu, analityków finansowo-księgowych, specjalistów kosztowych, specjalistów ra- chunkowości zarządczej. Zakres tematyczny podręcznika odpowiada w pełni programom wykładów uni- wersyteckich „Rachunek kosztów” i „Rachunkowość zarządcza”, realizowanych w ra- mach specjalizacji „Rachunkowość i zarządzanie finansami” na kierunkach „Finanse i rachunkowość”. Irena Sobańska Jerzy S. Czarnecki Rozdział 1 Organizacja jako kombinacja zasobów Cele rozdziału: •• •• prezentacja współczesnego punktu widzenia na zarządzanie i jego składowe, porównanie własnej pozycji w firmie z sylwetką profesjonalnego lidera i mene- dżera, określenie podstaw do sporządzenia firmowej listy zasobów, ich charakteru i znaczenia w przedsiębiorstwie, porównanie logiki struktury i logiki procesu organizacyjnego jako dominujące- go rozwiązania w firmie, przedstawienie założeń organizacyjnej architektury dla firm, które zajmują się wytwarzaniem, gromadzeniem i upowszechnianiem wiedzy, prezentacja przedsiębiorstw na poziomie operacyjnym i strategicznym. •• •• •• •• 1.1. Koszty w zarządzaniu Organizacje są generatorami kosztów, a zarządzanie organizacjami polega na świado- mym kształtowaniu kosztów. Kiedy jednak mowa o strukturach kosztów w różnych przekrojach, ich szczegółowa, systematyczna analiza jest potrzebna w przypadku dużej skali produkcji. Kiedy zaś mowa o kształtowaniu kosztów za pomocą zarządzania, to należy się spodziewać, że wzory i standardy godne upowszechnienia będą pochodzić z dużych przedsiębiorstw, tak jak na przykład szczupłe zarządzanie (Lean Manage- ment), które zaczyna się w szczupłych systemach produkcji (Lean Production Systems). Paradoksalnie, skala kosztów uzasadnia zwiększanie kosztów na ograniczanie kosztów w dużej skali. W tych założeniach można upatrywać inspiracji do powstania i rozwoju rachunku kosztów, a w ślad za nim rachunkowości zarządczej – zbioru narzędzi i sys- temów skierowanych i przeznaczonych do użytku kadry kierowniczej. Te narzędzia i systemy tworzy się po to, aby kierownicy mogli tworzyć obraz kosztów ponoszonych 15 Jerzy S. Czarnecki w firmie oraz obraz procesu ich powstawania i wzajemnych zależności. Wiedza o kosz- tach i procesach ich powstawania zawsze służy jako podstawa podjęcia decyzji. Przy każdej próbie odpowiedzi na pytanie o źródło pochodzenia, wielkość lub efektywność poniesienia kosztu powstaje problem wiarygodności danych. Uzyskaniu wiarygodnych informacji, służy rachunek kosztów i rachunkowość zarządcza – proponowane narzę- dzia i systemy zostały wielokrotnie zastosowane i wielokrotnie zweryfikowane, zatem ich powtórzenie w przedsiębiorstwie zwiększa możliwość zbudowania na ich podstawie takich modeli kosztów, które będą odpowiadać realnym warunkom działania przedsię- biorstw, a więc także informacje o kosztach będą dokładniejsze i realne. Należy jednak podkreślić pewne zastrzeżenie: nie ma dwóch jednakowych firm, dwóch jednakowych sposobów działania, dwóch jednakowych sposobów ułożenia dostępnych zasobów, ani dwóch jednakowych sytuacji. Proponowane modele, narzędzia i systemy wymagają cią- głej uwagi i współpracy kadry przedsiębiorstwa. Sposób funkcjonowania firmy jest pochodną czterech kluczowych decyzji, które dotyczą: 1) miejsca ulokowania kierowniczego profesjonalizmu, 2) rodzaju zasobów, którymi organizacja się posługuje, 3) rodzaju logiki organizacyjnej oraz 4) stylu orga- nizacyjnej architektury. To zaś, w jaki sposób przebiegają operacje, decyduje o możli- wych do wyboru opcjach strategicznych. Strategia nie może być niczym więcej jak tyl- ko wynikiem sprawności operacyjnej, która jest realizowana z myślą o przeznaczeniu organizacji. Sam wybór musi się odbywać na podstawie informacji o sposobie ułożenia zasobów oraz uzyskiwanej i spodziewanej efektywności ich kombinacji. Źródłem tych informa- cji jest rachunkowość zarządcza – w firmach, które zadały sobie trud budowy takiego systemu. Organizacje formalne pojawiły się prawdopodobnie wraz z powstaniem pierwszego plemienia i zostały jako trwały element ich życia. Podejmowanie zbiorowych czy ze- społowych działań powoduje powstanie synergii – nadwyżki efektu ponad taki, który by powstał, gdyby każdy z członków zbiorowości wykonywał samodzielnie pracę zre- alizowaną przez zbiorowość. Gdyby nie pojawił się efekt synergiczny, prawdopodob- nie ludzie do dzisiaj mieszkaliby w jaskiniach łaskawie dostarczonych przez przyrodę. A jednak się pojawił i możemy wierzyć, że jego wynikiem jest komputer, loty kosmicz- ne, chleb w sklepie…, a także specjalizacja, wykształcenie, zasada wolności osobistej, liberalny system gospodarczy, wiara, nadzieja czy dążenie do sprawiedliwości. Chwila refleksji nad ewentualnym brakiem tego efektu prowadzi do wniosku, że ponieślibyśmy stratę. Podobna refleksja na mniej filozoficznym poziomie jest prowadzona na gruncie teorii organizacji i zarządzania nimi. Nieodmiennie prowadzi ona do wniosku, że nad- wyżka jest większa, kiedy działania podejmowane są zespołowo, kiedy przy ich realiza- cji panuje zgoda czy wręcz harmonia, a zasoby wykorzystywane przez zespół są udatne, z punktu widzenia podejmowanego działania. W tej sytuacji nie podejmuje się dyskusji na temat zasadności istnienia organizacji – instytucji o zróżnicowanym stopniu for- malizacji. Nie podejmuje się też dyskusji nad tezą, że wielość i różnorodność instytucji dobrze służy synergicznym innowacjom, a te z kolei przyczyniają się do większej efek- 16 Rozdział 1. Organizacja jako kombinacja zasobów tywności synergii. Tezę tę można rozwinąć i stwierdzić, że instytucje, które uczestniczą w procesie uzyskiwania synergicznego wyniku nie muszą być w stosunku do siebie kon- kurencyjne, przeciwnie – konkurenci mogą współpracować w celu uzyskiwania więk- szego efektu należnego obu konkurentom, a zarazem kooperantom [Brandenburger, Nalebuff, 1996]. Rosnąca liczebność dostawców usługi telekomunikacyjnej powoduje, że usługa staje się tańsza z punktu widzenia klienta. Intuicja każe wierzyć, że taka sytuacja jest wyni- kiem konkurencji firmy. To jednak tylko część prawdy. Te same firmy korzystają, już bez konkurencyjnego wyścigu, z tych samych surowców, dostawców, kanałów dystry- bucji. Zgodne ich pod tym względem działania przynoszą obniżkę kosztów prowadzo- nych operacji, która przekłada się na ceny dla klienta. Masowy charakter konsumpcji powoduje procesy uczenia się w (już nie tylko) konkurujących firmach. W wyniku tego niektóre operacje odbywają się sprawniej: mają mniejsze odpady surowca, pochłaniają mniej czasu, wymagają mniejszego zaangażowania kontroli jakości, zaczynają się re- alizować w sieci doświadczonych kooperantów. Z tego powodu koszt składników kom- putera jest frakcją kosztu z przed lat dziesięciu; czas przesłania dokumentu stanowi obecnie tysięczną część promila czasu potrzebnego do tego kilka lat temu. A ponadto – gdyby policzyć cenę nowego samochodu w relacji do przeciętnego wynagrodzenia dwadzieścia lat temu i dzisiaj, to okaże się, że samochody znacznie staniały. Dla dokoń- czenia rachunku warto wyobrazić sobie cenę samochodu z dzisiejszym standardowym wyposażeniem dziesięć lat temu. Wtedy okaże się, że na taki, dzisiaj standardowy, sa- mochód stać wtedy było nielicznych bogaczy tego świata. W taki oto sposób wszyscy uczestniczą w wynikach efektu synergicznego. Jednocześnie organizacje są zbiornikami kosztów, przyczyniają się do ich powsta- wania: one je powodują, wywołują, napędzają i kreują. Funkcjonowanie instytucji wy- maga zatrudnienia personelu, zgromadzenia wyposażenia, uruchomienia linii produk- cyjnej, zorganizowania sieci usług; wymaga poniesienia wielu kosztów początkowych kosztów zapadłych albo kosztów utopionych (sunk cost). Ryzyko zwrotu tych kosztów ponoszą akcjonariusze. Potem pojawiają się koszty stałe oraz koszty zmienne. Zwrot tych pierwszych (stałych) zależy w pewnym stopniu od tego, czy zostaną poniesione te drugie (zmienne), choćby w minimalnym stopniu w przeliczeniu na koszty jednostko- we [Shapiro, Varian, 1998]. Koszty wszystkich tych rodzajów powstają na nowo w miarę prowadzenia regularnych operacji biznesowych i są pokrywane z tych samych operacji. Ryzyko zwrotu ostatnich dwóch rodzajów kosztów także ponoszą akcjonariusze, ale to ryzyko dotyczy już także bezpośrednio kadry przedsiębiorstwa. Z tego powodu kierow- nictwo firmy jest zainteresowane tworzeniem wartości dla akcjonariuszy, niekoniecz- nie w postaci zysku. Organizacje są też jednak zbiornikami kosztów innego rodzaju. Oto poza kosztami operacji, które relatywnie łatwo sobie wyobrazić, policzyć i zmienić, pojawiają się koszty sprawności przedsiębiorstwa – bardziej sprawne mają mniejsze koszty, mniej sprawne mają większe koszty. Koszt sprawności jest umieszczony w wielu miejscach, w których go bezpośrednio nie widać. Kosztem może okazać się np. dobór grupy klientów, do których adresowana jest oferta, dobór partnerów handlowych albo stopień wyposaże- 17 Jerzy S. Czarnecki nia pracowników w możliwości podejmowania i realizacji zobowiązań. To ostanie jest związane z doborem kwalifikacji lub kompetencji, w które są wyposażeni pracownicy i kierownicy. Kwalifikacje należy rozumieć jako formalnie stwierdzone uprawnienia do wykonywania czynności lub zawodu albo formalnie stwierdzone przejście drogi kształ- cenia lub szkolenia. Kompetencje zaś, to złożenie w jednym miejscu organizacji umie- jętności, chęci i możności podjęcia działania. Organizacyjne rozumienie kompetencji jest odmienne od prawniczego, gdzie kompetencja to uprawnienie lub zbiór uprawnień formalnie przypisany do osoby lub stanowiska. Decyzje kierownicze wywołują i gromadzą wokół swoich skutków koszty funkcjo- nowania przedsiębiorstwa; powinny też budować warunki zwrotu kosztów z nadwyż- ką, która jest miarą przewagi konkurencyjnej. Najogólniej mówiąc, koszt sprawności przedsiębiorstwa znajduje się w rękach menedżerów – zależy on od tego, czy są bardziej, czy mniej profesjonalni. Wyraził tę myśl dobitnie Peter Drucker, który spotkał się w latach 60. XX w. z grupą menedżerów amerykańskich stalowni. Głosili oni tezę, że ich firmy mają kło- poty ze względu na recesję. Na pytanie, dlaczego nie dotyczy to stalowni niemieckich i japońskich odpowiedzieli, że Niemcy i Japończycy mieli szczęście, bo ich stalownie zbombardowano, a po wojnie odtworzyli biznes w nowych warunkach, z nowym wy- posażeniem, nową technologią i przeszkoloną kadrą. To znaczy, upewniał się profe- sor, byłoby lepiej, gdyby w odpowiednim czasie zbombardowano i zniszczono amery- kańskie stalownie? A po odpowiedzi twierdzącej oświadczył, że gotów jest się zgodzić z tym stanowiskiem pod jednym warunkiem – że w czasie owego hipotetycznego bombardowania kadra kierownicza amerykańskich stalowni byłaby wtedy w środ- ku… Słowa te były poniekąd prorocze, jako że w 1972 r. na nowojorskiej giełdzie pojawiła się firma o nazwie Nucor, dzisiaj producent wszelkich rodzajów stali, wtedy firma oparta na innowacjach w zarządzaniu: surówkę stalową do wytopu stali zastą- piono złomem, zrezygnowano z produkcji wielkopiecowej na rzecz technologii łuku elektrycznego, wielkoformatowe fabryki zastąpiono niewielkimi, lokalnymi zakłada- mi znanymi jako mini huty i zaniechano rozbudowanej infrastruktury zarządzania na rzecz zarządzania szczupłego. Wielkość kosztów, ich proporcja do przychodów i struktura oraz wiedza o miejscu i czasie powstawania kosztów są jednocześnie pod- stawą i wynikiem decyzji, które należy podjąć w każdej firmie. Związany jest z tym paradoks, który polega na tym, że trudno znać wynik decyzji przed jej podjęciem, a skoro decyzja nie została podjęta, to skąd wziąć do niej podstawę. Rozwiązanie pa- radoksu znajduje się w systemie szczupłego zarządzania. Szczupłe zarządzanie pole- ga na podejmowaniu decyzji tam, gdzie znajduje się największa wiedza o operacjach, tj. w miejscach, gdzie one następują. Uczestnicy operacji mają o nich największą wiedzę, posiadają wszelkie podstawy do podjęcia decyzji niesformalizowanych. Zamiana przypadków zarządzania szczupłego w system zarządzania szczupłego odbywa się za pomocą ujawniania wiedzy uczestni- ków operacji, upowszechniania jej i przekształcania w powszechnie znane, choć nie- koniecznie sformalizowane, kryteria. Źródłem rozwiązania paradoksu jest więc wiara 18 Rozdział 1. Organizacja jako kombinacja zasobów oraz zaufanie – cechy biznesowego działania, których wartość zaczyna dorównywać kapitałowi. Odmiennym modelem zarządzania szczupłego jest zarządzanie kosztowne, które jest związane z licznymi operacjami o charakterze koordynacyjnym: z uzgodnieniami, zebraniami, wypełnianiem formularzy, podpisywanie wielu dokumentów. O ile szczu- płe zarządzanie jest dalekie od formalizacji, w zarządzaniu kosztownym jest odwrotnie – najpierw formalizacja, potem realizacja działania; najpierw norma, potem zezwole- nie; najpierw dekretacja, potem realizacja. Działania o charakterze kontrolnym oraz koordynacyjnym nie dodają wartości operacjom i ich wynikom – produktom, usługom czy wiedzy. Rozróżnienia między operacjami, które dodają wartości a operacjami, które jej nie dodają, może dokonać każdy klient organizacji czy procesu, klient zewnętrzny lub klient wewnętrzny. Każdy klient potrafi odpowiedzieć na pytanie: czy, gdyby wiedział, czemu służy działanie i jego rezultat, to byłby skłonny zapłacić za to działanie czy też nie. Odpowiedź pozytywna stanowi o tym, że działanie dodaje wartości, negatywna – nie dodaje. Modelowo rzecz ujmując – niełatwo byłoby znaleźć klienta, który uzna, że wypłata pieniędzy przez kasjera nie dodaje wartości operacji. Większość zgodzi się, że zapłata w kasie za nabyty towar dodaje operacji wartości. Niewielu klientów uznałoby, że dodaje operacji wartości to, że muszą przenieść dokumenty pomiędzy trzema okien- kami tej samej instytucji i zgromadzić na nich podpisy i pieczątki trzech różnych osób. Nikt nie uzna, że to dodaje wartości, ale wszyscy klienci ponoszą ten koszt, kiedy dokła- dają swój czas; wystarczy przyjąć, że czas klienta kosztuje, a więc daje się wycenić. 1.2. Profesjonalny kierownik Każda decyzja powoduje powstanie długotrwałego zobowiązania kosztowego, wpły- wa na sprawność kosztową przedsiębiorstwa. Sprawność kosztowa oznacza sprawność kadry przedsiębiorstwa w optymalizacji kosztów. Także i to, kto podejmuje decyzję i w jaki sposób to czyni, wpływa na to, czy zarządzanie w firmie jest szczupłe, czy kosztowne. Problem nie w tym, żeby kosztów nie ponosić, ale w tym, żeby je mierzyć i wiedzieć, gdzie są rozmieszczone, jaki mają charakter i z jakich przyczyn wynikają. Na tym polega istota i treść rachunku kosztów i rachunkowości zarządczej. Warunkiem jednak użyteczności, a nawet warunkiem podstawowym istnienia rachunku kosztów i rachunkowości zarządczej, jest profesjonalizm kadry kierowniczej. 1.2.1. Profesjonalizm i intuicja W świecie organizacji i zarządzania nadeszły czasy, kiedy można być jednocześnie świadkiem rozwiązań organizacyjnych, które pochodzą z XIX i XXI w. Przykładowo można napotkać takie firmy jak Dell, w których szkolenie na stanowiska kierownicze prowadzi się dla osób, które obejmą te stanowiska w ciągu najbliższych kilku miesięcy. Zdarzają się firmy takie jak Skanska, w których szkolenia kierownicze prowadzi się 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rachunek kosztów. Podejście operacyjne i strategiczne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: