Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00169 008642 11203632 na godz. na dobę w sumie
Racjonalność i komunikacja. Filozoficzne podstawy teorii społecznej Jürgena Habermasa - ebook/pdf
Racjonalność i komunikacja. Filozoficzne podstawy teorii społecznej Jürgena Habermasa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1180-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

'Celem niniejszej książki jest ukazanie filozoficznych podstaw, na których wspiera się teoria komunikacji Habermasa. Istotę teoretycznego zamysłu twórcy Teorii działania komunikacyjnego należy, jak się zdaje, ująć w kategoriach zmiany paradygmatu, o czym zresztą przekonany jest sam jej autor. Nie chodzi przy tym o to, by posługiwać się tym wieloznacznym terminem w jakimś bardzo mocnym sensie, co mogłoby zostać uznane za podejrzaną i gołosłowną deklarację zasadniczych zmian w obrębie filozoficznego dyskursu. Używanie terminu paradygmat jest zasadne z kilku powodów. Po pierwsze, chodzi o wyraźne uwypuklenie odejścia od tradycji filozofii świadomości. Po drugie - o wskazanie, że szczegółowa i zarazem krytyczna analiza złożonych relacji pomiędzy podmiotami życia społecznego wymaga zasadniczo nowego podejścia. Po trzecie wreszcie, komunikacyjna teoria racjonalności, łącząca dwa dobrze już ugruntowane w naukach społecznych paradygmaty - systemowy oraz Lebenswelt, wskazując na fundamentalne znaczenie racjonalności komunikacyjnej, wyznacza ramy konceptualne nowej teorii działania, na tyle odmiennej od swych poprzedniczek, że można tu mówić o zmianie paradygmatu. Działanie, mówiąc najogólniej, w komunikacyjnie ustrukturowanym wymiarze intersubiektywności przestaje być dla podmiotów działaniem w oparciu o własny tylko świat wewnętrzny, lecz czerpie pojęcia, sensy, cele, motywacje i wyobrażenia z obszaru wspólnego wszystkim istotom uspołecznionym'.
Tomasz Maślanka

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Tomasz Maślanka (ur. 1976) – socjolog i fi lozof, absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego. Adiunkt w Instytucie Socjo- logii Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się socjologią i fi lozofi ą kultury, współczesną socjologią teoretyczną oraz hermeneutyką. „Zasadniczy rozdział pracy, poświęcony teorii działania ko- munikacyjnego, stanowi nie tylko rekonstrukcję poglądów samego Habermasa, ale wprowadza nas także w jego recepcję myśli teoretyków takich jak Max Weber, Georg Herbert Mead, John Austin czy Talcott Parsons, w spot- kaniu z którymi frankfurcki fi lozof dopracowywał własną koncepcję. Autorowi udaje się tu, jak sądzę, odsłonięcie istoty zabiegów teoretycznych Habermasa: wypracowanie teorii działania komunikacyjnego ma stanowić nową teorię racjonalności, opartą na kategoriach intersubiektywności i argumentacji. Jest to w gruncie rzeczy teoria rozumu his- torycznego, abstrahująca jednocześnie od niekwestiono- walnego prymatu tradycji, z którym mamy do czynienia w podejściu hermeneutycznym”. Andrzej Przyłębski Cena 30,00 zł www.wuw.pl RACJONAL I KOMMUN cala OK.indd 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== T O M A S Z M A Ś L A N K A R A C J O N A L N O Ś Ć I K O M U N I K A C J A FILOZOFICZNE PODSTAWY TEORII SPOŁECZNEJ JÜRGENA HABERMASA T O M A S Z M A Ś L A N K A R A C J O N A L N O Ś Ć I K O M U N I K A C J A „Celem niniejszej książki jest ukazanie fi lozofi cznych pod- staw, na których wspiera się teoria komunikacji Haber- masa. Istotę teoretycznego zamysłu twórcy Teorii działania komunikacyjnego należy, jak się zdaje, ująć w kategoriach zmiany paradygmatu, o czym zresztą przekonany jest sam jej autor. Nie chodzi przy tym o to, by posługiwać się tym wieloznacznym terminem w jakimś bardzo mocnym sen- sie, co mogłoby zostać uznane za podejrzaną i gołosłowną deklarację zasadniczych zmian w obrębie fi lozofi cznego dyskursu. Używanie terminu paradygmat jest zasadne z kilku powodów. Po pierwsze, chodzi o wyraźne uwypuk- lenie odejścia od tradycji fi lozofi i świadomości. Po drugie – o wskazanie, że szczegółowa i zarazem krytyczna analiza złożonych relacji pomiędzy podmiotami życia społecznego wymaga zasadniczo nowego podejścia. Po trzecie wreszcie, komunikacyjna teoria racjonalności, łącząca dwa dobrze już ugruntowane w naukach społecznych paradygmaty – syste- mowy oraz Lebenswelt, wskazując na fundamentalne znacze- nie racjonalności komunikacyjnej, wyznacza ramy koncep- tualne nowej teorii działania, na tyle odmiennej od swych poprzedniczek, że można tu mówić o zmianie paradygmatu. Działanie, mówiąc najogólniej, w komunikacyjnie ustruk- turowanym wymiarze intersubiektywności przestaje być dla podmiotów działaniem w oparciu o własny tylko świat wewnętrzny, lecz czerpie pojęcia, sensy, cele, motywacje i wyobrażenia z obszaru wspólnego wszystkim istotom uspołecznionym”. Tomasz Maślanka 9.2.2011 11:52:17 RACJONALNOŚĆ I KOMUNIKACJA ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== T O M A S Z M A Ś L A N K A R A C J O N A L N O Ś Ć I K O M U N I K A C J A Filozoficzne podstawy teorii społecznej Jürgena Habermasa ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Franciszek Chmielowski Andrzej Przyłe˛bski Projekt okładki i stron tytułowych Jakub Rakusa-Suszczewski Redaktor prowadza˛cy Katarzyna Sobolewska Redaktor Maria Tolka Indeks Maria Tolka Redakcja techniczna Zofia Kosin´ska Korekta Ruta Matuszak Skład i łamanie LogoScript # Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2011 ISBN 978-83-235-0780-2 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy S´wiat 4 http:// www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy: tel. (0 48 22) 55-31-333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Ksie˛garnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis tres´ci Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Rozdział I Sfera publiczna jako przestrzen´ komunikacji społecznej. Pro´ba osadzenia teorii społecznej w epistemologii . . . . . Rozdział II Teoria komunikacji wobec sporo´w filozoficznych nowo- z˙ytnos´ci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Problem rozumienia znaczen´ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Teoria komunikacji Ju¨rgena Habermasa i hermeneutyka filozoficzna Hansa-Georga Gadamera . . . . . . . . . . . . . . . . teoria systemo´w Niklasa Luhmanna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Teoria komunikacji Ju¨rgena Habermasa i Rozdział III Teoria działania komunikacyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Teoria działania komunikacyjnego jako teoria racjonalnos´ci . . 25 43 43 49 73 86 86 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Racjonalnos´c´ i komunikacja 6 3.2. Czynnos´ci je˛zykowe jako powszechne reguły działaja˛cych komunikacyjnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 3.3. Teoria racjonalizacji Maxa Webera w uje˛ciu Ju¨rgena Habermasa 117 3.4. George Herbert Mead i zmiana paradygmatu w naukach społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5. Autorytet sacrum a autorytet powszechnej zgody . . . . . . . . . 3.6. Dwa paradygmaty – teoria komunikacji pomie˛dzy systemem a s´wiatem z˙ycia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.7. Pomie˛dzy systemem a s´wiatem z˙ycia – słabos´ci teorii systemo- wo-funkcjonalnej Talcotta Parsonsa . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.8. Media sterowania i technicyzacja s´wiata z˙ycia . . . . . . . . . . . 3.9. Uwagi krytyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 148 153 171 181 186 Rozdział IV Prawda i podmiot w perspektywie komunikacyjnej . . . . . 4.1. Problem prawdy a spełnianie roszczen´ waz˙nos´ciowych . . . . . 4.2. Problem podmiotu w teorii komunikacji . . . . . . . . . . . . . . . 193 193 198 Zakon´czenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 Indeks oso´b . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie Ju¨rgen Habermas (ur. w 1926) jest, obok niez˙yja˛cego juz˙ Hansa Georga Gadamera, z pewnos´cia˛ jednym z najbardziej znanych oraz wpływowych wspo´łczesnych niemieckich mys´licieli. Kra˛g oso´b, kto´re zetkne˛ły sie˛ z teoretycznym dorobkiem Habermasa, jest, inaczej niz˙ w przypadku Gadamera, wyraz´nie podzielony. Jedna˛ grupe˛ stanowia˛ ci, kto´rzy znaja˛ go jako naczelnego ideologa zachodnioeuropejskiej lewicy, ba˛dz´ tez˙, całkowicie mylnie, jako spadkobierce˛ i kontynuatora tradycji mys´lowej dawnej szkoły frankfurckiej. Do grona tego nalez˙a˛ ro´wniez˙ przedstawiciele starszego pokolenia, kojarza˛cego Habermasa z czasami rucho´w studenckich z połowy lat szes´c´dziesia˛tych ubiegłego stulecia. Odre˛bna˛grupe˛ tworza˛ci, dla kto´rych intelektualny profil tego mys´liciela jest odbiciem uwaz˙nej lektury jego licznych pism. Ws´ro´d przedstawicieli tej grupy trudno by znalez´c´ kogos´, dla kogo Habermas to po prostu socjolog czy filozof społeczny rozwijaja˛cy jaka˛s´ inna˛, opro´cz wielu juz˙ istnieja˛cych, teorie˛ działania. Lektura pism Habermasa skłania do przekonania, z˙e korzenie jego mys´li filozoficznej, czego dodatkowym potwierdzeniem moga˛ byc´ kłopoty, jakie napotykaja˛ socjologowie pro´buja˛cy dokonac´ choc´by cze˛s´ciowej inkluzji jego teorii tkwia˛ głe˛boko w niemieckiej i cze˛sto z˙mudnej tradycji ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Racjonalnos´c´ i komunikacja 8 w gło´wny nurt wspo´łczesnej socjologii. Ogromna˛ trudnos´cia˛ towarzy- sza˛ca˛ analizie, czy to filozoficznej, czy socjologicznej, dorobku Habermasa jest ponadto niespotykana ro´z˙norodnos´c´ i obfitos´c´ jego zainteresowan´, znacznie przekraczaja˛ca ramy tego, co zwykło sie˛ okres´lac´ terminem interdyscyplinarnos´c´. W latach 1949–1954 Habermas opro´cz filozofii studiował ro´wniez˙ psychologie˛, germanistyke˛, historie˛ i ekonomie˛ na uniwersytetach w Zurychu, Getyndze i Bonn. Jego filozoficznymi nauczycielami byli w tamtym czasie Erich Rothacker, prowadza˛cy badania nad filozofia˛ nauk humanistycznych w nawia˛zaniu do dziedzictwa Wilhelma Diltheya, oraz uczen´ Husserla Oskar Becker. Pierwsza˛ powaz˙na˛ naukowa˛ rozprawa˛ Habermasa jest jego habilitacja, dotycza˛ca strukturalnych przeobraz˙en´ sfery publicznej Strukturwandel der O¨ ffentlichkeit, przygotowana w latach 1959–1961 w ramach stypen- dium Deutsche Forschungsgemeinschaft u Wolfganga Abendrotha na Uniwersytecie w Marburgu (wczes´niej została ona odrzucona przez Theodora Adorna). Tuz˙ po habilitacji w 1961 roku, Habermas na wniosek Gadamera zostaje powołany na stanowisko profesora nadzwyczajnego filozofii, na uniwersytecie w Heidelbergu. Jest to w pewnym sensie data przełomowa w intelektualnym z˙yciorysie Habermasa. Pod wpływem Gadamerowskiej Prawdy i metody powraca do akademickiej filozofii, zajmuja˛c sie˛ hermeneutyka˛, pragmatyzmem, teoria˛ je˛zyka, fenomenologia˛ społeczna˛, socjologia˛ polityki, teoria˛ systemo´w – dziedzinami, kto´re po wielu latach teoretycznych poszukiwan´ utworza˛ rdzen´ teorii komunikacji. Celem niniejszej ksia˛z˙ki jest ukazanie filozoficznych podstaw, na kto´rych wspiera sie˛ teoria komunikacji Habermasa. Istote˛ teoretycz- nego zamysłu two´rcy Teorii działania komunikacyjnego nalez˙y, jak sie˛ zdaje, uja˛c´ w kategoriach zmiany paradygmatu, o czym zreszta˛ prze- konany jest sam jej autor. Nie chodzi przy tym o to, by posługiwac´ sie˛ tym wieloznacznym terminem w jakims´ bardzo mocnym sensie, co mogłoby zostac´ uznane za podejrzana˛ i gołosłowna˛ deklaracje˛ zasadniczych zmian w obre˛bie filozoficznego dyskursu. Uz˙ywanie terminu paradygmat jest zasadne z kilku powodo´w. Po pierwsze, chodzi o wyraz´ne uwypuklenie odejs´cia od tradycji filozofii s´wiado- mos´ci. Po drugie – o wskazanie, z˙e szczego´łowa i zarazem krytyczna ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 9 analiza złoz˙onych relacji pomie˛dzy podmiotami z˙ycia społecznego wymaga zasadniczo nowego podejs´cia. Po trzecie wreszcie, komuni- kacyjna teoria racjonalnos´ci, ła˛cza˛ca dwa dobrze juz˙ ugruntowane w naukach społecznych paradygmaty – systemowy oraz Lebenswelt, wskazuja˛c na fundamentalne znaczenie racjonalnos´ci komunikacyjnej, wyznacza ramy konceptualne nowej teorii działania, na tyle odmiennej od swych poprzedniczek, z˙e moz˙na tu mo´wic´ o zmianie paradygmatu. Działanie, mo´wia˛c najogo´lniej, w komunikacyjnie ustrukturowanym wymiarze intersubiektywnos´ci przestaje byc´ dla podmioto´w działaniem w oparciu o własny tylko s´wiat wewne˛trzny, lecz czerpie poje˛cia, sensy, cele, motywacje i wyobraz˙enia z obszaru wspo´lnego wszystkim istotom uspołecznionym. Ksia˛z˙ke˛ podzielono na cztery gło´wne rozdziały, z kto´rych trzeci w całos´ci pos´wie˛cony jest teorii działania komunikacyjnego. Pierwszy z rozdziało´w pomys´lany został jako wprowadzenie do komunikacyjnej teorii działania. Dostarcza analizy pierwszej fazy two´rczos´ci Haber- masa, w kto´rej kształtowały sie˛ zre˛by teorii komunikacji. Centralna˛ kategoria˛ jest tutaj poje˛cie ustrukturowanej komunikacyjnie sfery publicznej, na kto´rym zasadza sie˛ ogo´lnofilozoficzna wizja rzeczywis- tos´ci społecznej autora Teorii działania komunikacyjnego, rzeczywis- tos´ci, w kto´rej racjonalny dyskurs oraz osia˛gany komunikacyjnie konsens odgrywaja˛ kluczowa˛ role˛. W dalszej cze˛s´ci przeprowadzona zostanie analiza zakon´czonego niepowodzeniem przedsie˛wzie˛cia Ha- bermasa, czyli jego pro´by uprawomocnienia krytycznej teorii społecz- jako rodzaju poznania. Rekonstrukcja podstawowych załoz˙en´ nej koncepcji intereso´w przewodza˛cych poznaniu, dokonana przez Haber- masa w pracy Erkenntnis und Interesse, dostarczyc´ ma zaro´wno dowodu na stała˛ obecnos´c´ refleksji nad komunikacja˛ i je˛zykiem, jak i zaprezentowac´ ten etap teoretycznych poszukiwan´ two´rcy teorii działania komunikacyjnego jako punkt wyjs´cia przy uzasadnianiu normatywnych podstaw paradygmatu komunikacji. W rozdziale drugim dokonana zostanie analiza poro´wnawcza filozoficznej Gadamera stanowiska Habermasa oraz hermeneutyki i wspo´łczesnej wersji teorii systemowo-funkcjonalnych w uje˛ciu Niklasa Luhmanna. Rekonstrukcja filozoficznego sporu prowadzonego przez Habermasa z hermeneutyka˛ filozoficzna˛ i teoria˛ systemo´w od ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Racjonalnos´c´ i komunikacja 10 pocza˛tku lat siedemdziesia˛tych stanowic´ be˛dzie tutaj tło, na kto´rym ukazane zostana˛ podstawowe filozoficzne komponenty komunikacyj- nej teorii racjonalnos´ci. Szczego´lny nacisk połoz˙ony zostanie na status je˛zyka i komunikacji oraz na wykazanie wspo´łzalez˙nos´ci pomie˛dzy podejs´ciem komunikacyjnym a tradycja˛ hermeneutyczna˛, bez kto´rej teoria działania komunikacyjnego nie byłaby moz˙liwa. Rozdział trzeci jest szczego´łowa˛ krytyczno-analityczna˛ interpreta- cja˛ Teorii działania komunikacyjnego, podstawowego dzieła Haberma- sa, stanowia˛cego drobiazgowa˛ eksplikacje˛ konstruowanej przez wiele lat teorii komunikacji. Na wste˛pie zdefiniowane zostana˛ najbardziej podstawowe poje˛cia i kategorie teorii, takie jak: poje˛cie racjonalnos´ci komunikacyjnej, kategorie działania, poje˛cia dyskursywnie spełnial- nych roszczen´ waz˙nos´ciowych, poje˛cie intersubiektywnie podziela- nego s´wiata z˙ycia. Naste˛pnie zajmiemy sie˛ wykazaniem, z˙e racjonalna struktura proceso´w dochodzenia do porozumienia, tworza˛ca filozo- ficzny rdzen´ teorii komunikacji, ma charakter uniwersalny. Analiza przeprowadzona zostanie dwutorowo i be˛dzie rekonstrukcja˛ ogo´lnych reguł rza˛dza˛cych czynnos´ciami je˛zykowymi, kto´re zorientowane sa˛ na osia˛ganie konsensu oraz analiza˛ socjologicznych pocza˛tko´w teorii racjonalizacji społecznej Maxa Webera. Teoria Webera nie be˛dzie tutaj przedmiotem analizy historycznej, lecz posłuz˙y przedstawieniu problemo´w moz˙liwych do rozwia˛zania przy wykorzystaniu komuni- teorii racjonalnos´ci. W dalszej cze˛s´ci przeprowadzona kacyjnej zostanie krytyczna analiza interakcjonistycznej koncepcji George’a Herberta Meada, w kto´rej poje˛cie komunikacji, staja˛c sie˛ podstawowa˛ kategoria˛ słuz˙a˛ca˛ interpretacji złoz˙onych relacji interpersonalnych w społecznym s´wiecie z˙ycia, umoz˙liwia przekroczenie płaszczyzny, na kto´rej je˛zyk ujmowany był wyła˛cznie jako medium proceso´w dochodzenia do porozumienia. Dopiero wycia˛gnie˛cie nalez˙ytych kon- sekwencji z koncepcji Meada oraz jej poszerzenie o aspekt semantycz- teorie˛ akto´w mowy pozwoli na wzbogacenie działania ny i komunikacyjnego o nowe funkcje – integracji społecznej, socjalizacji i koordynacji działan´ komunikuja˛cych sie˛ podmioto´w, stwarzaja˛c w ten sposo´b ramy konceptualne paradygmatowi komunikacji, w kto´rym je˛zyk, wykraczaja˛c poza perspektywe˛ hermeneutyczna˛, zacznie pełnic´ role˛ fundamentu normatywnej teorii społecznej. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 11 jak wartos´ci czy instytucje, a problemami Habermasowska teoria komunikacji, prezentowana w ramach szer- szego kontekstu, jaki nadaje jej poje˛cie paradygmatu komunikacji, ła˛czy w sobie dwie płaszczyzny: płaszczyzne˛ systemowa˛ oraz płaszczyzne˛ społecznego Lebenswelt. Celem dokonywanej w kolejnych krokach analizy be˛dzie uchwycenie zwia˛zku pomie˛dzy strukturami normatyw- nymi, takimi integracji systemowej. Przedmiotem szczego´łowej analizy stanie sie˛ wypracowane na uz˙ytek teorii komunikacji poje˛cie społecznego Lebenswelt; spro´bu- jemy ro´wniez˙ pokazac´, jaki status posiada ta kategoria w ramach całej teorii oraz na czym zasadza sie˛ jej odre˛bnos´c´ w stosunku do tradycji i pokrewien´stwo z uje˛ciem hermeneutycznym. fenomenologicznej Be˛dziemy zatem szczego´lnie zainteresowani uchwyceniem zwia˛zku pomie˛dzy strukturami s´wiata z˙ycia a strukturami je˛zyka, co stanie sie˛ moz˙liwe po wyodre˛bnieniu strukturalnych komponento´w s´wiata z˙ycia – kultury, społeczen´stwa i osobowos´ci. Pokaz˙emy ro´wniez˙, z˙e systemowe zawe˛z˙enie teorii działania, charakterystyczne m.in. dla funkcjonalizmu Talcotta Parsonsa, nie pozwala wyjas´nic´, w jaki sposo´b strukturalne komponenty s´wiata z˙ycia sa˛ ze soba˛ powia˛zane. Na sam koniec postaramy sie˛ wykazac´, z˙e komunikacyjnie osia˛gane porozumienie, choc´ daje sie˛ zracjonalizowac´, nie moz˙e zostac´ zasta˛pione przez media sterowania, takie jak władza czy pienia˛dz. W rozdziale czwartym przedstawiono status podstawowych filozoficznych kategorii, to jest prawdy i podmiotu, w teorii komuni- kacji. Teoria prawdy Habermasa mies´ci sie˛ w obre˛bie jego teorii dyskursu i zostanie ukazana jako s´cis´le powia˛zana z uzasadnianiem poddawalnych krytyce roszczen´ waz˙nos´ciowych. Odpowiedzi na pytanie o gwarancje prawdziwos´ci porozumienia poszukiwac´ be˛dzie- my w kontrfaktycznym wymogu idealnej sytuacji komunikacyjnej. Samo zas´ pytanie o prawde˛ przekształca sie˛ w ramach tej teorii w py- tanie o warunki argumentacyjnego uzasadniania konstatywnych akto´w je˛zykowych, za czym idzie odrzucenie klasycznego, korespon- dencyjnego kryterium prawdy. Analiza kategorii podmiotu przeprowa- dzona zostanie zaro´wno w konteks´cie filozoficznego sporu woko´ł tej kategorii, jako zanegowanie wywodza˛cej sie˛ od Kartezjusza tradycji filozofii s´wiadomos´ci, jak i z perspektywy kształtowania sie˛ indywi- dualnej toz˙samos´ci w relacjach podmiotu ze społeczen´stwem. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Racjonalnos´c´ i komunikacja 12 * * * Jak słusznie zauwaz˙a Habermas, dobre teorie nastawione na zdolnos´c´ przyswajania i przetwarzania najlepszych tradycji ukierun- kowane sa˛ ro´wniez˙ zawsze na forsowanie okres´lonego paradygmatu, posiadaja˛cego trwały grunt w zbiorowym samorozumieniu. Be˛da˛ca przedmiotem niniejszego studium teoria komunikacji jest rodzajem transformacji filozofii przy uz˙yciu transcendentalno-pragmatycznych s´rodko´w, kto´ra wymusza zasta˛pienie krytyki czystego rozumu krytyka˛ rozumu je˛zykowego. Analiza warunko´w moz˙liwos´ci poznania, jak i konstytuowania sie˛ przedmioto´w dos´wiadczenia, osadzona u Imma- jednos´ci apercepcji, nuela Kanta w strukturach transcendentalnej poprzedzona byc´ musi w tym wypadku analiza˛ warunko´w moz˙liwos´ci porozumienia w uniwersalnym medium je˛zyka. Sama˛ zas´ jednos´c´ apercepcji pojmowac´ nalez˙y jako transcendentalna˛ synteze˛ je˛zykowo zapos´redniczonej interpretacji, konstytuuja˛ca˛ jednos´c´ porozumienia w jakiejs´ sprawie w obre˛bie komunikacyjnej wspo´lnoty1. Przyjmuja˛c podejs´cie transcendentalno-pragmatyczne, punktem wyjs´cia nie mo- z˙emy juz˙ czynic´ s´wiadomos´ci refleksyjnie odnosza˛cej sie˛ do samej sie- bie, lecz je˛zykowo zapos´redniczona˛ intersubiektywnos´c´, co wymaga z kolei analizy kompetencji komunikacyjnej. Komunikacja rozumiana jako medium transcendentalnej refleksji nie daje sie˛ uja˛c´ tylko przy uz˙yciu s´rodko´w logiki. Miejsce tradycyjnej filozofii rozumu zajmuje tutaj komunikacyjna teoria racjonalnos´ci. Po odrzuceniu filozofii trans- cendentalnej powstaje oczywis´cie pytanie, w oparciu o jakie s´rodki rozwijac´ teorie˛ racjonalnos´ci, logiki formalnej. Habermas jest przekonany, z˙e przejs´cie powinno prowadzic´ ku ukierunkowanej lingwistycznie transformacji filozofii transcenden- talnej w transcendentalna˛ pragmatyke˛, a ostatecznie w rozbudowana˛ teorie˛ komunikacji, co wykluczy potencjalna˛ moz˙liwos´c´ reprezentowa- nia racjonalnos´ci w regułach. Przyznaje on sam, z˙e sens analizy transcendentalno-pragmatycznej zgadza sie˛ z intencjami Karla-Ottona Apla, dla kto´rego komunikacja stanowi warunek refleksji filozoficznej jes´li nie moga˛ to byc´ s´rodki 1 K.-O. Apel, Der transzendentalhermeneutische Begriff der Sprache, [w:] Idem, Transformation der Philosophie, Frankfurt/M. 1973, s. 78. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 13 oraz specyficzny typ dyskursu. Teoria działania komunikacyjnego, kto´ra stanie sie˛ tutaj przedmiotem szczego´łowej analizy, jest przy tym teoria˛ normatywna˛, albowiem: Kto mo´wi „racjonalnos´c´”, prowokuje normatywna˛ ro´z˙nice˛ zdan´, a nie byłoby to moz˙liwe, gdyby predykat „racjonalny” nie dopuszczał z˙adnych normatywnych za- stosowan´; nie one, tylko ich uprawomocnianie stanowi problem. Normatywny sens słowa „racjonalny” jest zapewne tez˙ powodem tego, z˙e w tradycji od Kanta i Hegla racjonalistyczne uzasadnienia norm uwaz˙ano zawsze za moz˙liwe i obiecuja˛ce2. Racjonalnos´c´ w perspektywie transcendentalno-pragmatycznej moz˙na, jak sie˛ zdaje, uja˛c´ jako zaso´b reguł kompetencji komunikacyj- nej. Kompetencja, zgodnie z intencjami Noama Chomsky’ego, powinna byc´ tutaj rozumiana jako wiedza idealnego uz˙ytkownika je˛zyka co do reguł własnego je˛zyka oraz jako praktyczna umieje˛tnos´c´ uz˙ywania owych reguł3. Celem Habermasa stanie sie˛ ukazanie tego, jak kom- petencja komunikacyjna przechodzi w kompetencje˛ działania komuni- kacyjnego, czyli, innymi słowy, jak dochodzi do osadzenia sfery działan´ w teorii je˛zyka. Sama kompetencja umoz˙liwia ro´wniez˙ komunikacje˛ na metapoziomie, czyli moz˙liwos´c´ osia˛gnie˛cia porozumienia odnos´nie samego je˛zyka4. W dysponowanie regułami komunikacji jest wie˛c wbudowana moz˙liwos´c´ refleksji nad nimi. Podobnie jak w perspekty- wie hermeneutycznej, jednos´c´ poziomo´w praktycznego i teoretycznego moz˙emy uja˛c´ jako jednos´c´ dysponowania regułami i ich stosowania. [...] nie twierdzi sie˛ tym samym per definitionem, z˙e wsze˛dzie tam, gdzie rzeczywis´cie sie˛ mo´wi, rzeczywis´cie jest rozum; rozum jest omylny, dlatego dyskursy jako media urzeczywistnienia rozumu dos´c´ cze˛sto kon´cza˛ sie˛ faktyczna˛ nierozumnos´cia˛. Zakres poje˛cia „dyskurs” jest zatem szerszy niz˙ zasie˛g rzeczywistej racjonalnos´ci5. 2 H. Schna¨delbach, Uwagi o racjonalnos´ci i je˛zyku, [w:] Idem, Rozum i historia, tłum. K. Krzemieniowa, Warszawa 2001, s. 83. 3 N. Chomsky, Zagadnienie teorii składni, tłum. I. Jakubczak, Wrocław 1982, s. 25. 4 K.-O. Apel, Transformation der Philosophie, op. cit., s. 297. 5 H. Schna¨delbach, Dialektyka i dyskurs, [w:] Idem, Rozum i historia, op. cit., s. 107. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Racjonalnos´c´ i komunikacja 14 Racjonalnos´c´ be˛dziemy tutaj pojmowac´, podzielaja˛c intuicje˛ Herberta Schna¨delbacha, w sposo´b otwarty, co oznacza, z˙e nie istnieje z˙aden wyczerpuja˛cy system racjonalnego stosowania reguł. Gdyby taki system istniał to „zewne˛trzne warunki stosowania reguł musiałyby byc´ wyraz˙one – wewne˛trznie – w samych tych regułach, kto´re miałyby byc´ stosowane”6. Z tego ro´wniez˙ powodu konstrukcja jakiejs´ ogo´lnej i de- dukcyjnej teorii racjonalnos´ci musiałaby zakon´czyc´ sie˛ niepowodze- niem. Role˛ nowej teorii społecznej oraz jej zwia˛zki z filozofia˛precyzuje sam Habermas: Teoria społeczna nie musi juz˙ upewniac´ sie˛ co do normatywnych tres´ci miesz- czan´skiej kultury, sztuki i mys´lenia filozoficznego droga˛ pos´rednia˛, tzn. droga˛ krytyki ideologii; wraz z poje˛ciem rozumu komunikacyjnego, mocno osadzonego w uz˙yciu je˛zyka zorientowanym na dochodzenie do porozumienia, stawia ona przed filozofia˛ na nowo zadania o charakterze systematycznym. Nauki społeczne moga˛ zacza˛c´ kooperowac´ z filozofia˛, podejmuja˛c sie˛ wste˛pnych prac nad przygotowaniem teorii racjonalnos´ci7. Habermas w ogo´lnos´ci wyste˛puje przeciwko pewnemu typowi mys´lenia, reprezentowanego przez np. Theodora Abla, ale charakte- rystycznego dla całej tradycji pozytywistycznej, w kto´rej, w imie˛ dom- niemanego obiektywizmu oraz metodologicznej skrupulatnos´ci, ogra- nicza sie˛ badanie działan´ społecznych do poziomu obserwowalnych zachowan´, uwzgle˛dniaja˛c tym samym jedynie zmienne behawioralne8. Przy takim uje˛ciu, hermeneutyczna kategoria rozumienia w ogo´le sie˛ nie pojawia, nie moz˙e byc´ tez˙ mowy o intersubiektywnym negocjo- waniu znaczen´. Sprzeciw wobec pozytywistycznych pro´b opisu je˛zyka oraz mechanizmo´w jego uczenia sie˛ podziela zreszta˛Habermas z two´r- ca˛ koncepcji gramatyki generatywnej, Noamem Chomskym. Koncepcja gramatyki generatywnej wyłoz˙ona przez Chomsky’ego w Syntactic Structures jest sformalizowanym systemem reguł, kto´re, 6 Ibidem, s. 125. 7 J. Habermas, Teoria działania komunikacyjnego. Przyczynek do krytyki rozumu funkcjonalnego, tłum. A.M. Kaniowski, Warszawa 2002, t. 2 [dalej jako: TDK, t. 2], s. 713. 8 Por. idem, Zur Logik der Sozialwissenschaften, Frankfurt 1982, s. 164. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 15 na podstawie pewnego słownika, generuja˛ zdania danego je˛zyka oraz przyporza˛dkowuja˛ kaz˙demu z nich analize˛ strukturalna˛. Tak poje˛ta gramatyka generatywna, czyli w kategoriach czysto lingwistycznych, nie be˛dzie przedmiotem naszych zainteresowan´. Warto jednakz˙e w tym miejscu dokonac´ pobiez˙nej rekonstrukcji swego rodzaju przedsie˛wzie˛- cia generatywnego, rozumianego jako zespo´ł przekonan´ filozoficznych prowadza˛cych do pewnej koncepcji gramatyki uniwersalnej, kto´ra okaz˙e sie˛ wielce przydatna przy budowaniu teorii komunikacji, rezy- gnuja˛cej z aparatu poje˛ciowego behawiorystycznej teorii uczenia sie˛ je˛zyka. Chomsky pozostaje tutaj konsekwentnym antybehawiorysta˛, wielokrotnie podkres´laja˛c, z˙e jednym z najbardziej zdumiewaja˛cych fakto´w, jakie wia˛z˙a˛sie˛ z je˛zykiem, jest jego two´rczy aspekt. Pozwala on na przykład wytłumaczyc´, dlaczego dziecko w bardzo szybkim czasie, przyswajaja˛c sobie struktury ojczystego je˛zyka, staje sie˛ zdolne wytwarzac´ i rozumiec´ nieskon´czenie wiele wypowiedzi, z kto´rymi nigdy wczes´niej sie˛ nie zetkne˛ło. Behawiorystyczny model poje˛ciowy odwołuja˛cy sie˛ do sieci nawyko´w i skojarzen´ pozostaje całkowicie bezuz˙yteczny przy wyjas´nianiu two´rczego aspektu je˛zyka. Gramatyke˛ generatywna˛ moz˙emy powia˛zac´ z jednej strony z two´rczym aspektem ludzkiego je˛zyka i wo´wczas be˛dzie ona zespołem reguł, rzutuja˛cych kaz˙dy dany zbio´r zdan´ na wie˛kszy, potencjalnie nieskon´czony zbio´r zdan´ składaja˛cych sie˛ na opisywany je˛zyk, oraz z drugiej strony uja˛c´ ja˛ jako zbio´r s´cis´le ustalonych i okres´lonych reguł gramatycznych wraz z warunkami ich stosowalnos´ci. Gramatyki generatywnej nie nalez˙y pojmowac´ jako modelu produkowania i rozumienia wypowiedzi jakiegos´ je˛zyka przez uz˙ytkownika tego je˛zyka, ale jako wyidealizo- wany opis kompetencji gramatycznej rodzimego uz˙ytkownika je˛zyka. Stanowisko Chomsky’ego moz˙na w kategoriach filozoficznych okres´lic´ jako racjonalistyczne oraz uniwersalistyczne. Jego zainteresowania skupiaja˛ sie˛ na budowie dedukcyjnej teorii struktury je˛zyka ludzkiego na tyle ogo´lnej, by mogła stosowac´ sie˛ do wszystkich je˛zyko´w ludzkich i tym samym ustalac´ uniwersalne i konstytutywne własnos´ci je˛zyka jako takiego. Chomsky wierzy w moz˙liwos´ci ujawnienia istnienia pewnych uniwersalnych syntaktycznych, semantycznych oraz fonolo- gicznych jednostek, kto´re nazywa uniwersaliami formalnymi i kto´re okres´laja˛ forme˛ i sposo´b stosowania reguł w gramatykach poszczego´l- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Racjonalnos´c´ i komunikacja 16 nych je˛zyko´w9. Wskazuja˛c na formalne podobien´stwa pomie˛dzy ro´z˙nymi je˛zykami, pozostaje on adherentem racjonalistycznej filozofii je˛zyka. Ponadto jest przekonany, z˙e jedynie przyje˛cie załoz˙enia o istnie- niu uniwersalnych zasad rza˛dza˛cych struktura˛ ludzkiego je˛zyka jest w stanie obalic´ pozytywistyczny model przyswajania sobie je˛zyka, to jest model, w kto´rym jego funkcjonowanie interpretuje sie˛ jako kumulacje˛ dos´wiadczen´ w posługiwaniu sie˛ nim. By wyjas´nic´ proces uczenia sie˛ je˛zyka, niezbe˛dne okaz˙e sie˛ załoz˙enie o istnieniu wrodzonej wiedzy o pewnych uniwersalnych zasadach gramatyki oraz umieje˛t- nos´ci korzystania z owych zasad w drodze analizy potocznoje˛zykowych wypowiedzi. Podstawowa˛ włas´ciwos´cia˛ gramatyki jest zatem dla Chomsky’ego jej zdolnos´c´ do generowania kaz˙dych dowolnych zdan´, co jest ro´wniez˙ transcendentalna˛ włas´ciwos´cia˛ samego je˛zyka. Jakkolwiek sama gramatyka stanowi wynik przyswojenia sobie jej reguł, to jednak po zinternalizowaniu jej przez ucza˛cego sie˛ autonomizuje sie˛ na tyle, z˙e tworzy rodzaj matrycy wyznaczaja˛cej warunki moz˙liwos´ci uczenia sie˛ danego je˛zyka w ogo´lnos´ci. Moz˙emy wobec tego zasadnie twierdzic´, z˙e uczenie sie˛, przynajmniej rodzimego je˛zyka, dokonuje sie˛ na poziomie transcendentalnym. Mo´wia˛c jeszcze pros´ciej, w teorii Chomsky’ego tkwi załoz˙enie, z˙e proces uczenia sie˛ je˛zyka tkwi inherentnie we wzorcach gramatycznych tego je˛zyka. Status tych wzorco´w jest, przeciwnie niz˙ w koncepcjach behawioral- nych, transcendentalny, poniewaz˙ stanowia˛ one uniwersalny warunek moz˙liwos´ci uczenia sie˛ je˛zyka, a nie naste˛pstwo jego proceso´w. Interesuja˛ce nas z perspektywy komunikacyjnego zwrotu Habermasa konsekwencje płyna˛ce z teorii Chomsky’ego moz˙na by uja˛c´ naste˛puja˛- co: po pierwsze znaczna cze˛s´c´ struktury wie˛kszos´ci ludzkich je˛zyko´w ma charakter dialogiczny oraz po drugie – role społeczne oraz w ro´z˙ny sposo´b regulowane relacje interpersonalne włas´ciwe danej wspo´lnocie je˛zykowej sa˛ osadzone w kategoriach gramatycznych i wzajemnych zalez˙nos´ciach danych systemo´w je˛zykowych. Teoria komunikacji Ju¨rgena Habermasa stanowi ro´wniez˙ pro´be˛ sformułowania nowej, szerszej zakresowo w stosunku do teorii 9 N. Chomsky, Language and mind, [w:] Ways of Communicating, P.N. Johnson- -Laird (eds.), Cambridge 1991, s. 51. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 17 krytycznej pierwszego pokolenia szkoły frankfurckiej, teorii racjonal- nos´ci wspartej na podstawach normatywnych. Habermas jest prze- konany, o czym be˛dzie jeszcze mowa, z˙e normatywna˛ zawartos´c´ nowoczesnos´ci da sie˛ odsłonic´ jedynie od strony intersubiektywnos´ci. Podstawowe zadanie realizowane w Teorii działania komunikacyjnego to wskazanie fundamentalnego charakteru racjonalnos´ci komunika- cyjnej oraz stworzenie nowego, dwupłaszczyznowego uje˛cia społe- czen´stwa, kto´re ła˛czy paradygmat systemowy z optyka˛ Lebenswelt. Poniewaz˙ mamy tutaj do czynienia z teoria˛ działania, przeto koniecznos´c´ obowia˛zywania reguł w przypadku działan´ kierowanych przez normy zalez˙ec´ be˛dzie od intersubiektywnos´ci porozumienia pomie˛dzy działaja˛cymi komunikacyjnie. Podobnie jak nie sposo´b wyobrazic´ sobie znaku bez znaczenia, kto´re ze soba˛ niesie, tak tez˙ działanie ujmowane byc´ musi wraz z tres´cia˛ intencjonalna˛, kto´ra zawsze mu towarzyszy. Tres´ci intencjonalne dane sa˛ wyła˛cznie w je˛- zyku, sta˛d tez˙ struktury je˛zyka musza˛ byc´ jednoczes´nie granicami samego działania. Unaocznia to w dosyc´ prosty sposo´b, jak teoria działania przejs´c´ musi w teorie˛ komunikacji. Jes´li bowiem działania społeczne kierowane sa˛ normami, te zas´ jako struktury symboliczne istnieja˛ tylko w je˛zyku, to, aby dokonywac´ analizy działan´ społecz- nych, nalez˙y odnies´c´ sie˛ do warunko´w komunikacji je˛zykowej. W ten oto sposo´b teoria działania staje sie˛ teoria˛ komunikacji. Zmiana paradygmatu na komunikacyjny pozostaje s´cis´le zwia˛zana z odejs´ciem od paradygmatu s´wiadomos´ci (w kto´rym mies´ciła sie˛, jak wiadomo, fenomenologia Edmunda Husserla), wpisuja˛c sie˛ tym samym w ramy mys´lenia, kto´re sam Habermas nazywa postmetafizycznym10. Rozum i rozumnos´c´ nadal stanowia˛w ramach tego mys´lenia przedmiot filozoficznej refleksji, tyle tylko z˙e nie sa˛ juz˙ lokowane w transcen- dentalnej podmiotowos´ci, lecz w sferze intersubiektywnos´ci, kto´ra jest sfera˛ komunikacji pomie˛dzy podmiotami, osadzona˛ ba˛dz´ to w prze- strzeni kulturowej, jak w przypadku hermeneutyki Gadamera, ba˛dz´ w bardziej ogo´lnej przestrzeni publicznej, jak w teorii komunikacji Habermasa. Tym samym pytanie o warunki rozumu przestaje byc´ 10 Por. J. Habermas, Postmetaphysical Thinking: Philosophical Essays, trans. W.M. Hohengarten, Cambridge 1995. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Racjonalnos´c´ i komunikacja 18 pytaniem s´cis´le filozoficznym, gdyz˙ przechodzi w obszar teorii spo- łecznej, teorii działania komunikacyjnego. Rozum komunikacyjny nie jest przy tym wia˛zany z poszczego´lnymi aktorami z˙ycia społecznego ani tez˙ z z˙adnym abstrakcyjnym podmiotem społecznym11. Rozumnos´c´ usytuowana w tradycji filozofii s´wiadomos´ci w transcendentalnych strukturach s´wiadomos´ci odnajduje sie˛ w ramach paradygmatu komunikacji w intersubiektywnym procesie komunikacji oraz rozumie- nia, zostaja˛c w ten sposo´b niejako rozproszona, ale nie unicestwiona. Podstawa˛ rozumienia i działania komunikacyjnego pozostaje porozu- mienie, dokonuja˛ce sie˛ w uniwersalnym medium je˛zyka oraz w hory- zoncie sensu. Racjonalnos´c´ komunikacyjna zostaje skondensowana w roszczeniach waz˙nos´ciowych, w kto´rych moc wia˛z˙a˛ca danego stwierdzenia, wypowiedzi czy normy uzyskiwania jest dzie˛ki racjom, argumentom oraz uzasadnieniom. Rola filozofii jako dostarczycielki teorii racjonalnos´ci pozostaje tutaj nie do przecenienia. Jako dostarczycielka teorii racjonalnos´ci uczestniczy ona [filozofia – T. M.] w podziale pracy wespo´ł z naukami poste˛puja˛cymi rekonstrukcyjnie, kto´re nawia˛zuja˛ do przedteoretycznej wiedzy podmioto´w kompetentnie wydaja˛cych sa˛dy, kompetentnie działaja˛cych i kompetentnie posługuja˛cych sie˛ mowa˛, a takz˙e do przekazanych przez tradycje˛ systemo´w wiedzy kolektywnej w celu uchwycenia podstaw racjonalnos´ci, na jakiej opiera sie˛ dos´wiadczenie i wydawanie sa˛do´w, działanie i je˛zykowe dochodzenie do porozumienia12. Teorie filozoficzne oraz społeczne musza˛ obecnie, zdaniem Habermasa, byc´ wobec siebie komplementarne oraz otwarte na samo- krytyke˛. Racjonalnos´c´ w teorii działania komunikacyjnego be˛dziemy rozumiec´ jako intersubiektywna˛ racjonalnos´c´ mys´lenia i działania tworzona˛ w procesach komunikacji je˛zykowej. Biora˛c pod uwage˛ dwuznacznos´c´ greckiego terminu logos, oznaczaja˛cego zaro´wno rozum, jak i słowo, moz˙emy powiedziec´, z˙e człowiek to istota rozumna 11 Idem, Faktizita¨t und Geltung, Frankfurt/M. 1992, s. 15 [wyd. polskie: Faktycznos´c´ i obowia˛zywanie. Teoria dyskursu wobec zagadnien´ prawa i demokratycznego pan´stwa prawnego, tłum. A. Romaniuk, R. Marszałek, Warszawa 2005]. 12 Idem, TDK, t. 2, s. 717–718. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 19 oraz komunikuja˛ca sie˛ – zoon logon echon. Racjonalnos´c´ zogniskowana w greckim logosie odsłania swe je˛zykowe oblicze; logos jest jedno- czes´nie dialogos – obszarem wzajemnego porozumienia w medium je˛zyka. Logos czyli rozum jest zatem dialogos, wzajemnym mo´wieniem i słuchaniem, perswazja˛, przekonywaniem przy uz˙yciu racjonalnych argumento´w. Przestrzen´ intersubiektywnej komunikacji staje sie˛ przestrzenia˛ publiczna˛, z kto´rej racjonalni aktorzy z˙ycia społecznego, działaja˛c komunikacyjnie, wydzielaja˛ jawna˛ i wolna˛ od przymusu sfere˛ publicznego dyskursu. Jednos´c´ wspo´łdziałania nadaje owej przestrzeni znamiona swego rodzaju totalnos´ci. Z drugiej jednak strony, to włas´nie wyposaz˙one w s´wiadomos´c´, zdolnos´c´ krytycznego osa˛du i wolna˛ wole˛ podmioty, wysuwaja˛c poprzez rozmowe˛, spo´r czy debate˛ poddawalne krytyce roszczenia waz˙nos´ciowe, nadaja˛ jej indywidualny wymiar. W dialogicznych relacjach wypełniaja˛cych obszar intersubiektywnos´ci dochodzi do głosu to, co wspo´lne (koinon) i przez to powszechnie waz˙ne. O´ w powszechnie obowia˛zuja˛cy obszar komunikacyjnie ustruk- turowanej intersubiektywnos´ci pokrywa sie˛ wie˛c zakresowo z obszarem politycznej sfery publicznej. W swej ksia˛z˙ce Wolnos´c´, rozum, intersu- biektywnos´c´ Marek Siemek znakomicie pokazuje, jak poje˛ciowa i nor- matywna racjonalnos´c´ wyłania sie˛ z refleksji nad regułami je˛zykowego dialogu, kto´re staja˛ sie˛ powszechnie waz˙ne, jednakowo zrozumiałe i uniwersalnie obowia˛zuja˛ce, a co za tym idzie – prawdziwe. W taki sposo´b podstawowe kategorie kognitywno-logicznej racjonalnos´ci, takie jak niesprzecznos´c´, powszechna uzasadnialnos´c´ czy prawdziwos´c´, posiadaja˛ pragmatyczno-je˛zykowe i dialogiczne korzenie. Wyjas´nia on ro´wniez˙, jak racjonalnos´c´ społeczno-komunikacyjna krzepnie w po- je˛ciowa˛ strukture˛ filozoficznej racjonalnos´ci. Dochodzi do tego w wy- niku usunie˛cia wewne˛trznej sprzecznos´ci pomie˛dzy człowiekiem, jako uczestnikiem intersubiektywnych proceso´w dochodzenia do porozu- mienia, a człowiekiem jako nosicielem irracjonalnej partykularnos´ci swoich mnieman´. Usunie˛cie tej sprzecznos´ci lez˙y u podstaw logicznej koniecznos´ci, kto´ra znajdzie wyraz w sformalizowanych zasadach sprzecznos´ci i toz˙samos´ci, zasadach, wedle kto´rych filozofia jako theoria be˛dzie okres´lac´ cały swo´j dyskurs13. 13 M. Siemek, Rozum, wolnos´c´, intersubiektywnos´c´, Warszawa 2002. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Racjonalnos´c´ i komunikacja 20 Rozwijanie przez Habermasa komunikacyjnej teorii racjonalnos´ci o podstawach normatywnych wynika takz˙e z pro´by zaz˙egnania aporii teorii krytycznej, kto´ra, operuja˛c substancjalnym poje˛ciem starej rozumu, nie była w stanie uchwycic´ swoich własnych roszczen´ normatywnych14. Jes´li chodzi o charakter podstawowych rozbiez˙nos´ci pomie˛dzy Habermasem a pierwszym pokoleniem szkoły frankfurckiej, moz˙na by powiedziec´, z˙e przede wszystkim nie podziela on uproszczonej diagnozy Maxa Horkheimera, jakoby negatywne naste˛p- stwa racjonalizacji kultury zachodniej dało sie˛ trafnie wyeksplikowac´, uz˙ywaja˛c dychotomii rozum subiektywny (instrumentalny) – obiek- tywny15. Horkheimer i Adorno z Weberowskiej tezy o utracie sensu oraz wolnos´ci, jak i z jego analiz procesu „odczarowania s´wiata” wycia˛gaja˛ daleko ida˛ce konsekwencje, moz˙na by nawet rzec, z˙e na ich podstawie wyrokuja˛ o bezwzgle˛dnie destrukcyjnym obliczu racjonali- zacji kultury europejskiej. Zdaniem Habermasa, Horkheimer i Adorno nie sa˛ w stanie produktywnie wykorzystac´ Weberowskiej diagnozy wspo´łczesnos´ci i wła˛czyc´ jej w całos´c´ samowiedzy nauk społecznych, poniewaz˙ przyje˛cie modelu racjonalnos´ci celowej nie pozwala przejs´c´ od krytyki rozumu instrumentalnego do krytyki rozumu funkcjonal- nego. Natomiast: Jedynie w ramach krytyki rozumu funkcjonalnego da sie˛ wiarygodnie wytłu- maczyc´, dlaczego pod przykrywka˛ mniej lub bardziej udanego kompromisu osia˛gnie˛tego w ramach pan´stwa socjalnego miałyby jeszcze w ogo´le wybuchac´ konflikty, kto´re zasadniczo wyste˛puja˛ w postaci nieswois´cie klasowej, aczkolwiek z´ro´dło maja˛ w wypartej do systemowo zintegrowanych obszaro´w działania strukturze klasowej16. Na racjonalizacje˛ trzeba tedy spojrzec´ szerzej, kłada˛c ro´wny nacisk na dwa jej aspekty – techniczny i społeczny, ergo komunikacyjny. 14 Por. S. Benhabib, Critique, Norm and Utopia. A Study of the Foundations of Critical Theory, New York 1986. 15 Zwia˛zki Habermasa ze szkoła˛ frankfurcka˛ zwie˛z´le przedstawia R. Geuss w pracy: The Idea of a Critical Theory. Habermas and the Frankfurt School, Cambridge 1981. 16 J. Habermas, TDK, t. 2, s. 629. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 21 tutaj paradygmat Konstruowanie teorii krytycznej na modłe˛ podejs´cia pierwszych frankfurtczyko´w pozbawia krytyke˛ mocy sprawczej, zawe˛z˙aja˛c ja˛ do krytyki status quo. Autor Teorii działania komunikacyjnego nie zgadza sie˛ wie˛c ze znanym stwierdzeniem frankfurtczyko´w o zamknie˛ciu ludzkos´ci w „z˙elaznym futerale rozumu instrumentalnego”, widza˛c niebezpieczen´stwo w hipertrofii rozumu funkcjonalnego. Przesadnie udramatyzowana teza Horkheimera i Adorno, wyraz˙ona w Dialektyce os´wiecenia, z˙e ludzkos´c´ tkwi w z˙elaznym futerale rozumu instrumen- talnego, wymaga całkowitej rewizji. Warto zwro´cic´ uwage˛, z˙e jes´li kaz˙da teoria zniewolona jest przez rozum instrumentalny, to ro´wniez˙ teoria opisuja˛ca owo zniewolenie, nie jest od niego wolna17. Niemała˛ filozofii s´wiadomos´ci, z kto´rego wine˛ ponosi Horkheimer i Adorno sie˛ nie wyswobodzili, z uporem forsuja˛c krytyke˛ rozumu instrumentalnego. Habermas, podobnie jak niegdys´ Martin Heidegger, nie moz˙e zgodzic´ sie˛ na prosta˛ krytyke˛ ukształtowanej pod wpływem wspo´łczesnego przyrodoznawstwa cywilizacji zachodniej18. Krytyka nie moz˙e byc´ prowadzona dalej na poziomie substancjalnym, lecz obecnie musi przejs´c´ na formalny poziom akceptacji roszczen´ waz˙nos´ciowych. Horkheimer i Adorno w ogo´le nie brali pod uwage˛ racjonalnos´ci komunikacyjnej jako naturalnej konsekwencji racjonali- zacji obrazo´w s´wiata. Teoria działania komunikacyjnego stanowic´ ma takz˙e alternatywe˛ dla niedaja˛cej sie˛ juz˙ utrzymac´ filozofii dziejo´w, podtrzymywanej przez pierwsze pokolenie szkoły frankfurckiej. Tym samym dostarczac´ ma ona ram teoretycznych, w obre˛bie kto´rych moga˛ zostac´ podje˛te nowe badania nad „selektywnym wzorcem kapitalis- tycznej modernizacji”. Wprowadzenie rozro´z˙nienia na prace˛ i interakcje˛ było pierwsza˛ pro´ba˛ Habermasa poz˙egnania sie˛ z pesymizmem starego pokolenia szkoły frankfurckiej. Poz˙egnanie to miało takz˙e odblokowac´ potencjał emancypacyjny teorii krytycznej. Szczego´lny nacisk został połoz˙ony zatem na prymarna˛ dwuaspektowos´c´ z˙ycia społecznego, co oznaczało 17 Por. S. Benhabib, Modernity and the Aporias of Critical Theory, „Telos” 1981 (4), s. 44. 18 Por. T. Mas´lanka, Korzenie technicznego mys´lenia w filozofii Martina Heideggera, „Pan´stwo i Społeczen´stwo” 2004 (1). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Racjonalnos´c´ i komunikacja 22 radykalne zerwanie z dziedzictwem Karola Marksa, kto´ry, nie doceniaja˛c wymiaru interakcji, zabsolutyzował jednoczes´nie wymiar pracy (produkcji). Praca zapewnia, jak wiadomo, materialna˛ wymiane˛ ze s´rodowiskiem, odpowiadaja˛c ro´wniez˙ za reprodukcje˛ materialna˛. Jednak reprodukcja kulturowa, kto´rej warunkiem wste˛pnym jest toz˙samos´c´ indywidualna, swoje korzenie ma w tradycji kulturowej. Interakcja jest warunkiem trwałos´ci oraz cia˛głos´ci tradycji, odpowiada ro´wniez˙ za toz˙samos´c´ indywidualna˛ oraz grupowa˛. Emancypacja w sferze pracy byłaby zwia˛zana z rozwojem sił wytwo´rczych, podczas gdy emancypacja w sferze interakcji wia˛z˙e sie˛ z ustanowieniem komunikacyjnych stosunko´w interpersonalnych wolnych od przemocy, ideologicznych zniekształcen´ oraz wszelkich ograniczen´19. Mo´wia˛c najogo´lniej, szanse na emancypacje˛ w wymiarze politycznym Habermas widzi w sferze działania komunikacyjnego, nie zas´ w sferze materialnej reprodukcji zwia˛zanej z praca˛, jak to widział Marks jak wiadomo, z´ro´dłem (niewyobcowana praca była dla Marksa, samoafirmacji i wyzwolenia). Istota problemo´w zwia˛zanych z funk- cjonowaniem wspo´łczesnych społeczen´stw nie tkwi bowiem w sferze pracy, ale w sprzecznos´ciach immanentnych systemowi ekonomiczne- mu, politycznemu oraz sferze społecznego Lebenswelt. Prace nad teoria˛ działania komunikacyjnego poste˛powały stopnio- wo w ramach „zwrotu lingwistycznego teorii krytycznej”20. Tak zwany zwrot lingwistyczny (linguistic turn) oznacza w istocie, z˙e teoria racjonalnos´ci nie jest moz˙liwa jako krytyka czystego rozumu. Je˛zyk obarczony jest bowiem wysokim stopniem kontyngencji i silnie osadzony w historyczno-empirycznym konteks´cie. Droga, kto´ra doprowadziła do sformułowania przez Habermasa teorii działania komunikacyjnego w jej dzisiejszym kształcie, wiodła chronologicznie od teorii kompetencji komunikacyjnej, teorii zakło´conej komunikacji, poprzez teorie˛ dyskursu, konsensualna˛ teorie˛ prawdy, az˙ do uniwer- 19 Wie˛cej na temat pracy i interakcji zob. A. Giddens, Labour and Interaction, [w:] Habermas. Critical Debates, J.B. Thompson, D. Held (eds.), Cambridge –Massachusetts 1982. 20 Por. A. Wellmer, The Linguistic Turn of Critical Theory, [w:] Critical Theory, Philosophy and Social Theory, Chelmsford 1974. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Racjonalność i komunikacja. Filozoficzne podstawy teorii społecznej Jürgena Habermasa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: