Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00358 006331 14490388 na godz. na dobę w sumie
Racjonalność w dyskursach o pracy w Polsce (po)transformacyjnej - ebook/pdf
Racjonalność w dyskursach o pracy w Polsce (po)transformacyjnej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 350
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-347-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Książka dotyczy form współczesnej komunikacji społecznej i jej skutków w postaci tworzenia oraz odtwarzania definicji zjawisk i procesów mających podstawowe znaczenie dla porządku społecznego. W publikacji nawiązano do terminów kluczowych dla reprodukcji życia społecznego, takich jak bezpieczeństwo, ryzyko czy zaufanie. Uzasadniono znaczenie pojęcia racjonalność, niezbędnego dla zrozumienia instytucjonalnego planowania wpływu na kształt rzeczywistości społecznej, a także prywatnych oczekiwań i odczuć jednostek.

W monografii omówiono wzory wytwarzania określonych typów racjonalności w publicznych dyskursach o pracy oraz ich recepcję przez odbiorców mediów. Zwrócono uwagę, że w sporach dotyczących pracy uwidaczniają się najważniejsze elementy permanentnego procesu socjalizacji, umożliwiające zdefiniowanie relacji społecznych wraz z towarzyszącymi im ryzykami bezrobocia, wykluczenia społecznego i innymi. Przeanalizowano trzy typy dyskursów: władzy (wszystkie expose okresu III Rzeczpospolitej), ekspercki (audycje radiowe EKG - Ekonomia. Kapitał, Gospodarka) oraz ‘obywatelski’ (grupowe wywiady zogniskowane).

Publikacja zainteresuje teoretyków i praktyków komunikowania społecznego. Dostarcza empirycznych podstaw do rozwoju obiecu­jącej, ale wciąż niepełnej teorii refleksyjnej modernizacji oraz stano­wi przegląd form uzasadniania podejmowanych polityk dominują­cych podczas transformacji ustrojowej w Polsce. Czytelnik odnajdzie w książce zarówno autorskie podejście do doboru i sposobu wyko­rzystania narzędzi analizy, jak i generalizacje pozwalające na etyczną ocenę nieustannie kształtującego się ładu społecznego.

„Książka dra Konrada Kubali jest pozycją niezmiernie ciekawą i oryginalną. Śmiały zamiar stworzenia empirycznych podstaw do testowania teorii modernizacji refleksyjnej został zrealizowany bardzo pomysłowo zarówno w wymiarze teoretycznym, jak i badawczym. [...\ Powstała znakomita, rzetelna i wiarygodna diagnoza społeczna, [...\ która niesie potencjał in­formacyjny znacznie poważniejszy niż obecne w literaturze przedmiotu studia szczegółowe, zwykle skupione na węższych problemach. Sformułowana przez Autora teza o wyłanianiu się w efekcie lokalnego zderzenia dyskursów ciekawej postaci racjonalności hybrydalnej jest nadzwyczaj interesującym punktem wyjścia do badania procesów modernizacji w krajach półperyferyjnych i peryferyjnych. [...\ Publikacja ta wejdzie przypuszczalnie do kanonu tych pozycji, które stanowią trzon polskiej socjologii empirycznej. Nie sposób będzie jej pominąć w żadnej diagnozie społecznej.”

Z recenzji dr hab. Grażyny Woronieckiej,
prof. Uniwersytetu Warszawskiego

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Konrad Kubala – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Socjologii Polityki i Moralności, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 RECENZENT Grażyna Woroniecka REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos REDAKTOR Aleksandra Urzędowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Mariusz Libel © Copyright by Konrad Kubala, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08838.18.0.M Ark. wyd. 25,0; ark. druk. 21,875 ISBN 978-83-8142-346-5 e-ISBN 978-83-8142-347-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wprowadzenie Dlaczego i w jaki sposób zagadnienie pracy odwzorowuje dominujące dzisiaj formy racjonalności? 1. Racjonalność 2. Refleksyjność 3. Praca Rozdział I Problem definiowania racjonalności w socjologii a stanowisko przyjęte na potrzeby badania 1. Inter- oraz intradyscyplinarne różnice w definiowaniu racjonalności 2. Przegląd socjologicznych konceptualizacji zagadnienia racjonalności 2.1. Max Weber 2.2. Alfred Schütz 2.3. Talcott Parsons 2.4. Harold Garfinkel 2.5. Niklas Luhmann 2.6. Jürgen Habermas 2.7. Pierre Bourdieu 2.8. Michel Foucault 2.9. Charles Wright Mills 3. Problemy z aplikacją pojęcia racjonalności do praktyki badawczej. Przyjęte stanowisko 9 9 11 13 17 17 20 20 22 23 24 25 28 30 33 36 37 4. Naturalizacja, uniwersalizacja, uwewnętrznianie i racjonalizacja a reguły odtwarzania porządku społecznego 43 4.1. Naturalizacja 43 4.2. Uniwersalizacja 46 4.3. Racjonalizacja jako internalizacja. Kulturowa hegemonia dyskursów o racjonalności 52 Rozdział II Metodologia postępowania badawczego 59 6 Spis treści Rozdział III Analiza exposé 1. Exposé jako szczególna forma komunikacji politycznej. Narzędzia analizy 2. Tematy polskich exposé i ich uzasadnienia 2.1. Wystąpienie Tadeusza Mazowieckiego w Sejmie – 24 sierpnia 1989 2.2. Exposé Tadeusza Mazowieckiego (1989) 2.3. Exposé Jana Krzysztofa Bieleckiego (1991) 2.4. Exposé Jana Olszewskiego (1991) 2.5. Exposé Waldemara Pawlaka (1991) 2.6. Exposé Hanny Suchockiej (1992) 2.7. Exposé Waldemara Pawlaka (1993) 2.8. Exposé Józefa Oleksego (1995) 2.9. Exposé Włodzimierza Cimoszewicza (1996) 2.10. Exposé Jerzego Buzka (1997) 2.11. Exposé Leszka Millera (2001) 2.12. Exposé Marka Belki (2004) 2.13. Exposé Kazimierza Marcinkiewicza (2005) 2.14. Exposé Jarosława Kaczyńskiego (2006) 2.15. Exposé Donalda Tuska (2007) 2.16. Exposé Donalda Tuska (2011) 2.17. Exposé Ewy Kopacz (2014) 2.18. Exposé Beaty Szydło (2015) 2.19. Exposé Mateusza Morawieckiego (2017) 3. Polityczne uzasadnianie tego, co racjonalne. Analiza porównawcza Rozdział IV Analiza audycji radiowej „EKG – Ekonomia, Kapitał, Gospodarka” 1. Kategoria stosunków definiowania 2. Stosunki definiowania pracy – problem wzajemnych związków racjonalności i wolności 3. Teorie ekonomiczne a stosunki definiowania pracy 4. Rola elit symbolicznych w stosunkach definiowania pracy 5. Właściciele środków definiowania 6. Treści i struktury wyjaśniania stosunków pracy. Analiza 7. Racjonalność w polskim dyskursie publicznym o gospodarce. Próba generalizacji Rozdział V Racjonalność w dyskursach o pracy 1. Zogniskowane wywiady grupowe. Analiza 2. Transformacja ustrojowa a kształtowanie samowiedzy jednostek i grup społecznych 71 76 80 80 82 84 87 89 92 95 97 100 103 106 108 110 112 114 117 119 122 125 129 147 147 150 152 155 159 172 235 243 245 292 Spis treści 7 Rozdział VI Jaka racjonalność? Jaka refleksyjność? Próba podsumowania 1. Refleksyjna czy refleksywna reprodukcja dyskursów o racjonalności 2. Analiza porównawcza dominujących typów racjonalności Bibliografia Spis tabel Spis rysunków Aneks. Scenariusz FGI Nota o Autorze 303 303 315 335 341 343 345 349 Wprowadzenie Dlaczego i w jaki sposób zagadnienie pracy odwzorowuje dominujące dzisiaj formy racjonalności?1 1. Racjonalność Kluczowe dla niniejszej pracy zagadnienie racjonalności obecnej zarówno na po- ziomie odtwarzania się i rekonstruowania systemów społecznych, jak i w świecie przeżywanym jednostek nie będzie tutaj rozpatrywane wyłącznie jako główna za- sada metod nauk społecznych związana z określonym poziomem teoretycznej ob- serwacji i interpretacji świata społecznego. Nie oznacza to, że będę posługiwać się terminem „działania racjonalnego” całkowicie dowolnie i synonimicznie używać pojęć rozwagi, rozumności, przewidywalności czy po prostu zaplanowania. Wpro- wadziłoby to bezużyteczne poznawczo zamieszanie semantyczne i nie pozwoliłoby na osiągnięcie zaplanowanego celu pracy. Racjonalność nie jest dla mnie po prostu terminem, o którym Alfred Schütz pisał, że pełniąc specyficzną rolę pojęcia klu- czowego „[…] nie jest zależne od poziomu aktualnego badania, lecz odwrotnie – poziom, na którym może zostać przeprowadzone owo badanie, uzależniony jest od znaczenia przypisywanego do pojęć kluczowych” (Schütz, 2008, s. 114). Zało- żenie to implikowałoby konieczność używania idealizacyjnego typu pojęcia racjo- nalność, co zdecydowanie nie pozwoliłoby mówić o „typach racjonalności”, a więc równocześnie o zmianach zakresu znaczeniowego oraz funkcji, jakie pojęcie to pełniło w różnym czasie. 1 Niniejsza książka jest owocem kilkuletniej abdukcyjnej pracy badawczej. Jej częścią były wie- lokrotnie powtarzane peregrynacje pomiędzy przedmiotem badań, warsztatem badawczym a zapleczem teoretycznym. W toku tego intelektualnego „krążenia” wypracowałem zaplecze teoretyczne, stosowne narzędzia analizy oraz fragmentaryczne wnioski, które prezentowa- łem wcześniej (w: Kubala, 2012, 2013a, 2013b, 2014). 10 Z kolei teza o tym, że zakres znaczeniowy pojęcia racjonalność posiada swoją historię i dynamikę, nie wydaje się być szczególnie kontrowersyjna. Jednakże zbyt swobodne użytkowanie tego terminu pociągałoby za sobą konieczność typolo- gizacji totalnej heterogeniczności form racjonalności. Założenie o racjonalności obecnej w solipsystycznej orientacji o świecie, nie pozwoliłoby się nawet zbliżyć do odpowiedzi na pytania towarzyszące zaplanowanej pracy badawczej, nie mo- żemy go zatem przyjąć. Z poziomu jednostki nie mielibyśmy wglądu w społeczne formuły „oswajania” rzeczywistości społecznej. Jeśli zatem w przedstawionym kontekście zakładam, że istnieją różne „typy racjonalności”, zmusza mnie to do przyjęcia abdukcyjnej metody postępowa- nia badawczego. Oznacza to, że zarówno na poziomie konceptualizacji prowa- dzonych badań, jak i wyjaśniania teoretycznego poruszać się będę pomiędzy poziomami Weberowskiej racjonalności idealizacyjnej, racjonalnością propo- nowaną w dyskursach o charakterze eksperckim i profesjonalnym a racjonal- nością świata przeżywanego. Dodać należy, że ta ostatnia nie stanowi wyrazu indywidualnych wyobrażeń o otaczającym jednostkę świecie, a raczej zasady, reguły i nawyki, które sprawdzają się podczas realizacji celów w poszczególnych światach społecznych (Schütz, 2008, s. 17–56). W związku z tym, że pojęcie ra- cjonalności stało się jednym z terminów kluczowych dla samowiedzy współcze- snych zachodnich społeczeństw, w tym społeczeństwa polskiego, należy zadać pytanie o „historię” tego pojęcia oraz jego rolę w kształtowaniu procesów de- finiowania rzeczywistości przez pojedynczych aktorów społecznych oraz orga- nizacje współkonstytuujące porządek społeczny. Jednym słowem, racjonalność – bez wdawania się w tym miejscu w historyczne dywagacje na temat zakresu znaczeniowego tego pojęcia – stała się normą, narzędziem i celem. Jednostki i instytucje, dążąc do racjonalnego funkcjonowania, sięgają po racjonalne ra- chunki efektywności przy uwzględnieniu racjonalnego pragmatyzmu – swoje- go aksjonormatywnego kręgosłupa. Dopiero wgląd w ten stan rzeczy pozwala stwierdzić, że jednym z centralnych problemów uniwersalnej historii kultury może stać się postępująca reifikacja tego pojęcia/instytucji. Przez proces reifika- cji rozumiem „[…] skrajny krok w procesie obiektywizacji, w którym zobiekty- wizowany świat traci swoją zrozumiałość jako przedsięwzięcie ludzkie i ustala się jako bezładna sfera zobiektywizowanych faktów, nieludzka i niepoddająca się humanizacji” (Berger Luckmann, 2010, s. 132). Jeśli pojęcie racjonalności staje się swego rodzaju „motorem dziejów” w znaczeniu nie mniej istotnym niż szereg dziejowych wynalazków, to obowiązkiem socjologów jest raczej docie- kanie związków między dzisiejszą zachodnią racjonalnością a strukturalnymi problemami społecznymi, niźli parametryzacje „skoku modernizacyjnego” do- konanego w dowolnym okresie. Uprzedzając bardziej wnikliwą analizę i  konceptualizację terminu „ty- pów racjonalności”, której poświęcam osobny rozdział, podsumować można, że racjonalność będzie w tej pracy terminem, który oznacza określony typ porządku, czy też porządkowania rzeczywistości. Racjonalność pozwala Racjonalność w dyskursach o pracy w Polsce (po)transformacyjnej 11 w uporządkowany sposób wiązać ze sobą czas i miejsce, przy czym porządek ten oparty jest na zakorzenieniu w wiedzy społecznej określonej treści pojęć używanych dla wyjaśniania rzeczywistości. Powszechna internalizacja tych po- jęć jest warunkiem koniecznym funkcjonowania poszczególnych typów racjo- nalności. Choć katalog takich pojęć może być stale poszerzany, istnieją terminy niezwykle istotne dla porządkowania rzeczywistości społecznej, a  należą do nich z całą pewnością bezpieczeństwo i zagrożenie czy zaufanie i ryzyko (por. Giddens, 2008, s. 1–39). To z ich pomocą komponenty czasu i miejsca są wiąza- ne w określone społeczne całości. Zarówno na poziomie systemów społecznych, jak i  świata przeżywanego. Nie oznacza to, że analiza reprodukcji systemów społecznych powinna odbywać się na poziomie języka. Oznacza to jednak, że określony porządek społeczny instytucjonalizuje się i odtwarza z pomocą sys- temów symboli językowych w dużo większym stopniu niźli w epokach poprze- dzających nowoczesność. Innymi słowy, systemy symboliczne w  późnej no- woczesności funkcjonują w służbie legitymizacji określonego rodzaju władzy, która nie ma charakteru „[…] myśli zorganizowanej wokół figury racji stanu […] Rozum ekonomiczny zaczyna może nie tyle zastępować rozum politycz- ny, ile nadawać nową treść zasadzie racji stanu, a w konsekwencji także przy- czyniać się do powstawania nowych form racjonalności państwa” (Foucault, 2010, s. 350). 2. Refleksyjność Formuła reprodukcji rzeczywistości społecznej poprzez pojęcia (czytaj: dyskur- sy publiczne, prywatne, eksperckie i profesjonalne) związana jest ze zjawiskiem refleksyjności zinstytucjonalizowanej, które, choć pojawiło się we wczesnych sta- diach nowoczesności, wciąż nabiera na znaczeniu. Refleksyjność instytucjonalna pojawia się, kiedy dyskurs staje się konstytutywną częścią rzeczywistości społecz- nej. Wraz z pojawieniem się nowej terminologii, służącej lepszemu zrozumieniu zjawisk, wyrażone za jej pomocą idee, koncepcje i teorie zaczynają przenikać samo życie społeczne i przyczyniają się do jego przebudowy. Zjawisko to ma charak- ter instytucjonalny, bo jest podstawowym czynnikiem nadającym strukturę dzia- łaniom ludzkim w warunkach nowoczesności, i jest refleksyjne w tym sensie, że pojęcia stworzone do opisu życia społecznego są rutynowo włączane w jego sferę i przeobrażają je – nie mechanicznie, ani też nie zawsze za czyimś rozmysłem, ale dlatego, że tworzą ramy dla podejmowanych przez jednostki i grupy działań (Giddens, 2006, s. 42). „Kognitywna teoria modernizacji refleksyjnej jest z grun- tu optymistyczna – więcej refleksji, więcej ekspertów, więcej nauki, więcej sfery publicznej, więcej samoświadomości i samokrytycyzmu – stworzy nowe i lepsze Wprowadzenie 12 możliwości działania w świecie, który wypadł z dotychczasowych kolein” (Beck, Giddens Lash, 2009, s. 225–226). Modernizacja refleksyjna ma również odmienne od nakreślonego wyżej oblicza, w związku z czym nie do przyjęcia jest taka konceptualizacji zjawiska refleksyjności instytucjonalnej dla opisu „typów racjonalności” obecnych w dyskursach moder- nizacyjnych kraju przechodzącego transformację ustrojową. Niemniej możliwym jest, by nie wikłając się w paradoksy i sprzeczności, przyjąć założenie o potrzebie użycia figury „refleksyjności zinstytucjonalizowanej” w analizach dominujących typów racjonalności. Względna przewidywalność życia w późnej nowoczesności oraz, wyrażając się w tym miejscu najoględniej, legitymizacja demokratycznych form sprawowania władzy, możliwe są wyłącznie poprzez zjawisko upowszechnie- nia dyskursów eksperckich. Kategorialny porządek zaproponowany w dyskursach dominujących staje się programem rządzenia i administrowania państwem oraz podstawą ontologii świata przeżywanego. Jeśli w istocie rzeczy mają się tak, jak zakładam, to dzieje się tak wskutek użytkowania kluczowej dla tej pracy kategorii racjonalności. Podstawową cechą nowoczesności jest oczywista i bezdyskusyjna wiara w ra- cjonalność jako typ idealny działania społecznego oparty na jasnej i wyraźnej wiedzy naukowej na temat wszystkich elementów istotnych z punktu widzenia dokonywanego wyboru. Eksperckie formuły „tego, co racjonalne” nie funkcjo- nują, rzecz jasna, w tej samej literalnie postaci na poziomie politycznych decyzji makroekonomicznych i w świecie przeżywanym. Decyzje polityczne dotyczące urządzania państwa są jednak nieustannie tłumaczone na język „oczywistości” w niezliczonych audycjach, programach i prasie przez niestrudzonych eksper- tów dowodzących zdroworozsądkowych podstaw swojej narracji. Wszelako w systemach demokratycznych, tylko w ten sposób można uzyskać kulturową legitymizację dla określonych typów racjonalności będących podstawą funk- cjonującego porządku. Tym samym, w porządku świata przeżywanego „racjo- nalne” coraz częściej oznacza zdroworozsądkowe i odwrotnie. Takie pojęcie ra- cjonalności nie ma nic wspólnego z typem idealnym tego pojęcia użytkowanym w naukach społecznych. Czy jednak konsekwencje tego rodzaju metamorfozy pojęcia racjonalności mogą pozostać obojętne dla badacza świata społecznego? Parafrazując Williama I. Thomasa, można by powiedzieć, że jeśli ludzie definiu- ją swoje wybory jako racjonalne (a szczególnie w epoce nowoczesności pragną mieć takie o  nich przekonanie), to są one realne w  swoich konsekwencjach. W  ten sposób systemy symboliczne stoją na straży porządku, który definio- wać powinniśmy również poprzez historyczny materializm. Naszym życiowym wyborom podstawowe kierunki nadają sposoby nazywania i kategoryzowania rzeczywistości. Poczucie kontroli nad swoim życiem możemy zyskać poprzez internalizację odpowiednich „słowników” wraz z towarzyszącymi im „grama- tykami”. Nie jest to postępowanie bezalternatywne, ale na pewno statystycznie najpopularniejsze. Racjonalność w dyskursach o pracy w Polsce (po)transformacyjnej 3. Praca 13 Odtworzenie dominujących w późnej nowoczesności „typów racjonalności” jest z  pewnością imponującym wyzwaniem badawczym. Staje się ono szczególnie inspirujące, kiedy globalne trendy cywilizacyjne spotykają się z lokalnymi uwa- runkowaniami kulturowo-gospodarczo-politycznymi. Przystępując do pracy ba- dawczej, której owocem mają być ustalenia empiryczne pozwalające na tworzenie modeli teoretycznych, należy zadać sobie pytanie o możliwości przeprowadzenia tak szeroko zakrojonego projektu. Wieloaspektowość zagadnienia „typów racjo- nalności” zmusza mnie do celowego doboru zagadnienia, które w sposób moż- liwie holistyczny reprezentowało będzie problem dominujących form racjonal- ności obecnych w procesie transformacji. Moja decyzja o wyborze pojęcia pracy związana jest z przekonaniem o tym, że jest ono maksymalnie inkluzywne, jeśli chodzi o całe spektrum problemów organizacji rzeczywistości społecznej w cza- sach zinstytucjonalizowanej refleksyjności późnego kapitalizmu. Ponadto, a może przede wszystkim, konsekwencje określonego konceptualizowania pojęcia pracy, zdają się mieć podstawowe znaczenie zarówno dla zjawiska sprawowania władzy – odtwarzania się określonych form makrostrukturalnego ładu, jak i prywatnych trosk jednostek. Pojęcie pracy, jak każde inne, uwikłane jest w przemiany języka oraz historię wydarzeń. Istotną częścią tej historii jest rozwój nowożytnych nauk społecznych, w ramach których instytucjonalizujące się dyscypliny akademickie obierały sobie pracę za przedmiot swoich analiz bądź też traktowały ją jako zmienną wyjaśniają- cą. Praca stała się kluczową kategorią antropologiczną, z pomocą której próbowa- no wyjaśniać istotę kondycji ludzkiej w ramach antropologii filozoficznej (Kant, 1999; Marks, 1960; Habermas, 1983, s. 200–230). Była podstawową kategorią dla klasycznej i  neoklasycznej teorii ekonomii (Blaug, 2000; Nowak, 2011). Wtedy, kiedy sąsiadowała z pojęciami postępu i upadku, emancypacji czy kryzysu, była nierzadko centralną kategorią analityczną w socjologii i teorii krytycznej (Offe, 1985; Honneth, 1995, s. 15-49; Marcuse 1991; Giddens, 1982, s. 149–161). Niezależnie od wartości analitycznej tego pojęcia w  naukach społecznych czy, szerzej, humanistyce w ogóle, jest ono fascynujące z uwagi na konsekwencje posłu- giwania się nim w obszarze świata przeżywanego2. „Nowożytne dowartościowanie pracy zniosło stan, w którym ludzie pracujący nie mogli być za ludzi uznani. Dziś sy- tuacja odwróciła się. Mieć pracę – to warunek wstępny właściwego człowieczeństwa. Bezrobotnemu grozi zepchnięcie do roli człowieka niższej kategorii” (Böhme, 1998, s. 142). Jednakże antropologiczne i socjologiczne znaczenie pracy należy widzieć 2 Kategorią świata przeżywanego posługuję się tutaj w znaczeniu „[…] tradycyjnych, codzien- nych wzorów zachowania zwykłych ludzi” – trzecim rodzaju socjologii codzienności wyróż- nionym przez Sławomira Mandesa w książce Świat przeżywany w socjologii (Mandes, 2012, s. 18). Wprowadzenie 14 nie tylko w kontekście epoki, w której do władzy doszły klasy pracujące, tj. nie tylko w ramach teorii mieszczańskiego społeczeństwa lub w jej krytyce, choć jest to z całą pewnością zasadniczy zwrot w historii tego pojęcia oraz jego funkcji aplikacyjnych. Należy dodać, że wskutek szeregu zdarzeń historycznych w XX i XXI wieku wy- kształca się we współczesnym kapitalizmie obraz człowieka, którego ontologiczną autodefinicją możemy uczynić umiejętność bycia samodzielnym przedsiębiorcą (Beck, 2005). W porządku świata przeżywanego o statusie człowieczeństwa coraz częściej decyduje już nie samo przeniesienie akcentów z aktywności swobodnej na aktywność wymuszoną, ale zwrot w kierunku indywidualnej, intencjonalnej i za- planowanej organizacji samozatrudnienia. Większość trosk życia prywatnego oraz problemów życia społecznego ma swoje źródło właśnie w takiej „operacjonalizacji” pojęcia pracy. Wiedza tego dotycząca, stając się częścią „bezspornych oczywistości”, buduje „powszechne mniemania” dzisiejszych zindywidualizowanych społeczeństw. Spory wokół nieoczywistości takiego ujęcia nie umniejszają rangi pojęcia pracy w kształtowaniu się samowiedzy jednostek na temat otaczającej je rzeczywistości. Nie umniejsza go również ciągle powracająca debata o roli państwa w kształtowa- niu gospodarki. Bez względu na to, czy optujemy za aktywną czy pasywną postawą administracji państwowej, praca pozostanie jednym z centralnych terminów, wokół których toczyć się będzie spór o pożądany kształt życia społecznego. Egzemplifikacją społecznego znaczenia pojęcia pracy są zarówno jej osobiste konsekwencje, jak i wygasające spory o wykładnię życia publicznego. Wzrastająca liczba godzin spędzanych w pracy, jej niepewność oraz związana z nią systemo- wa konieczność ciągłego jej poszukiwania mają swoje implikacje tożsamościowe i społeczne (Sennett, 2006). Jako że katalogi aksjonormatywne będące abecadłem odgrywania ról społecznych nie zmieniają się równie szybko jak sytuacja na rynku pracy, jednostki poszukują możliwości zachowania twarzy w nowych strategiach adaptacyjnych, które niekoniecznie pozwalają na rozwiązywanie rzeczywistych problemów. Bezrefleksyjny tradycjonalizm czy kompulsywne afirmacje „bycia człowiekiem nowoczesnym” nie pozwalają na nie z całą pewnością, a są najbar- dziej popularnymi postawami przyjmowanymi w obliczu zmian. Ponadto na po- graniczu logiki systemu oraz świata przeżywanego rodzi się w świecie pracy nowe zjawisko jej prekaryzacji (Standing, 2011). Z racji jego zasięgu oraz rozkładu nale- ży wnioskować, że będzie ono coraz bardziej dotkliwym problemem społecznym, którego demograficzne konsekwencje wyłącznie pogłębią, póki co, nierozwiązy- walny problem polityczny „starzenia się” społeczeństw Zachodu. Z drugiej strony, metamorfozy kapitalizmu nie pozwalają sądzić, że w sferze ekonomicznej dokonuje się globalne przejście od neoliberalnej konfiguracji go- spodarczej do jakiegoś nowego etapu, w ramach którego można by spodziewać się demokratycznego kapitalizmu oraz społecznego zakorzenienia przedsiębiorstwa (Morawski, 2010, s. 195–276). Można odnieść wrażenie, że nawet poważne kryzy- sy gospodarcze nie ośmielają elit politycznych do projektowania ładu społecznego, w którym na poziomie kultury realizowałyby się obietnice równości szans i wa- runków, a na poziomie społeczeństwa – obietnica obywatelskiego uczestnictwa we współdecydowaniu o przestrzeni naszego życia. Złożone okoliczności powodują, Racjonalność w dyskursach o pracy w Polsce (po)transformacyjnej 15 że również głosy ekspertów proponujących rozwiązania alternatywne na gruncie zakumulowanej w procesie historycznym wiedzy ekonomicznej są marginalizo- wane bądź ignorowane (Skidelsky, 2012; Krugman, 2013; Rodrik, 2011; Frydman Goldberg, 2013). W  poznawczym przełamywaniu globalnego monopolu na ekonomiczną racjonalność nie pomaga na pewno półperyferyjna pozycja Polski w systemie światowym3. Jest ona pośrednią przyczyną nierzadko bezalternatyw- nych, mimetycznych tendencji modernizacyjnych podejmowanych na wzór za- chodni, nieprzynoszących często oczekiwanych korzyści. Proces transformacji społeczno-polityczno-gospodarczej z pewnością warunkował podejmowanie stra- tegii rozwojowych, których konsekwencje bywały nie do przewidzenia. Jako że proces ten nie dobiegł końca (jeśli rozumieć przez to najbardziej powszechne, co nie znaczy, że rozsądne, wyobrażenie o finansowej stabilizacji na wzór państw za- chodnich), nałożył się na globalny kryzys gospodarczy ciągnący się od 2008 roku. Transformacyjne traumy generowane m.in. przez dekonstruowany politycznie rynek pracy dotykające pokoleń pamiętających PRL, wzmocnione zostały przez doświadczenia politycznego reagowania na obecny kryzys. Praca i stosunek do niej stały się kluczowe dla organizacji życia społecznego zarówno z punktu widzenia jednostek zanurzonych w emocjach, oczekiwaniach i wyobrażeniach obecnych w świecie przeżywanym, jak i w związku z konieczno- ścią podejmowania określonych decyzji planistycznych o charakterze politycznym. Należy zauważyć, że takie określenie prób administrowania ładem makrostruktu- ralnym spotyka się niekiedy ze zdecydowanych sprzeciwem. Byłoby znaczenio- wym nadużyciem z uwagi na znikomą rolę państwa narodowego w kształtowaniu reguł świata pracy w  przeciwieństwie do wzrastającej nieprzerwanie metawła- dzy kapitału. Zostawiając tę kwestię do rozważenia w odpowiednim miejscu tej książki, zauważyć należy, że tzw. postpolityczne sposoby reagowania na otacza- jący jednostki świat są współbieżne z wspominanymi wyżej tendencjami do od- humanizowanego indywidualizmu w obszarze stosunków pracy. Rozumiem przez to zarówno polityczno-prawne pozbawianie stosunków pracy przewidywalności, jak i zalgorytmizowany charakter oceny pracowniczych osiągnięć bez względu na rodzaj wykonywanej pracy. Obydwie tendencje skutkują podmywaniem wspól- notowego doświadczenia stosunków pracy, osłabiając pracownicze formy oporu czy samoorganizacji. Opisana tutaj pobieżnie sytuacja zachęca do zadania pytania o aksjonormatywne oraz poznawcze podstawy samoodtwarzania się rzeczonego porządku. Co pozwala reprodukować się określonym regułom i zasobom pomimo często artykułowanego na poziomie świata przeżywanego braku satysfakcji z ota- czającej nas rzeczywistości? 3 Kategorii „półperyferii” i wiążących się z nią konsekwencji w postaci „mapowania” świata, w którym historycznie ustalona hierarchia państw reprodukuje się wraz z dystansami po- szczególnych krajów wobec siebie, używam za Immanuelem Wallersteinem (por. Wallerstein, 2007b). W wypadku przedstawianych w tej pracy analiz ma to niebagatelne znaczenie, zakła- dam bowiem, że typ racjonalności i jego podatność na zmiany jest ściśle zależny od pozycji państwa w konfrontacji z głównymi aktorami gospodarki światowej. Wprowadzenie Rozdział I Problem definiowania racjonalności w socjologii a stanowisko przyjęte na potrzeby badania 1. Inter- oraz intradyscyplinarne różnice w definiowaniu racjonalności Definiując pojęciowe innowacje języka epoki oświecenia, Reinhart Koselleck słusznie zauważa, że poczynając od roku 1780, sam termin określający tę epokę stał się nieunikniony w tym sensie, że należało się nim posługiwać, żeby być ro- zumianym, i reasumuje, że to sporne i posiadające swoją wewnętrzną strukturę temporalną pojęcie uwolniło taki potencjał zmiany, iż należy oczekiwać popula- ryzacji kolejnych związanych z nim pojęć, bez których nie możemy wyobrazić so- bie kształtowania otaczającego nas porządku instytucjonalnego (Koselleck, 2009, s. 333–366). W moim głębokim przekonaniu jednym z najważniejszych pojęć nale- żących do tej grupy jest właśnie racjonalność. I tak jak bez rozwoju pojęcia oświe- cenia trudno wyobrazić sobie nowożytny sposób myślenia o prawie i państwie, tak bez pojęcia racjonalności, nie uda się żadna próba konceptualizacji współczesnej rzeczywistości społecznej. Podstawowym problemem, który odsłania się już przy pierwszym wejrzeniu w sposoby definiowania racjonalności w tradycji socjologicznej są dwa skrajnie odmienne stanowiska odnoszące się przede wszystkim do funkcji, które pojęcie to powinno spełniać w aparacie językowym nauk społecznych. Odmienność funk- cji pociąga za sobą różnice w zakresie znaczeniowym tego terminu, a jednocze- śnie w sposobach operacjonalizacji samego pojęcia i jego konceptualizacji jako zagadnienia badawczego. Znakomitą egzemplifikacją wspomnianej różnicy, i to bynajmniej nie tylko na poziomie poszczególnych orientacji teoretycznych obec- nych w socjologii, jest polemika Harolda Garfinkla z klasycznym, cytowanym już wyżej tekstem Alfreda Schütza. Schütz stanowczo rezerwuje termin racjonalności 18 na okoliczności teoretyczno-badawcze obecne w nauce, twierdząc, że „pojęcia klu- czowe” mają to do siebie, „[…] iż raz wprowadzone do pozornie jednolitego sys- temu dokonują one rozróżnienia pomiędzy punktami widzenia, które nazywamy tu poziomami” (życia codziennego oraz analizy naukowej – K.K.) (Schütz, 2008, s. 114). Innymi słowy, racjonalność jest tutaj koncepcją, która nie ma nic wspól- nego z potocznymi koncepcjami świata społecznego, w związku z czym socjolo- gowie nie powinni traktować jej jako zbioru metodologicznych reguł interpretacji ludzkiego działania. Zdaniem Garfinkla „[…] elementy racjonalności naukowej nie są ani stałymi, ani usankcjonowanymi idealnymi właściwościami rutynowego działania i każda próba ich wdrożenia może tylko pogłębić wrażenie bezsensow- ności zachowań uczestników życia społecznego i zaburzyć system interakcji spo- łecznych” (Garfinkel, 2007, s. 351). Z całą pewnością, jak dodaliby zwolennicy tego stanowiska, nie przysłuży się to rozumieniu reguł „stawania się społeczeństwa”. Te dwa podejścia do zagadnienia racjonalności ilustrują tylko podstawową roz- bieżność w jego definiowaniu na gruncie socjologii. Żeby zilustrować inne proble- my, trzeba sięgnąć po klasyków teorii socjologicznej, w których twórczości nauko- wej termin ten odgrywał istotną rolę. Z uwagi na sprecyzowany powyżej cel badawczy nie będę się tutaj zajmować historią pojęcia racjonalności wraz z towarzyszącymi mu terminami pokrewnymi racjonalizmu i racjonalizacji w myśli społecznej ery odrodzenia czy oświecenia. Z analogicznych względów nie sięgam po ujęcie Heglowskie, choć trzeba zazna- czyć, że szereg problemów współczesnej filozofii politycznej znajduje swoje źródło w idei „etycznej totalności” odpowiadającej wymaganiom Rozumu. Nie odnoszę się również do destrukcji pozytywistycznego ideału nauki w XX wieku zapocząt- kowanej przez Freuda, a  kontynuowanej m.in. w  psychologistycznej socjologii Vilfreda Pareto. Podobnie nie analizuję wkładu klasyków socjologii – Durkheima i Tönniesa – w tworzenie podstaw „naukowego racjonalizmu” oraz w sposoby de- finiowania racjonalności służące konceptualizacji socjologii jako nauki czy typo- logiom więzi społecznych. To zresztą nazwiska arbitralnie wybrane z historii myśli socjologicznej i nurtów ją poprzedzających, można by ich wymienić dużo więcej. Racjonalność jako pojęcie i zagadnienie z całą pewnością zasługuje na poważne, holistyczne opracowanie historii zmian zakresu semantycznego tego terminu oraz funkcji w jakich bywało i ciągle jest używane zarówno na poziomie obserwacji naukowej, jak i świata przeżywanego. Jednak, jako że celem niniejszej książki jest wypracowanie typologii racjonalności obecnych w późnym kapitalizmie państwa transformującego się, jakim jest Polska, pozostać musimy przy badaczach, któ- rzy z pojęcia racjonalności uczynili kategorię kluczową (w sensie opisowym lub analitycznym) bądź używali jej w odniesieniu do analizy odtwarzania się wzorów życia społecznego we współczesnych społeczeństwach. Innymi słowy, poniższe przybliżenie ma charakter przeglądu bardziej współczesnych stanowisk w spra- wie pojęcia racjonalności. Zakładam, że finalnie służyć będzie konceptualizacji tej kategorii, którą posługiwać się będę w trakcie prowadzonych analiz. Socjologicz- ne spory o racjonalność pragnę poprzedzić kilkoma typologiami wyrastającymi Racjonalność w dyskursach o pracy w Polsce (po)transformacyjnej 19 z tradycji myśli filozoficznej, by odsłonić spektrum znaczeń wiązanych w humani- styce z tym pojęciem. Pozwala to przyporządkować te spory do pewnych tradycji i przede wszystkim uniknąć zbyt łatwych jak na znaczenie tego zagadnienia roz- strzygnięć o kryteriach racjonalności. I tak, za Barbarą Skargą, możemy mówić o trzech ujęciach racjonalności: me- tafizycznej, scjentystycznej i technologicznej1. Pierwsza z nich związana jest z ro- zumnością bytu, w którym uczestniczy człowiek i który posiada rację tego, czym jest i że jest. Pojmowanie racjonalności związane z przekonaniem, że struktura przedmiotu i podmiotu są analogiczne, choć tomistów prowadzi po dziś dzień do przekonania o możliwości uzyskania wiedzy pewnej, to nie jest powszechnie ak- ceptowane. Racjonalność scjentystyczna związana jest z podstawowymi warun- kami, które muszą być spełnione dla racjonalności wiedzy, tj. intersubiektywnej komunikowalności i intersubiektywnej sprawdzalności. Racjonalność technolo- giczna zbieżna jest z normą utylitaryzmu, tj. wyborem najbardziej efektywnych środków służących realizacji danego celu, którego nie ma potrzeby poddawać ocenie moralnej. Niezależnie od tej typologii, wykorzystywanie pojęcia racjo- nalności w humanistyce może rodzić zdziwienie – w tak odbiegający od siebie sposób badacze i filozofowie stosują owo pojęcie. Tadeusz Kotarbiński wyróż- nia dwa rodzaje racjonalności: metodologiczną (prakseologiczną) i  rzeczową. Ta pierwsza oznacza efektywne kształtowanie własnego zachowania w stosunku do posiadanej wiedzy, druga zaś kształtowanie własnego zachowania stosow- nie do wiedzy pewnej (Kotarbiński, 1990, s. 138). W Szkicach sceptycznych Ber- tranda Russella znajdujemy podobne stanowisko wyrażone w  formie pytania: „[…] kwestia określenia racjonalności posiada dwie strony: teoretyczną i prak- tyczną: jakie są racjonalne poglądy i jakie jest racjonalne postępowanie?” (Rus- sell, 1996, s. 37). John Rawls w swojej teorii sprawiedliwości zakłada, że formuło- wane przez jednostki zasady wiedzy są racjonalne instrumentalnie (najbardziej efektywne środki do osiągnięcia zadanych celów), niemniej podlegają istotnym ograniczeniom, np. strony umowy nie kierują się w pierwszym rzędzie egoizmem i zawiścią (Rawls, 1994, s. 198–208). Ernest Gellner w opozycji do racjonalno- ści instrumentalnej mówi o racjonalności koherencyjnej. Polega ona na zasto- sowaniu się do zastanych standardów i  przestrzeganiu reguł. Dbałość o  spój- ność naszego postępowania z istniejącymi wzorami prowadzi do twierdzenia, że różne dziedziny życia rządzą się odmiennymi racjonalnościami (Gellner, 1985, s. 68–82). Trzem wymiarom racjonalności wyróżnionym przez Richarda Ror- ty’ego odpowiadają trzy poziomy kultury: racjonalność techniczna i  zdolność przystosowania (wspólna człowiekowi i  innym istotom), racjonalność instru- mentalna (właściwa wyłącznie człowiekowi) oraz racjonalność jako tolerancja, 1 J. Jakubowski nazywa te typy, adekwatnie do zastosowanej kolejności, racjonalnościami: ontologiczną, epistemologiczną i prakseologiczną (Jakubowski, 1998, s. 74). R. Kleszcz wy- mienia siedem częściowo analogicznych typów racjonalności: pojęciową – logiczną – onto- logiczną – teoriopoznawczą – metodologiczną – prakseologiczną i aksjologiczną (Kleszcz, 1994, s. 352–355). Problem definiowania racjonalności w socjologii a stanowisko… 20 akceptacja różnicy i zdolność harmonijnego współżycia z innością (Rorty, 1996). Ten arbitralny wybór można kontynuować, myślę jednak, że rzucił on wystar- czające światło na kwestię heterogeniczności funkcji, które może spełniać ter- min racjonalności. Przejdźmy zatem do przybliżenia stanowisk przedstawicieli nauki liczących się w tradycji myśli socjologicznej, którzy z racjonalności uczy- nili bądź to osobne zagadnienie, bądź to kluczowy termin wyjaśniający, bądź też uwzględniali obydwa aspekty jednocześnie. 2. Przegląd socjologicznych konceptualizacji zagadnienia racjonalności 2.1. Max Weber Szczególny splot okoliczności, który sprawił, że, jak ujął to Max Weber, w kultu- rze zachodniej wystąpiły zjawiska kulturowe o uniwersalnej ważkości i znacze- niu, był jednocześnie przyczynkiem do rozkwitu zjawiska refleksyjnej nowocze- sności (Weber, 2011, s. 48–61). Choć u autora Gospodarki i społeczeństwa próżno byłoby szukać tego określenia, to jego specyfikacja terminu racjonalności stano- wi podstawę dla najczęściej spotykanych dzisiaj definicji „tego, co racjonalne”. Weber dał znakomitą wykładnię tego, czym racjonalność jest w  nowoczesnej kulturze Zachodu, a  z  całą pewnością jest jedną z  najdoskonalej zuniwersali- zowanych, zinternalizowanych oraz znaturalizowanych wartości. Ponadto to właśnie wokół racjonalności jako zagadnienia ogniskuje się szereg problemów, które scharakteryzować moglibyśmy zarówno jako społeczne, jak i, w aspekcie metodologicznym, socjologiczne. Równocześnie racjonalność jest dla Webera elementem strategii badania świata społecznego, której punkt wyjścia powinien stanowić typ idealny postępowania doskonale racjonalnego. Strategia ta, w od- różnieniu od rozumienia bezpośredniego Wilhelma Dilthey’a, zakłada koniecz- ność wdrażania w życie procedury badawczej prowadzącej do rozumienia wy- jaśniającego (Weber, 2002, s. 8). Jego istota polegała na założeniu, że wszelkie aktywności ludzkie są „racjonalne” w pewnym znaczeniu tego terminu. Empi- rycznie dane działania ludzkie są w tym typie myślenia naukowego większymi lub mniejszymi odchyleniami od typu idealnego i tylko w ten sposób możemy je zdaniem Webera zrozumieć. Stosunek Webera do zagadnienia racjonalności najlepiej oddają elementy two- rzonej przez niego socjologii formalnej, w ramach której bogactwo tworzonych przez siebie pojęć i kategorii organizuje właśnie wokół pojęcia racjonalności, przy- dając jej kluczowe znaczenie na wszystkich poziomach analizy. I tak np. cztery rodzaje działań społecznych wyróżnione przez Webera stworzone są na kontinuum: Racjonalność w dyskursach o pracy w Polsce (po)transformacyjnej
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Racjonalność w dyskursach o pracy w Polsce (po)transformacyjnej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: