Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00156 013270 13632034 na godz. na dobę w sumie
Reakcja na ryzyko w działalności przedsiębiorstwa budowlano-montażowego - ebook/pdf
Reakcja na ryzyko w działalności przedsiębiorstwa budowlano-montażowego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 252
Wydawca: Difin Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7930-159-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> zarządzanie
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Prof. zw. dr hab. Henryk Gawron Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu:

(…) Jest to dzieło świadczące o szerokiej wiedzy i umiejętnościach pisarskich dr. P. Tworka. Pracę dr. P. Tworka można wskazać jako przykład nowoczesnej odpowiadającej potrzebom specjalistów monografii naukowej poświęconej problematyce reakcji na ryzyko w działalności przedsiębiorstwa budowlano-montażowego. Moim zdaniem – monografia P. Tworka znajdzie wielu czytelników zarówno w ośrodkach naukowych, jak i wśród praktyków gospodarczych w budownictwie.

Prof. zw. dr hab. Alfreda Zachorowska Politechnika Częstochowska

(…) Uważam, że recenzowana rozprawa jest cenną i wartościową monografią. Stanowić ona będzie istotnie nową pozycję w polskiej literaturze naukowej, dobrze wypełniającą powstałą lukę w zakresie identyfikacji form i metod reakcji na ryzyko w przedsiębiorstwach budowlano-montażowych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

cena 55 zł PIOTR TWOREK – doktor nauk ekonomicznych, zatrudniony na stanowisku adiunkta w Katedrze Inwestycji i Nieruchomości Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. „(…) Jest to dzieło, świadczące o szerokiej wiedzy i umiejętnościach pisarskich dr. P. Tworka. Recenzowaną pracę dr. P. Tworka można wskazać jako przykład nowoczesnej odpowiadającej potrzebom specjalistów monografii naukowej poświęconej problematyce reakcji na ryzyko w działalności przedsiębiorstwa budowlano-montażowego. Moim zdaniem – monografia P. Tworka znajdzie wielu czytelników zarówno w wielu ośrodkach naukowych, jak i wśród praktyków gospodarczych w budownictwie”. Prof. zw. dr hab. Henryk Gawron Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu „(…) Uważam, że recenzowana rozprawa jest cenną i wartościową monografią. Stanowić ona będzie istotnie nową pozycję w polskiej literaturze naukowej, dobrze wypełniającą powstałą lukę w zakresie identyfikacji form i metod reak- cji na ryzyko w przedsiębiorstwach budowlano-montażowych”. Prof. zw. dr hab. Alfreda Zachorowska Politechnika Częstochowska - b u d o w l a n o m o n t a ż o w e g o R e a k c j a n a R y z y k o w d z i a ł a l n o ś c i p R z e d s i ę b i o R s t w a P i o t r t w o r e k Reakcja na Ryzyko w działalności przedsiębiorstwa budowlano-montażowego Difin ul. Kostrzewskiego 1, 00-768 Warszawa tel. 22 851 45 61, 22 851 45 62 fax 22 841 98 91 www.difin.pl ISBN 978-83-7641-866-7 D i f i n Difin Recenzenci prof. zw. dr hab. Henryk Gawron prof. zw. dr hab. Alfreda Zachorowska Copyright © by Difin SA Warszawa 2013 Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione. Książka ta jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudzą własność i prawo. Redaktor prowadząca Maria Adamska ISBN 978-83-7930-159-1 Difin SA 00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1 tel. (22) 851-45-61, (22) 851-45-62, fax (22) 841-98-91 Wydanie pierwsze, Warszawa 2013 www. difin.pl Księgarnie internetowe Difin: www.ksiegarnia.difin.pl, www.ksiegarniasgh.pl Skład i łamanie: Warszawa, tel. 609-10-10-15 Wydrukowano w Polsce. Spis treści Wstęp Rozdział 1 Ryzyko jako immanentna cecha działalności przedsiębiorstw budowlano-montażowych 1.1. Niepewność a ryzyko 1.2. Kategoria ryzyka w działalności przedsiębiorstw budowlano-montażowych 1.3. Czynniki ryzyka w działalności przedsiębiorstw budowlano-montażowych 1.4. Przedsiębiorstwo budowlano-montażowe jako element zbiorowości uczestników procesu inwestycyjno-budowlanego – podmiotowe ujęcie ryzyka 1.5. Aspekty behawioralne zarządzania ryzykiem w budownictwie Rozdział 2 Reakcja na ryzyko jako integralny element procesu zarządzania ryzykiem w działalności przedsiębiorstwa budowlano-montażowego 2.1. Tradycyjne zarządzanie ryzykiem w działalności przedsiębiorstw budowlano- -montażowych 2.2. Metodyka zarządzania ryzykiem w działalności przedsiębiorstw budowlano- -montażowych, ze szczególnym uwzględnieniem fazy reakcji na ryzyko 2.3. Reakcja na ryzyko jako faza zarządzania ryzykiem w działalności przedsiębiorstwa budowlano-montażowego – ujęcie procesualne 2.4. Inne metody wykorzystywane w ramach reakcji na ryzyko w przedsiębiorstwie budowlano-montażowym 2.5. Monitorowanie oraz kontrola jako faza kończąca proces zarządzania ryzykiem w działalności przedsiębiorstwa budowlano-montażowego 7 19 19 28 48 59 72 77 77 82 139 147 158 6 | Spis treści Rozdział 3 Empiryczna weryfikacja metod wykorzystywanych w ramach procesu reakcji na ryzyko w działalności przedsiębiorstw budowlano-montażowych w Polsce 3.1. Uwagi wstępne 3.2. Cel i metodyka badań – charakterystyka próby badawczej 3.3. Reakcja na ryzyko w działalności badanych przedsiębiorstw – ujęcie metodyczne 3.4. Syntetyczne podsumowanie empirycznych wyników badań Rozdział 4 Koncepcja zintegrowanego zarządzania ryzykiem w przedsiębiorstwach budowlano-montażowych – propozycja metodyczna 4.1. Uwagi wstępne 4.2. Zintegrowane zarządzania ryzykiem jako funkcja wspomagająca kierowanie przedsiębiorstwem budowlano-montażowym 4.3. Implementacja międzynarodowych standardów zarządzania ryzykiem w praktyce przedsiębiorstw budowlano-montażowych 4.4. Uwagi końcowe Zakończenie Bibliografia Spis rysunków Spis tabel 162 162 162 164 176 178 178 180 197 205 207 217 249 251 Wstęp Słowo ryzyko w języku chińskim1. Immanentną cechą działalności każdego przedsiębiorstwa jest ryzyko. Dotyczy to również przedsiębiorstw budowlano-montażowych2 jako podstawowych uczest- ników procesów inwestycyjno-budowlanych3. Nie ma bowiem inwestycji bu- dowlanej pozbawionej ryzyka, a budownictwo często jest określane mianem branży wysokiego ryzyka. W praktyce gospodarczej doprowadziło ono do ban- kructwa sporo przedsiębiorstw budowlano-montażowych; szczególnie w II i III kwartale 2012 r. w Polsce doszło do licznych bankructw i ogłoszenia upadłości wielu wykonawców budowlanych biorących udział w przedsięwzięciach infra- strukturalnych. Byli to najczęściej wykonawcy odpowiedzialni za realizację inwestycji budowlanych (drogi, autostrady, stadiony itp.) związanych z organi- 1 Źródło: A. Damodaran: Ryzyko strategiczne. Podstawy zarządzania ryzykiem. Akademia Leona Koźmińskiego, Warszawa 2009, s. 31. 2 W niniejszej pracy takie określenia, jak przedsiębiorstwo budowlano-montażowe, wykonaw- ca, wykonawca budowlany czy też wykonawca inwestycji budowlanych są stosowane zamiennie. 3 Najlepszym tego przykładem jest spektakularne wycofanie się chińskiego wykonawcy robót drogowych − spółki Covec − z realizacji kontraktu na budowę odcinka autostrady A2 w związku z problemami finansowymi. W efekcie opóźniło to realizację inwestycji drogowej. Jest to najlep- szy przykład ryzyka wykonawcy budowlanego. Należy przy tym dodać, że Chiny to obecnie jeden z niewielu krajów na świecie o dodatniej dynamice produkcji budowlano-montażowej (w warun- kach obecnego kryzysu gospodarczego). Świadczą o tym dane z Banku Światowego. W Chinach są realizowane jedne z największych na świecie inwestycji budowlanych, w tym megaprojekty. W związku z tym w niniejszej pracy ilustrację empiryczną rozważań teoretyczno-koncepcyjnych stanowią również wyniki badań przeprowadzonych w Chinach. 8 | Wstęp zacją mistrzostw piłkarskich EURO 2012. Bankructwa i upadłość dotyczyły nie tylko generalnych wykonawców, lecz także firm wykonawczych zaangażowa- nych jako podwykonawcy robót przy budowie obiektów sportowych, w tym m.in. Stadionu Narodowego w Warszawie. O złej kondycji budownictwa w ostatnim czasie w Polsce świadczy kształtowanie się indeksu giełdowego WIG-Budow- nictwo, w skład którego wchodzi aktualnie4 36 przedsiębiorstw budowlano- -montażowych notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warsza- wie5, a który w różnych okresach obecnego kryzysu gospodarczego przyjmował wartości ujemne. W okresie od 15.09.20086 do 30.07.2012 nastąpiła niekorzyst- na zmiana wartości indeksu − minus 77,12 . W budownictwie ryzyko występuje zawsze, dlatego wykonawcy budowlani muszą umieć na nie odpowiednio zareagować. Ich decyzje odnośnie do wyboru tego, czy przystąpić do wykonania budowlanego przedsięwzięcia inwestycyjne- go, czy też zaniechać jego realizacji, wynikają m.in. z wcześniejszej identyfika- cji i oceny ryzyka, jakim jest obarczony dany projekt. Ważne są przy tym jego skutki, które za każdym razem w praktyce wykonawca powinien przewidzieć. W praktyce gospodarczej wykonawcy powinni zarządzać ryzykiem i to w spo- sób umiejętny. Ryzyko w budownictwie nie może być więc rozumiane wyłącznie w aspekcie negatywnym, ale również należy je postrzegać jako szansę (nurt ofensywny w definiowaniu ryzyka), którą każdy wykonawca powinien wyko- rzystać w celu osiągnięcia określonych celów i korzyści. Przede wszystkim cho- dzi o osiągnięcie wzrostu wartości przedsiębiorstwa budowlano-montażowego, do czego przyczynia się właśnie skuteczne i efektywne zarządzanie ryzykiem. Wykonawca wykorzystuje przy tym odpowiednie metody zarządzania ryzykiem. W związku z tym integralną częścią zarządzania przedsiębiorstwem budowlano- -montażowym jest również zarządzanie ryzykiem. Odnosi się to także do reakcji na ryzyko jako integralnej części procesu zarządzania ryzykiem w przedsiębior- stwie budowlano-montażowym. To, w jaki sposób wykonawca może zareago- wać na ryzyko, a przede wszystkim, jakie należy wykorzystać w tym obszarze metody, stanowi przedmiot zasadniczych rozważań zawartych w niniejszej pracy. 4 Stan na sierpień 2012 r. 5 Sytuację polskiego budownictwa na tle budownictwa w Republice Czeskiej w warunkach obecnego kryzysu gospodarczego scharakteryzowano w artykule naukowym: P. Tworek, P. Valouch: The Condition of Construction Industry in Poland and the Czech Republic under the Financial Crisis. Selected Issues. [w:] Inwestycje i nieruchomości. Wybrane zagadnienia. Zeszyty Naukowe nr 74. K. Marcinek (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego, Katowice 2011, s. 27 i n. 6 15 września 2008 r. to umowny początek obecnego światowego kryzysu gospodarczego. Jest to data związana z ogłoszeniem upadłości banku Lehman Brothers w Stanach Zjednoczonych. Zob. P. Tworek: The Economic Crisis in Poland: Performance, Investment Opportunities and Busi- ness Risk – A Case of the Construction Industry and Real-estate Market. Selected Issues. [w:] Zarządzanie finansami – inwestycje, wycena przedsiębiorstw, zarządzanie wartością. Zeszyty Naukowe nr 689. „Finanse, Rynki Finansowe, Ubezpieczenia” nr 50. D. Zarzecki (red.), Wydaw- nictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2012, s. 847 i n. Wstęp | 9 Inną bardzo ważną kwestią, którą należy podkreślić jest fakt, że w budownic- twie zarządzanie ryzykiem trzeba traktować jako odrębną dyscyplinę wiedzy o charakterze utylitarnym. W anglojęzycznej literaturze zarządzanie ryzykiem określa się mianem Construction Risk Management (CRM). W praktyce zarzą- dzanie ryzykiem odnosi się nie tylko do zarządzania procesem realizacji budowy, ale również do zarządzania przedsiębiorstwem budowlano-montażowym trakto- wanym jako całość. W szczególności ważne są względy metodyczne, ponieważ praktyczne zarządzanie ryzykiem polega na zastosowaniu odpowiednich metod identyfikacji i kwantyfikacji ryzyka oraz wykorzystaniu właściwych metod w ramach samej reakcji na ryzyko. W związku z tym treść niniejszej rozprawy koncentruje się na metodyce stosowanej we wszystkich fazach zarządzania ryzykiem traktowanego jako odrębny proces w przedsiębiorstwie budowlano- montażowym, ze szczególnym uwzględnieniem reakcji na ryzyko. Należy podkreślić, że zagadnienie ryzyka w budownictwie jest kategorią trudną i skomplikowaną. Wynika to przede wszystkim z natury samego ryzyka w budownictwie traktowanego jako kategoria interdyscyplinarna. Ryzyko należy bowiem rozważać jako kategorię prawną, ekonomiczną i techniczną, w związku z tym jest rzeczą niezwykle trudną jednoznaczne zdefiniowanie ryzyka oraz zarządzanie nim w działalności przedsiębiorstw budowlano-montażowych. Ze względu na fakt, że jest ono w budownictwie kategorią wielowymiarową, złożo- ną i wieloaspektową, w praktyce gospodarczej należy je identyfikować, kwanty- fikować oraz w sposób właściwy na nie reagować we wszystkich obszarach funkcjonowania przedsiębiorstwa budowlano-montażowego, tj. zarówno w ob- rębie działalności operacyjnej, inwestycyjnej, jak i finansowej. Ryzyko należy więc oceniać w sposób kompleksowy, stosując przy tym właściwy warsztat meto- dyczny. Rodzi się więc potrzeba stworzenia zintegrowanej formuły zarządzania ryzykiem w przedsiębiorstwie budowlano-montażowym opartej na najnowszych rozwiązaniach metodycznych stosowanych w tym zakresie na świecie. W litera- turze przedmiotu brak jest tego typu propozycji rozwiązań, a problem ten jest opisany jedynie w sposób ogólny. Wynika to przede wszystkim z faktu, że za- gadnienie zarządzania ryzykiem w budownictwie jest wąską dyscypliną wiedzy, a zarazem dziedziną wysokospecjalistyczną. W związku z tym za każdym razem, kiedy istnieje potrzeba zbadania ryzyka w praktyce gospodarczej, tworzy się interdyscyplinarny zespół składający się z przedstawicieli oraz ekspertów z róż- nych dziedzin i profesji. Z reguły w skład takich zespołów wchodzą inżyniero- wie budowlani, ekonomiści, matematycy oraz prawnicy. Warto podkreślić, że obecnie zarówno na polskim, jak i zagranicznym rynku wydawniczym nie ma żadnej monografii naukowej poświęconej wyłącznie za- gadnieniu zintegrowanego zarządzania ryzykiem w przedsiębiorstwie budowla- nym, a także monografii w całości poświęconej metodom stosowanym w ramach reakcji na ryzyko w działalności wykonawców budowlanych. Istnieją, co prawda, 10 | Wstęp artykuły naukowe i drobne opracowania specjalistyczne poświęcone tej problema- tyce, ale nie ujmują one ww. problemów w sposób kompleksowy, a jedynie tylko fragmentaryczny. Do takich wniosków doszedł autor niniejszej monografii w trakcie wieloletnich badań nad ryzykiem w budownictwie oraz na podstawie szczegółowych studiów światowej literatury przedmiotu. W związku z powyższym zasadniczym celem pracy jest krytyczna ocena teoretycznego dorobku metodycznego poświęconego reagowaniu na ryzyko w działalności przedsiębiorstw budowlano-montażowych wraz z określeniem zastosowania metod w ramach reakcji na ryzyko w praktyce wykonawców bu- dowlanych, a następnie ich umiejscowienie w sformułowanej ogólnej koncepcji zarządzania ryzykiem rozważanym w ujęciu procesualnym i zintegrowanym, z jednoczesną propozycją implementacji tej formuły na potrzeby praktycznej działalności tych podmiotów (wymiar aplikacyjny). Równocześnie za cele poznawcze w pracy przyjęto określenie ogólnych koncepcji zarządzania ryzy- kiem w przedsiębiorstwie budowlano-montażowym (wymiar teoriopoznawczy). W rozprawie za cele szczegółowe przyjęto: − usystematyzowanie metod zarządzania ryzykiem w przedsiębiorstwie budow- lano-montażowym (w odniesieniu do działalności operacyjnej tych podmiotów), − sformułowanie koncepcji sformalizowania procesu reakcji na ryzyko z pro- pozycją jej implementacji na płaszczyznę działalności przedsiębiorstwa bu- dowlano-montażowego (ujęcie procesualne, utylitarne, wymiar aplikacyjny), − określenie zastosowania poszczególnych metod stosowanych w ramach reakcji na ryzyko, rozważanych z perspektywy wykonawcy inwestycji budowlanych (na podstawie badań empirycznych), − opracowanie koncepcji zintegrowanej formuły zarządzania ryzykiem w przed- siębiorstwie budowlano-montażowym traktowanego jako całość. Realizacja tak postawionych celów została poprzedzona krytyczną analizą koncepcji odnoszących się do tego zakresu tematycznego, zawartych zarówno w polskiej, jak i zagranicznej literaturze przedmiotu. W niniejszej pracy autor prze- analizował dotychczasowy dorobek naukowy na podstawie studiów literaturo- wych, a zasadniczym tego celem było ustalenie aktualnego stanu wiedzy w tym zakresie. Bardzo pomocne też okazały się informacje uzyskane z zagranicznych ośrodków badawczych, stowarzyszeń i organizacji zrzeszających menedżerów ryzyka oraz przestudiowanie znaczącej ilości pism branżowych, w tym zagranicz- nych czasopism naukowych z dziedziny zarządzania ryzykiem, ekonomiki przed- siębiorstw budowlanych, ekonomiki procesów inwestycyjno-budowlanych itp. Należy podkreślić, że w niniejszej pracy przyjęto, iż problematyka metodyki zarządzania ryzykiem, ze szczególnym uwzględnieniem procesu reakcji na ry- zyko, jest rozpatrywana przez pryzmat działalności operacyjnej przedsiębiorstwa budowlano-montażowego, a więc rozważania są prowadzone z perspektywy produkcji budowlano-montażowej jako podstawowej działalności (statutowej) Wstęp | 11 każdego wykonawcy budowlanego, co w szczególności odnosi się do większości treści zawartych w rozdziałach 2 i 3 pracy. Rozważania odnoszą się do działal- ności tylko największych przedsiębiorstw budowlano-montażowych, które w praktyce gospodarczej występują w roli generalnych wykonawców, general- nych realizatorów inwestycji, czasami podwykonawców robót budowlanych, czyli przedsiębiorstw, które zwykle realizują budowlane przedsięwzięcia inwe- stycyjne obarczone dużym ryzykiem, na zlecenie inwestorów. Między inwestorem a tymi wykonawcami są zawierane umowy dotyczące wykonawstwa inwestycji, w których jest określany zakres praw, obowiązków i odpowiedzialności podmio- tów względem siebie. Dotyczy to również podziału ryzyka w umowach stoso- wanych w budownictwie, ponieważ są one w praktyce procesów inwestycyjno- -budowlanych traktowane jako instrument alokacji ryzyka. Ponadto w praktyce tylko największe przedsiębiorstwa budowlano-montażowe: − stać na realizację wielu inwestycji jednocześnie (tworzy się portfel projek- tów, którym należy zarządzać, w tym zarządzać ryzykiem), − proces realizacji inwestycji budowlanych odbywa się w nich w sposób sfor- malizowany (dochodzi do interakcji na różnych płaszczyznach działalności przedsiębiorstwa budowlano-montażowego), − najwięksi pod względem kapitałowym wykonawcy dysponują wystarczają- cymi środkami finansowymi, aby ryzykiem zarządzać w sposób zintegrowany i sformalizowany. W niniejszej pracy pominięto szersze rozważania dotyczące natury i interpre- tacji kategorii ryzyka w budownictwie oraz próbę wyjaśnienia istoty i zakresu ryzyka wykonawcy budowlanego, ponieważ problematyka ta została już opisana w piśmiennictwie zarówno krajowym, jak i zagranicznym. O przyjęciu wszystkich tych założeń zadecydowały względy pragmatyczne. Zarządzanie ryzykiem w budownictwie jest praktyczną dyscypliną wiedzy. W związku z tym zasadniczym zamierzeniem autora jest wskazanie i umiejsco- wienie w obszarze nauk ekonomicznych specjalistycznego problemu nauko- wego, jakim jest zagadnienie reakcji na ryzyko w działalności przedsiębiorstw budowlano-montażowych, rozważanego zarówno w ujęciu procesualnym, empi- rycznym, jak i metodycznym. Wypełnienie tej luki w nauce stanowiło zasadniczy asumpt dla podjęcia badań w tym zakresie. Biorąc pod uwagę przyjęte założenia i cele pracy, możliwe stało się sformułowanie następującej głównej hipotezy badawczej: W zarządzaniu ryzykiem nie wszystkie metody z proponowanych w literatu- rze znajdują zastosowanie w ramach reakcji na ryzyko w działalności każdego przedsiębiorstwa budowlano-montażowego. Zarządzanie ryzykiem w praktyce nie odbywa się w sposób zintegrowany, a przy tym znajomość metod wykorzy- stywanych w ramach reakcji na ryzyko wśród wykonawców budowlanych jest różna. W działalności tych przedsiębiorstw proces reakcji na ryzyko nie odbywa 12 | Wstęp się w sposób sformalizowany i nie wszyscy wykonawcy stosują właściwe w tym zakresie metody w sposób komplementarny. Uwzględnienie ujęcia procesualnego reakcji na ryzyko w sformułowanej koncepcji zintegrowanego zarządzania ryzy- kiem w działalności przedsiębiorstw budowlano-montażowych jest warunkiem kompleksowości i komplementarności zarządzania ryzykiem w tych podmio- tach. W związku z powyższym za hipotezy cząstkowe przyjęto: 1. Poszczególne metody wykorzystywane w ramach reakcji na ryzyko w dzia- łalności przedsiębiorstw budowlano-montażowych znajdują różne zastoso- wanie w zależności od konkretnej płaszczyzny związanej z funkcjonowaniem podmiotu, co zwłaszcza dotyczy obszaru realizowanej produkcji budowlano- -montażowej. 2. Ubezpieczenia w działalności przedsiębiorstw budowlano-montażowych są traktowane przez wykonawców budowlanych za skuteczną metodę finanso- wania ryzyka działalności podmiotu, przy czym różny jest zakres zastosowania poszczególnych rodzajów ubezpieczeń wśród wykonawców budowlanych. 3. Zasadniczą częścią zintegrowanej formuły zarządzania ryzykiem w działal- ności przedsiębiorstw budowlano-montażowych jest reakcja na ryzyko roz- ważana w ujęciu procesualnym, a zachowanie właściwych procedur w tym względzie oraz zastosowanie właściwych metod jest warunkiem zachowania kompleksowości i komplementarności zarządzania ryzykiem w tych podmio- tach. Tak sformułowane zagadnienia stanowiły podstawę do zastosowania odpo- wiedniego instrumentarium analitycznego (np. techniki graficzne), w powiąza- niu z użyciem takich metod badawczych, jak badania ankietowe, wywiad bezpo- średni, indukcja, dedukcja oraz formuła syntezy. Przy wyciąganiu wniosków i formułowaniu koncepcji autor opierał się również na studiach literaturowych oraz na wiedzy zdobytej w trakcie wieloletnich badań nad ryzykiem w budow- nictwie, prowadzonych w ramach indywidualnych i zespołowych projektów badawczych na Uniwersytecie Ekonomicznym w Katowicach. Wszystko to tworzy ogólną koncepcję niniejszej monografii naukowej, co równocześnie przekłada się zarówno na strukturę, jak i same treści w niej zawarte. Biorąc pod uwagę sam temat rozprawy, a zarazem dla zapewnienia celów kom- pleksowego (teoretycznego i praktycznego) przedstawienia problematyki będą- cej przedmiotem rozważań, pracę podzielono na cztery rozdziały. Rozdział 1 stanowi wprowadzenie do całości zagadnień związanych z ryzy- kiem w budownictwie; omówienie specyfiki ryzyka w działalności przedsię- biorstw budowlano-montażowych poprzedzają rozważania autora na temat sa- mego definiowania i koncepcji niepewności oraz ryzyka zawartych w literaturze przedmiotu. Dyskusja na ten temat odnosi się do działalności gospodarczej (sek- cji gospodarki – budownictwa). Odpowiednia wiedza zarówno o czynnikach Wstęp | 13 ryzyka, jak i jego poszczególnych rodzajach w budownictwie pozwala w prakty- ce każdemu wykonawcy, jako podstawowemu uczestnikowi procesów inwesty- cyjno-budowlanych, bardziej efektywnie zarządzać całym przedsiębiorstwem. Wspomaga to sam proces realizacji budowy, a także pozwala skuteczniej zarzą- dzać ryzykiem. Ryzyko jest w ramach tego rozdziału pracy identyfikowane (omawiane) zarówno od strony podmiotowej, jak i przedmiotowej. Ważne są również aspekty behawioralne, ponieważ od percepcji ryzyka przez wykonaw- ców zależy wiele działań i decyzji podejmowanych w praktyce gospodarczej. Wszystkie te zagadnienia stanowią fundament dla rozważań zawartych w trzech kolejnych rozdziałach pracy. W rozdziale 2 omawiana jest bezpośrednio problematyka zarządzania ryzy- kiem w działalności wykonawców budowlanych; jest ona rozpatrywana w uję- ciach procesualnym i metodycznym. Zwłaszcza warstwa metodyczna stanowi przedmiot zasadniczych rozważań zawartych w tej części pracy, gdzie szczególną uwagę autor poświęca problematyce zastosowania określonych metod w prak- tycznym zarządzaniu ryzykiem w działalności przedsiębiorstw budowlano- -montażowych, uwzględniając przy tym ich zalety i wady. W rozdziale tym jednak rozważania autora koncentrują się głównie na problematyce zastosowania metod w ramach reakcji na ryzyko w działalności wykonawcy oraz ich omówieniu na tle całościowego zarządzania ryzykiem. Zarządzanie ryzykiem traktowane jest jako proces wspomagający realizację inwestycji budowlanych, składający się z faz identyfikacji ryzyka, jego kwantyfikacji, reakcji na ryzyko oraz monitoro- wania i kontroli ryzyka. W treści rozdziału pracy zawarte są nie tylko indywidu- alne koncepcje autora, ale również wyniki badań empirycznych przeprowadzo- nych w tym zakresie i prezentowanych przez wybranych autorów w światowej literaturze przedmiotu. Należy podkreślić, że omawiana problematyka reakcji na ryzyko jest traktowana z jednej strony jako odrębny podproces zarządzania ryzykiem w działalności przedsiębiorstwa budowlano-montażowego, z drugiej zaś jako osobny obszar zastosowania określonej metodyki w tym względzie. Takie podejście stanowiło podstawę do przeprowadzenia właściwych badań empirycznych w tym zakresie prezentowanych w kolejnej części pracy. W rozdziale 3 autor podejmuje próbę empirycznej weryfikacji metod wyko- rzystywanych w ramach reakcji na ryzyko, stosowanych w praktyce badanych przedsiębiorstw budowlano-montażowych działających na rynku polskim. Przed- stawia on wyniki badań przeprowadzonych przez autora w ramach indywidual- nych badań naukowych w latach 2010–2012 wśród największych przedsiębiorstw budowlano-montażowych działających w Polsce, gdzie kryterium doboru podmio- tów do badań stanowiła wartość sprzedanej produkcji budowlano-montażowej za ostatni rok obrotowy. Badania objęły też przedsiębiorstwa realizujące w prak- tyce największe inwestycje budowlane równocześnie obarczone dużym ryzy- kiem, gdzie wykonawcy najczęściej występują w roli generalnych wykonawców, 14 | Wstęp realizatorów inwestycji lub też czasem są podwykonawcami robót budowlano- -montażowych. Przeprowadzone badania pozwoliły wysnuć wiele wniosków, a ich bezpośrednim celem była potrzeba empirycznej weryfikacji problematyki będącej przedmiotem zasadniczych rozważań w rozprawie, co wynika z samego tematu pracy. Rozdział 4 uzupełnia całość rozważań zawartych w trzech wcześniejszych częściach pracy o koncepcję zintegrowanego zarządzania ryzykiem w przedsię- biorstwie budowlano-montażowym. W przeciwieństwie do tzw. tradycyjnego zarządzania ryzykiem, zintegrowana formuła dotyczy przedsiębiorstwa budow- lano-montażowego rozważanego jako całość. Zastosowanie przez wykonawcę właściwych metod zarządzania ryzykiem musi więc dotyczyć wszystkich obsza- rów działalności przedsiębiorstwa, tzn. nie tylko działalności operacyjnej, ale również finansowej i inwestycyjnej. Rozdział ten stanowi próbę odpowiedzi na pytanie, o możliwość funkcjonowania takiej formuły w przedsiębiorstwie budowlano-montażowym. Zawiera on propozycję implementacji tej koncepcji na płaszczyznę praktyki przedsiębiorstw budowlano-montażowych. Na podsta- wie najnowszych koncepcji, metod i rozwiązań w tym zakresie, istniejących obecnie na świecie, w odniesieniu do działalności przedsiębiorstw w ogóle, również wykonawca może wspomóc całościowe zarządzanie przedsiębiorstwem, wdrażając do swej praktyki formułę zintegrowanego zarządzania ryzykiem. W rozdziale tym autor postuluje więc modyfikację tradycyjnej formuły zarzą- dzania ryzykiem w budownictwie (Construction Risk Management – CRM) do postaci zintegrowanej (Integrated Construction Risk Management – ICRM)7. Podsumowując, należy podkreślić, iż współcześnie rośnie zainteresowanie problematyką zarządzania ryzykiem we wszystkich dyscyplinach nauki i dzie- dzinach życia gospodarczego na całym świecie. Niewątpliwie jest to związane z obecnym kryzysem gospodarczym, którego źródła tkwią w rynkach finanso- wych, a zwłaszcza w bankowości inwestycyjnej i hipotecznej. Kwestie te dość szczegółowo opisuje m.in. raport w opracowaniu Narodowego Banku Polskiego z września 2009 r., gdzie za jedną z przyczyn obecnego kryzysu na świecie wy- mienia się właśnie niewłaściwe zarządzanie ryzykiem w wielu instytucjach i podmiotach rynku kapitałowego8. Kryzys ten niewątpliwie wymusił zwrócenie większej uwagi na kwestię zarządzania ryzykiem, a także zdynamizował badania prowadzone na tym polu nauki. Spośród przedstawicieli tego nurtu badań w Pol- sce należy przede wszystkim wymienić Profesora Krzysztofa Jajugę, którego w opinii autora należy obecnie uznać za czołowego znawcę tego tematu, zwłasz- 7 Zwrot Integrated Construction Risk Management (ICRM) oznacza zintegrowane zarządzanie ryzykiem w budownictwie. W tym wypadku odnosi się to do działalności przedsiębiorstwa bu- dowlano-montażowego. 8 Zob. Polska wobec światowego kryzysu finansowego, NBP, Warszawa 2009. Wstęp | 15 cza jeśli chodzi o obszar inwestowania finansowego9. W środowisku naukowym w Polsce są też inni przedstawiciele tego nurtu badań, wśród których znajduje się wielu naukowców z różnych ośrodków badawczych. W zasadzie każda zna- cząca uczelnia ekonomiczna zatrudnia pracowników naukowych zajmujących się szeroko rozumianą problematyką zarządzania ryzykiem. W szczególności są to reprezentanci nauk ilościowych stosowanych w finansach, ekonomii i zarzą- dzaniu. Przedstawiciele tego środowiska naukowego uczestniczą w wielu konfe- rencjach naukowych w Polsce, poświęconych teoretycznym i praktycznym pro- blemom zastosowania metod ilościowych w finansach, ekonomii i zarządzaniu. Jako przykład można wymienić cykliczne konferencje naukowe pt. Modelowa- nie preferencji a ryzyko, organizowane przez Katedrę Badań Operacyjnych Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. W ogólny rozwój nauki o ryzyku w Polsce znaczący wkład wniósł również Wacław Grzybowski, który jest autorem wielu prac z tego zakresu problema- tycznego. Równocześnie wielu pracowników naukowych z różnych ośrodków badawczych i instytucji w Polsce zajmuje się zagadnieniem zarządzania ryzy- kiem w sposób pośredni i bezpośredni, ponieważ ryzyko występuje wszędzie. Należy zwłaszcza zwrócić uwagę na tych pracowników naukowych, którzy zaj- mują się problematyką ubezpieczeń, w tym również ubezpieczeń stosowanych w budownictwie. Warto też wspomnieć o licznej w Polsce grupie autorów mo- nografii naukowych i podręczników akademickich, którzy w tytułach swoich prac zawarli słowo „ryzyko” lub zwrot „zarządzanie ryzykiem” (w odniesieniu do działalności gospodarczej). Wśród nich można wymienić T.T. Kaczmarka, W. Tarczyńskiego, A. Karmańską, S. Nahotko, J. Podlewskiego. Jeśli natomiast chodzi o zarządzanie ryzykiem w budownictwie, problematyka ta jest wciąż stosunkowo mało rozpoznana w polskiej nauce; do przedstawicieli świata nauki, którzy zajmują się tą kwestią w sposób bezpośredni należy zaliczyć D. Skorupkę oraz A. Minasowicza. Pośrednio wiele uwagi temu problemowi poświęcają m.in. H. Gawron, O. Kapliński, W.A. Werner, T. Kasprowicz, A. Kosecki, R. Marcin- kowski oraz Z. Kowalczyk. Należy też wspomnieć o autorach, którzy zajmują się badaniem zagadnienia niepewności nierozerwalnie związanej z ryzykiem. Spośród wielu autorów, którzy badają ten problem w przedsiębiorstwach, należy tutaj wymienić K. Jędralską. Duży wkład w zakresie badań nad niepewnością wniósł do nauki polskiej S. Heilpern. Dorobek tych autorów w dużym stopniu przyczynił się i stanowił inspirację do podjęcia tematu niniejszej rozprawy. Proces zarządzania ryzykiem jest zatem stosowany w różnych obszarach, a wyżej wymienieni autorzy reprezentują różnorodne dziedziny wiedzy i nurty badań. Na całym świecie, a zwłaszcza w krajach anglosaskich, z dziedziną Risk 9 Opracowania wymienionych autorów będą cytowane w tekście poszczególnych rozdziałów niniejszej pracy. 16 | Wstęp Management (zarządzanie ryzykiem) związane jest wykonywanie wolnego zawo- du – menedżera ryzyka (Risk Manager). Jest to powiązane z działalnością licz- nych instytutów oraz placówek badawczych zlokalizowanych głównie w Wiel- kiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych – chodzi tutaj zwłaszcza o Instytut Zarzą- dzania Ryzykiem (The Institute of Risk Management – IRM) w Londynie oraz Międzynarodowy Instytut Zarządzania Ryzykiem (Internatonal Risk Manage- ment Institute – IRMI) w Dallas. Wielu zagranicznych autorów wykonuje ten zawód w praktyce i posiada specjalne certyfikaty wydawane przez wyżej wy- mienione instytucje w celu potwierdzenia odpowiednich umiejętności i kompe- tencji w zakresie zarządzania ryzykiem w danej dziedzinie. Spośród przedstawi- cieli nurtu badań nad ryzykiem w dziedzinie zarządzania projektami (Project Risk Management) na świecie, należy przede wszystkim wskazać R.M. Wide- mana oraz Ch. Chapmana. Oprócz tych autorów można też wymienić S. Greya i S. Warda, a także pozostałą liczną grupę badaczy tego problemu, takich jak: J. Schuyler, D. Hillson, P.S. Royer, M. Loosemore, C.L. Pritchard, Y.Y. Chong, E.M. Brown, J. Raftery, Ch. Reilly, D. Higgon, T. Kendrick, T.B. Barkley, P.J. Edwards, P.A. Bowen, R. Mulcahy. Niektórzy z nich również na bieżąco publikują wyniki swoich badań empirycznych w specjalistycznych czasopi- smach naukowych, wśród których za najważniejsze można uznać „International Journal of Project Management”, wydawany przez Międzynarodowe Stowarzy- szenie Zarządzania Projektem (International Project Management Association – IPMA) w Nijkerk w Holandii, a także „Project Management Journal”, którego wydawcą jest Instytut Zarządzania Projektem (Project Management Institute – PMI) w Newtown w Stanach Zjednoczonych. W Polsce również są obecne wymienione organizacje, a europejski IPMA reprezentuje IPMA Polska. Do czołowych przedstawicieli nurtu badań dotyczących problematyki zarzą- dzania ryzykiem w budownictwie na świecie należy przede wszystkim zaliczyć takich autorów, jak: D.J. Hatem, N.G. Bunni, F.M. Dallas, L. Edwards, R. Fla- nagan, G. Norman, H. Zhi, P.S. Godfrey, P.S. Halcrow, A. Hickman, J.W. Pal- mer, J.M. Maloney, J. Uff, A.M. Odams, J.L. Heffron, R. Saporita, N.J. Smith, A.S. Akintoye, T. Merna, W.J. Bender, P. Jobling, M. Hastak, C. Boothroyd, J. Emmett, P.A. Thompson, J.J. Revere, J.K. Holland, R. Skitmore, R.W. Hayes, J.G. Perry, S.A. Burtonshaw-Gunn, G. Willmer, G.M. Merritt, J.J. Revere, M. Tay- lor, M. Beck, R. Saporita, C. Hardcastle oraz wielu mniej znaczących autorów publikujących swoje artykuły w branżowych czasopismach naukowych. Jeśli chodzi o rozwój wiedzy o ryzyku, jako praktycznej dziedziny wiedzy, to w Polsce w dużym stopniu upowszechnia ją stowarzyszenie POLRISK. Jest to ważne z punktu widzenia zagadnienia standaryzacji zarządzania ryzykiem, co obecnie staje się coraz bardziej popularne na całym świecie, w tym również w Polsce. Zwłaszcza istotna jest kwestia wdrożenia międzynarodowych standar- dów zarządzania ryzykiem do praktyki gospodarczej zgodnie ze standardami Wstęp | 17 opracowanymi przez takie organizacje na świecie, jak amerykański Enterprise Risk Management (ERM) w opracowaniu Committee of Sponsoring Organiza- tions (COSO), brytyjski standard zarządzania ryzykiem IRM/AIRMIC/ALARM, a przede wszystkim International Organization for Standardization – ISO/IEC Guide oraz australijsko-nowozelandzki Australian/New Zeland Standard 4360: Risk Management (AS/NZS). Najważniejszy jest ostatni z wymienionych stan- dardów, a ściślej – jego najnowsza wersja opublikowana w 2009 r., tj. Interna- tional Organization for Standardization ISO 31000:2009, na podstawie standardu ISO/IEC Guide 73:2002 – RM Terminology, którego współautorem jest Austra- lijczyk K.W. Knight. Jest on obecnie uważany za czołowego znawcę tego tematu. Należy też dodać, że na świecie istnieje wiele tego typu opracowań (standar- dów), ale te wyżej wymienione są uważane za najważniejsze. W polskiej litera- turze K. Jajuga również podkreśla znaczenie Międzynarodowego Standardu Sprawozdawczości Finansowej, tj. standardu MSSF 7 (International Financial Reporting Standards) zatytułowanego „Instrumenty finansowe: ujawnione”, który dotyczy „(…) obowiązku określania przez przedsiębiorstwo ryzyka zwią- zanego z instrumentami finansowymi, które stanowią aktywa lub zobowiązania tego przedsiębiorstwa”10. Wszystkie te standardy proponują uniwersalne rozwią- zania w zakresie metodyki zarządzania ryzykiem z propozycją ich implementacji w wielu różnych dziedzinach gospodarki. W polskim budownictwie one jednak nie funkcjonują. W Polsce można jedynie wymienić Krajowy Standard Rachun- kowości nr 4 „Niezakończone usługi budowlane”, który w sposób pośredni od- nosi się do zagadnienia ryzyka w budownictwie11. Ponadto należy wspomnieć o wielu organizacjach i instytucjach na całym świecie, które w sposób pośredni zajmują się zarządzaniem ryzykiem w budownictwie. Wśród nich należy przede wszystkim wymienić: Instytut Budownictwa (Construction Industry Institute – CII) w Austin w Stanach Zjednoczonych, Międzynarodową Organizację Inży- nierów Konsultantów w Szwajcarii (Fédération Internationale Des Ingénieurs- -Conseils – FIDIC), brytyjski Instytut Inżynierów Budowlanych (Institution of Civil Engineers – ICE), Instytut Badawczy i Stowarzyszenie Informacyjne Przemysłu Budowlanego (The Construction Industry Research and Information Association – CIRIA) w Londynie, Stowarzyszenie na rzecz Wspierania Inży- nierii Kosztów (Association for the Advancement of Cost Engineering – AACE) w Stanach Zjednoczonych, Amerykańskie Stowarzyszenie Inżynierów Cywil- nych (American Society of Civil Engineers – ASCE) oraz wiele innych. Należy też zwrócić uwagę na dorobek pracowników naukowych z Uniwersytetu Tek- 10 K. Jajuga (red.), Zarządzanie ryzykiem. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 17. 11 Zob. Uchwała nr 9/09 Komitetu Standardów Rachunkowości z dnia 26 października 2009 r. w sprawie przyjęcia znowelizowanego krajowego standardu rachunkowości nr 3 „Niezakończone usługi budowlane” (DzUrz MF z dnia 31 grudnia 2009 r.). 18 | Wstęp sańskiego w Austin w Stanach Zjednoczonych, którzy we współpracy z Insty- tutem Budownictwa (CII) w Austin, już od lat 80. ubiegłego wieku zajmują się problematyką ryzyka w budownictwie i prowadzą wieloaspektowe badania w tym zakresie. W Polsce duży wkład w rozwój nauki o zarządzaniu ryzykiem w budownic- twie mają wyższe uczelnie techniczne, gdzie znajdują się instytuty i wydziały budownictwa zatrudniające pracowników naukowych zajmujących się tą pro- blematyką. Tematyką tą zajmują się również Komitet Inżynierii Lądowej i Wod- nej Polskiej Akademii Nauk oraz Instytut Podstawowych Problemów Techniki Polskiej Akademii Nauk. Wszystkie te instytucje oraz placówki badawcze two- rzą obecnie podwaliny dla rozwoju nauki o ryzyku w budownictwie w Polsce. Przedstawiciele nauk technicznych (budownictwa) spotykają się na wielu cy- klicznych konferencjach naukowych organizowanych w całym kraju, na których przedmiotem dyskusji i polemik naukowych jest również ryzyko w budownic- twie. Można wyróżnić monotematyczną międzynarodową konferencję naukową pt. „Ryzyko. Zarządzanie ryzykiem w przedsiębiorstwie”, która jest organizo- wana cyklicznie przez Katedrę Inżynierii Produkcji i Zarządzania w Budownic- twie Uniwersytetu Technologiczno-Przyrodniczego im. J.J. Śniadeckich w Byd- goszczy. Problematyka zarządzania ryzykiem jest w sposób pośredni badana i opisy- wana w piśmiennictwie naukowym przez wielu reprezentantów typowej dzie- dziny wiedzy, jaką stanowi zarządzanie projektem (Project Management). Do czołowych przedstawicieli tego nurtu badań na świecie należy zaliczyć J.R. Tur- nera oraz H. Kerznera. Ponadto należy też wskazać na przedstawicieli ogólnej wiedzy o ryzyku, którzy w przeszłości stworzyli teoretyczne podstawy pod roz- wój obecnej nauki zarządzania ryzykiem, a zwłaszcza F.H. Knighta, A.H. Wil- letta oraz K.J. Arrowa. F.H. Knight jest uważany za ojca współczesnej teorii ryzyka, ponieważ w 1921 r. w Stanach Zjednoczonych w sposób jednoznaczny zdefiniował ryzyko i niepewność. Od tego czasu, w przeciwieństwie do niepew- ności, ryzyko jest traktowane jako kategoria ilościowa sensu stricto. Przyczyniło się to znacząco do rozwoju metodyki szacowania ryzyka na podstawie nowoczes- nych technik i narzędzi, co odnosi się zwłaszcza do symulacji ryzyka. Nie moż- na zapomnieć o P. Bernsteinie, który w pracy Przeciw bogom. Niezwykłe dzieje ryzyka12 szeroko opisał historię ryzyka – od starożytności do czasów obecnych, wyjaśniając przy tym wszelkie kwestie dotyczące semantyki i etymologii słowa „ryzyko”. 12 Zob. P. Berstein: Przeciw bogom. Niezwykłe dzieje ryzyka. WIG-Press, Warszawa 1997. Rozdział 1 Ryzyko jako immanentna cecha działalności przedsiębiorstw budowlano-montażowych 1.1. Niepewność a ryzyko Zarówno niepewność, jak i ryzyko są na co dzień obecne w życiu każdego człowieka1. Jak podkreśla P. Berstein „(…) nowoczesna koncepcja ryzyka ma swoje źródła w indoarabskim systemie liczbowym, który rozpowszechnił się w świecie zachodnim”2. Jednak „(…) poważne badania nad ryzykiem podjęto (...) dopiero w dobie renesansu”3. W pewnym sensie jest to moment zwrotny w czasie i obszar, na którym w dalszym okresie homo oeconomicus mógł zacząć realizować swoje cele, tzn. jako człowiek ekonomiczny i racjonalny mógł skupić się na maksymalizacji osiąganych zysków oraz dokonywać wyborów, biorąc pod 1 Jak podkreślają Y.Y. Chong i E.M. Brown „(…) musimy pogodzić się z tym, że ryzyko jest stale obecne w naszym życiu”. Zob. Y.Y. Chong, E.M. Brown: Zarządzanie ryzykiem projektu. Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2001, s. 14. Z tym stwierdzeniem należy się w pełni zgodzić. Nie ma bowiem dziedziny życia człowieka, w której ryzyko nie byłoby obecne, przy czym każdy człowiek „(…) ma odmienną skłonność do ryzyka”. Zob. R. Kendall: Zarządzanie ryzykiem dla menedżerów. Praktyczne podejście do kontrolowania ryzyka. K.E. Liber, Warszawa 2000, s. XV. Zob. również: J.P. Bachner: The Guide to Practical Property Management. McGraw-Hill, New York 1991, s. 217 i n.; B. Nogalski, J.M. Rybicki: Zarządzanie ryzykiem w działalności eksporto- wej przedsiębiorstwa. Analiza przypadku. [w:] Strategie zarządzania ryzykiem w przedsiębior- stwie – formułowanie i implementacja strategii reakcji na ryzyko. J. Bizon-Górecka (red.), BGJ- Consulting, Bydgoszcz 2000, s. 133. 2 P. Bernstein: op.cit., s. XV. 3 Ibid., s. XV. 20 | Rozdział 1 uwagę kryterium wartości ekonomicznej podjętych decyzji4. Postawa taka w pełni odnosi się do współczesnych wykonawców budowlanych, którzy w swojej dzia- łalności opierają się na kryterium maksymalizacji wartości. Wszelkie ich decyzje i zachowania są podporządkowane temu celowi. Muszą zatem wykorzystywać różne sposoby, aby zminimalizować ryzyko podejmowanych decyzji, ponieważ na co dzień funkcjonują w niepewnym otoczeniu. W literaturze naukowej semantyka i etymologia słowa ryzyko zostały opisa- ne i wyjaśnione5. Jeśli chodzi natomiast o samo definiowanie zarówno niepew- ności, jak i ryzyka, to po raz pierwszy dokonał tego w latach 20. F.H. Knight6. Od tego czasu rozpoczął się rozwój dziedziny risk assessment (szacowanie ry- zyka), a jego nasilenie nastąpiło od początku lat 50. XX w. Przez wielu autorów zarządzanie ryzykiem jest rozumiane wyłącznie w kategoriach kwantyfikacji ryzyka, z czym do końca nie można się jednak zgodzić. Mimo że jest to zgodne z samym definiowaniem ryzyka, to w praktyce gospodarczej ważna jest również np. jakościowa analiza ryzyka. Wśród znanych badaczy tej problematyki na świecie można wymienić np. H. Markowitza, F. Blacka, M. Scholesa, R. Mertona7. W Polsce w tym względzie na wyróżnienie zasługuje z kolei − często niesłusznie pomijany − wybitny polski matematyk Stanisław Ulam, który w latach 50. XX w. stworzył metodę Monte Carlo, znaną, popularną i stosowaną na całym świecie w zakresie symulacji ryzy- ka8. Warto podkreślić, że za ojca kontrolowania ryzyka uznaje się K.J. Arrowa9. Nie sposób przy tym wymienić wszystkich badaczy problematyki ryzyka i nie- pewności oraz sposobów rozumienia i definiowania tych zagadnień. W synte- tycznej formie różne nurty definiowania ryzyka przedstawia tabela 1. 4 Zob. Nowa encyklopedia powszechna. Tom 2. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995, s. 797. 5 Zob. np. T.T. Kaczmarek: Ryzyko i zarządzanie ryzykiem. Ujęcie interdyscyplinarne. Difin, Warszawa 2008, s. 13 i n. Zob. również: D. Galareta: A Contribution to a Semiotic Approach of Risk Management. [w:] Project Management and Risk Management in Complex Projects. Studies Organizational Semiotics. P.J. Charrel (red.), Springer, Dordrecht 2007, s. 65 i n. 6 Zob. F.H. Knight: Risk, Uncertainty, and Profit. Hart, Schaffner Marx, Boston 1921 (książka dostępna on-line: http://www.scribd.com/doc/9330773/Frank-H-Knight-Risk-Uncertainty-and- Profit-1921). W literaturze znaczenie tego faktu podkreśla wielu autorów, wśród których można m.in. wymienić F. Pretoriusa, P. Lejota, A. McInnisa, D. Arnera i B.F.Ch. Hsu Zob. F. Pretorius, P. Lejot, A. McInnis, D. Arner, B.F.Ch. Hsu: Project Finance for Construction Infrastructure. Principles Case Studies. Blackwell Publishing, Oxford 2008, s. 155–156. 7 Zob. D. Jabłoński: Ryzyko przedsiębiorstwa w pracach laureatów Nagrody Nobla. [w:] Ryzyko w działalności przedsiębiorstw. A. Fierla (red.), Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2009, s. 24–26. 8 Zob. rozdział 2. 9 Zob. P. Berstein: op.cit., s. 182. Zob. K.J. Arrow: Eseje z teorii ryzyka. PWN, Warszawa 1979. Ryzyko jako immanentna cecha działalności przedsiębiorstw budowlano-montażowych | 21 Tabela 1. Zestawienie atrybutów pojęcia „ryzyko” według różnych nurtów badawczych A. Filozoficzne i klasyczne podstawy definiowania ryzyka B. Neoklasyczne ramy analizy atrybutów ryzyka C. Cechy ryzyka według defensywnego nurtu w jego definiowaniu D. Podejście do identyfikowania cech ryzyka według nurtu ofensywnego Obserwacje, wnioski i uogólnienia 1. Ryzyko to trudna, a często wręcz niemożliwa do przewidzenia potencjalna zmienność rezultatów (wyników) zdarzenia. 2. Ryzyko wiąże się z: – działaniem w nierozpoznanych warunkach, – wątpliwościami dotyczącymi obszaru działania, – sygnałami dotyczącymi istoty tzw. zdarzeń przypadkowych. 3. Ryzyko ma obiektywny charakter i dlatego konieczne jest odróżnianie: „ry- zyka” i „realizacji ryzyka” oraz „zarządzania w warunkach ryzyka”. 4. Przy definiowaniu ryzyka wskazane jest powiązanie pierwiastka obiektyw- nego, tzn. ryzyka sensu stricto z pierwiastkiem subiektywnym, jakim jest stan umysłu, tzn. niepewność (ryzyko jest obiektywnym korelatem subiek- tywnej niepewności). 5. Ryzyko wiążące się z działalnością gospodarczą wymaga punktu odniesie- nia, jakim jest kategoria zysku, którego wartość w warunkach niepewności jest wielkością zmienną. 6. Skłonność do ponoszenia ryzyka jest zdeterminowana wartością oczekiwa- nego zysku. 7. Ryzyko to nie to samo co niepewność. Niepewność mierzalna to ryzyko. 8. Ryzyko jest zjawiskiem negatywnym: niebezpieczeństwem negatywnego od- chylenia od celu, możliwością podjęcia błędnej decyzji, niebezpieczeństwem osiągnięcia niekorzystnego wyniku. 9. Niepewność jest kategorią subiektywną, natomiast ryzyko jest obiektywne. 10. To podejście jest podstawą teorii ubezpieczeń, w której pojawia się pojęcie: zdarzenia losowego, wypadku losowego, szkody losowej, niebezpieczeństwa i hazardu: fizycznego, moralnego i duchowego. 11. W teorii ubezpieczeń ryzyko ma wiele interpretacji, czasami diametralnie różnych: − ryzyko jako możliwość (szansa, prawdopodobieństwo) wystąpienia straty, − ryzyko jako prawdopodobieństwo wyniku innego niż oczekiwany, − ryzyko to przedmiot ubezpieczenia, − ryzyko to niepewność (niebezpieczeństwo). 12. Ryzyko wiąże się immanentnie z działalnością przedsiębiorstwa i jest poten- cjalnym źródłem strat lub zysków. „Ryzyko” ma znaczenie negatywne w sen- sie ekonomicznym, a jego pozytywnym odpowiednikiem jest „szansa”. 13. Niepewność jest zjawiskiem statycznym, natomiast ryzyko – dynamicznym, ściśle związanym z działaniem. 14. Uświadomione zjawisko niepewności przekształca się w ryzyko. W definiowaniu ryzyka można wyodrębnić elementy obiektywne i subiek- tywne. Elementy obiektywne to: − przedsięwzięcie lub interesy narażone na niebezpieczeństwo, − zdarzenia powodujące niebezpieczeństwa, możliwość ich zaistnienia i mo- ment ich zaistnienia, − wielkość szkód, które te zdarzenia mogą spowodować. 22 | Rozdział 1 E. Nurt definiowania ryzyka umiejscowiony w teorii odejmowania decyzji Do elementów subiektywnych pojęcia ryzyka zalicza się natomiast: − świadomość podmiotu gospodarującego, niebezpieczeństw związanych z po- dejmowanym przedsięwzięciem lub interesami, − niepewność – czy niebezpieczeństwo to w konkretnym wypadku zaistnieje, a w razie zaistnienia, jakie spowoduje szkody, − decyzję wzięcia na siebie odpowiedzialności za mogące zaistnieć zdarzenia. 15. Ryzyko jest funkcją niepewności, która mu zawsze towarzyszy. 16. Ryzyko jest kategorią dynamiczną i ściśle związaną z działaniem lub jego zaniechaniem. 17. W kontekście działania przedsiębiorstwa można mówić o ryzyku, które: − trzeba podjąć, − na które można sobie pozwolić, − którego nie powinno się podejmować. 18. Ryzyko towarzyszy problemom decyzyjnym, ale tylko tym, w których nie ma pewności co do wyników podjętej decyzji (tj. nie są one zdeterminowane). Ryzyko może w tych decyzjach wystąpić samodzielnie (w sytuacjach probabi- listycznych) lub w połączeniu z niepewnością (w sytuacjach strategicznych). 19. Podejmowanie decyzji w warunkach niepewności i ryzyka opiera się na teorii gier, w której w odróżnieniu od teorii prawdopodobieństwa istnieje możli- wość wyboru jednej z możliwych strategii działania. 20. Analiza zadań decyzyjnych musi być prowadzona w połączeniu z analizą środowiska, w jakim są one podejmowane, a więc: niepewności, dynamiki i złożoności. Źródło: Ryzyko w rachunkowości. A. Karmańska (red.), Difin, Warszawa 2008, s. 59–60. Powyższa tabela zawiera bardzo dużo wątków dotyczących definiowania ry- zyka i wzajemnych relacji, jakie zachodzą między nim a kategorią niepewno- ści10. Biorąc pod uwagę charakter niniejszej pracy, należy zwrócić szczególną uwagę na definiowanie ryzyka w aspekcie działalności gospodarczej przedsię- biorstw, co dotyczy również wykonawców budowlanych. Przede wszystkim istnieją dwa nurty w definiowaniu ryzyka, tj. pozytywny i negatywny. Najlepiej oddaje to chiński ideogram zamieszczony we wstępie, składający się z dwóch znaków, gdzie pierwszy oznacza zagrożenie, drugi zaś szansę. Jak podkreśla A. Damodaran ta definicja ryzyka „(…) wyraźnie pokazuje kompromis każdego inwestora i każdej firmy, tj. wybór pomiędzy większą szansą i wyższym ryzy- kiem a mniejszą szansą i niższym ryzykiem”11. Taka jest właśnie prawdziwa natura ryzyka w praktyce gospodarczej. Zgodnie z założeniem nurtu pozytywne- go (ofensywnego), ryzyko nie jest traktowane jako coś wyłącznie negatywnego, 10 W podobny sposób w literaturze polskiej przekrój definicji w tym zakresie przedstawili m.in. T. Waściński i P. Krasiński. Zob. T. Waściński, P. Krasiński: Ryzyko w działalności przed- siębiorstwa – elementy systematyki i identyfikacji. [w:] Zarządzanie ryzykiem działalności organi- zacji. J. Monkiewicz, L. Gąsiorkiewicz (red.), C.H. Beck, Warszawa 2010, s. 34–35. 11 A. Damodaran: op.cit., s. 258. Ryzyko jako immanentna cecha działalności przedsiębiorstw budowlano-montażowych | 23 np. strata w przedsiębiorstwie albo zagrożenie na placu budowy12, ale również powinno się je rozpatrywać w kontekście szansy, jaką należy wykorzystać w działalności gospodarczej. Przedstawicielem tego podejścia w definiowaniu ryzyka w Polsce jest m.in. W. Grzybowski13. Wśród zagranicznych przedstawi- cieli tego nurtu badań nad ryzykiem wymienia się natomiast m.in. P.F. Druckera14 i K.J. Arrowa. Drugi nurt (negatywny, defensywny) w definiowaniu opiera się z kolei na założeniu, że ryzyko jest wyłącznie czymś negatywnym w działalno- ści podmiotu gospodarczego. Należy je więc utożsamiać z zagrożeniem, kryzy- sem15, stratą, jakimś negatywnym zdarzeniem w przedsiębiorstwie itp. Na pod- stawie takiego definiowania ryzyka opierają się ubezpieczenia, co również od- nosi się do ubezpieczeń stosowanych w budownictwie16. W literaturze naukowej wyróżnia się jeszcze nurt klasyczny w definiowaniu ryzyka, którego przedstawi- cielem jest F.H. Knight. Istnieje także teoria podejmowania decyzji, co w tym wypadku można odnieść do decyzji podejmowanych w warunkach ryzyka17. Ponadto w literaturze przedmiotu wyszczególnia się też podział na decyzje in- 12 W literaturze wielu autorów w ten właśnie sposób postrzega ryzyko w budownictwie. Zob. np. M. Taylor: Avoiding Claims in Building Design. Risk Management in Practice. Blackwell, Oxford 2000, s. 13. 13 Zob. np. W. Grzybowski: Rachunek ekonomiczny w przedsiębiorstwie w warunkach ryzyka. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Lublin 1991. 14 Zob. P.F. Drucker: Skuteczne zarządzanie: zadania ekonomiczne a decyzje związane z ry- zykiem. PWN, Warszawa 1976. 15 Zob.: B. Nogalski, A. Szpitter: Model biznesu w zmniejszaniu ryzyka w warunkach kryzysu. [w:] Strategie zarządzania ryzykiem w przedsiębiorstwie – zarządzanie ryzykiem w warunkach kryzysu gospodarczego. J. Bizon-Górecka (red.), TNOiK, Bydgoszcz 2009, s. 52; B. Nogalski, H. Marcin- kiewicz: Potencjał i pozycja konkurencyjna jako kluczowe atrybuty systemu zarządzania sytuacją kryzysową w przedsiębiorstwie. [w:] Strategie zarządzania ryzykiem w przedsiębiorstwie – ryzyka wewnętrzne i w otoczeniu organizacji. J. Bizon-Górecka (red.), TNOiK, Bydgoszcz 2002, s. 73 i n. 16 Zob. E. Butryn, W. Piskozub: Ubezpieczenia inżynieryjno-techniczne. Poltext, Warszawa 2003, s. 133 i n.; I. Jędrzejczyk: Produkty ubezpieczeniowe wspierające developera w organizacji procesu inwestycyjnego. [w:] Współczesne kierunki inwestowania – formy i efekty. H. Henzel (red.), Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej, Katowice 2005, s. 425 i n.; T.F. Gilmartin: Insu- rance for Subsurface Projects. [w:] Subsurface Conditions. Risk Management for Design and Con- struction Professionals. D.J. Hatem (red.), John Wiley Sons, New York−Chichester−Wenheim −Brisbane−Singapore−Toronto 1998, s. 432; R.A. Hickman: Design-Build Risk and Insurance. International Risk Management Institute, Dallas 2002, s. ix; R.C. Witt, P.R. Aird, Y. Brook: The Optimal Allocation of Insurance Related Risks and Costs in Construction Projects. Austin: The University of Texas/Construction Industry Institute, Dallas 1993 (cover reformatted December 2010); W.J. Palmer, J.M. Maloney, J.L. Heffron: Construction Insurance, Bonding and Risk Mana- gement. McGraw-Hill, New York 1993; G.N. Bunni: Risk and Insurance in Construction. Spon Press. Taylor Francis Group, London, New York 2003; I.H. El-Adaway, A.A. Kandil: Construc- tion Risks: Single versus Portfolio Insurance. „Journal of Management in Engineering” 2010, Vol. 26, No. 1, s. 3 i n. 17 Zob. K. Jędralska: Zachowania przedsiębiorstw w sytuacjach niepewnych i ryzykownych. Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej, Katowice 1992, s. 47–48. 24 | Rozdział 1 westycyjne przedsiębiorstw podejmowane w warunkach ryzyka, niepewności i pewności18. Podział ten jest związany z zasobem informacji posiadanych przez decydenta w przedsiębiorstwie. R.M. Wideman zilustrował to w formie graficz- nej, co przedstawiono na rysunku 1. Rysunek 1. Zakres niepewności Brak informacji Częściowa informacja Pełna informacja Nieznane Znane nieznane Znane Całkowita niepewność Ogólna niepewność Specyficzna niepewność Całkowita pewność Cel zarządzania ryzykiem* * zakres posiadanej informacji Źródło: Na podstawie: R.M. Wideman: Project Program Risk Management. A Guide to Managing Project Risks Opportunities. Project Management Institute, Newtown Square 1992, s. I–2. Najogólniej rysunek 1 definiuje niepewność, biorąc pod uwagę zasób posia- danej informacji o przyszłych zdarzeniach. Z punktu widzenia definiowania ryzyka i niepewności jest to bardzo ważne, ponieważ oba te zagadnienia odno- szą się do przyszłości. C.A. Williams, M.L. Smith i P.C. Young jako pewność określają z kolei brak wątpliwości19. E. Nowak podaje natomiast, że „(…) sytua- 18 Zob. np. D. Kuchta: Use of Fuzzy Numbers in Projects Risk (Criticality) Assessment. „In- ternational Journal of Project Management” 2001, Vol. 19, No. 5, s. 305 i n.; A. Jaafari: Manage- ment of Risks, Uncertainties and Opportunities on Projects: Time for a Fundamental Shift. „Inter- national Journal of Project Management” 2001, Vol. 19, s. 89 i n. Zob. również: R.J. Chapman: The Controlling Influences on Effective Risk Identification and Assessment for Construction Design Management. „International Journal of Project Management” 2001, Vol. 19, No. 3, s. 147–160; E. Ostrowska: Ryzyko projektów inwestycyjnych. Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2002, s. 34; D. Kopańska-Bródka: Wprowadzenie do badań operacyjnych. Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej, Katowice 1998, s. 94–95; S. Heilpern: Podejmowanie decyzji w warunkach ryzyka i niepewności. Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. O. Langego we Wrocławiu, Wrocław 2001, s. 18 i n.; S. Heilpern: Dynamika i niepewność w modelowaniu ekonomicznym. Wydawnic- two Akademii Ekonomicznej im. O. Langego we Wrocławiu, Wrocław 1998, s. 13 i n.; S.E. Har- gitay, S.M. Yu: Property Investment Decisions. A Quantitative Approach. E FN, London 1993, s. 35; R. Aggarwal: Capital Budgeting under Uncertainty. Prentice Hall, New Jersey 1993, s. 9 i n. 19 C.A. Williams, M.L. Smith, P.C. Young: Zarządzanie ryzykiem a ubezpieczenia. Wydaw- nictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, s. 28. Ryzyko jako immanentna cecha działalności przedsiębiorstw budowlano-montażowych | 25 cja pewności istnieje wtedy, gdy w momencie podejmowania działalności znane są przyszłe wyniki rozważanego przedsięwzięcia. (…) Sytuacja niepewności występuje wtedy, gdy podejmowane przez przedsiębiorstwo przedsięwzięcie gospodarcze może przynieść jeden lub więcej możliwych wyników. (…) Sytua- cja ryzyka ma miejsce wówczas, gdy w rezultacie realizacji danego przedsię- wzięcia lub podejmowanej decyzji może wystąpić zbiór określonych wyników. (…) Przy tym znane są decydentowi wszystkie możliwe wyniki oraz można oszacować prawdopodobieństwo wystąpienia każdego z nich”20. Całkowity brak informacji oznacza zatem stan niepewności. W pewnym sensie ryzyko wynika z niepewności i jest ono pojęciem znacznie od niej węższym21, a w nauce można je opisać rozkładem prawdopodobieństwa22. W związku z tym często mówi się o podejściu probabilistycznym w kwantyfikacji ryzyka, jak również o metodach probabilistycznych stosowanych w celu oszacowania ryzyka w działalności go- spodarczej przedsiębiorstw. Niezależnie jednak od sposobu rozumienia ryzyka, kategoria ta składa się z trzech elementów, tj. „(…) zdarzenia (niepożądana zmiana), prawdopodobieństwa zaistnienia tego zdarzenia, a także wpływu tego zdarzenia (wielkość zagrożenia)”23, stąd też w literaturze przedmiotu pojawiają się formuły matematyczne w swej strukturze uwzględniające te elementy24. Na- leży przy tym dodać, że z punktu widzenia tematu niniejszej pracy bardzo ważne jest, że często „(…) w inżynierii definicja ryzyka określona jest jako [efekt] prawdopodobieństwa zajścia zdarzenia, które postrzegane jest jako niekorzystne oraz oszacowania spodziewanych szkód w przypadku zaistnienia tego zdarzenia, tj. ryzyko = prawdopodobieństwo [zdarzenia] × konsekwencje mierzone w stra- 20 E. Nowak: Zarządzanie ryzykiem w działalności przedsiębiorstwa. [w:] Rachunkowość w zarządzaniu ryzykiem w przedsiębiorstwie. E. Nowak (red.), Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2010, s. 12. Zob. także np. P.C. Young, S.C. Tippins: Managing Business Risk. An Organization-Wide Approach to Risk Management. American Management Association AMACOM, New York 2001, s. 7. 21 Zob. J.A. Langlo, A. Johannes, N. Olsson: Uncertainty Management in a Project Owner Per- spective: Case Studies from Governmental Projects in Norway. [w:] Project Management Essential Reality for Business and Government. Eds. J.A. Kisielnicki, S. Sroka. 21st IPMA World Congress, Cracow 2007, s. 115 i n. 22 Zob. R. Miller, D. Lessard: The Strategic Management of Large Engineering Projects. Shap- ing Institutions, Risks, and Governance. Massachusetts Institute of Technology 2000, s. 76. Zob. również: J. Raftery: Risk Analysis in Project Management. E FN SPON, London 1994, s. 5. 23 H. Kerzner: Project Management. A System Approach to Planning, Scheduling, and Con- trolling. John Wiley Sons, New York–London 1998, s. 869. Cyt. za: K. Marcinek: Ryzyko projek- tów inwestycyjnych. Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej, Katowice 2001, s. 83; Zob. również: K. Marcinek, M. Foltyn-Zarychta, K. Pera, P. Saługa, P. Tworek: Ryzyko w finansowej ocenie projektów inwestycyjnych. Wybrane zagadnienia. Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego, Katowice 2010, s. 19. 24 Zob. np. Handbook of Project Management. R. Turner (red.), Gower Publishing, Burlington 2007, s. 457.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Reakcja na ryzyko w działalności przedsiębiorstwa budowlano-montażowego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: