Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00203 005182 13081582 na godz. na dobę w sumie
Reforma regulacji prawnej kapitału zakładowego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Problematyka ochrony wierzycieli - ebook/pdf
Reforma regulacji prawnej kapitału zakładowego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Problematyka ochrony wierzycieli - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 581
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8597-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Reforma kapitału zakładowego jest jednym z najbardziej kontrowersyjnych tematów w doktrynie prawa spółek, a prezentowany - funkcjonalny sposób jego ujęcia - całkowicie odbiega od prezentowanych w literaturze przedmiotu opracowań.

Kapitał zakładowy i procesy gospodarcze, które on obsługuje stanowią klucz wywodu, na którym autor opiera analizę modelu ochrony wierzycieli „spółek bezkapitałowych”. Projektowane instytucje klasycznego prawa korporacyjnego analizowane są w ujęciu „integracyjnym” wraz z przepisami prawa upadłościowego, cywilnego oraz bankowego.

Książka może być pomocna w interpretacji instytucji testu wypłacalności, kapitału udziałowego oraz odpowiedzialności za wypłaty - tak na gruncie projektu spółki z o.o. bez kapitału zakładowego jak i Prostej Spółki Akcyjnej. Tym samym powinna stanowić interesującą pozycję zarówno dla teoretyków – a w przypadku wprowadzenia projektowanej reformy – także dla praktyków prawa.

(…) to dzieło w pełni oryginalne, dobrze skonstruowane i napisane. Autor podjął w niej ważnym trudny i budzący głębokie kontrowersje problem naukowy. Stawiane przez niego tezy i postulaty mają charakter nowatorski, a w znacznej części zasługują na poparcie (…)

prof. nadzw. dr hab. Andrzej Herbet

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział 1. Zagadnienia wstępne 1. Konflikt interesów wspólników i wierzycieli Prawo spółek reguluje materię złożonego konfliktu interesów między wie- rzycielami a spółką oraz kontrolującymi ją podmiotami, powinno posługiwać się w celu rozwiązywania tego konfliktu określoną aksjologią. Ochrona wie- rzycieli w ramach prawa spółek jest wyrazem ultymatywnego działania prawa, norm mających charakter ius cogens, skierowanych na działanie w tych ob- szarach, w których istnieje realne niebezpieczeństwo nadużyć interesów wie- rzycieli. Z tego też względu wymaga poszukania szczególnego uzasadnienia. Prawo jako celowa działalność ustawodawcy zmierzająca do podporządkowa- nia zachowania jednostek i grup społecznych określonym zasadom powinno poprzez oddziaływania perswazyjne albo represyjne kształtować postawy gwa- rantujące sprawiedliwe rozstrzygnięcie konfliktu interesów oraz partnerski sposób prowadzenia interesów1. Prawo to „przedsięwzięcie polegające na pod- daniu ludzkiego postępowania działaniu reguł”2 i ma zatem przynieść okre- ślone skutki, zależne od tego, jakimi zasadami kieruje się ustawodawca przy rozstrzyganiu określonych konfliktów3. W słynnej pracy „Moralność prawa” I. Fuller pisał, że cały system prawny stanowi kompleks norm mających ocalić człowieka od ślepej gry okazji oraz przywrócić go na drogę celowej oraz twórczej działalności („Our whole legal system represents a complex of rules designed to rescue man from the blind play of chances and put him safely on the road to purposeful and creative ac- tivity”). W stwierdzeniu tym zawierają się dwie istotne funkcje regulacji spółki kapitałowej. Po pierwsze, zadaniem prawa dotyczącego spółki prywatnej jest służyć aktywności ekonomicznej (put him safely on the road to purposeful and creative activity), po drugie, zadaniem regulacji prawa spółek kapitałowych jest 2004, s. 14. 1 Por. założenia reformy prawa upadłościowego w: D. Czajka, Prawo upadłościowe, Warszawa 2 L.L. Fuller, Moralność prawa, Warszawa 1978, s. 153. 3 J. Wróblewski, W. Lang, Współczesna filozofia i teoria prawa w USA, Warszawa 1986, s. 54. 1 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne służyć pewności prawa oraz chronić uzasadnione interesy osób zaangażowa- nych w działalność tej spółki (to rescue man from the blind play of chances)4. Niewiele jest zagadnień prawnych, które równie intensywnie wkraczałyby w problematykę ekonomii, finansów przedsiębiorstwa, zarządzania przedsię- biorstwem oraz rachunkowości, co problematyka regulacji ochrony wierzycieli w kontekście reformy kapitału zakładowego. Równie niewiele jest takich za- gadnień, które ujawniałyby z taką wyrazistością konflikty pomiędzy – z jednej strony – ułatwianiem i wspieraniem działalności gospodarczej w imię wzrostu gospodarczego, z drugiej strony – ochroną uzasadnionych interesów najbar- dziej narażonych na ryzyko upadłości wierzycieli spółki. Wierzyciele, podobnie jak wspólnicy, stanowią podmioty finansujące przedsięwzięcie spółki i ich interesy do pewnego etapu funkcjonowania spółki są ze sobą spójne. We wspólnym interesie wierzycieli i wspólników jest do- brobyt i prosperity spółki, ponieważ wówczas wspólnicy osiągną zysk z zain- westowanych środków, a wierzyciele pewność, że dłużnik posiada środki fi- nansowe na zaspokojenie roszczenia oraz ewentualnych odsetek. Nie ma jed- nak wątpliwości, że ta zbieżność interesów wierzycieli i wspólników – jak wskazują ekonomiści zajmujący się teorią finansów – dobiega kresu, kiedy kondycja finansowa spółki zaczyna się pogarszać, a dokładnie rzecz ujmu- jąc: wraz ze wzrostem wskaźnika zadłużeniakapitału własnego (debt/equ- ityratio) obrazującego stosunek długu (kapitału zewnętrznego) do kapitału własnego spółki5. Wysoce prawdopodobne jest, że gdy spółka znajduje się na skraju kryzysu (financial distress), to w interesie wspólników jest podej- mowanie większego ryzyka – jeśli mieliby na skutek braku podejmowania ja- kichkolwiek działań stracić już zainwestowane tytułem wkładów środki, to dzięki podjęciu działań ryzykownych zyskują oni szansę uzyskania zwrotu, zasadniczo nie ponosząc większego ryzyka, niż gdyby nic nie robili. W od- miennej sytuacji znajdują się wierzyciele, ryzykują oni, że w razie niepowodze- nia nowego działania stracą możliwość zaspokojenia roszczeń wobec spółki 4 L.L. Fuller, Moralność, s. 9, cyt. także przez M. Kroeze, J.B. Wezeman, Reform of Dutch Private Company Law, w: J. McCahery, L. Timmerman, E.P.M. Vermeulen (red.), Private Company Law Reform, The Hague 2010, s. 183. 5 A. Keay, Company Directors’ Responsibilities, s. 227; L. Lin, Shift of fiduciary duty upon corporate insolvency: proper scope of directors duty to creditors, Vanderbilt Law Review 1993, Nr 46, s. 1488; W. Leung, The inadequacy of shareholder primacy: a proposed corporate regime that recognizes non-shareholder interests, Columbia Journal of Law and Social Problems 1997, Nr 30, s. 590; D. Harvey, Bondholders’ rights and the case for a fiduciary duty, St. John Law Review 1991, Nr 65, s. 1040. 2 1. Konflikt interesów wspólników i wierzycieli w całości6. Z punktu widzenia ekonomicznej analizy prawa (jak zauważył w słynnym artykule S.C. Myers7) interesy wierzycieli i wspólników istotnie się różnicują w sytuacji kryzysowej w spółce – wspólnicy mają interes w podej- mowaniu ryzyka, którego nie posiadają wierzyciele – o ile dla tych pierwszych powodzenie restrukturyzacji oznacza możliwość uratowania swojej inwestycji, a być może wzrostu wartości inwestycji, o tyle dla wierzycieli zyski są ograni- czone do kwoty z góry umówionej. Wynika z tego, że wspólnik, który będzie posiadał okazję do zwiększenia ryzyka (dzielonego z wierzycielem) poprzez kontynuowanie operacji spółki zagrożonej upadłością, posiada silną motywa- cję, aby podjąć próbę jej ratowania (zachowując dla siebie zysk wynikający z powodzenia operacji). W interesie wierzycieli jest to, aby wartość majątku spółki była jak najwyższa, zaś w interesie wspólników uzyskiwanie jak najwyż- szej stopy zwrotu z zainwestowanego kapitału, a więc minimalizacji kapitału przy maksymalizacji zysków8. Jednocześnie na przedpolu niewypłacalności ro- śnie motywacja wspólników do podejmowania działań na szkodę wierzycieli, ze względu na pierwszeństwo wierzycieli w zaspokojeniu się z masy upadło- ści przed wspólnikami, którzy konkurują z wierzycielami w zaspokojeniu się z tejże masy. Opisywaniem konfliktu interesów różnych graczy korporacyjnych, w tym wierzycieli i wspólników, zajmuje się teoria agencji (agency dilema)9. Problem agencji powstaje wszędzie tam, gdzie strony mają odmienne cele i interesy, a ta odmienność interesów powstaje, gdy stan majątku jednej ze strony zależy od zachowania drugiej strony10. Teoria agencji zajmuje się relacjami zachodzą- cymi pomiędzy mocodawcą (zleceniodawcą, pryncypałem) a agentem, który 6 Przykładowo, jeśli istnieją dwa projekty, których koszty wynoszą odpowiednio po 100, przy czym projekt A oferuje bezpieczny zwrot kwoty 110, zaś projekt B oferuje szansę powodzenia 50:50, tzn. jeśli się nie powiedzie, spółka odzyska 50, zaś jeśli się powiedzie, jej wartość wyniesie 150, to wspólnicy zasadniczo skłonni będą przychylić się do przedsięwzięcia B, podczas gdy wie- rzyciele preferować będą projekt A. Por. M. McDaniel, Bondholders and corporate governance, Business Law Review 1986, Nr 41, s. 448: „A project is risky if it has low probability of success but a big payoff if it succeeds, that isn’t, a long shot. If such a project succeeds, stakeholders reap most of the gain. The market value of the firm will increase. But most of the increases will accrue to stockholders”. 7 S.C. Myers, Determinants of Corporate Borrowing, JFE 1977, Nr 5, s. 147–75. 8 Por. A. Radwan, Sens i nonsens kapitału zakładowego, s. 32 i n. 9 K. Eisenhardt, Agency theory: An assessment and review, Academy of Management Review 1989, vol. 14, Nr 1, s. 57–74. 10 Por. F. Steffek, Gläubigerschutz in der Kapitalgesellschaft, w: K. Hopt (red.), Perspektiven des Wirtschaftsrechts Deutsches, europäisches und internationales Handels-, Gesellschafts- und Kapitalmarktrech. Beiträge für Klaus J. Hopt aus Anlass seiner Emeritierung, Berlin 2008, s. 25. 3 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne podejmuje czynności na rzecz swojego pryncypała11. W teorii tej podkreśla się stosunek zaufania, zakaz przedkładania przez agenta interesu własnego nad interes mocodawcy czy wykorzystywania na własną korzyść informacji uzy- skanych dzięki istnieniu stosunku agencji12. Jeden z konfliktów interesów, któ- rym zajmuje się teoria agencji, powstaje pomiędzy pryncypałem (wierzycie- lem) a agentem (spółką oraz podmiotami ją kontrolującymi – wspólnikami i zarządem). Podmioty kontrolujące spółkę (agenci) posiadają zarówno moty- wację do zachowań oportunistycznych, jak i środki do tego, aby podejmować działania sprzeczne z interesem wierzycieli (pryncypałów). Wymienia się tu działania, które mogą zmniejszyć prawdopodobieństwo zaspokojenia wierzy- ciela: wypłaty z majątku spółki, obciążanie majątku spółki, zaciąganie nowych zobowiązań, podejmowanie nadmiernego ryzyka oraz niedostateczną do pro- wadzonych operacji kapitalizację spółki. Kontrola oportunistycznych zacho- wań agentów powoduje koszty po stronie pryncypałów, zaś prawo powinno odgrywać istotną rolę w ograniczaniu tych kosztów13, np. reguły, które chronią wierzycieli, powodują jednocześnie zmniejszenie ryzyka ponoszonego przez wierzycieli, a więc również premii, jakich mogą oczekiwać tytułem kapitału – ma to więc korzystny skutek dla spółki i wspólników14. Jedną z metod regula- cji konfliktu interesów wierzycieli i wspólników jest brak odpowiedzialności wspólników za zobowiązania spółki. Zgodnie z założeniem teorii agencji, korporacyjni pożyczkobiorcy oraz wierzyciele ustanawiają różne zabezpieczenia umowne mające umożliwiać im kontrolę nad pewnymi zachowaniami dłużników (np. wypłatą dywidendy, zwiększeniem zadłużenia)15. Ustanawianie zabezpieczeń stanowi koszt, który daje się wyeliminować przy pomocy regulacji prawnej. W doktrynie ame- 11 W prawie polskim pojęcie stosunku agencyjnego analizował m.in. T. Targosz, Nadużycie osobowości prawnej, Kraków 2004, s. 155, który jak podaje: „Doktryna agency w systemie com- mon law nie znajduje bezpośredniego odpowiednika w prawodawstwach kontynentalnych. Agency obejmuje wiele stanów faktycznych i stosunków prawnych. Stosując znane nam kategorie, pod to pojęcie podpadałyby np. pełnomocnictwo, zlecenie czy nawet stosunek pracy. Instytucja ta opiera się na relacji zwierzchnictwa–podporządkowania, uzupełnionej czasem pojęciem nadzoru (kon- troli), a zatem na istnieniu jakiejś hierarchii gospodarczej, w której można wyróżnia podporząd- kowanego (agent) i zwierzchnika mocodawcę (principal)”. 12 Por. D. Wajda, Obowiązek lojalności w spółkach handlowych, Warszawa 2009, s. 138. 13 J. Armour, H. Hansmann, R. Kraakman, Agency Problems and legal Strategies, w: R. Kra- akman (red.), The Anatomy of Corporate Law, Oxford 2009, s. 37. 14 M. Bradley, M. Roberts, The Structure and Pricing of Corporate Debt Covenants, Working Paper 2004, www.ssrn.com. 15 W.W. Bratton, Bond Covenants and Creditor Protection: Economics and Law, Theory and Practice, Substance and Process, EBOR 2006, Nr 7, s. 39–87. 4 1. Konflikt interesów wspólników i wierzycieli rykańskiej uważa się, że prawo spółek powinno stronić od regulacji trans- akcji spółki z wierzycielami. Wniosek taki wynika z trzech okoliczności: po pierwsze, taka regulacja niesie ryzyko nakładania „ryczałtowych” nieadekwat- nych restrykcji, które będą wyznaczać nadmierny lub niewystarczający poziom ochrony wierzycieli; po drugie, to od umowy stron powinno zależeć, jaki po- ziom ryzyka danego modelu biznesowego spółki (dłużnika) jest akceptowalny dla obydwu stron; po trzecie, jeżeli istnieje jakakolwiek konieczność zmiany poziomu ochrony wierzycieli wraz z upływem czasu, to w przypadku norm prawnych stanowi to niepomiernie większy problem niż w przypadku renego- cjowania kontraktu16. Kondycja finansowa wskazująca na zbliżające się problemy z utrzyma- niem wypłacalności spółki stanowi przypadek, w którym zagrożenie dla in- teresów wierzycieli ujawnia się ze szczególną mocą. Jeśli spółka odzyska do- brą kondycję finansową dzięki ryzykownym przedsięwzięciom zarządu, cała nadwyżka trafi w ręce wspólników, jeśli spółka upadnie, wspólnicy utracą je- dynie zainwestowany kapitał17. W związku z tym regulacje prawne zapobie- gające możliwości nadużyć wydają się w takim przypadku szczególnie uza- sadnione. Powszechnie motywem przewodnim tych regulacji jest wymaga- nie od zarządców spółek, aby w takim przypadku brali pod uwagę interesy wierzycieli bardziej niż interesy wspólników. W niektórych ustawodawstwach wymóg ten rozszerzony jest również na wspólników sprawujących kontrolę, poprzez mechanizm odpowiedzialności faktycznych zarządców (shadow di- rectors), podporządkowanie pożyczek wspólników już w formalnym postępo- waniu upadłościowym oraz przebicie zasłony korporacyjnej18. W polskim pra- wie upadłościowym konflikt interesów wierzyciela i dłużnika rozwiązywany jest przy pomocy syntezy wartości, jakimi są ochrona praw wierzyciela oraz ochrona przedsiębiorstwa dłużnika, przy czym wyższą wartość reprezentuje ochrona praw wierzycieli, zaś ochrona przedsiębiorstwa dłużnika posiada niż- szą rangę19. Wynika to z art. 2 PrUpad, zgodnie z którym postępowanie upa- dłościowe należy prowadzić tak, aby roszczenia wierzycieli mogły zostać za- spokojone w jak najwyższym stopniu, a jeśli racjonalne względy na to pozwolą – dotychczasowe przedsiębiorstwo dłużnika zostało zachowane. Jednak efek- 16 J. Armour, G. Hertig, H. Kanda, Transactions with creditors, w: R. Kraakman (red.), The 17 F.H. Easterbrook, D.R. Fischel, Limited Liability and the Corporation, University of Chicago Anatomy of Corporate Law, s. 117. Law Review 1985, vol. 52, Nr 89, s. 97. 18 J. Armour, G. Hertig, H. Kanda, Transactions with creditors, s. 120. 19 D. Czajka, Prawo, s. 14. 5 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne tywna ochrona wierzyciela uzależniona jest w istocie od realizacji wartości niż- szej, ponieważ bez ochrony słusznych interesów dłużnika (utrzymanie spółki jako działającego przedsiębiorstwa) możliwość ochrony interesów wierzyciela (zaspokojenie długu) jest ograniczone20. 2. Teoretyczna analiza ochrony wierzycieli w prawie spółek Rozstrzygnięcie konfliktu interesów wierzycieli i wspólników zależy od przyjętej aksjologii. W tym kontekście problematyka teoretycznej analizy ochrony wierzycieli w prawie spółek wskazuje na polaryzację poglądów na te- mat roli prawa spółek w ochronie wierzycieli, która wynika z odmiennych przekonań dotyczących filozofii prawa i myśli politycznej. Zwolennicy teorii kontraktowych podkreślają umowne relacje istniejące pomiędzy różnymi podmiotami zaangażowanymi w sprawy spółki i kontrakt ten ma dla nich najważniejsze znaczenie. Postrzegają oni spółkę jako nic in- nego niż związek prywatnych relacji konsensualnych wyraźnych lub domnie- manych, istniejących pomiędzy osobami zaangażowanymi w spółkę (nexus of contracts)21. Osoby zaangażowane uważane są za racjonalnych ekonomicz- nie aktorów, z których każdy próbuje zmaksymalizować osiągany zysk w celu osiągnięcia korzyści dla siebie. Tam, gdzie umowy nie są pełne, teoria przewi- duje, że prawo spółek wypełni luki, czego przykładem jest ograniczona odpo- wiedzialność jako metoda alokacji ryzyka22. Zdaniem przedstawicieli tej teorii prawo spółek powinno być zbiorem domyślnych reguł (default rules), które stosuje się, o ile strony nie zdecydują się zmienić lub wyłączyć tych reguł; jest to więc doktryna antyregulacyjna. 20 Tamże, gdzie autor dla określenia harmonii celów używa określenia coincidentia opposito- rum, wskazując na przykłady jej występowania w ramach prawa upadłościowego. Granice sanacji wyznaczają potencjał ekonomiczny dłużnika, jego skłonność płatniczą i wartość opcji alternatyw- nej, jaką jest upadłość likwidacyjna, dlatego synchroniczność ochrony praw wierzyciela i dłużnika jest warunkowana owymi okolicznościami ujętymi syntetycznie jako racjonalne względy. Owa ra- cjonalność ekonomiczna znajduje wyraz w zasadzie, że ogłoszenie upadłości z możliwością zawar- cia układu jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy istnieje prawdopodobieństwo, że wierzyciele uzy- skają więcej niż w upadłości likwidacyjnej. 21 Klasyczny przykład literatury zwolenników teorii kontraktowej to F.H. Easterbrook, D.R. Fi- schel, The corporate contract, Colum. L. Rev. 1989, s. 1416–1426. 22 Por. A. Keay, Company Directors’ Responsibilities, s. 295. 6 2. Teoretyczna analiza ochrony wierzycieli... Zwolennicy ekonomicznej analizy prawa (economic analysis of law), nie- zwykle wpływowej doktryny w prawie Stanów Zjednoczonych przez przynaj- mniej 25 lat23, podobnie jak zwolennicy teorii kontraktowej, podkreślają, że podmioty powinny posiadać wolność wyboru, lecz w przeciwieństwie do tych pierwszych koncentrują się oni na siłach rynku (co dotyczy m.in. rynku pra- cowniczego, kapitałowego, produktowego). Prawo ma za zadanie ogranicza- nie kosztów kontraktowych24, w celu poprawy efektywności definiowanej jako stosunek pomiędzy zagregowanymi korzyściami a zagregowanymi kosztami normy prawnej, a tym samym prowadzi do najwyższej korzyści ogólnej25. Efek- tywność regulacji mierzona jest za pomocą dwóch metod: Pareto – optymal- nej, zgodnie z którą „dany wariant jest lepszy od innego, gdy wskutek jego za- stosowania sytuacja choć jednej osoby stanie się lepsza bez pogarszania rów- nocześnie sytuacji innej osoby”26, oraz Kaldora-Hicksa, zgodnie z którą jeśli globalne korzyści z danego rozwiązania są wyższe niż jego koszty, to uznaje się je za efektywne, niejako niezależnie od tego, czy następuje kompensacja „przegrywającego” przez „zwycięzcę”. Profesor R. Posner, czołowy przedstawi- ciel tego nurtu, uważa, że efektywne prawo spółek nie preferuje wolności go- spodarczej nad ochroną interesów wierzycieli, ale raczej pełni rolę mediatora pomiędzy tymi dwoma, w celu minimalizacji kosztów inwestycji27. Zdaniem jednak wielu badaczy uwzględnienie interesów wierzycieli w prawie spółek prowadzi do zmniejszenia całościowej efektywności regulacji (np. członkowie zarządu, którzy ponoszą odpowiedzialność wobec wierzycieli, zaczną kalkulo- wać własną pozycję bardziej niż maksymalizację zysku28). 23 Prof. B. Cheffins ogłosił ekonomiczną analizę prawa najbardziej wpływową szkołą my- śli prawnej w prawie spółek, zob. B. Cheffins, Company Law: theory, structure and Operations, Oxford 1997. 24 W prawie spółek koszty kontraktowe ogranicza struktura organizacyjna spółki, zob. O.E. Williamson, Transaction cost economics: the governance of anti-contractarians, Wa- shington Law Review 1990, Nr 65, s. 1382, cyt. przez A. Keay, Company Directors’ Responsibili- ties, s. 296. 25 Nie jest celem tego rozdziału omawianie znaczenia teorii ekonomicznej analizy prawa w prawie spółek, gdyż literatura na ten temat jest ogromna, ale skupienie się na wkładzie tej teorii w problematykę ochrony wierzycieli spółek kapitałowych. W literaturze polskiej por. m.in. T. Tar- gosz, Nadużycie osobowości prawnej, Kraków 2004, s. 75. 26 Tamże. 27 R. Posner, The rights of affiliated companies, University of Chicago Law Review 1976, Nr 43, s. 509. 28 M. van der Weide, Against fiduciary duties to corporate stakeholders, Delaware Journal of Corporate Law 1997, t. 21, Nr 1 1997, s. 421 dostępny także na: https://papers.ssrn.com/sol3/ papers.cfm?abstract_id=182934. 7 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne Przedstawiciele nauki zwanej progressive scholarship29,zrodzonej również w Stanach Zjednoczonych, często określają się zwolennikami postępowego po- glądu na prawo spółek (progressive view), podnoszą, że prawo spółek nie po- winno być odhumianizowane, ponieważ głównymi aktorami każdej spółki są ludzie30. Przedstawiciele tej szkoły zarzucają, że ekonomiczna analiza prawa jest zbyt skoncentrowana na partykularnym interesie i pomija interes społe- czeństwa, w szczególności spółka stanowi organizację o wymiarze publicznym i konieczne są normy bezwzględnie obowiązujące, aby prawo miało wpływ na to, co robi spółka oraz jej menadżerowie. Spółka nie jest postrzegana jako związek umów, ale „wzajemnych zależności, zaufania i wzajemnych korzy- ści”31. Przedstawiciele tej szkoły bardziej zwracają uwagę na społeczne efekty działalności spółki niż na redukcję kosztów kontraktowych. W poglądach powyższych szkół odnaleźć można rywalizację dwóch warto- ści: efektywności i sprawiedliwości rozdzielczej. Rozstrzyganie tych konfliktów w prawie spółek jest zadaniem trudnym. Przedstawiciele ekonomicznej analizy prawa przymykają oko na to, kto zyskuje, a kto traci, liczy się tylko zagrego- wany totalny wynik (tak jakby wygrywający dzięki uzyskanej nadwyżce mogli dokonać kompensaty przegrywającym). Wynika to zdaniem tych przedstawi- cieli z założenia, że kontrakt jest wystarczającym instrumentem ochrony wie- rzycieli, co oznacza, że wartość świadczenia wzajemnego dłużnika odzwier- ciedla ryzyko ponoszone przez wierzyciela. Akceptując w pełni paradygmat efektywności, nie można jednak zaprojektować systemu, który deprecjonuje inne wartości. Taką wartością jest w szczególności sprawiedliwość. Zdając so- bie sprawę z braku możliwości precyzyjnej definicji tej idei, wskazać należy, że sprawiedliwość zgodnie z aksjologią przyjętą w Konstytucji RP, wyrażającą regułę sprawiedliwości społecznej, polega na rozstrzyganiu konfliktów w spo- sób zapewniający równe traktowanie osób w ramach konkretnej klasy aksjo- logicznej wyłonionej w sposób moralnie i społecznie uzasadniony. „Być spra- wiedliwym to jednakowo traktować istoty równe z pewnego punktu widzenia, tj. mające tę samą cechę charakterystyczną, istotną dla danej klasy (katego- rii) ludzi (np. potrzeby, wyniki pracy, zdolności, zasługi)”32. Z drugiej jednak 29 Określa się ich również komunitarianami, por. D. Millon, Communitarianism in corpo- rate law: foundations and law reform strategies, w: L. Mitchell (red.), Progressive corporate law, Boulder 1995. 30 Do przedstawicieli tej szkoły należą: D. Branson, W. Bratton, L. Johnson, D. Millon, L. Mit- chell; por. przykładowo L. Mitchell (red.), Progressive corporate law. 31 Por. tamże, s. 10. 32 Orz. TK z 9.3.1988 r., U 7/87, OTK 1988, Nr 1, poz. 1. 8 2. Teoretyczna analiza ochrony wierzycieli... strony istotne jest ustalenie cech konstytutywnych dla danej klasy i badanie natężenia występowania cech istotnych z punktu widzenia tegoż rozdziału33. Zdaniem J. Rawlsa, istotą sprawiedliwego systemu prawnego jest urządzenie instytucji w taki sposób, aby działały one z korzyścią dla najmniej uprzywile- jowanych i aby były otwarte dla wszystkich na zasadzie wolności i równości34. Ingerencja prawa gospodarczego jest uzasadniona tylko wówczas, gdy wolność indywidualnych wyborów narusza uzasadnione interesy innych osób35. Sprawiedliwość w myśl przedstawicieli szkoły postępowej (progressive scho- larship) wymaga, aby działania podmiotów kontrolujących spółkę nie powo- dowały bezpośredniego lub pośredniego transferu zasobów dostępnych dla wierzycieli do wspólników czy innych form zwiększania ryzyka braku zaspo- kojenia. Takie zachowania w obliczu niewystarczających na zaspokojenie wie- rzycieli środków spółki noszą znamiona oszustwa, które powinno być oceniane ex post, zaś prawo powinno nakładać jakąś formę rekompensaty takiej niespra- wiedliwości. Spór o reformę regulacji kapitału zakładowego stanowi jednocześnie od- słonę debaty o wyższości normatywnej strategii regulacyjnej (rules) polegającej na jasno sformułowanych nakazach i zakazach nad standardami uczciwości (standards) najczęściej działającymi ex ante, które oceny legalności czynności dokonują przez pryzmat klauzul generalnych działających ex post36. Wyrazem tych pierwszych są bezwzględnie obowiązujące regulacje kapitału zakłado- wego w prawie spółek, te drugie zaś posługują się bardziej ogólnymi cennymi i otwartymi kryteriami (standards), a jako ich przykład podaje się angielską od- powiedzialność zarządu za prowadzenie działalności w sytuacji nieuniknionej niewypłacalności (wrongful trading). W literaturze te techniki regulacyjne są szeroko dyskutowane37, wskazuje się, że reguły wprowadzają wyższy standard obiektywności, są bardziej odporne na manipulacje oraz nadmiernie optymi- stystyczne projekcje zarządu niż otwarte standardy. Ten stosunkowo wyższy poziom pewności, jaką dają reguły, ma swoją cenę, którą jest niższa elastycz- ność regulacji, a tym samym niższa zdolność adaptacyjna do zmian warun- 33 M. Śliwka, Sprawiedliwość społeczna jako klauzula generalna na tle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, Czasopismo Naukowe Kultura i Historia 2010, Nr 18. 34 J. Rawls, O sprawiedliwości, Warszawa 1999, s. 235. 35 D. Czajka, Prawo, s. 23. 36 Por. A. Radwan, Sens i nonsens kapitału zakładowego, s. 58. 37 L. Kaplow, Rules versus Standards: An Economic Analysis, Duke Law Review 1992, Nr 42, s. 557. 9 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne ków społecznych38. Standards są typową techniką regulacji konfliktu interesów graczy korporacyjnych w krajach systemu common law, gdzie prawo pokłada znaczne zaufanie w kontrolujących spółkę, w niewielkim stopniu krępujac ich swobodę, ale nakłada sankcje działające ex post w przypadku nadużycia tego zaufania. Rules natomiast stanowią typową technikę legislacyjną systemu kontynentalnego ustanawiającego mechanizmy ochrony wierzycieli działające ex ante39. Reformę można postrzegać jako próbę położenia większego nacisku na regulacje o charakterze standards, która w triadzie wartości prawa, na które składa się idea bezpieczeństwa, celowości oraz sprawiedliwości, prowadziłaby do wzmocnienie znaczenia bezpieczeństwa oraz sprawiedliwości40. 3. Ochrona kontraktowa wierzycieli spółek Po dokonaniu analizy teoretyczno-aksjologicznych aspektów ochrony wie- rzycieli, zastanowić się należy, czy ochrona ta powinna być zapewniona przez przepisy prawa, czy też wystarczającym regulatorem jest sam rynek i możli- wości kontraktowego zabezpieczenia swojej pozycji przez wierzycieli. Temat ten jest przedmiotem ożywionej dyskusji w literaturze zagranicznej dotyczącej koncepcyjnych modeli ochrony wierzycieli spółek kapitałowych41. Spośród kilku możliwych strategii kontraktowej ochrony wierzyciele mają do dyspozycji uzyskanie zabezpieczenia spłaty wierzytelności, np. poprzez ustanowienie hipoteki, zastawu lub zastawu rejestrowego, poręczenia lub prze- właszczenia na zabezpieczenie umożliwiające uzyskanie preferencyjnych wa- runków spłaty w przypadku niewypłacalności spółki42. Na zabezpieczenie wie- 38 H. Fleisher, Legal Capital: A Navigation System for Corporate Law Scholarship, EBOR 2006, t. 7, Nr 1, s. 29–38. 39 W. Schön, Balance Sheet Tests or Solvency Tests – or Both?, EBOR 2006, t. 7, Nr 1, s. 181−198. Por. A. Radwan, Sens i nonsens kapitału zakładowego, s. 58. 40 O konfliktach (antynomii) tych wartości por. G. Radbruch, Filozofia prawa, tłum. E. Nowak, Warszawa 2009, s. 79; J. Zajadło, Graficzny obraz systemu prawa, EP 2016, Nr 1, s. 5 41 Por. P. Mankowski, Does contract suffice to protect the creditors of a company and their assets?, w: M. Lutter (red.), Legal Capital in Europe, Berlin 2006, s. 394 i n.; W.W. Bratton, Bond Covenants and Creditor Protection, s. 39–87. 42 Por. omówienie najczęściej występujących w obrocie gospodarczym sposobów zabezpie- czenia wierzytelności, takich jak: hipoteka, zastaw, przewłaszczenie na zabezpieczenie, poręczenie i umowa gwarancji umownych, G. Tracz, J. Pisuliński, w: S. Włodyka (red.), Prawo umów handlo- wych, Warszawa 2011, s. 189–190 oraz I. Heropolitańska, Prawne zabezpieczenia zapłaty wierzy- telności, Warszawa 2014. 10 3. Ochrona kontraktowa wierzycieli spółek rzytelności pozwolić sobie mogą jednak przeważnie tylko posiadający siłę negocjacyjną pożyczkodawcy (banki). Przy niewielkich kontraktach koszty ne- gocjowania zabezpieczenia mogą całkowicie pochłonąć marżę (zysk z danej transakcji) uzyskaną przez wierzyciela. Inną strategią jest szukanie poręcze- nia osoby trzeciej za zobowiązanie spółki – najczęściej członka zarządu, z uzy- skaniem którego jednak mali wierzyciele mogą mieć podobny problem jak w przypadku zabezpieczeń ustanawianych przez samego dłużnika. Zobowią- zania umowne mogą polegać również na określeniu katalogu czynności, któ- rych podjęcie przez spółkę jest zabronione lub musi być uzgadniane z wie- rzycielem (najczęściej pożyczkodawcą lub finansującym bankiem), lub pod rygorem naruszenia postanowienia umownego (covenants). Przykładowo spo- tykamy klauzule ograniczające możliwość zmiany profilu biznesu prowadzo- nego przez spółkę, dostarczania przez spółkę określonych informacji wierzy- cielowi; ograniczenia mogą dotyczyć możliwości dysponowania przez spółkę pewnymi aktywami, wypłaty dywidendy oraz zaciągania nowych zobowiązań. Klauzule w umowach kredytowych wzorowanych na standardowych warun- kach umów kredytowych wypracowanych przez brytyjskie Loan Market As- sociation (tzw. kowenantyfinansowe) nakładają na kontrahentów zobowiąza- nia z zakresu: 1) zaciągania dalszych zobowiązań, 2) obciążania składników majątku, 3) dokonywania wypłat na rzecz udziałowców, i dają jednocześnie tym wierzycielom uprawnienia informacyjne oraz kontrolne43. Bardzo popu- larne kowenanty wymierzone przeciwko ryzyku rozwadniania wierzytelności44 to tzw. negative pledgecovenants, polegające na restrykcjach w ustanawianiu nowych zabezpieczeń na majątku spółki, w szczególności zastawów i hipotek, o ile takie zabezpieczenie nie jest ustanowione równocześnie proporcjonalnie na rzecz wierzytelności korzystającej z dobrodziejstwa takiego przepisu. Rze- czywiste bezpieczeństwo instytucji finansowych zapewnia płynność i docho- dowość przedsiębiorstwa spółki, nie zaś posiadania określonych składników majątku spółki. Z tego względu ograniczenia wypłat zawarte w kowenantach oparte są na mechanizmach zachowania przez spółkę zdolności spłaty zobo- wiązań z uzyskiwanych przychodów45. Co więcej, kowenanty przewidują me- 43 Por. A Guide To The Loan Market Association Documentation For Investment-Grade Borrowers, April 2013, https://www.treasurers.org/ACTmedia/ACT_guide_LMA_doc.pdf. 44 Rozwadnianie wierzytelności polega na zaciąganiu kolejnych zobowiązań, które wywierają negatywny wpływ na możliwość spłaty uprzednio zaciągniętych zobowiązań. 45 D.G. Gibson, Surplus, So What? The Model Act Modernized, Business Lawyer 1961, Nr 17, s. 490; W.H. Ralston, The 1980 Amendments to the Financial Provisions of the Model Business 11 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne chanizmy kontroli wykonywania zobowiązań przez wierzyciela, a na spółkę nakładają obowiązki informacyjne. Brak wypełniania tych obowiązków (de- fault) powoduje, że wierzyciel może postawić dług w stan natychmiastowej wymagalności. Zwolennicy zabezpieczeń umownych podnoszą, że ryzyko braku spłaty wierzyciel ma możliwość skalkulować przy zawieraniu umowy, zaś odzwier- ciedleniem tego ryzyka powinno być żądanie udzielenia wyższego oprocen- towania. Założenie o adekwatności zysku wierzyciela do ponoszonego przez niego ryzyka jest jednak mocno wątpliwe z dwóch względów – po pierwsze, nie sposób przewidzieć wystąpienia w przyszłości czynników zwiększających poziom tego ryzyka, po drugie, założenie może sprawdzać się tylko w odnie- sieniu do dużych pożyczkodawców, jednak dla małych koszty oceny ryzyka, wymaganych umiejętności oraz czasu mogłyby przewyższać skalę korzyści od- noszonych z transakcji o niewielkiej wartości46. Jednakże granice kontraktowej ochrony wyznaczane są przez nieprzewi- dywalność przyszłych wydarzeń, które mogą negatywnie wpłynąć na zdolność spółki do spełnienia świadczenia na rzecz wierzyciela, nie jest także możliwe antycypowanie wszystkich możliwych ryzyk i zachowań spółki, takich jak in- westycje w przedsięwzięcia wysokiego ryzyka. Dalszym problemem są koszty zawierania umów oraz sporządzenia niezbędnej dokumentacji. Okoliczności powstawania wierzytelności wynikających z transakcji handlowych dostawy towarów lub usług w praktyce bardzo często powodują, że niepraktyczne by- łoby sporządzanie długiej specyfikacji praw i obowiązków stron. Kolejny pro- blem w stosowaniu postanowień umownych ograniczających spółkę wynika z monitoringu tych zobowiązań przez wierzyciela i ich analizy, co wymaga specjalistycznych umiejętności oraz czasu i środków. Istnieje wiele powodów, dla których samodzielna ochrona wierzycieli, nawet tych znaczących, nie jest adekwatna: praktyka obrotu nie tylko handlo- wego wskazuje, że pośpiech towarzyszący zawieraniu wielu transakcji, w oba- wie przed uprzedzeniem konkurencji lub wymaganiem zabezpieczenia, spo- Corporation Act: A positive Approach to the New York statutory Approach, Albany Law Review 1983, Nr 47, s. 1026. 46 Por. A. Keay, Company Directors’ Responsibilities, s. 323. W badaniach empirycznych przeprowadzonych przez M. Petersena i R. Rajana w 1994 r. dowiedziono, że poziom zysku osią- ganego przez kontrahenta handlowego nie uwzględnia oceny ryzyka, ponieważ pożyczkodawcy dostarczają produkty i usługi według stałego cennika na bazie istniejących praktyk rynkowych, por. M. Petersen, R. Rajan, The benefits of lending relationships: evidence from small business data, Journal of Finance 1994, vol. 49, Nr 3, s. 23. 12 3. Ochrona kontraktowa wierzycieli spółek wodować może utratę klienta, że wierzyciele zaniedbują z braku czasu spraw- dzanie wiarygodności kontrahenta, w końcu zmienność sytuacji rynkowej powoduje, że zabezpieczenie kontraktowe straci adekwatność. Słabość ochrony wierzycieli finansowych przy pomocy postanowień umownych, jak zauważyli M. Kahan i B. Adler, polega na tym, że naruszenie zobowiązań umownych ograniczających pewne swobody dłużnika (covenants) zasadniczo polega na tym, iż daje ono uprawnienie wierzycielowi do wypo- wiedzenia umowy (pożyczki, kredytu) i szukania wcześniejszej spłaty długu. Stwarza to szczególny problem dla wierzycieli, ponieważ w wyniku naruszenia postanowienia umownego w wymagalność postawiona jest najczęściej kwota długu, której natychmiastowej spłaty spółka nie może dokonać, co zmusza ją do ogłoszenia upadłości. Tym samym ochrona przy pomocy postanowień umownych wchodzi w grę, gdy jest już za późno i egzekucja z majątku spółki najczęściej jest nieskuteczna. Dlatego postanowienia umowne muszą być tak skonstruowane i monitorowane, aby uprawnienia dla wierzyciela z nich wyni- kające mogły być dochodzone niezależnie od upadłości spółki47. W takim przy- padku najskuteczniejsze okazuje się sięgnięcie do majątku innych podmiotów niż sama spółka. Przyznanie wierzycielom prawa do dochodzenia zapłaty od osób trzecich oparte może być z teoretycznego punktu widzenia na jednej z dwóch przesłanek: albo 1) osobna trzecia posiada pewien wpływ (kontrolę) na dłużnika, albo 2) osoba trzecia uzyskała pewną korzyść z pokrzywdzeniem wierzycieli48. Takie środki ochrony prawnej mogą przysługiwać wierzycielom przeciwko trzem grupom podmiotów – wspólnikom, członkom zarządu lub innym wie- rzycielom. M. Kahan i B. Adler uważają, że odpowiedzialność wspólników oraz członków zarządu zapewnia wystarczającą ochronę, wzmocnienia wy- maga zaś trzeci element – możliwość umownego rozciągnięcia na osoby trze- cie (zarówno innych wierzycieli, jak i osoby powiązane dokonujące transakcji ze spółką) ochrony kontraktowej49. 47 B. Adler, M. Kahan, Technology of Creditor Protection, University of Pennsylvania Law Review 2013, Nr 161, s. 1780 i n. 48 Por. tamże, s. 1781. 49 Fundamentem tej propozycji sformułowanej przez M. Kahana i B. Adlera jest stworzenie norm prawnych, które umożliwiałyby przyznanie opcjonalnej, uzależnionej od woli stron, roz- szerzonej skuteczności umowy bilateralnej przeciwko podmiotom trzecim (późniejszym wierzy- cielom), przy czym „rozszerzona skuteczność” postanowień ograniczających dłużnika (covenants) zależałaby od woli stron kontraktujących, po drugie rozszerzona skuteczność umowy i w konse- kwencji nałożenie na osobę trzecią zobowiązania byłoby możliwe tylko w przypadku ujawnienia publicznie takiego zastrzeżenia umownego kowenantu, np. w umowie spółki. Taka rozszerzona 13 Rozdział 1. Zagadnienia wstępne 4. Problematyka dywersyfikacji ochrony różnych grup wierzycieli Jak stwierdzono powyżej, ochrona wierzycieli spółek kapitałowych w prze- pisach prawa jest zagadnieniem, którego celowość wprowadzenia należy oce- niać odmiennie w zależności od grupy wierzycieli, do których normy te są adresowane. Wierzyciele spółki stanowią heterogeniczną grupę, wśród której można wyróżnić wierzycieli instytucjonalnych (banki), wierzycieli o słabej po- zycji kontraktowej oraz wierzycieli niedobrowolnych i deliktowych. Wierzyciele o mocnej pozycji kontraktowej (banki i instytucje kredy- towe i finansowe) korzystają z rozbudowanych klauzul umownych, które w praktyce obrotu przyjęły formę standardowych warunków kredytowych opartych na wzorach wypracowanych przez brytyjskie Loan Market Associa- tion. Dla wierzytelności powstających w związku ze stosunkami handlowymi kapitał zakładowy również rzadko stanowi formę adekwatnego zabezpieczenia przed ryzykiem braku wywiązania się przez dłużnika z obowiązku zwrotu (za- płaty). Dostawcy najczęściej weryfikują zdolność płatniczą swoich kontrahen- tów poprzez wywiad branżowy, rozwiniętą sieć kontaktów, na podstawie któ- rej pozyskują informacje niezbędne do oceny wiarygodności kredytowej od- biorców. Oczywiście lokalna czy nawet branżowa znajomość rynku może nie wystarczać w stosunkach handlowych świadczonych na zasadzie incydental- skuteczność postanowienia umownego, zakazująca spółce np. obciążania pewnego majątku spółki, powodować będzie nie tylko naruszenie tej umowy, ale również jej bezskuteczność i brak możli- wości egzekucji przez podmiot trzeci takiego uprawnienia w stosunku do spółki. Propozycja ta wydaje się trudna do zaakceptowania, naruszałaby ona podstawowe zasady prawa prywatnego, przyznając wierzytelnościom prywatnym status rozszerzonej skuteczności. Nie wiadomo, gdzie takie zobowiązania miałyby być ujawniane i rejestrowane (w rejestrze przedsiębiorców, czy nale- żałoby utworzyć nowy rejestr zobowiązań z umów kredytowych), w końcu jawne zobowiązania mogłyby kolidować z ustanowionymi zabezpieczeniami rzeczowymi, takimi jak hipoteka czy za- staw rejestrowy. Należy również zwrócić uwagę na fakt, że instrument ten służyłby w zasadzie wyłącznie instytucjom finansowym w celu wzmocnienia ich ochrony, pogarszając sytuację wie- rzycieli nieinstytucjonalnych, w tym krótkoterminowych i wierzytelności powstających w obrocie handlowym. W odniesieniu do tych słabych wierzycieli (non-adjusting) autorzy koncepcji wątpią jednak w potrzebę zabezpieczenia ich praw, twierdząc, że nawet mali wierzyciele mogą posiadać informacje w związku z działalnością w określonej branży. Propozycja nadania zobowiązaniom z umów kredytowych rozszerzonej skuteczności potwierdza, że w prawie amerykańskim istnieje niedostatek regulacji dotyczących możliwości dochodzenia zapłaty od osób trzecich (wspólników lub członków zarządu) w przypadku niewypłacalności spółki. B. Adler, M. Kahan, Technology, s. 1780 i n. 14 4. Problematyka dywersyfikacji ochrony różnych... nej. Trudno np., żeby wykonawca strony internetowej mógł w oparciu o kon- takty w branży zweryfikować wiarygodność odbiorcy zajmującego się handlem detalicznym. Niemniej dla dostawców znaczenie ma przede wszystkim zacho- wanie płynności finansowej. Często stosowaną formą zabezpieczenia intere- sów wierzycieli w stosunkach handlowych jest zastrzeżenie własności rzeczy sprzedanej do momentu uiszczenia zapłaty. Inaczej kształtuje się pozycja wierzycieli przymusowych, np. poszkodo- wanych przez spółkę, którzy nie posiadają wpływu na powstanie roszczenia ani na jego wysokość i wybór kontrahenta. Brak wymogu, aby kapitał zakładowy pozostawał w adekwatnym związku do wielkości i skali działalności spółki, powoduje, że kapitał zakładowy nie oferuje żadnego mechanizmu ochrony specyficznego dla wierzycieli korporacyjnych. Wierzyciel poszkodowany przez spółkę i wierzyciel poszkodowany przez osobę fizyczną posiadają podobne środki ochrony swoich praw wynikające z przepisów. W angloamerykańskiej literaturze przyjęło się używać pojęcia non-adju- sting creditors dla tych wierzycieli, którzy nie mają możliwości dostosowania swojej ekspozycji na ryzyko braku spełnienia świadczenia przez spółkę bę- dącą dłużnikiem. Najczęściej wymienianym przykładem są wierzyciele delik- towi, których roszczenia do spółki powstają na skutek czynu niedozwolonego, np. odpowiedzialność za produkt niebezpieczny, szkody środowiskowe czy delikty prawa cywilnego. Postuluje się objęciem tą kategorią również wierzy- cieli nieposiadających wystarczającej siły negocjacyjnej oraz pracowników50. Ponieważ wierzyciele przymusowi nie posiadają żadnych kontraktowych me- chanizmów ochrony swojej pozycji ani żadnych zabezpieczeń, może to wpły- wać zachęcająco na oportunistyczne zachowania wspólników. Zatem wierzy- ciele o przymusowej pozycji wymagają specjalnych środków ochrony, które polegać mogą na: 1) przyznaniu wierzycielom uprzywilejowanej pozycji w po- stępowaniu upadłościowym51, 2) nałożeniu na wspólników odpowiedzialności osobistej52, 3) przymusowym ubezpieczeniu dłużników od upadłości, podob- nie jak np. w odniesieniu do szkód związanych z ruchem pojazdu ubezpieczeni mają być posiadacze pojazdów. Charakterystyczne jest to, że roszczenia wie- rzycieli przymusowych dają się wyodrębnić w oparciu o źródło ich powstania 50 M. Petersen, R. Rajan, Trade Credit: theories and Evidence, Review of Financial Studies 51 D. Leebron, Limited Liability, Tort Victims and Creditors, Colum. L. Rev. 1991, Nr 91, 1997, vol. 10, Nr 661, s. 678. s. 1602. 52 H. Hansmann, R. Kraakman, Toward Unlimited Shareholders Liability for Corporate Torts, Yale L.J. 1991, Nr 100, s. 1879. 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Reforma regulacji prawnej kapitału zakładowego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Problematyka ochrony wierzycieli
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: