Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00744 010416 16981557 na godz. na dobę w sumie
Reformacja. Krótkie Wprowadzenie 19 - ebook/pdf
Reformacja. Krótkie Wprowadzenie 19 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 174
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-404-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość >> historia powszechna
Porównaj ceny (książka, ebook (-21%), audiobook).

> KRÓTKIE WPROWADZENIE

- książki, które zmieniają sposób myślenia!

 

Reformacja to przystępne omówienie procesu, który stworzył nowoczesną Europę. Czym była Reformacja? Siłą postępu i wolności czy przyczyną konfliktów i podziałów? Pierwszorzędnym przykładem zdolności religii do inspirowania zmian społecznych czy może ostrzegawczą opowieścią o fanatyzmie i nietolerancji w imię wiary?

 

*

 

Interdyscyplinarna seria KRÓTKIE WPROWADZENIE piórem uznanych ekspertów skupionych wokół Uniwersytetu Oksfordzkiego przybliża aktualną wiedzę na temat współczesnego świata i pomaga go zrozumieć. W atrakcyjny sposób prezentuje najważniejsze zagadnienia XXI w. – od kultury, religii, historii przez nauki przyrodnicze po technikę. To publikacje popularnonaukowe, które w formule przystępnej, dalekiej od akademickiego wykładu, prezentują wybrane kwestie.

Książki idealne zarówno jako wprowadzenie do nowych tematów, jak i uzupełnienie wiedzy o tym, co nas pasjonuje. Najnowsze fakty, analizy ekspertów, błyskotliwe interpretacje.

Opiekę merytoryczną nad polską edycją serii sprawują naukowcy z Uniwersytetu Łódzkiego: prof. Krystyna Kujawińska Courtney, prof. Ewa Gajewska, prof. Aneta Pawłowska, prof. Jerzy Gajdka, prof. Piotr Stalmaszczyk.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Tytuł oryginału: The Reformation: A Very Short Introduction Rada Naukowa serii Krótkie Wprowadzenie Jerzy Gajdka, Ewa Gajewska, Krystyna Kujawińska Courtney Aneta Pawłowska, Piotr Stalmaszczyk Redaktorzy inicjujący serii Krótkie Wprowadzenie Urszula Dzieciątkowska, Agnieszka Kałowska Tłumaczenie Jarosław Płuciennik (Wprowadzenie, rozdziały 1–2) Maciej Potz (rozdziały 3–7, Kalendarium) Redakcja naukowa Jerzy Sojka Redaktor Wydawnictwa UŁ Katarzyna Gorzkowska Skład i łamanie Munda – Maciej Torz Projekt typograficzny serii Tomasz Przybył Projekt okładki Katarzyna Turkowska The Reformation: A Very Short Introduction was originally published in English in 2009. This translation is published by arrangement with Oxford University Press. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego is solely responsible for this translation from the original work and Oxford University Press shall have no liability for any errors, omissions or inaccuracies or ambiguities in such translation or for any losses caused by reliance thereon © Copyright by Peter Marshall 2009 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 © Copyright for Polish translation by Jarosław Płuciennik and Maciej Potz, Łódź 2019 Publikacja sfinansowana ze środków Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07579.16.0.M Ark. wyd. 7,1; ark. druk. 10,875 Paperback ISBN Oxford University Press: 978-0-19-923131-7 ISBN 978-83-8142-403-5 e-ISBN 978-83-8142-404-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Pamięci Trevora Johnsona (1961–2007) Spis treści Spis ilustracji Wprowadzenie 1. Reformacje 2. Zbawienie 3. Polityka 4. Społeczeństwo 5. Kultura 6. Inni 7. Dziedzictwo Kalendarium Lektury polecane Indeks 9 11 21 55 75 91 109 127 147 155 161 165 Spis ilustracji 1. Portret Marcina Lutra z 1520 roku Lucasa Cranacha The Metropolitan Museum of Art, New York, dar Felixa M. War- burga, 1920 (20.64.21), © The Metropolitan Museum of Art 2. Portret Kalwina w wieku 53 lat, 1562 © Roger-Viollet/TopFoto.co.uk 3. Rycina przedstawiająca sobór w Trydencie, XVI wiek Kolekcja prywatna, © The Bridgeman Art Library 4. Alegoria uchylenia edyktu nantejskiego, 1686 The Huguenot Society 5. Początek Ewangelii św. Jana z Biblii Williama Tyndale’a z 1526 roku © The British Library/HIP/TopFoto.co.uk 6. Obraz Msza św. Grzegorza Adriena Yenbrandta z 1532 roku © The J. Paul Getty Museum, Los Angeles 7. Angielski drzeworyt z lat 70. XVI wieku pokazujący prote- stantów, kobiety i mężczyzn, zebranych wokół komunijnego stołu © The Bodleian Library, University of Oxford (Tanner 285, fol. 4iv) 8. Seria drzeworytów Albrechta Dürera na temat Apokalipsy 9. Mapa pokazująca podziały wyznaniowe w Europie ok. 1600 roku © Euan Cameron, The European Reformation (OUP, 1990), za zgodą Oxford University Press 24 38 47 53 63 69 70 72 83 10. François Brunel, Marsz francuskiej Ligi Katolickiej, 1590 © Musée des Beaux-Arts, Valenciennes, France/Lauros/Giraudon/ The Bridgeman Art Library 11. Anthonius Claessins, Rodzina modląca się przed posiłkiem, ok. 1585 Shakespeare Birthplace Trust 12. Egbert van Heemskerk, rycina przedstawiająca kobietę wygłaszającą nauki podczas spotkania angielskich kwa- krów, XVII wiek © 2004 Fotomas/TopFoto.co.uk 13. Hans Sebald Beham, Taniec nosów, 1520 14. Franciszkanie palą pogańskie „bałwany” w XVI-wiecznym Ashmolean Museum, University of Oxford Meksyku Za zgodą Glasgow University Library, Special Collections Department 15. Wnętrze XVI-wiecznego kościoła Najświętszego Imienia Jezus w Rzymie © Fondo Edifici di Culto, Min. dell’Interno. Photo: © Scala, Florence 16. Rembrandt, Uczta Baltazara, ok. 1636–1638 © The National Gallery, London/2006 TopFoto.co.uk 17. Drzeworyt z Księgi męczenników Foxe’a przedstawiający siedmioro protestantów spalonych na stosie w Smithfield w 1556 roku The Bodleian Library, University of Oxford (Douce F. subt 2. p. 1451) 18. Włoski (1551–1610) w stroju jezuita Matteo Ricci chińskiego mandaryna © The Granger Collection/TopFoto.co.uk 19. Drzeworyt przedstawiający diabelski chrzest, z Compen- dium maleficarum (1626) Francesca Marii Guazzo © Art Media/HIP/TopFoto.co.uk 90 100 103 105 115 117 120 129 142 144 Wprowadzenie Reformacja stworzyła nowoczesną Europę i pozostawiła nie- usuwalny ślad na historii świata. Jednak czym była Reformacja i czy była ona siłą postępu, wolności, nowoczesności, czy też może konfliktów, podziałów i represji? Czy stanowi ona pierw- szorzędny przykład zdolności religii do inspirowania nieego- istycznego idealizmu i zbawiennej zmiany społecznej, czy może jest ostrzegawczą opowieścią o fanatyzmie i nietolerancji w imię wiary? Czy w ogóle tak naprawdę dotyczyła ona religii, czy może powinniśmy widzieć ją jako historyczny przykład par excellence motywacji duchowych, które wywoływane były cynicznie, aby legitymizować ekonomiczne i polityczne zmiany? Uczeni znali kiedyś odpowiedzi na te pytania, chociaż były one różne. Reformacja stała się przyczyną podziałów zarówno wśród historyków, jak i wśród ludzi, którzy ją przeżyli. Tak było, ponieważ od zawsze wydawała się momentem fundamentalnym, w którym powstają kwestie pochodzenia i ojcostwa, sporne spra- wy kulturalne i polityczne związane z tym, kim jesteśmy i skąd przychodzimy. Miliony protestantów na całym świecie ciągle spoglądają na wydarzenia XVI stulecia jako na inspirację, począ- tek ich osobistej historii. To jest historia duchowego wyzwolenia, historia ludzi zrzucających kajdany teologicznego i moralnego niewolnictwa. Ruch społeczny zainicjowany przez zbuntowane- go niemieckiego braciszka zakonnego Marcina Lutra zakończył zepsute i opresyjne rządy kleru instytucjonalnego Kościoła, Ko- ścioła utrzymującego swoją władzę przez narzucanie przesądów i psychologicznie obciążających przekonań na karki zwykłych Wprowadzenie 11 (świeckich) wyznawców. To był także powrót do czystych źródeł chrześcijaństwa po stuleciach, w których jego strumień był za- nieczyszczany przez brudy tradycji tworzonych przez człowieka. Biblii, Słowu Bożemu, przywrócono właściwe miejsce jako re- gule i sędziemu chrześcijańskiego życia. W przekładach Pisma Świętego na języki lokalne świeccy czytelnicy spotykali osobę Jezusa Chrystusa z  pominięciem klerykalnych pośredników, którzy jak sekretarze w biurach bronili bezpośredniego kontaktu z szefem średniowiecznym interesantom. Istnieje też podobna wersja tej historii, pozwalająca świec- kim liberałom twierdzić, że Reformacja jest częścią również ich dziedzictwa. Protest Lutra był pierwszym uderzeniem w auto- rytaryzm na wielu obszarach życia społecznego i intelektual- nego, uderzeniem młota w ten rodzaj religii, która „mówi ci, co myśleć”. Nowoczesny indywidualizm ma swoje początki w  nieograniczonym czytaniu Biblii, do którego Reformacja zachęcała; nowoczesny kapitalizm – w pracowitości i inicjaty- wie protestanckich kupców; zaś nowoczesna nauka miała swój początek w odrzuceniu kultu starożytnych autorytetów. Nowe i potencjalnie liberalizujące formy politycznej organizacji wy- łoniły się z rewolty przeciwko Rzymowi. Często dziennikar- skie autorytety utwierdzają nas w  przekonaniu, iż „problem” ze współczesnym islamem polega na tym, że nie może on wy- tworzyć Oświecenia, bo wcześniej nigdy nie miał Reformacji. Współcześnie mniej modne, choć czasami ciągle utrzymywane, są poglądy marksistowskie, że Reformacja to przykład „wcze- snej rewolucji burżuazyjnej” mającej na celu odrzucenie feudal- nej arystokracji – będącej żywotnym historycznym warunkiem późniejszej rewolucji proletariackiej. Istnieją także alternatywne wersje tej historii. Papieska bulla z 1520 roku potępiająca Lutra przyrównała go do dzika tratu- jącego winnicę Pana i właśnie za takiego wielu katolików przez stulecia uznawało samego Lutra oraz ruch przez niego zapocząt- kowany. Wiktoriański poeta jezuicki, Gerard Manley Hopkins, powtarzał papieskie potępienie w  swoim arcydziele Zatonięcie „Deutschland”, w którym Luter ukazany jest jako „bestia jałowe- 12 Reformacja go lasu”1. Kiedykolwiek Reformacja triumfowała, jednocześnie bezwzględnie niszczyła bezcenne artystyczne i kulturalne dzie- dzictwo. Rujnowała również drogie ludziom struktury wspólno- towe. Jednostka – nie podtrzymywania już przez wspólnotowy, wzajemnie powiązany świat gildii, bractw i kolektywnych rytu- ałów – teraz stanęła samotna jako członek Kościoła oraz pod- władny państwa. Mamy też świeckie warianty tej opowieści. Czyż protestancki nacisk na zwykłą, nagą prawdę Pisma Święte- go i na literalne znaczenie jego tekstu nie był kamieniem węgiel- nym nowoczesnego fundamentalizmu i  antyliberalizmu? Nie- które nowoczesne feministki – stanąwszy w nieświętym sojuszu z przepełnionymi żalem katolikami – uważają Reformację za złą nowinę dla kobiet, ponieważ wzmacnia patriarchalny autory- tet w domu oraz odcina ścieżki kariery w żeńskich klasztorach. Tymczasem nowocześni chrześcijańscy ekumeniści sugerują, że cała sprawa mogła być niefortunnym błędem i że Luter oraz jego oponenci mówili podczas zaciekłych debat na temat zbawienia w istocie to samo. To wszystko mity, co oczywiście nie znaczy, że są one zu- pełnie nieprawdziwe. Mity nie są kłamstwami, tylko symbo- licznymi, silnymi artykulacjami odczuwanych rzeczywistości. Prawdopodobnie bezpieczniej będzie wierzyć, że wszystkie mity o Reformacji są prawdziwe, aniżeli że żadne z nich takie nie są. Cel stworzenia całkowicie odmitologizowanego opisu Reforma- cji może być nieosiągalny czy nawet niepożądany. Pomimo to nasza książeczka – opierając się na najlepszych, choć nie zawsze bezstronnych, nowoczesnych badaniach – będzie próbowała wy- jaśnić, jakiego rodzaju zjawiskiem była Reformacja, aby ocenić jej wpływ na religijne, polityczne, społeczne i kulturalne dziedzi- ny życia oraz charakter jej dziedzictwa dla nowoczesnego świata. Przede wszystkim zacznijmy od całkiem podstawowego py- tania: czy „Reformacja” faktycznie miała miejsce? To wyraże- nie, które pojawiło się bardzo późno, już po wydarzeniach, które 1 Cyt. za: G.M. Hopkins, Zatonięcie „Deutschland”, tłum. J.A. Ihnatowicz, [w:] Po- eci języka angielskiego, t. 3, wybór i oprac. H. Krzeczkowski, J.S. Sito, J. Żuławski, Warszawa 1974, s. 17 [wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczy]. Wprowadzenie 13 miało opisywać, zaś wcześniej nie było przez nikogo używane we współcześnie określonym znaczeniu. Nawoływanie do „re- formy” w ramach chrześcijaństwa jest prawdopodobnie tak sta- re, jak sama ta religia i w każdym wieku podejmowane są takie gorliwe próby. Historycy zidentyfikowali „reformację X wieku” w ramach angielskiego Kościoła, związaną z odnową monasty- cyzmu benedyktyńskiego, jak również „XII-wieczną reformację” kierowaną przez papiestwo, która zakończyła się sukcesem – kle- rowi w całym chrześcijańskim świecie zachodnim narzucono ce- libat. „Wielka schizma zachodnia” w późnym wieku XIV wy- tworzyła dwóch (a w pewnym momencie nawet trzech) rywali do papieskiego tronu, spowodowała także intensywne pragnie- nie reformatio w następnym stuleciu. Reformacja w XV wieku miała zarówno oficjalną, jak i  nieformalną twarz. Kościelni przywódcy poszukiwali sposobu zakończenia kryzysu przy- wództwa i przeciwdziałania skandalowi braku jedności poprzez uporządkowanie rządów w Kościele przez sobory powszechne. Takie czcigodne ciała spotkały się w Pizie (1409), Konstancji (1414–1418), w Pawii i Sienie (1423–1424), w Bazylei i innych miejscach (1431–1449). Takie „koncyliarne” podejście do reform wygasło, kiedy papiestwo było znów na tyle silne, aby narzucić swój autorytet. Tymczasem jednak znacznie bardziej dalekosięż- ne ruchy reformy pojawiły się na scenie. W Anglii teolog John Wycliffe (zm. 1384) sformułował zdumiewająco radykalną kry- tykę Kościoła jego czasów, zastępując nadrzędnym autorytetem Pisma Świętego autorytet papieski i argumentując, że kler nie powinien mieć świeckiej władzy. Naśladowcy Wycliffe’a zosta- li wyparci z uniwersytetów, jednak zdołali położyć fundamenty dla podziemnego ruchu heretyckiego (lollardów) w całym kraju. Na drugim krańcu Europy, w Królestwie Czech, inny radykalny ksiądz Jan Hus zainicjował narodową rewoltę przeciwko obcym panom i rzymskiej jurysdykcji. Husyci domagali się także, aby świeccy wyznawcy mogli otrzymywać zarówno wino, jak i chleb w trakcie komunii podczas mszy. Cele i priorytety reformator- skich ruchów nie zawsze pasowały do siebie – Husa spalono jako heretyka na soborze w Konstancji – jednak wspólnie zadają kłam 14 Reformacja wszelkim sugestiom, jakoby odrętwienie i samozadowolenie sta- nowiły znamię europejskiego życia religijnego w stuleciu przed Marcinem Lutrem. W świetle tak wielu wcześniejszych prób re- formacji, dlaczego właśnie ta kojarzona z Lutrem zasługuje na pisanie wielką literą? Istnieją mocne argumenty, żeby twierdzić, że jednak nie za- sługuje. Starsze podręczniki Reformacji zazwyczaj zaczynały swoją opowieść od protestu Lutra w 1517 roku i rozciągały ją niewiele dalej niż dekadę po jego śmierci w 1546 roku. Ta Re- formacja wydawała się fundamentalnie niemieckim zdarzeniem (chociaż powstały przecież ważne echa poza główną sceną, jak na przykład w Anglii) i posiadała czystą i jasną strukturę narra- cyjną: przyczyny oraz następstwa zerwania Lutra z Kościołem rzymskim i w konsekwencji ustanowienie, nawet wbrew woli ka- tolickiego niemieckiego cesarza, państwowych Kościołów pro- testanckich. Ta Reformacja była protestancka, była polityczna oraz – jeśli zważyć na pozostający w nieładzie przedreformacyjny Kościół katolicki – przewidywalna. Ani chronologia, ani geografia tej Reformacji nie wydaje się już przekonująca. Zaś przekonanie, że była „nieunikniona” jawi się przynajmniej jako dyskusyjne w świetle nowych badań pod- kreślających elastyczność i duchowy wigor późnośredniowiecz- nego katolicyzmu. Najistotniejsze jest jednak to, że powszech- nie akceptuje się twierdzenie, iż to, co kiedyś wydawało się alfą i omegą XVI-wiecznej Reformacji – ruch luterański w Niem- czech – było jedynie częścią znacznie większej całości. Refor- macja ustępuje miejsca wielości Reformacji, złożonym teologicz- nym i politycznym ruchom z ich własnymi celami i zamiarami. Było wiele różnych narodowych, regionalnych oraz lokalnych reformacji, nie wszystkie były luterańskie i nie wszystkie zakoń- czyły się sukcesem. Tropem luteranizmu podążała inna ambitna, konkurencyjna marka protestanckiego chrześcijaństwa, często w teologicznym skrócie nazywana „kalwinizmem”, choć lepszym określeniem jest „reformowany” protestantyzm. Czasami okre- śla się to zjawisko jako „drugą Reformację”, choć wiele miejsc w Europie doświadczyło jej jako pierwszej alternatywy dla starej Wprowadzenie 15 wiary katolicyzmu. Nie wszyscy religijni eksperymentatorzy tego wieku podążali w ślady przywództwa Lutra, Kalwina czy innych „apodyktycznych” reformatorów, nauczających z pozycji autorytetu i pozostających w sojuszu z władzą świecką. Istnia- ła również nieporównywalna z tymi ruchami reformacyjnymi, oddolna „Reformacja radykalna”, przeprowadzana przez grupy i jednostki, które wyobrażały sobie kompletnie nowy porządek społeczny i które odważyły się przemyśleć pewne podstawowe przesłanki chrześcijaństwa, ciągle przez apodyktycznych refor- matorów przyjmowane jako oczywistość. Jedna z  najważniej- szych reformacji miała miejsce wewnątrz, a nie poza Kościołem katolickim czy też Kościołem rzymskokatolickim – jak możemy już go nazywać po tym, kiedy pojawili się poważni jego rywa- le. Od dawna już uznawano, że Rzym zgromadził ponownie siły oraz przeorganizował swoje struktury w  obliczu wyzwań Lutra i  Kalwina. Według formuły spopularyzowanej przez protestan ckich historyków niemieckich XIX wieku nazwano to „Kontr reformacją” – zasadniczo negatywnym i reaktywnym zjawiskiem. Wcześniejsze historie Reformacji (jak również za- skakująco duża liczba współczesnych) albo unikają takiego spoj- rzenia znad Tybru, albo próbują zepchnąć go jako dodatkowy rozdział na sam koniec tomu. Jednak to, co coraz częściej znane będzie jako „katolicka Reformacja” albo „katolicka odnowa”, sta- nowi coś znacznie większego niż tylko przegrupowanie sił w ob- liczu wroga. Nowe duchowe i reformatorskie energie w ramach katolicyzmu wyprzedzały rewoltę protestancką; niektóre zostały przez nią wykorzystane, inne nie. Katolicka reforma naturalnie kształtowana była w zachodzącej właśnie konfrontacji z prote- stantyzmem, dokładnie tak, jak protestantyzm dookreślał siebie w przebiegu swojej historii w relacji do „katolickiego” albo „pa- pistowskiego” innego. Mało sensowne jest, aby rozważać kato- lickie i protestanckie Reformacje, oddzielając je od siebie, dlate- go ich kontrastujące i czasami zbliżające się do siebie trajektorie omawiane są w tej książce jedne obok drugich. Doktrynalne nauczanie protestanckich i  katolickich refor- matorów było sobie wzajemnie wrogie i okładało przeciwnika 16 Reformacja potępieniem. Jednak ich szersze cele i aspiracje mogły czasem wydawać się nadzwyczaj podobne. Obie strony miały nadzieję stworzyć bardziej uduchowiony Kościół i bardziej pobożne, zdy- scyplinowane oraz uporządkowane społeczeństwo. Obie strony stały w obliczu podobnych przeszkód: ignorancji, apatii, a także oczywistej przekory lokalnych społeczności, które nie widziały powodów dla zmiany sposobu życia na żądanie szlachetnych idealistów. Być może najbardziej znacząca zmiana w badaniach nad Reformacją ostatnich kilku dekad to zdanie sobie sprawy z tego, że ten przedmiot obejmuje więcej, aniżeli tylko zmiany w teologii czy konsolidację nowych struktur kościelnych. Albo, żeby ująć to w inny sposób: historia Kościoła jest zbyt ważna, aby pozostawić ją w rękach kościelnych historyków. Ciągle roz- szerzająca swój zakres „społeczna historia” Reformacji zmaga się teraz z zagadnieniami zarówno przyczyn, jak i konsekwencji w relacji do doświadczeń i oczekiwań zwykłego ludu. Pytając, dlaczego świeccy ludzie gromadzili się wokół Reformacji, po- rzucając tradycyjne i odziedziczone wierzenia, otwieramy klu- czowe historyczne okno z widokiem na ich najgłębsze priorytety i troski. Jak można było się spodziewać, badacze stwierdzili, że owe troski nie były takie same, jak u wykształconych reformato- rów. Reprezentant zwykłego ludu w Niemczech w latach 1520 i  późniejszych wybierał oraz adaptował te aspekty programu reformowania, które przemawiały do jego potrzeb. Pokazywał w tym procesie zdolność „do bycia podmiotem działania”, któ- rą dawniejsza tradycja badawcza nie zawsze była gotowa uznać. Reformacje miały wpływ na wieczne przeznaczenie każdego: zasady dostawania się do nieba były weryfikowane, dopracowy- wane albo wzmocnione, zaś od ludzi oczekiwano, aby wiedzieli, jakie one są. Jednak zasady te miały też wielkie znaczenie nie- mal w każdym aspekcie doczesnej egzystencji – od politycznych struktur, w których ludzie żyli, aż do małych rytuałów codzien- nego życia. Przekształcił się artystyczny i kulturalny krajobraz Europy, jak również intymne środowisko małżeństwa, rodziny czy relacji między płciami. Jednym z rezultatów tej poszerzającej się wizji wpływu Reformacji jest stwierdzenie, że szybki prze- Wprowadzenie 17 skok od kwestii odpustów z roku 1517 do zamknięcia soboru w Trydencie w 1563 roku nie jest szczególnie adekwatną ramą, aby zrozumieć to zjawisko. Siły uruchomione przez Reformację działały przez następne dekady, a nawet stulecia. Żadne dwie historyczne Reformacje nie będą dokładnie tej samej długości, ale z mojego punktu widzenia około 1700 roku jest odpowiedni moment, w którym należy się zatrzymać i dokonać bilansu. Ta długa Reformacja jest z konieczności rozległa. Kamień wpadł w wodę w Niemczech Lutra, ale wywołane przez to fale były odczuwane znacznie szerzej i w odległych rejonach. Jednak Reformacja nie była całkiem wszechobecna w świecie chrześci- jańskim. Pół tysiąca lat wcześniej chrześcijańska Europa pękła wzdłuż linii podziału na wschodnią i zachodnią połowę stare- go rzymskiego imperium. Zachodnie, „łacińskie” albo kato- lickie chrześcijaństwo uznawało autorytet papieża; wschodnie albo „prawosławne” Kościoły oczekiwały na przywództwo od różnych patriarchów, z których najznamienitszy osadzony był w Konstantynopolu, mieście, które od 1453 roku znalazło się pod rządami muzułmańskich Turków. Reformacja była epizodem w ramach łacińskiego chrześcijaństwa, prawosławie było obecne jako sąsiad oraz jako przygodny przedmiot konfliktu i konwersji raczej aniżeli jako pełny uczestnik wydarzeń. Pomimo to Re- formacja nie była jednak tylko wąskim zachodnioeuropejskim wydarzeniem. Od czasu opadnięcia żelaznej kurtyny i otworze- nia archiwów krajów dawnego bloku wschodniego rozległość religijnego fermentu na Węgrzech, w Czechach, w państwach bałtyckich i w Polsce stała się jaśniejsza. To nie było wcale takie pewne w XVI wieku, że na przykład Polska skończy jako bastion katolicyzmu. I niemal dokładnie w tym samym czasie, w którym katolicka Reformacja organizowała się w  Polsce, fundamenty dla innego XXI-wiecznego bastionu rzymskiego katolicyzmu zostały założone na Filipinach. Dwa stulecia fermentu refor- macyjnego w Europie były świadkiem pierwszej znaczącej euro- pejskiej ekspansji poza Europę. Ten związek był częściowo for- tunny, częściowo nie. Odkrycie Nowego Świata w Amerykach oraz zintensyfikowanie europejskich kontaktów ze starożytnymi 18 Reformacja cywilizacjami Azji kreowały niewyobrażalne sposobności dla ewangelizacji. W tym samym momencie, kiedy jego jedność pę- kała w europejskim centrum, chrześcijaństwo miało możliwość stać się prawdziwie światową religią po raz pierwszy w swojej hi- storii. Konflikt w Europie napędzał ten proces i w swoim czasie europejskie religijne podziały eksportowano globalnie, z głębo- kimi konsekwencjami dla nowoczesnego świata. Wszystko to służy argumentowaniu – zupełnie inaczej niż czasami naucza się w szkołach i na uniwersytetach – że Refor- macja była czymś znacznie więcej aniżeli wydarzeniem w „re- ligijnej” historii. Jednak to wcale nie znaczy, że powinna ona stać się ćwiczeniem w historycznym porządkowaniu swoich po- wozów i koni. Tradycyjni historycy Kościoła podkreślają pry- marność idei, realną siłę transformacji wywoływaną przez nowe teologie i nowe poglądy na świat. Odwrotnie marksiści, jak rów- nież wyznawcy modnych socjologicznych i literackich teorii, in- stynktownie chcą „dekonstruować”, aby rozróżnić „realne”, poli- tyczne, klasowe albo ekonomiczne motywacje ukryte za obroną religijnych zasad oraz form rytualnego działania. Prawdą jest, że jakiekolwiek podejście, które wychodzi od sztywnego – i funda- mentalnie nowoczesnego – rozdziału między tym, co religijne i tym, co świeckie, będzie miało małe szanse zaprowadzenia nas do celu. Dla większości ludzi w XVI i w XVII stuleciu codzienne życie było mocno zsakralizowane, zaś religia była całościowo ze- świeczczona – dlatego jest niezwykle trudne, jeśli nie niemożli- we, zdjąć z „religii” ciężar odrębnych wyobrażeń „społecznych”, „politycznych” oraz „ekonomicznych” zachowań i  motywacji. W istocie to właśnie interakcja między tymi kategoriami jest czynnikiem sprawiającym, że Reformacja jest kluczowym mo- mentem transformacji w historii. Ale wracając do poprzedniego nurtu rozważań: jeśli „Re- formacja” była wielością powiązanych reformacji oraz sumą po- litycznych, społecznych i religijnych interakcji w Europie oraz szerszym świecie w ciągu dwóch stuleci, to czy pojęcie „Refor- macji” jeszcze wytrzymuje próbę czasu? Czy ta nazwa nie stała się po prostu wszystko obejmującym terminem dla określonej Wprowadzenie 19 epoki historycznej, alternatywą dla jeszcze mętniejszego histo- rycznego konceptu „wczesnonowożytny”? Książka ta opowiada się za użytecznością tego terminu z prostego, ale zasadnicze- go powodu. „Reformacja” oznacza zarówno okres, jak i  pro- ces, w ramach którego w samym sercu Europy zarysowała się główna zasada tworzenia tożsamości poprzez podział i konflikt. W czasie trwania tej epoki wyznaczniki religijnej odmienności rozpowszechniły się na niezliczone aspekty życia. Na razie je- den przykład, choć naprawdę ważny, powinien wystarczyć jako argument za tym. W 1582 roku papież Grzegorz XIII, opierając się na najnowszych naukowych odkryciach, zadekretował re- formę kalendarza juliańskiego, który uczynił ten rok nieco za długim. Katolicka Europa szybko zaadaptowała kalendarz gre- goriański, ale państwa protestanckie pozostawały głęboko po- dejrzliwe i większość z nich porzuciła juliańską rachubę czasu ok. 1700 roku, zaś Wielka Brytania i Szwecja utrzymały ją aż do 1750 roku. Reformacja upolityczniła czas jako taki.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Reformacja. Krótkie Wprowadzenie 19
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: