Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00299 006121 12621138 na godz. na dobę w sumie
Regionalizacja demograficzna. Wybrane metody i ich aplikacje - ebook/pdf
Regionalizacja demograficzna. Wybrane metody i ich aplikacje - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 224
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8358-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> polityka społeczna
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

Publikacja dotyczy regionalizacji demograficznej, mającej na celu wyodrębnienie obszarów jednorodnych z punktu widzenia charakterystyk ludnościowych. Jest próbą syntezy dotychczas stosowanych metod regionalizacyjnych. Zawiera także propozycje autorki w zakresie modyfikacji niektórych procedur oraz adaptacji metod wielocechowej analizy porównawczej dla celów delimitacji regionów demograficznych. W monografii zaprezentowano również efekty regionalizacji demograficznej obszarów Polski i Europy na początku pierwszej i drugiej dekady XXI w., przy wykorzystaniu proponowanych metod.

Książka adresowana jest do studentów, naukowców, pracowników administracji publicznej i samorządowej zainteresowanych przestrzennym ujęciem kwestii społecznych i ekonomicznych, w tym demograficznych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Anna Majdzińska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 RECENZENT Grażyna Trzpiot REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos OPRACOWANIE REDAKCYJNE Ewa Siwińska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com © Copyright by Anna Majdzińska, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07143.15.0.M Ark. wyd. 15,0; ark. druk. 14,0 ISBN 978-83-8088-357-4 e-ISBN 978-83-8088-358-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Spis treści Wstęp Rozdział I Metody klasyfikacji i regionalizacji 1.1 Wprowadzenie. Podstawowe pojęcia 1.2 Podstawy metodologiczne 1.2.1 Dobór zmiennych diagnostycznych 1.2.2 Metody transformacji zmiennych diagnostycznych 1.2.3 Miary odległości obiektów 1.3 Procedury klasyfikacji obiektów 1.3.1 Metody porządkowania liniowego obiektów oraz ich grupowania 1.3.2 Metody nieliniowego porządkowania i grupowania obiektów 1.3.3 Klasyfikacja obiektów z punktu widzenia natężenia zmian (dynamiki) zjawiska w czasie 1.3.4 Autokorelacja przestrzenna 1.3.5 Graficzne metody klasyfikacji i grupowania obiektów 1.4 Metody delimitacji regionów demograficznych 1.4.1 Geneza badań regionalizacyjnych w demografii 1.4.2 Charakterystyka dotychczas prowadzonych badań 1.4.3 Dotychczas stosowane procedury regionalizacji 1.4.4 Adaptacja wybranych metod wielocechowej analizy porównawczej oraz wła- sne propozycje procedur przydatnych dla celów regionalizacji demograficznej 1.4.5 Ocena rezultatów klasyfikacji i regionalizacji Rozdział II Charakterystyka demograficzna obszarów Europy, ze szczegól- nym uwzględnieniem Polski 2.1.1. Struktura ludności według płci 2.1.2. Struktura ludności według wieku 2.1. Charakterystyka krajów europejskich z punktu widzenia struktur demograficznych 2.2. Wybrane charakterystyki demograficzne obszarów Polski 2.3. Obraz sytuacji pod względem struktur i procesów ludnościowych w krajach euro- 2.2.1. Ocena sytuacji z punktu widzenia struktur demograficznych 2.2.2. Ocena sytuacji z punktu widzenia procesów ludnościowych pejskich i w Polsce w 2014 r. 7 11 11 19 22 23 25 28 29 34 39 41 44 46 46 51 59 64 68 75 76 76 77 83 83 92 100 6 Spis treści Rozdział III Zastosowanie wybranych metod w delimitacji regionów demo- graficznych w Europie, ze szczególnym uwzględnieniem Polski 3.1. Przykłady typologii i regionalizacji obszarów Europy z punktu widzenia struktury wieku ludności 3.2. Przykłady typologii i regionalizacji obszarów Polski 3.2.1. Klasyfikacje obszarów Polski z punktu widzenia struktury wieku ludności 3.2.2. Dynamika struktur wieku populacji w latach 2002–2012 3.2.3. Klasyfikacje przestrzenne Polski z punktu widzenia ekonomicznych na- stępstw zmian w strukturze wieku populacji 3.2.4. Wewnątrzregionalne zróżnicowanie sytuacji w zakresie struktury wieku po- 3.2.5. Zróżnicowanie struktury wieku ludności w powiatach i gminach wojewódz- 3.2.6. Klasyfikacje przestrzenne Polski z punktu widzenia potencjału ludnościowe- pulacji twa łódzkiego go Podsumowanie Bibliografia Spis rysunków Spis tabel Aneks 105 106 123 123 142 147 153 156 163 177 181 193 197 200 Wstęp Region jest różnorodnie definiowany. Terminem tym określane są zarówno kon- tynenty lub ich części, jak i obszary wydzielane w obrębie danego kraju z punktu widzenia określonego kryterium. Najogólniej mówiąc, regionem nazywany jest obszar relatywnie jednorodny pod względem pewnych cech wyróżniających go od terenów przyległych. Natomiast obszar jednorodny z punktu widzenia charaktery- styk ludnościowych nazywany jest regionem demograficznym. Procedury wyod- rębnienia regionów określane są mianem regionalizacji bądź delimitacji. Regionalizacja z punktu widzenia cech demograficznych jest zagadnieniem dają- cym istotną wiedzę poznawczą, możliwą do wykorzystania i zastosowania również w praktyce. Ze względu na wyraźne powiązania pomiędzy sytuacją demograficzną a szeroko rozumianymi procesami społeczno-ekonomicznymi wyodrębnianie ob- szarów jednorodnych z punktu widzenia określonych cech demograficznych może być przydatne i wykorzystywane w wielu dziedzinach gospodarki i nauki, np. w po- lityce społecznej, ekonomicznej, ale również i w samej demografii, np. przy budo- wie prognoz ludnościowych, zwłaszcza w ujęciu regionalnym. Na zasadność prowadzenia regionalnych analiz wskazuje także pierwsze prawo geografii (prawo empirycznych analiz przestrzennych) sformułowane w 1970 r. przez W.R. Toblera, brzmiące następująco: „wszystko jest powiązane ze sobą, ale bliższe obiekty są bardziej zależne od siebie niż odległe” [Suchecki i in. 2010: 16; Tobler 1970: 236]. W pracy przedstawione zostały wybrane procedury wielowymiarowej anali- zy porównawczej, ze szczególnym uwzględnieniem metod wykorzystywanych dla celów regionalizacji demograficznej (głównie metod taksonomicznych) dla jednostek terytorialnych o różnej skali wielkości. W zbiorze zmiennych diagno- stycznych uwzględnione zostały informacje z zakresu demograficznych struktur ludności, ruchu naturalnego oraz migracyjnego. Punkt odniesienia dla analiz w skali kraju stanowiły próby delimitacji regionów demograficznych na obszarze Europy. Prezentowane wyniki stanowią znaczną część przygotowanej wcześniej pracy doktorskiej, opracowanej przez autorkę niniejszej monografii, pt. Regiona- lizacja demograficzna (wybrane metody i próby ich aplikacji)1. 1 Dysertacja została napisana pod kierunkiem dr. hab. Jerzego T. Kowaleskiego, prof. UŁ, i obro- niona w listopadzie 2014 r. na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym Uniwersytetu Łódzkiego. 8 Wstęp Ogólnym celem prezentowanego opracowania, podobnie jak i dysertacji, było przedstawienie własnych efektów regionalizacji demograficznej obszarów Polski i Europy oraz wskazanie przestrzennych i czasowych różnic w kontekście przyna- leżności poszczególnych rozpatrywanych jednostek terytorialnych do wyodręb- nionych regionów na początku pierwszej i drugiej dekady XXI w. Realizacja tak wyznaczonego celu ogólnego wymagała osiągnięcia następujących celów pośred- nich bądź szczegółowych: 1) dokonanie przeglądu stosowanych dotychczas metod klasyfikacji obiektów i delimitacji regionów z punktu widzenia charakterystyk demograficznych. Propozycja własnych modyfikacji w tym względzie, polegająca m.in. na adaptacji na potrzeby regionalizacji demograficznej wybranych metod; 2) ocena przestrzennego zróżnicowania sytuacji w zakresie struktur i proce- sów ludnościowych w Polsce i w krajach europejskich (analiza jednowy- miarowa, stanowiąca wstęp do dalszych pogłębionych badań); 3) próby typologii i regionalizacji procesów i struktur demograficznych w Pol- sce oraz na obszarach Europy. Rezultatem realizacji tego zadania było wyodrębnienie regionów złożonych z jednostek terytorialnych możliwie najbardziej podobnych z punktu widzenia analizowanych zbiorów cech de- mograficznych. Niniejsza monografia składa się z trzech rozdziałów. Pierwszy z nich zawiera przegląd wybranych metod wielocechowej (wielowymiarowej)2 analizy porów- nawczej obiektów, ze szczególnym uwzględnieniem metod przydatnych do celów regionalizacji demograficznej. Przedstawiono w nim także opisy dotychczas sto- sowanych metod regionalizacji oraz własne propozycje aplikacji procedur dotych- czas wykorzystywanych wyłącznie do porządkowania lub grupowania badanych obiektów, przy ewentualnej ich modyfikacji do celów regionalizacji. Uzupełniają- cym wątkiem w tej części opracowania były m.in. uwagi dotyczące doboru zmien- nych diagnostycznych, procedur ich transformacji, a także mierników oceny uzy- skanych rezultatów. W rozdziale drugim przedstawione zostały oceny przestrzennego zróżnicowa- nia natężenia wybranych mierników charakteryzujących struktury i procesy lud- nościowe w Polsce i w krajach europejskich na początku pierwszej i drugiej de- kady XXI w. Analizy te (mające charakter jednowymiarowy) stanowiły wstęp do rozważań prowadzonych w kolejnym rozdziale. Natomiast w rozdziale trzecim zaprezentowano wyniki aplikacji metod wybra- nych do typologii oraz regionalizacji procesów demograficznych, odpowiednio na obszarach Europy i Polski. Procedury te dobierane były w zależności od celu anali- zy, rodzaju i charakteru zmiennych, a także wielkości rozpatrywanej zbiorowości. 2 W opracowaniu termin „wielowymiarowość” używany jest zamiennie z terminami „wieloz- miennowość” i „wielocechowość”, czyli prezentowane analizy porównawcze prowadzone były dla wielu obiektów z punktu widzenia co najmniej dwóch zmiennych diagnostycznych. Wstęp 9 Uzyskane rezultaty poddane zostały ocenie pod względem poprawności. W roz- dziale tym najpierw przedstawiono wyniki klasyfikacji przestrzennych krajów eu- ropejskich, prowadzonych z punktu widzenia struktury wieku ludności, następnie zaś zaprezentowane zostały rezultaty klasyfikacji obszarów Polski (na poziomie województw i powiatów) z punktu widzenia struktury wieku populacji oraz oceny potencjału ludnościowego. Uszczegółowienie badań w zakresie struktury wieku ludności stanowiły analizy wewnątrzregionalne przeprowadzone w województwie łódzkim na poziomie powiatów i gmin3. Źródłem danych wykorzystanych w analizach prowadzonych dla obszaru Eu- ropy były informacje zamieszczane na stronie internetowej Eurostatu dotyczące struktur oraz zdarzeń z zakresu ruchu naturalnego ludności w krajach europej- skich w latach 2002 i 2011. Natomiast analizy na obszarze Polski zostały przepro- wadzone na podstawie informacji zamieszczanych na stronie internetowej Głów- nego Urzędu Statystycznego dotyczących struktur oraz zdarzeń z zakresu ruchu naturalnego i migracyjnego ludności w Polsce oraz w jednostkach terytorialnych (NTS2, NTS4 i NTS5) w latach 2002–2012. Niezbędne obliczenia zostały wykonane przy wykorzystaniu programów kom- puterowych dobranych w zależności od rodzaju stosowanej metody. W tym celu wykorzystano MS Excel 2010, pakiet Statistica10, a także program Taksonomia numeryczna4. Uzyskiwane rezultaty, oprócz opisu słownego, zostały przedstawiane graficznie w postaci wykresów i kartogramów5. 3 4 5 W dysertacji, stanowiącej podstawę niniejszego opracowania, podjęte zostało także zagad- nienie przydatności wyników stosowania procedur regionalizacyjnych do założeń przyjmo- wanych przy sporządzaniu prognoz ludnościowych w skali lokalnej, a także opisane zostały możliwości wykorzystania uzyskanych rezultatów dla celów i działań polityki społecznej (ze szczególnym uwzględnieniem polityki ludnościowej). Autorem programu Taksonomia numeryczna jest K. Kolenda [zob. Kolenda 2006]. Kartogramy wykonano w programie Quantum Gis (ver. 1.6.0 oraz 2.8.6) przy wykorzystaniu danych (warstw) dostępnych na stronie internetowej Eurostatu (GISCO – EuroGeographics dla granic administracyjnych (EuroGeographics for the administrative boundaries). Rozdział I Metody klasyfikacji i regionalizacji 1.1. Wprowadzenie. Podstawowe pojęcia Region jest pojęciem ogólnym i niejednoznacznym, z tego względu istnieje wiele jego definicji. Wyróżnia się m.in. regiony geograficzne, administracyjne, staty- styczne, gospodarcze (przy czym w tej kategorii, z punktu widzenia dominującej działalności, wyodrębnić można m.in. regiony rolnicze, przemysłowe, turystyczne). Natomiast biorąc pod uwagę kryterium przestrzeni, rozróżnia się regiony w skali mega, makro, mezo i mikro – terminem tym określane są zarówno kontynenty1 lub ich części, jak i obszary wydzielane w obrębie danego terytorium, np. kraju. W Polsce regionami w znaczeniu geograficznym nazywane są np. Mazury, w sen- sie administracyjnym – województwa2, a według klasyfikacji NUTS3 – jednostki 1 2 3 Szczegółowy podział na regiony świata przeprowadzony przez ONZ dostępny jest na stronie internetowej tej Instytucji [UN 2012]. Najczęściej regionami nazywane są „jednostki przestrzeni o jeden stopień niższe od szczebla krajowego” [Stawasz 2004: 57]. Klasyfikacja Jednostek Terytorialnych do Celów Statystycznych (NUTS) przyjęta przez Euro- stat „jest standardem geograficznym służącym do statystycznego podziału państw człon- kowskich Unii Europejskiej (ich terytoriów gospodarczych) na trzy poziomy regionalne o określonych klasach liczby ludności. Została ona ustanowiona w celu zbierania, opraco- wania i rozpowszechniania na obszarze Unii Europejskiej porównywalnych danych dla okre- ślonych statystyk regionalnych” [GUS 2015a]. Z kolei Nomenklatura Jednostek Terytorial- nych do Celów Statystycznych (NTS) to wprowadzony w Polsce uporządkowany wykaz nazw jednostek terytorialnych i przypisanych im numerycznych symboli (kodów) występujących na poszczególnych poziomach podziału terytorialnego kraju oraz na dwóch dodatkowych poziomach statystycznych (grupujących mniejsze jednostki poziomu terytorialnego)” [GUS 2015c]. Klasyfikacja NUTS dzieli terytorium gospodarcze krajów członkowskich UE na trzy po- ziomy podstawowe: NTS1–NTS3, wydzielone w oparciu o kryteria administracyjne oraz lud- nościowe, w obrębie których wyróżnia się jeszcze poziomy lokalne. W Polsce, oprócz jedno- stek NTS1, wyróżnia się: NTS 2 (województwa), NTS 3 (podregiony – grupy powiatów), NTS 4 (powiaty) i NTS 5 (gminy). Klasyfikacja NUTS jest hierarchiczna [zob. GUS 2015b i 2015d]. 12 NTS1 złożone z grup województw, mające charakter regionów statystycznych4. W Polsce istnieje również 15 euroregionów5 skupiających obszary przygraniczne, powstałych w celu współpracy regionalnej z sąsiadującymi państwami. Termin „region” najogólniej można zdefiniować jako obszar jednorodny pod względem pewnych cech wyróżniających go od terenów pozostałych [Parysek 1982: 140; Strahl red. 1998: 18–19; Wróbel 1956: 7 i 1967: 73], przy czym, poszcze- gólne części regionu po winny „posiadać możliwie wiele cech wspólnych” i wyka- zywać „możliwie wiele różnic” względem obszarów sąsiednich [Ernst 1932: 144]. Istnieje wiele definicji regionu, konstruowanych w zależności od przedmiotu i celu badania. Przykładowo, regionem nazywana jest „część obszaru powierzchni Ziemi, który stanowi sam w sobie jakąś całość o określonej wielkości i zwartości” [Greta 2003: 28], a także „umownie wydzielony, względnie jednorodny obszar różniący się od pozostałych cechami naturalnymi (przyrodniczo-geograficznymi) lub nabytymi (antropogenicznymi – będącymi wynikiem działalności człowie- ka)”. Natomiast A. Runge i J. Runge [2008: 269] definiują go jako „obszar cechu- jący się jednorodnością cech środowiska przyrodniczego, zjawisk społeczno-go- spodarczych, unikalną historią i tradycjami kulturowymi”. Z kolei W. Deszczka [1930: 263] podaje, że region „ma stanowić obszar posiadający wyraźną indywi- dualność geograficzną”, która to odrębność powinna zostać uwzględniona w po- dziale administracyjnym kraju. Powyżej przytoczone definicje mają charakter dosyć ogólny, ale w literaturze przedmiotu różnych dziedzin nauki istnieje wiele terminów podających objaśnie- nie znaczeniowe, m.in. region socjologiczny, ekologiczny, demograficzny, gospo- darczy. W geograficznym, jak i społeczno-ekonomicznym piśmiennictwie wiele uwa- gi zostało poświęcone idei regionu ekonomicznego (gospodarczego), określa- nego jako „obszar, który od pozostałych różni się specyfiką produkcji i usług” [Stawasz 2004: 57] lub jako obszar „różniący się od terenów przyległych pod 4 5 Region statystyczny definiowany jest jako „obszar, dla którego gromadzi się i opracowuje róż- norodne dane statystyczne” [Lijewski 1963: 655]. Według NUTS w Polsce regionami nazywa- ne są grupy województw, odpowiednio: Region Centralny (łódzkie, mazowieckie), Południo- wy (małopolskie, śląskie), Wschodni (lubelskie, podkarpackie, świętokrzyskie, podlaskie), Północno-Zachodni (wielkopolskie, zachodniopomorskie, lubuskie), Południowo-Zachodni (dolnośląskie, opolskie) i Północny (kujawsko-pomorskie, pomorskie, warmińsko-mazur- skie), stanowiące pierwszy poziom tej klasyfikacji. Przed reformą administracyjną z 1999 r. regionami nazywane były poszczególne województwa, natomiast grupy województw okre- ślane były mianem makroregionów. Euroregion to „dobrowolna, zinstytucjonalizowana forma współpracy przygranicznej dwóch lub więcej państw, funkcjonująca zgodnie z prawem obowiązującym w kraju macierzystym, na zasadzie wspólnoty interesów”. Euroregion jest „szczególną formą regionu transgranicz- nego, wyróżniającą się najwyższym stopniem instytucjonalizacji struktur współpracy”, przy czym region transgraniczny definiowany jest jako obszar „zlokalizowany po obu stronach granicy” [Grabiński 2003: 24–25]. Metody klasyfikacji i regionalizacji 13 względem pewnych cech społeczno-ekonomicznych” [Strahl red. 1998: 20] bądź jako „obszar zwarty przestrzennie, będący częścią większego – powiązanego z nim – terytorium, spójny wewnętrznie i stanowiący kompleksy o określonym profilu gospodarczym” [Przygodzki 2012: 41 za Meyer]. Do koncepcji regionu ekonomicznego w pewnym stopniu nawiązuje pojęcie regionu demograficznego, definiowanego jako „obszar możliwie najbardziej jednorodny z punktu widzenia zespołu zmiennych demograficznych i różniący się istotnie od terenów sąsied- nich” [Stokowski 1977: 18]. Zdaniem K. Dziewońskiego [1967: 34] termin „region” może być stosowany „w trzech różnych, lecz wzajemnie powiązanych znaczeniach”. Można mówić o „regionie – narzędziu badania” (gdy „podział przestrzeni na określone obszary służy za narzędzie dla zamierzonego badania, więc dla celów poznawczych, np. regiony statystyczne), „regionie – narzędziu działania” (gdy „podział przestrzeni na określone obszary służy za narzędzie dla celów organizacji określonego dzia- łania w przestrzeni”, np. regiony administracyjne lub planistyczne) oraz „regionie – przedmiocie poznania” (gdy „sam podział przestrzeni jest przedmiotem bada- nia”). W niniejszej pracy, w kontekście przytoczonej wypowiedzi, region demo- graficzny traktowany będzie jako przedmiot poznania. W społeczno-ekonomicznej literaturze wyróżnia się dwa podstawowe typy regionów [Parysek 1982: 147–148]: jednorodne (jednolite, strefowe, rozmiesz- czeń) oraz węzłowe (nodalne, powiązań, funkcjonalne), natomiast S. Berezowski [1986: 85–89] dodatkowo wskazuje na typ trzeci – „terytorialnie wykształcony kompleks gospodarczy”, posiadający cechy obu tych typów. Regiony jednorodne powstają z połączenia obszarów charakteryzujących się względnie dużym podobieństwem, tj. „posiadających możliwie wiele cech wspól- nych” z punktu widzenia kryterium delimitacji i wykazujących możliwie dużą odmienność względem terenów sąsiednich. Natomiast regiony węzłowe cechuje występowanie pewnego „ogniska i połączonego z nim poprzez wzajemne oddzia- ływanie obszaru powiązań”. Regiony6 wydzielane są na podstawie różnych kryteriów, przydatnych i wła- ściwych z punktu widzenia celu badania. Procedury wyodrębnienia tychże jed- norodnych obszarów określane są mianem regionalizacji bądź delimitacji7. Ter- minem tym nazywany jest również rezultat wyodrębniania regionów. Innymi słowy, regionalizacja „to takie grupowanie jednostek przestrzennych, w którym 6 7 W literaturze przedmiotu różnych dziedzin nauki funkcjonują również pojęcia „rejon” oraz „okręg”, odnoszące się do obszarów cząstkowych względem wyodrębnionych regionów [Dziewoński 1957: 737; Stokowski 1977: 13 i 18]. Mianem okręgu nazywane jest również kilka rejonów tworzących pewną całość [Podolec i Zając 1978: 15–16]. Rejonizacja, w przeciwień- stwie do regionalizacji, nie wymaga zwartości przestrzennej. Delimitacja definiowana jest jako „procedura wytyczania granic obszaru jednorodnego pod względem określonej cechy lub zestawu cech, w oparciu o przyjęte na wstępie założenia i metody analizy” [Runge i Runge 2008: 64–65]. 1.1. Wprowadzenie. Podstawowe pojęcia 14 jednostki należące do tej samej klasy sąsiadują ze sobą” [Runge 2007: 163]. Proce- dura ta traktowana jest jako specyficzna forma klasyfikacji przestrzennej obiek- tów terytorialnych z narzuconym warunkiem ich sąsiedztwa [Guo 2008: 801 za Haining]. Regionalizacja8, podobnie jak region, jest pojęciem szerokim i niejednoznacz- nym, ale jak wskazuje J. Parysek [1982: 140–141], powinna być „odnoszona do tych wszystkich procedur podziału powierzchni ziemi na części, w wyniku któ- rych wydzielone będą obszary jednorodne w zakresie własności stanowiących kryterium tego podziału, a różniące się od innych obszarów”. Ogólnym problemem regionalizacji jest pogrupowanie badanych jednostek w mniejszą liczbę obszarów (regionów), możliwie maksymalnie wewnętrznie jed- norodnych z punktu widzenia badanego zespołu cech [Berry 1961: 263], a tak- że „syntetyczna przestrzenna klasyfikacja faktów i zjawisk; stworzenie podstaw do pogłębionej syntezy naukowej; cele praktyczno-organizacyjne” [Stokowski 1977: 15]. Wyodrębnione regiony mogą być znacznie bardziej użyteczne dla okre- ślania przestrzennych wzorców różnych zjawisk niż dane oryginalne [Assunção i in. 2006: 798]. Uzyskane w wyniku regionalizacji obszary (regiony) powinny charakteryzować się następującymi cechami [Duque i in. 2006: 3]: ■ odznaczać się spójnością przestrzenną tworzących je jednostek, ■ liczba wyodrębnionych regionów powinna być mniejsza niż liczba badanych jednostek geograficznych, ■ każda badania jednostka powinna być przypisana wyłącznie do jednego re- ■ każdy region powinien być złożony z co najmniej jednej jednostki prze- gionu, strzennej. A. Runge i J. Runge [2008: 273] wyróżniają dwa podstawowe rodzaje regiona- lizacji: fizyczno-geograficzną i społeczno-ekonomiczną. Natomiast K. Secomski [1987: 39] wskazuje podział na regionalizację fizycznogeograficzną, ekonomicz- no-przestrzenną i administracyjną, których efektem są odpowiednio regiony: fi- zycznogeograficzne, gospodarcze i gospodarczo-administracyjne. W związku z powyższym, regionalizację można przeprowadzić w oparciu wy- łącznie o charakterystykę i właściwości danego obszaru, niezależnie od jego po- działu terytorialnego, bądź też dokonać delimitacji regionów, opierając się na war- tościach cech interesujących z punktu celu badania w istniejących już jednostkach administracyjno-terytorialnych. To drugie podejście najczęściej jest stosowane 8 Regionalizacja postrzegana bywa również jako antonim pojęcia „globalizacja”, najogólniej rozumianego jako „proces pogłębiania się światowych powiązań we wszystkich aspektach współczesnego życia politycznego, społecznego, ekonomicznego i kulturowego” [Rynio 2013: 17 za Liberska]. Szeroki przegląd definicji „globalizacji” został przedstawiony w opra- cowaniu D. Rynio [2013: 17–19]. Metody klasyfikacji i regionalizacji 15 w regionalizacji gospodarczej i społeczno-ekonomicznej [Dziewoński 1957: 724–725], gdzie jako „podstawową jednostkę przestrzenną” najczęściej wykorzystuje się „najmniejsze jednostki podziału administracyjnego, dla których posiada się dane statystyczne” [Jędrzejczyk 2001: 145]. Podobne podejście stosowane jest w regio- nalizacji demograficznej. Z pojęciem regionalizacji często ściśle związane są terminy: „klasyfikacja” i „ty- pologia”. Pierwsze z nich stosowane może być w dwóch znaczeniach: jako czyn- ność wyodrębniania niepustych i rozłącznych podzbiorów w obrębie danego zbio- ru oraz jako rezultat tego działania9. Przykładowo, A. Jagielski [1978: 55] termin „klasyfikacja” definiuje jako „porządkowanie zbiorów jakichkolwiek elementów […] poprzez ich grupowanie albo podział”, a także jako „zbiór hierarchicznie wy- odrębnionych podzbiorów”. Najczęściej dokonuje się klasyfikacji obiektów, jed- nakże można klasyfikować również cechy, okresy, a także „obiekto-okresy” [Gat- nar 1998: 14–15]. Podobnie definiowane jest pojęcie typologii. Termin ten oznacza zarówno „procedurę jak i efekt grupowania zbioru obiektów do wcześniej ustalonych ty- pów”, przy czym pojęcie typu10 oznacza „określoną własność lub zespół własności, jakimi powinny charakteryzować się obiekty, by można było je uznać za odmien- ne w stosunku do innych”. W typologii nie ma warunku zwartości przestrzennej obiektów zakwalifikowanych do danego typu. Klasyfikacja obiektów, podobnie jak typologia oraz regionalizacja, może być przeprowadzona z punktu widzenia wyłącznie jednej cechy opisującej bada- ne zjawisko (istotnej z punktu widzenia analizowanej sytuacji)11, jak i w ujęciu 9 10 11 Omówienie definicji oraz metod klasyfikacji i grupowania obiektów w sensie statystycznym przedstawione zostało w punkcie 1.3. Termin „typ” definiowany bywa również jako „obiekt reprezentatywny lub odzwierciedlają- cy pewne charakterystyczne cechy” [Parysek 1982: 16]. Wyróżnia się typy jednowymiarowe (określane mianem quasi-typów) i wielowymiarowe – wyodrębnione na podstawie odpo- wiednio jednej oraz wielu cech. Analogiczny podział stosowany jest w przypadku regionów. W geograficznej literaturze istnieje podział na regiony proste – „wyróżnione w oparciu o roz- mieszczenie jednej tylko cechy” oraz regiony złożone – „wyznaczone na podstawie kombina- cji lub zgrupowań wybranych cech” [Pernarowski 1960: 68 za Whittlesey]. W literaturze przedmiotu wyróżnia się również tzw. klasyfikację pseudojednocechową, uwzględniającą „jedną cechę o charakterze syntetycznym i na podstawie jej wartości do- konuje się rozdziału obiektów na poszczególne klasy, tak jakby to była pojedyncza cecha”. Sytuacja taka dotyczy rezultatów klasyfikacji przeprowadzonych za pomocą metod porząd- kowania liniowego, m.in. wskaźników syntetycznych [Parysek 1982: 71–72]. Natomiast, „z klasyfikacją wielocechową mamy do czynienia zawsze wtedy, gdy dzielony na podzbiory zbiór obiektów charakteryzowany jest przez dwie i większą liczbę cech. Istota klasyfikacji wielocechowej polega więc na jednoczesnym uwzględnieniu większej liczby cech bada- nych obiektów i na przyjęciu takiego kryterium klasyfikacji, które doprowadzi do względnie jednoznacznego określenia podobieństwa obiektów wchodzących w skład wydzielonych klas” [Parysek 1982: 77]. W geograficznej literaturze istnieje również podział na regio- ny proste – „wyróżnione w oparciu o rozmieszczenie jednej tylko cechy”, regiony złożone 1.1. Wprowadzenie. Podstawowe pojęcia
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Regionalizacja demograficzna. Wybrane metody i ich aplikacje
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: