Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00054 005026 14825565 na godz. na dobę w sumie
Reguła contra proferentem a granice wykładni oświadczeń woli w prawie cywilnym - ebook/pdf
Reguła contra proferentem a granice wykładni oświadczeń woli w prawie cywilnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 338
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-399-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Opracowanie stanowi monograficzne wydanie rozprawy doktorskiej obronionej w 2017 r. na Wydziale Prawa i Administracji UJ w Krakowie. W jego ramach autor porusza wycinek tematyki dotyczącej jednej z fundamentalnych kwestii prawa cywilnego tj. wykładni oświadczeń woli. Opracowanie stanowi przede wszystkim naukową próbę znalezienia odpowiedzi na pytanie o kształt współczesnego systemu ochrony konsumentów przed postanowieniami nieuzgodnionymi indywidualnie oraz rolę jaką ma spełniać w tym systemie wykładnia oświadczeń woli i reguła contra proferentem.

Przy okazji tych rozważań autor dokonuje analizy m.in.:

W założeniu autora niniejsza praca może stworzyć ramy dla prowadzenia dalszej dyskusji naukowej w odniesieniu do fundamentalnych zagadnień prawa cywilnego oraz prawa konsumenckiego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Stan normatywny reguły contra proferentem na podstawie polskiego i europejskiego orzecznictwa Rozważania w zakresie charakteru i funkcji realizowanej przez regułę con- tra proferentem należy rozpocząć od nakreślenia ram obowiązującej wersji jej rozumienia. Jest to konstrukcja stosunkowo młoda, jeżeli chodzi o regulacje zawartą w Kodeksie cywilnym. Wprowadzona została na mocy treści art. 385 § 2 KC, ustanowionego regulacją ustawy z 2.3.2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny1. Celem takiej zmiany była implementacja do polskiego porządku prawnego rozwiązań dyrektywy 93/13/EWG, a w szczególności za- wartej w art. 5 normy prawnej regulującej interpretację wątpliwości na korzyść konsumenta. Ponadto na polu relacji ubezpieczeniowych przewidziano od- rębną normę prawną, zawartą w art. 15 ust. 5 DziałUbezpReasU15, stanowiącą lustrzane odbicie regulacji Kodeksu cywilnego. Niezależnie od powyższego na- leży podkreślić, że sposób interpretacji postanowień umownych na korzyść jednej ze stron ma w polskim prawie tradycje dłuższe, niż sam okres istnie- nia przepisu art. 385 § 2 KC oraz regulacji DziałUbezpReasU15. Wprowadze- nie reguły contra proferentem do teorii wykładni oświadczeń woli odbywało się bowiem już wcześniej na drodze orzecznictwa Sądu Najwyższego. Sąd Naj- wyższy wielokrotnie formułował w swoich orzeczeniach wnioski co do tego, że usuwanie niejasności za pomocą interpretacji na korzyść jednej ze stron (lub na niekorzyść drugiej) jest dopuszczalną metodą wykładni, którą można wywieść z ogólnej regulacji art. 65 KC. Z tego też powodu w niniejszym roz- dziale uwaga zostanie skoncentrowana na przedstawieniu dotychczasowego dorobku orzeczniczego SN w zakresie wykładni oświadczeń woli, charakteru prawnego ogólnych warunków umów i ich wykładni, stosowania contra profe- rentem w obydwu tych systemach interpretacji oraz rozumieniu zasady trans- 1 T.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1225. 15 Rozdział I. Stan normatywny reguły contra proferentem... parentności postanowień narzuconych. Ponadto omawiana tematyka wymaga poruszenia zagadnień, zawartych w niektórych orzeczeniach Trybunału Spra- wiedliwości UE (daw. ETS). Dotyczą one przede wszystkim spraw rozpatry- wanych w związku z naruszeniem bądź interpretacją postanowień dyrektywy 93/13/EWG. § 1. Orzecznictwo w zakresie wykładni oświadczeń woli Kwestią o podstawowym znaczeniu jest ustalenie tego, jak w świetle linii orzeczniczej SN powinien wyglądać proces interpretacji oświadczeń woli. Po- glądy odnoszące się do rozumienia treści art. 65 KC można pogrupować w ra- mach dwóch, przeciwstawnych sobie koncepcji. Pierwsza z nich opowiadała się za przyznaniem prymatu interpretacyjnego dla językowego znaczenia oświad- czeń woli. Odegrało to szczególną rolę dla materii interpretacji oświadczeń woli, sformułowanych w formie pisemnej. W takich przypadkach jasność lek- sykalna struktur językowych (gramatycznych) wykluczała możliwość odwo- ływania się do metod pozajęzykowych (takich jak cel i kontekst). Takie ro- zumienie stanowiło zatem przejaw koncepcji wykładni, opartej na zasadzie clara non sunt intepretanda2. Należy dodać, iż chodzi tu o takie rozumienie tej zasady, które zakazuje dalszej interpretacji w wypadkach wystąpienia ję- zykowej jednoznaczności3. Sąd Najwyższy doprowadził w ten sposób do wy- kreowana językowej granicy wykładni, w rozumieniu zasady jednoznaczno- ści, która określiła reguły pierwszeństwa zabiegów interpretacyjnych4. Konse- kwencją było wyłączenie możliwości badania przez interpretatora motywów zawarcia umowy wtedy, gdy jej treść była wyraźna5. Spowodowało to podnie- sienie zarzutu sprzeczności takiej koncepcji z wyraźną dyspozycją przepisu art. 65 § 2 KC, nakazującego badać cel umowy. Wobec niego zdecydowano się na przyjęcie, iż wskazana norma prawna nie ma zastosowania w przypadkach, gdy brzmienie umowy jednoznacznie uzewnętrznia wolę stron. Jest to konse- kwencją oparcia się przez SN na twierdzeniu, iż reguły wykładni oświadczeń 2 Tak explicite w postanowieniu SN z 7.1.1998 r., III CKN 307/97, OSNC 1998, Nr 9, poz. 135. 3 K. Płeszka, Językowe znaczenie tekstu prawnego, [w:] M. Zirk-Sadowski (red.), Filozo- ficzno-teoretyczne problemy sądowego stosowana prawa, Łódź 1997, s. 75. 4 T. Spyra, Granice wykładni prawa, Kraków 2006, s. 36–38. 5 Uchwała SN z 6.12.1975 r., III CZP 44/75, OSNC 1976, Nr 7–8, poz. 153. 16 § 1. Orzecznictwo w zakresie wykładni oświadczeń... nie mogą stać w sprzeczności z treścią samego oświadczenia woli, która wynika z kolei z zastosowania metod stricte językowych (znaczenie językowe)6. Posłu- żenie się samym terminem znaczenia językowego oświadczenia woli wywołuje w tej kwestii uzasadnione wątpliwości teoretyczne. Jest ono o tyle nieprecy- zyjne, że nie wyjaśnia czy chodzi tu o ujęcie zakresu wszystkich możliwych zna- czeń, przypisywalnych do danego wyrażenia czy też jest ogólno-zrozumiałym semantycznym odniesieniem, wyznaczonym naturalnym znaczeniem słów7. Rozwinięciem powyższej myśli w orzecznictwie było stwierdzenie, że pod- stawowe znaczenie dla wyjaśniania tekstów umowy mają gramatyczne dy- rektywy wykładni. Co więcej, to właśnie tekst umowy miał stanowić przede wszystkim podstawę do przypisania postanowieniom takiego sensu jaki wy- nika z reguł językowych8. Wśród takich lingwistycznych mechanizmów wy- mieniano m.in. badanie kontekstu językowego, związków treściowych pomię- dzy postanowieniami9. Dopiero w przypadkach niesuwalnej językowo nie- jasności miała mieć zastosowanie dyrektywa z art. 65 § 2 KC i wola stron przeważała nad dosłownym brzmieniem umowy10. Logiczną konsekwencją przyjęcia tego rodzaju teorii było sformalizowanie procesu interpretacji treści czynności prawnych, które mogło prowadzić do niesprawiedliwych rezulta- tów. W istocie, w myśl tak ukształtowanej linii orzeczniczej, wykładnia umów (oświadczeń woli) czyniłaby z nich konstrukcje prawne, obarczone formalnym rygoryzmem spotykanym na gruncie prawa wekslowego. Nie budzi zatem zdziwienia fakt, iż koncepcja clara non sunt intepretanda została na gruncie prawa cywilnego poddana szerokiej krytyce, stanowiącej podstawy dla wypracowania drugiej ze wskazanych teorii. Zasadę clara non sunt intepretanda uznano za rozwiązanie anachroniczne oraz niemające wy- starczających podstaw legitymizacyjnych w systemie wykładni określonym na podstawie art. 65 KC11. Podnoszono przede wszystkim, iż treść art. 65 § 2 KC nakazuje badać przede wszystkim zgodną wolę stron, a nie literalne brzmienie złożonych oświadczeń woli12. Powołanie się na taką wolę uzasad- 6 Postanowienie SN z 7.1.1998 r., III CKN 307/97, OSNC 1998, Nr 9, poz. 135. 7 Por. T. Spyra, Granice wykładni, s. 52–54. 8 Wyrok SN z 13.4.2005 r., IV CK 663/04, Legalis. 9 Wyrok SN z 21.11.1997 r., I CKN 825/97, OSNC 1999, Nr 1, poz. 18. 10 Wyrok SN z 8.6.1999 r., II CKN 379/98, OSNC 2000, Nr 1, poz. 10. 11 Wyrok SN z 25.3.2004 r., II CK 116/03, Legalis oraz cytujące go orzeczenia: wyrok SN z 21.6.2007 r., IV CSK 95/07, Legalis i wyrok SN z 17.6.2009 r., IV CSK 90/09, Legalis. 12 Wyrok SN z 15.1.2004 r., II CK 354/02, Legalis oraz wyrok SN z 27.1.2004 r., II CK 395/02, Legalis. 17 Rozdział I. Stan normatywny reguły contra proferentem... nia więc odejście od językowego znaczenia, poczynione na rzecz sensu usta- lonego za pomocą interpretacyjnych reguł pozalingwistycznych13. Oznacza to zatem, iż w skrajnych wypadkach może powstać sytuacja, w której odnaleziona w wyniku wykładni treść umowy pozostanie w sprzeczności z wyraźnym jej brzmieniem [językowym – dop. aut.]14. Warstwa językowa oświadczeń zostaje sprowadzona wyłącznie do roli domniemania zamierzonego przez strony zna- czenia, które nie jest bezwzględnie wiążące dla interpretatora15. Hierarchia re- guł wykładni nie narzuca zatem konieczności bazowania wyłącznie na znacze- niu, ustalanym na podstawie języka potocznego lub prawniczego. Idąc o krok dalej należy wręcz stwierdzić, że przymiot „jasności” można nadać określo- nemu oświadczeniu woli dopiero po zastosowaniu wszystkich reguł wykładni (zarówno językowych jak i pozajęzykowych)16. W rezultacie za najwłaściwszą teorię, z punktu widzenia wartości leżących u podstaw obowiązującego sfor- mułowania treści art. 65 KC, uznano tzw. kombinowaną teorię wykładni17. Sąd Najwyższy uznał za najwłaściwszy taki kształt wykładni, który godzi w sobie wartości ochrony woli osoby składającej dane oświadczenie z ochroną zaufania, jakie inne osoby przejawiają co do takiego oświadczenia. Jest to zatem odwołanie się wprost do subiektywno-obiektywnej metody wykładni18. Opie- rając się na treści art. 65 KC, w pierwszej kolejności należy badać zatem zgodną wolę stron co do znaczenia oświadczenia woli, a dopiero w jej braku można od- wołać się do sensu ustalanego na podstawie tzw. przypisania normatywnego19. Prowadzi to do identyfikacji dwóch głównych wartości realizowanych w pro- cesie wykładni tj. woli (intencji) osoby dokonującej czynności prawnej oraz zaufania, jakie budzi złożone oświadczenie woli u innych osób20. W dalszej kolejności SN precyzuje, iż ustalanie znaczenia zarówno na etapie subiektyw- 13 Wyrok SN z 25.3.2004 r., II CK 116/03, Legalis. 14 Wyrok SN z 28.11.2003 r., IV CK 206/02, Legalis. 15 Wyrok SN z 22.3.2006 r., III CSK 30/06, Legalis oraz wyrok SN z 21.8.2008 r., IV CSK 16 Wyrok SN z 23.6.2005 r., II CK 739/04, Legalis oraz Z. Radwański, [w:] Z. Radwański (red.), 159/08, Legalis. System Prawa Prywatnego, t. 2, s. 54. 17 Uchwała SN z 29.6.1995 r., III CZP 66/95, OSNC 1995, Nr 12, poz. 168 oraz cytujące ją: wyrok SN z 8.10.2004 r., V CK 670/03, OSNC 2005, Nr 9, poz. 162; wyrok SN z 20.5.2004 r., II CK 354/03, OSNC 2005, Nr 5, poz. 91; wyrok SN z 7.3.2007 r., II CSK 489/06, Legalis; wyrok SN z 21.6.2007 r., IV CSK 95/07, Legalis i wyrok SN z 17.6.2009 r., IV CSK 90/09, Legalis. Por. także Z. Radwański, Wykładnia oświadczeń, s. 50. 18 Uchwała SN z 29.6.1995 r., III CZP 66/95, OSNC 1995, Nr 12, poz. 168. 19 Wyrok SN z 24.5.2005 r., V CK 655/04, Legalis. 20 Wyrok SN z 4.10.2006 r., II CSK 117/06, Legalis oraz wyrok SN z 20.9.2007 r., II CSK 244/07, Legalis. 18 § 1. Orzecznictwo w zakresie wykładni oświadczeń... nym, jak i obiektywnym, następuje łącznie poprzez zastosowanie reguł inter- pretacji tekstu i rozważania kontekstu złożonego oświadczenia oraz jego celu21. Ponadto w procesie wykładni dopuszczalne, a niekiedy wręcz konieczne jest sięgnięcie do okoliczności towarzyszących złożeniu oświadczenia woli, które istnieją oczywiście poza samą treścią dokumentu. Sam katalog akceptowalnych metod wykładni, które mają charakter poza- językowy, został doprecyzowany w szeregu orzeczeń SN. Stwierdzono, iż dla ustalania sensu oświadczenia istotne znaczenie mają okoliczności znajdujące się poza umową tj. w procesie negocjacji lub w innych podobnych stosun- kach pomiędzy tymi samymi stronami22. Zbadania wymaga także zamiar i cel stron, a także kontekst faktyczny w jakim daną umowę zawarto (lub złożono oświadczenie)23. Wreszcie istotną wartość interpretacyjną ma także zachowa- nie się stron po zawarciu umowy, a w szczególności sposób jej wykonania24. Dokonanie wykładni z pominięciem reguł pozajęzykowych zostało uznane wprost za naruszenie dyspozycji art. 65 § 2 KC25. Co do zasady zatem sens składanych oświadczeń woli, w świetle teorii kombinowanej, będzie odbiegał od jasnego z językowego punktu widzenia znaczenia26. Rekapitulując przed- stawione wskazówki SN należy stwierdzić, iż punktem wyjścia dla wykładni oświadczenia jest sens wynikający z reguł językowych, które polegają na przy- pisaniu mu znaczenia jakie ma w języku potocznym. Odbywa się to jednak przy obligatoryjnym uwzględnieniu kontekstu (tzn. pozostałych elementów wypo- wiedzi, której tekst jest składnikiem)27. Oprócz reguł języka rozpatrzenia wy- magają m.in. okoliczności złożenia oświadczenia, dotychczasowe doświadcze- nia stron, ich status gospodarczy, przebieg negocjacji oraz sposób zachowania po złożeniu tego oświadczenia28. Pogląd akceptujący obowiązywanie teorii kombinowanej wykładni można zatem uznać za ugruntowany i mający pełne uzasadnienie w aktualnej treści 21 Uchwała SN z 29.6.1995 r., III CZP 66/95, OSNC 1995, Nr 12, poz. 168. 22 Wyrok SN z 4.7.1975 r., III CRN 160/75, OSP 1977, Nr 1, poz. 6 oraz wyrok SN z 21.6.2007 r., 23 Wyrok SN z 3.9.1998 r., I CKN 815/97, Wok. 1999, Nr 1, poz. 6 oraz wyrok SN z 26.5.2006 r., IV CSK 95/07, Legalis. V CSK 73/06, Legalis. 24 Wyrok SN z 17.2.1998 r., I PKN 532/97, OSNP 1999, Nr 3, poz. 81. 25 Wyrok SN z 7.4.2004 r., IV CK 240/03, Legalis. 26 Wyrok SN z 7.12.2000 r., II CKN 351/00, OSNC 2001, Nr 6, poz. 95. Dopuszcza się wręcz odejście od werbalnego rozumienia elementów oświadczenia na rzecz sensu, na który wskazuje zamiar i cel umowy – wyrok SN z 30.1.2004 r., I CK 129/03, Legalis. 27 Por. wyrok SN z 8.7.2004 r., IV CK 582/03, Legalis. 28 Wyrok SN z 8.10.2004 r., V CK 670/03, OSNC 2005, Nr 9, poz. 162. 19 Rozdział I. Stan normatywny reguły contra proferentem... art. 65 KC. Nieco inaczej przedstawia się kwestia dopuszczalności stosowania reguły contra proferentem, traktowanej jako jedna z metod wykładni. Jak zo- stało już powiedziane polski Kodeks cywilny nie zawiera wprost ogólnej re- gulacji normatywnej, która dopuszczałaby jej stosowanie w każdym procesie wykładni. Jest to skutkiem dość oszczędnego uregulowania zakresu interpre- tacji oświadczeń woli jedynie poprzez art. 65 KC. Ustawodawca polski nie po- szedł zatem drogą niektórych kodyfikacji (np. francuskiej ustawy z 21.3.1804 Code civil JORF n°0114 du 18 mai 2013 page 8253 texte n°3 – Code civil), które zawierają rozbudowane reguły interpretacyjne, lecz przyjął niemiecki model klauzuli generalnej (np. § 157 ustawy z 18.8.1896 r. Bürgerliches Gesetzbuch BGBl. I S. 42, 2909; 2003 I S. 738 – BGB). Istniejąca treść normatywna (art. 385 § 2 KC) ogranicza zakres jej stosowania prima facie wyłącznie do konsumenc- kich stosunków prawnych, zawartych z użyciem wzorców umownych, nie de- terminując jednocześnie czy przedmiotowy mechanizm stanowi metodę ich wykładni. Regulacja art. 15 ust. 5 DziałUbezpReasU15 ogranicza się z kolei do wąskiego wycinka obrotu gospodarczego tzn. umów ubezpieczeniowych. Brak normatywnej podstawy nie stanął jednak na przeszkodzie przyjęciu w orzecz- nictwie dopuszczalności uniwersalnego traktowania takiej interpretacji. Zdaniem SN, wątpliwości interpretacyjne, które nie dają się usunąć w dro- dze ogólnych dyrektyw wykładni należy intepretować na niekorzyść strony, która zredagowała tekst obarczony wątpliwościami29. Taka reguła ma zasto- sowanie także poza obrotem konsumenckim oraz nie tylko w stosunku do wzorców umownych, lecz także do m.in. klauzul jednostronnie narzuconych30. W ten sposób SN, poprzez funkcje orzeczniczą, rozszerza zakres zastosowania contra proferentem poza wyraźna dyspozycje ustawową wynikającą z art. 385 § 2 KC oraz art. 15 ust. 5 DziałUbezpReasU15. Sformułowania, którymi posłu- żył się SN we wskazanych orzeczeniach, wywołują kilka zasadniczych wątpli- wości natury konstrukcyjno-prawnej. Podkreślić należy bowiem, iż regule con- tra proferentem nadano charakter subsydiarnej metody wykładni. Wskazuje na to sformułowanie, iż niekorzystna interpretacja ma zastosowanie do sytu- acji wątpliwości niedających się usunąć w drodze wykładni. Dokonane zasze- regowanie w ramach hierarchii metod wykładni nie zostało poprzedzone głęb- szą analizą funkcji reguły contra proferentem i nie może zostać uznać za trafne. 29 Wyrok SN z 8.10.2004 r., V CK 670/03, OSNC 2005, Nr 9, poz. 162 oraz następne orzeczenia: wyrok SN z 21.6.2007 r., IV CSK 95/07, Legalis; wyrok SN z 17.6.2009 r., IV CSK 90/09, Legalis. 30 Wyrok SN z 23.1.2015 r., V CSK 217/14, Legalis; wyrok SN z 21.2.2013 r., I CSK 408/12, OSNC 2013, Nr 11, poz. 127. 20 § 1. Orzecznictwo w zakresie wykładni oświadczeń... Sprzeciw budzi także posłużenie się nieprecyzyjnym terminem „niedających się usunąć wątpliwości”. Wynika ono zapewne z oparcia się na niefortunnym tłumaczeniu art. 5 dyrektywy 93/13/EWG, które także zawiera pojęcie wąt- pliwości. Uprzedzając argumentację, przedstawioną w dalszych rozdziałach, warto zauważyć, iż contra proferentem jako dyrektywa wyboru jednego z wielu znaczeń ma zastosowanie jedynie do postanowień wieloznacznych. Nie spo- sób bowiem ustalić najbardziej niekorzystnego znaczenia w odniesieniu do niejasnego sformułowania, któremu nie można, w myśl dyrektyw wykładni, nadać żadnego znaczenia. Pomimo tego niejasność traktowana jako wada tre- ści danego oświadczenia woli, podpada pod wykorzystywane określenie „wąt- pliwość”31. Problemów nastręcza także próba odszukania podstawy prawnej, na mocy której contra proferentem mogłaby zostać uznana za ogólną metodę wykładni oświadczeń woli. Na próżno jest szukać we wspomnianych orzeczeniach od- wołania się do konkretnej jednostki prawnej Kodeksu cywilnego. Sąd Najwyż- szy zadowala się sformułowaniem, iż taka reguła obowiązuje na gruncie prawa polskiego. Niewątpliwie, wobec ograniczenia zakresowego regulacji art. 385 § 2 KC oraz art. 15 ust. 5 DziałUbezpReasU15, jedynym możliwym rozwiąza- niem tej kwestii, jest oparcie się na treści art. 65 KC. Stanowi on normę prawną o charakterze generalnym, z której można wnioskować o zawartości zbioru dopuszczalnych metod wykładni oświadczeń woli. Pewną wskazówką, podą- żającą w tym kierunku, jest także pogląd SN. Twierdzi on, iż niejasności [a nie niejednoznaczności – podkr. aut.], wynikające zarówno z umowy jak i zasto- sowanego wzorca nie mogą, w myśl zasad współżycia społecznego, być tłu- maczone na niekorzyść kontrahenta strony, która jest autorem takich posta- nowień32. Powołanie się na klauzulę generalną zasad współżycia społecznego wskazuje na chęć uzasadnienia tezy o dopuszczalności posługiwania się con- tra proferentem, w ramach procesu interpretacji, treścią art. 65 § 1 KC. Na- kazuje on bowiem interpretację oświadczeń woli w sposób, jaki wynika z za- sad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów. Niemniej jednak lako- niczność stwierdzeń SN w tej kwestii musi zostać uznane za nieprawidłową. Dodatkowo wskazać można, że użyciu mechanizmu contra proferentem przez SN wielokrotnie towarzyszyło odstąpienie od literalnego brzmienia umowy, przyjmując jednocześnie korzystne znaczenie dla jednej ze stron33. Reguła con- 31 Por. bliżej rozdział VII i VIII pracy. 32 Wyrok SN z 24.7.1959 r., 4 CR 1027/58, OSPiKA 1961, poz. 32. 33 Wyrok SN z 17.6.2009 r., IV CSK 90/09, Legalis. 21 Rozdział I. Stan normatywny reguły contra proferentem... tra proferentem spełniała zatem funkcję pozajęzykowej metody wykładni reali- zującej założenia modelu kombinowanej teorii interpretacji oświadczeń woli. Podsumowując dorobek orzeczniczy w zakresie ogólnej teorii interpretacji oświadczeń woli należy stwierdzić, iż niekwestionowane jest opowiedzenie się za obowiązywaniem na gruncie Kodeksu cywilnego tzw. kombinowanej teorii wykładni. Została ona w sposób wyczerpujący opisana w szeregu kolejnych orzeczeń SN. Przedstawiono zarówno kolejność dokonywania poszczególnych etapów wykładni, jak i katalog metod interpretacyjnych jakie mogą być stoso- wane. W ramach tego katalogu starano się umiejscowić także regułę contra pro- ferentem, nadając jej rolę mechanizmu korygującego znaczeniową wadliwość treści oświadczenia woli. Takie scharakteryzowanie przedmiotowej reguły nie może jednak być uznane za satysfakcjonujące rozwiązanie zarówno z punktu widzenia konstrukcyjno-prawnego, jak i realizowania poszczególnych warto- ści chronionych prawem. Krytyka przyjętego w orzecznictwie stanowiska, od- noszącego się do roli contra proferentem, stanie się w dalszej części pracy punk- tem wyjścia dla zaprezentowania alternatywnych rozwiązań. § 2. Orzecznictwo w zakresie wzorców umownych oraz reguły contra proferentem Przechodząc do kolejnego punktu niniejszej analizy trzeba podkreślić, że omawianie tematyki, związanej z regułą contra proferentem, nie może pomi- jać zagadnień ściśle związanych z charakterystyką oraz wykładnią wzorców umownych (oraz klauzul indywidualnie narzuconych). To właśnie w obrocie gospodarczym z udziałem tego rodzaju postanowień mamy do czynienia z re- dagowaniem treści postanowień umownych wyłącznie przez jedną ze stron kontraktujących. Stąd też contra proferentem ma praktyczne zastosowanie wła- śnie w takich rodzajach stosunków cywilnoprawnych. Przedstawienia wyma- gają w tej kwestii przede wszystkim zapatrywania SN na charakter prawny wzorców. Charakter ten determinuje bowiem kształt metod wykładni, jakie mają być stosowane w procesie interpretacji ogólnych warunków umów. Do- piero zreferowanie poglądów, co do sposobu intepretowania wzorców, po- zwoli na logiczne przejście do analizy stanowiska orzecznictwa w przedmiocie stosowania reguły contra proferentem. W odniesieniu do charakteru prawnego wzorców umownych daje się zaob- serwować istnienie kilku głównych koncepcji teoretycznych. Pierwsza z nich 22 § 2. Orzecznictwo w zakresie wzorców umownych oraz... stara się opierać na teorii „prywatnego ustawodawstwa” oraz konstrukcji norm prawnych. Nie określa ona postanowień wzorca wprost jako norm praw- nych, lecz stwierdza, iż wykazują one daleko idące podobieństwo do przepisów prawa34. W myśl powyższego stwierdzenia ogólne warunki umów stawałyby się „prywatnymi ustawami”, które regulują sferę prawną innych uczestników obrotu. Ich wydawanie odbywałoby się na mocy upoważnienia udzielonego przez ustawodawcę określonym podmiotom. Pogląd ten został dość szybko odrzucony na rzecz drugiej z koncepcji tzn. umownej teorii wzorców35. Zgod- nie z nią postanowienia wzorców mają niewątpliwie charakter umowny36. Co więcej, poprzez skuteczną ich inkorporację do stosunku cywilnoprawnego, ogólne warunki umów stają się częścią umowy37. Niewątpliwie słabym punk- tem wskazanej teorii umownej jest uzasadnienie twierdzenia, iż wzorzec rze- czywiście został objęty w pełni uświadomioną zgodą (konsensem) obydwu stron. Sąd Najwyższy przedstawia w związku z tym argumentację, iż w rzeczy- wistości skuteczność wzorca zależy zawsze od udzielenia zgody przez drugą stronę (niebędącą autorem wzorca – adherenta), a dotyczącej wyłącznie jego użycia. Wzorce muszą bowiem uzyskiwać swą skuteczność tylko na podstawie zgodnej woli obu stron38. Zgoda taka może być wyraźnie wysłowiona lub usta- lona w sposób dorozumiany, poprzez spełnienie przez proponenta wszystkich warunków inkorporacji39. W sytuacji konstruowania zgody dorozumianej ma ona wynikać z istniejącego układu interesów i całokształtu zachowań drugiej strony, a nie z rzeczywistej woli adherenta. Taka zgoda jest zatem rezultatem przypisania normatywnego i stanowi de facto fikcję prawną. Szybko dostrzeżono jednak, że przyjęcie tego rodzaju fikcji konsensu jest zbyt daleko idącym uproszczeniem. W znacznej ilości przypadków kontra- hent podmiotu stosującego wzorce nie obejmuję swoją świadomością, nie tylko ich treści i znaczenia dla całości stosunku cywilnoprawnego, lecz nawet faktu 34 Wyrok SN z 18.2.1958 r., II CR 214/57, OSNCK 1959, Nr 3, poz. 84. 35 Uchwała SN z 6.3.1992 r., III CZP 141/91, OSNC 1992, Nr 6, poz. 90; wyrok SN z 15.5.2001 r., I CKN 974/00, Legalis; wyrok SN z 31.5.2001 r., V CKN 247/00, Legalis; wyrok SN z 26.1.2006 r., V CSK 90/05, Legalis, gdzie wprost stwierdza się, iż wzorce mają charakter nienor- matywny. 36 Uchwała SN z 12.12.1997 r., III CZP 65/97, OSNC 1998, Nr 4, poz. 55; wyrok SN z 8.8.2001 r., I CKN 18/99, OSNC 2002, Nr 5, poz. 64. 37 Wyrok SN z 22.10.1999 r., III CKN 410/98, Legalis; wyrok SN z 10.10.2000 r., V CKN 97/00, OSNC 2001, Nr 3, poz. 46; wyrok SN z 24.3.2004 r., I CK 471/03, Legalis. 38 Wyrok SN z 13.4.2005 r., IV CK 663/04, Legalis. 39 Postanowienie SN z 24.9.1993 r., III CZP 77/93, OSNC 1994, Nr 3, poz. 52; uchwała SN z 22.5.1991 r., III CZP 15/91, OSNC 1992, Nr 1, poz. 1. 23 Rozdział I. Stan normatywny reguły contra proferentem... udzielenia zgody na ich stosowanie. W skrajnych sytuacjach można zatem spo- tkać się z przypadkiem uzasadniania skuteczności ogólnych warunków umów fikcyjną zgodną wolą stron, podczas gdy adherent nie zdaje sobie w ogóle sprawy, iż w zakresie zawartej przez niego umowy obowiązują jakiekolwiek wzorce. Taki przypadek ma miejsce na przykład w wielu stosunkach konsu- menckich, noszących cechy bieżących transakcji życia codziennego. Z tego też względu w orzecznictwie SN wykształcona została trzecia koncepcja, która odeszła zarówno od normatywnego jak i umownego charakteru wzorców. We- dle jej postulatów skuteczność wzorca opiera się na spełnieniu warunków in- korporacji, jakie przewiduje art. 384 KC. Podobnie jak ustawa i ustalone zwy- czaje, ogólne warunki umów uzupełniają treść czynności prawnej na mocy art. 56 KC40. Podstawą prawną dla istnienia wzorców i ich legitymizacji w ob- rocie nie jest zatem konsens stron (rzeczywisty lub fikcyjny), lecz dopełnienie ustawowo określonych wymagań41. Logiczną konsekwencją przyjęcia takiego poglądu jest konstatacja, iż wzorzec jest bytem zewnętrznym wobec samej umowy i nie może być kwalifikowany jako jej element42. W obliczu powyższego trudno jest określić, która ze wskazanych teorii może być przyjęta za oficjal- nie obowiązujące stanowisko SN. Wydaje się, że coraz silniejsze są tendencje do opierania się na koncepcji wzorca jako elementu współkształtującego treść czynności prawnej. Niemniej wciąż pojawiają się orzeczenia, które odwołują się wprost do teorii umownej. Przyjęcie któregokolwiek z przedstawionych powyżej trzech poglądów po- ciąga za sobą skutki dla kształtu wykładni, jaka ma być wykorzystana w pro- cesie poszukiwania znaczenia postanowień wzorców umownych. Oparcie się na teorii normatywnej wymusza posłużenie się w interpretacji metodami wykładni, które są wykorzystywane przy tłumaczeniu przepisów prawnych. W grę wchodzi tu zatem użycie klasycznych kanonów wykładni językowej, systemowej i funkcjonalnej (celowościowej). Takie przeniesienie sposobów ro- zumienia tekstu prawnego na grunt wykładania treści, których autorem jest prywatny podmiot wywołuje szereg wątpliwości. Nie wiadomo bowiem jaki miałby być właściwy wzorzec normatywny, który w ramach wykładni funk- cjonalnej stanowiłby ekwiwalent woli racjonalnego ustawodawcy. Posłużenie się w to miejsce wolą racjonalnego twórcy wzorca jest nie do przyjęcia z ak- sjologicznego punktu widzenia. Co więcej, przyjęcie takiego modelu wykładni 40 Wyrok SN z 30.11.2000 r., V CKN 97/00, OSNC 2001, Nr 3, poz. 46. 41 Wyrok SN z 19.4.2007 r., I CSK 27/07, OSNC 2008, Nr 25, poz. 154. 42 Wyrok SN z 20.1.2011 r., I CSK 218/10, Legalis. 24 § 2. Orzecznictwo w zakresie wzorców umownych oraz... skutkuje potencjalnym obciążeniem procesu interpretacji wszelkimi ograni- czeniami, które płyną z częściowo uznawanej za obowiązującą zasady clara non sunt interpretanda. Stoi to w sprzeczności z zaaprobowanym w prawie cy- wilnym schematem wykładni oświadczeń woli. Dalszą konsekwencją jest więc niemożność powołania się na art. 65 KC, co prowadzi do tego, iż ogólne wa- runki umów nie zostają zaklasyfikowane jako oświadczenia woli. Niewątpliwie zatem wzorce umowne, w rozumieniu teorii normatywnej, stają się ciałem ob- cym wobec klasycznej konstrukcji oświadczenia woli, na której opiera się sys- tem prawa prywatnego. Z kolei za całkowicie chybiony pomysł należy uznać postulat wykładania postanowień wzorców tak jak przepisów prawnych, po- mimo wcześniejszego uznania ich charakteru za umowny43. W sposób jeszcze bardziej skomplikowany przedstawia się kwestia wy- kładni ogólnych warunków umów, przy oparciu się na teorii umownej lub teorii elementu współkształtującego treść. Cechą wspólną dla obydwu podejść jest fakt uznania wzorca za oświadczenie woli44. Logiczną konsekwencją ta- kiego założenia jest posługiwanie się sposobem wykładni, wynikającym treści art. 65 KC. Rozstrzygnięcia wymaga, jednakże zakres zastosowania tej normy prawnej oraz ewentualna konieczność dokonania pewnych modyfikacji, które wynikają ze specyfiki ogólnych warunków umów. Orzecznictwo w tym zakre- sie jest bardzo niejednolite. Część poglądów opowiada się za stosowaniem ca- łości normy z art. 65 KC45, natomiast inne ograniczają wykładnię wzorców do reguł, ujętych wyłącznie w § 2 tego artykułu46. Ostatnie z tych stanowisk nie uwzględnia jednak faktu, iż treść art. 65 KC nie ogranicza badania zgod- nej woli stron jedynie do umów, lecz ma zastosowanie także do oświadczeń woli wchodzących w skład umowy. Jednocześnie kryteria zasad współżycia społecznego i ustalonego zwyczaju mają podstawowe znaczenia dla wykładni umów, pomimo pozornego ich ograniczenia tylko co do oświadczeń woli na podstawie § 147. Niezależnie od powyższego, poddanie ogólnych warun- ków umów interpretacji zgodnej z kanonem wykładni zastrzeżonej dla umów, 43 Uchwała SN z 12.12.1997 r., III CZP 65/97, OSNC 1998, Nr 4, poz. 55; wyrok SN z 8.8.2001 r., I CKN 18/99, OSNC 2002, Nr 5, poz. 64. 44 Wyrok SN z 10.10.2000 r., V CKN 97/00, OSNC 2001, Nr 3, poz. 46 oraz wyrok SN z 30.11.2000 r., I CKN 970/98, OSNC 2001, Nr 6, poz. 93. 45 Por. np. wyrok SN z 2.12.1998 r., I CKN 278/98, Legalis oraz wyrok SN z 26.1.2006 r., V CSK 90/05, Legalis. 46 Wyrok SN z 7.1.1997 r., I CKN 36/96, OSNC 1997, Nr 5, poz. 57; wyrok SN z 23.10.2003 r., V CK 412/02, Legalis; wyrok SN z 26.5.2006 r., V CSK 109/06, Legalis; wyrok SN z 7.3.2007 r., II CSK 475/06, niepubl. 47 Z. Radwański, [w:] Z. Radwański (red.), System Prawa Prywatnego, t. 2, s. 57. 25 Rozdział I. Stan normatywny reguły contra proferentem... jest charakterystyczne dla orzeczeń akceptujących teorię umowną48. Wzorce umowne mają być zatem intepretowane przy użyciu wszystkich akceptowal- nych metod, wchodzących w skład kombinowanej teorii wykładni49. Obejmuje to m.in. uwzględnienie ich natury oraz funkcji, jaką mają spełnić w określo- nym stosunku prawnym50. Nie bez znaczenia dla nadania postanowieniom wzorca właściwego znaczenia jest również ukształtowany zwyczaj, obowiązu- jący w zakresie stosunków określonego rodzaju51. Następstwem uznania wzor- ców za element umowy, który ma być objęty konsensem stron, jest nakaz po- szukiwania zgodnej woli stron, a w jej braku przejście do obiektywnego modelu wykładni52. Odosobnionym, na gruncie teorii umownej, pozostaje stanowisko ograniczające zakres wykładni tylko co do treści określonych w art. 65 § 1 KC (wobec braku istnienia zgodnej woli)53. Nieco odmienne musi być stanowisko w przedmiocie stosowania normy wykładniczej, przy przyjęciu teorii elementu współkształtującego. Jak już zo- stało powiedziane, w myśl tej koncepcji wzorzec umowny nie jest objęty kon- sensem stron. Niemożliwym jest więc ustalenie w drodze interpretacji zgod- nej woli stron, która przecież nie zaistniała. Siłą rzeczy kombinowana metoda wykładni doznaje tu ograniczeń i zostaje zredukowana tylko do obiektywnego jej etapu54. W konsekwencji nie znajduje zastosowania zasada prymatu woli nad brzmieniem wzorca, wyrażona w art. 65 § 2 KC. Należałoby zatem przyj- mować takie znaczenie postanowień wzorca, jakie nadawałby im przeciętny adresat, znajdujący się w analogicznym położeniu i zawierający umowę tego typu55. Pewną niekonsekwencję w tym zakresie stanowi orzeczenie, które po- mimo powołania się na teorię elementu współkształtującego treść, wykładnię opiera na zasadach określonych w całej normie art. 65 KC56. 48 Wyrok SN z 2.12.1998 r., I CKN 278/98, Legalis; wyrok SN z 10.10.2000 r., V CKN 97/00, OSNC 2001, Nr 3, poz. 46; wyrok SN z 21.1.2004 r., IV CK 366/02, Legalis; wyrok SN z 22.7.2005 r., III CZP 49/05, Legalis; wyrok SN z 12.1.2007 r., IV CSK 307/06, Legalis. 49 Wyrok SN z 2.12.1998 r., I CKN 278/98, Legalis. 50 Wyrok SN z 28.5.1997 r., III CKN 76/97, Legalis; wyrok SN z 10.10.2000 r., V CKN 97/00, OSNC 2001, Nr 3, poz. 46; wyrok SN z 21.1.2004 r., IV CK 366/02, Legalis. 51 Wyrok SN z 2.12.1998 r., I CKN 278/98, Legalis; wyrok SN z 12.1.2007 r., IV CSK 307/06, 52 Wyrok SN z 9.10.2002 r., IV CKN 1421/00, Legalis. W sposób dorozumiany na przesłankę zgodnej woli z art. 65 § 2 powołuje się także wyrok SN z 26.1.2006 r., V CSK 90/05, Legalis. 53 Por. np. wyrok SN z 24.3.2004 r., I CK 471/03, Legalis. 54 Wyrok SN z 21.1.2004 r., IV CSK 366/02, niepubl.; wyrok SN z 19.4.2007 r., I CSK 27/07, OSNC 2008, Nr 25, poz. 154. 55 Postanowienie SN z 28.3.2007 r., II CNP 124/06, Legalis. 56 Wyrok SN z 10.10.2000 r., V CKN 97/00, OSNC 2001, Nr 3, poz. 46. Legalis. 26 § 2. Orzecznictwo w zakresie wzorców umownych oraz... O wiele bardziej jednolita jest z kolei linia orzecznicza, wypracowana w od- niesieniu do reguły contra proferentem w reżimie wzorców umownych. Przyj- muje się jako pewnik fakt, iż wskazana reguła obowiązuje i powinna być sto- sowana. Rozbieżności pojawiały się jednak przy determinowaniu podstawy jej obowiązywania oraz jej charakteru. Datą oddzielającą dwa odrębne stanowiska jest implementacja dyrektywy 93/13/EWG w marcu 2000 r., która wprowadziła podstawę normatywną dla intepretowania postanowień wzorców na korzyść konsumentów. Przed wejściem w życie ustawy implementującej nie istniał ża- den wyraźny przepis, uprawniający sądy do posługiwania się taką metodą. Po- trzeba jej stosowania była, jednakże szeroko akcentowana w orzecznictwie. Zakładano bowiem, iż skutki niezrozumiałego sformułowania oświadczenia woli muszą obciążać składającego oświadczenie, gdyż tłumaczenie takich nie- jasności na niekorzyść jego kontrahenta byłoby sprzeczne z zadami współży- cia społecznego57. Zasadę tę następnie rozciągnięto także na wykładnię ogól- nych warunków umów58. Podstawa uzasadniająca istnienie contra proferentem miała charakter typowo aksjologiczny i odwoływała się do klauzul general- nych zasad współżycia społecznego oraz uczciwości. Inną wartością wskazu- jącą na słuszność funkcjonowania w obrocie takiego mechanizmu, był fakt za- niedbania przez profesjonalistę, ciążących na nim szczególnych obowiązków precyzyjnego formułowania treści tekstu umowy59. Pomimo braku wyraźnego wskazania wydaje się, że podobnie jak w stosunku do oświadczeń woli, re- guła intepretowania wzorców była wywodzona z szerokiej dyspozycji art. 65 § 1 KC. Przesłanką aktualizującą stosowanie contra proferentem była bliżej nie- określona niejasność postanowień wzorca. W jej skład wchodziły m.in. wąt- pliwości co do rozumienia treści oraz dowolność interpretacyjna poszczegól- nych klauzul, które wynikają z niedbałości w sporządzaniu treści wzorca60. Nie- wątpliwie tak nieprecyzyjnie oraz szeroko zdefiniowany zakres przesłanek nie może być, z perspektywy czasu, uznany za prawidłowy. Wraz z wprowadze- niem do Kodeksu cywilnego treści art. 385 § 2 KC oraz następnie art. 12 ust. 3 i 4 ustawy z 22.5.2003 r. o działalności ubezpieczeniowej61, reguła contra profe- 57 Wyrok SN z 24.7.1959 r., 4 CR 1027/58, OSPiKA 1961, poz. 32. 58 Uchwała SN z 6.12.1975 r., III CZP 44/75, OSNC 1976, Nr 7–8, poz. 153; uchwała SN z 12.12.1997 r., III CZP 65/97, OSNC 1998, Nr 4, poz. 55. 59 Wyrok SA w Łodzi z 28.2.1996 r., I ACr 37/96, OSA 1996, Nr 9, poz. 43 oraz wyrok SN z 5.4.2000 r., I CKN 621/98, OSNC 2000, Nr 11, poz. 199. 60 Wyrok SA w Łodzi z 28.2.1996 r., I ACr 37/96, OSA 1996, Nr 9, poz. 43 oraz wyrok SN z 8.8.2001 r., I CKN 18/99, OSNC 2002, Nr 5, poz. 64. 61 T.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1206 ze zm. 27 Rozdział I. Stan normatywny reguły contra proferentem... rentem uzyskała wyraźną podstawę normatywną. Można było więc zaniechać prób jej uzasadniania, poprzez odwoływanie się do zasad współżycia społecz- nego, a skoncentrować się z kolei na określeniu jej charakteru prawnego. Zgodnie z treścią art. 385 § 2 KC (oraz bliźniaczym brzmieniem obecnej re- gulacji DziałUbezpReasU15), postanowienia wzorca, które są niejednoznaczne intepretuje się na korzyść konsumenta (ubezpieczonego)62. Bez szczególnych rozważań zdecydowano się w orzecznictwie na przyporządkowanie reguły con- tra proferentem do grupy zasad interpretacyjnych (metod wykładni)63. W dal- szej kolejności, już w ramach wewnętrznej struktury dyrektyw wykładni, do- konano jej hierarchizacji. Przyjęło ono formę zezwolenia na jej stosowanie tylko w stosunku do niejasności i niejednoznaczności [podkr. aut.], pozosta- łych po dokonaniu obiektywnej interpretacji64. Zasada contra proferentem, za- warta w art. 385 § 2 KC, została w ten sposób sprowadzona do roli reguły sub- sydiarnej (uzupełniającej) w stosunku do ogólnych dyrektyw kombinowanej metody wykładni (a przynajmniej jej obiektywnego etapu)65. Oprócz tego do- konano orzeczniczego rozwinięcia ustawowej przesłanki, aktualizującej posłu- giwanie się tym mechanizmem, która ogranicza się do klauzul niejednoznacz- nych. Stwierdzono bowiem, iż tłumaczenia na korzyść konsumenta wymagają także treści, które są niejasne lub niezrozumiałe66. Dokonano także wykładni pojęcia niejednoznaczności wskazując, iż ma ona miejsce wtedy gdy nazwom można przypisać różne desygnaty, a nakazom i zakazom różne zachowania67. Ponadto spełnienie któregokolwiek z wymogów: jasności, zrozumiałości lub jednoznaczności, powinno być oceniane z punktu widzenia przeciętnego adre- sata, któremu brak jest szczególnego wykształcenia i przygotowania68. Na mar- ginesie wypada zauważyć, iż takie wnioski prowadzą do zatarcia granic pomię- dzy różnymi i odrębnymi jakościowo elementami, powiązanymi z zakresem kontroli transparentności wzorców. Innym posunięciem SN w obszarze sto- sowania contra proferentem do wzorców umownych było ustalenie pierwszeń- stwa tej odmiany wykładni ich treści przed procesem kontroli ich nieuczciwo- ści. W konsekwencji niejednoznaczność postanowienia, która została usunięta 62 Potwierdzono expressis verbis tę regułę w wyroku SN z 21.1.2004 r., IV CK 366/02, Legalis; wyroku SN z 24.3.2004 r., I CK 471/03, Legalis oraz wyroku SN z 26.1.2006 r., V CSK 90/05, Legalis. 63 Wyrok SN z 26.1.2006 r., V CSK 90/05, Legalis. 64 Postanowienie SN z 28.3.2007 r., II CNP 124/06, Legalis. 65 Wyrok SN z 12.1.2007 r., IV CSK 307/06, Legalis. 66 Ibidem. 67 Wyrok SN z 16.10.2002 r., IV CKN 1337/00, Legalis. 68 Wyrok SN z 12.1.2007 r., IV CSK 307/06, Legalis. 28 § 2. Orzecznictwo w zakresie wzorców umownych oraz... za pomocą tejże reguły wykluczała uznanie go za abuzywne z powodu jego nietransparentności69. Apogeum działalności prawotwórczej osiągnięto wsku- tek rozciągnięcia stosowania contra proferentem także na stosunki niekonsu- menckie przy oparciu się na normatywnej podstawie, przewidzianej w art. 385 § 2 KC70. Stany faktyczne, na podstawie których kształtowała się linia orzecznicza co do interpretacji wzorców na korzyść adherenta, dotyczyły w przeważającej mierze kwestii ubezpieczeniowych. Przyznano m.in. rację stronie powodowej, iż termin „zapasy” określający przedmiot ubezpieczenia zawierał w sobie nie tylko przedmioty codziennego użytku, lecz także inne rzeczy ruchome, które znajdowały się w domu powoda71. Na podobnym rozumowaniu oparte zostało stwierdzenie, że pod zdarzeniem ubezpieczeniowym określonym jako „kra- dzież” należy także rozumieć sytuacje wydania przez właściciela pojazdu oso- bie posługującej się fałszywym dokumentem, który to pojazd następnie nie zo- staje zwrócony72. Poprzez przywoływanie reguły contra proferentem starano się także rozszerzać odpowiedzialność odszkodowawczą zakładów ubezpieczeń. W tej materii uznano m.in., że błędne wypełnienie polisy ubezpieczeniowej samochodu powoduje, iż powodowi przysługuje najpełniejsze ubezpieczenie (interpretacja najbardziej korzystna), a zakład ubezpieczeniowy ponosi odpo- wiedzialność za niedbalstwo swojego agenta73. Kontynuację interpretacji na niekorzyść zakładów ubezpieczeniowych sta- nowiło także stwierdzenie, że pozostawienie przez właściciela dokumentów w samochodzie (karta pojazdu) nie może zostać uznane za „nienależyte za- bezpieczenia pojazdu”, a co za tym idzie nie wyłącza odpowiedzialności z ty- tułu umowy ubezpieczeniowej74. Sankcję za niejednoznaczność postanowień wzorca poniósł także proponent w sprawie, gdzie pomimo użycia terminu „ubezpieczenie pełne”, powoływał się na to, iż nie obejmuje ono niektó- rych przypadków kradzieży75. Zdaniem sądu określenie „pełne” wskazywało na brak jakichkolwiek wyłączeń i takie znaczenie korzystne dla ubezpieczo- nych należało przyjąć. W innym sporze nałożono z kolei na pożyczkodawcę 69 Wyrok SN z 19.4.2007 r., I CSK 27/07, OSNC 2008, Nr 25, poz. 154. 70 Wyrok SN z 15.9.2005 r., II CK 69/05, Legalis; wyrok SN z 21.6.2007 r., IV CSK 95/07, Legalis oraz wyrok SN z 17.6.2009 r., IV CSK 90/09, Legalis. 71 Wyrok SN z 24.7.1959 r., 4 CR 1027/58, OSPiKA 1961, poz. 32. 72 Uchwała SN z 12.12.1997 r., III CZP 65/97, OSNC 1998, Nr 4, poz. 55. 73 Wyrok SN z 24.7.1959 r., 4 CR 1027/58, OSPiKA 1961, poz. 32. 74 Wyrok SN z 26.1.2006 r., V CSK 90/05, Legalis. 75 Wyrok SN z 12.1.2007 r., IV CSK 307/06, Legalis. 29 Rozdział I. Stan normatywny reguły contra proferentem... będącego beneficjentem przewłaszczenia na zabezpieczenie, obowiązek sprze- daży przewłaszczonej rzeczy po cenie rynkowej76. Miało to znaczenie z punktu widzenia konieczności wyrównania przez pożyczkobiorcę różnicy pomiędzy kwotą jego zadłużenia, a uzyskaną ceną sprzedaży. Wartym przytoczenia są także ustalenia orzecznictwa w odniesieniu do materii transparentności ściśle powiązanej ze stosowaniem reguły contra pro- ferentem. Po pierwsze SN akceptuje istnienie, przyjętej w doktrynie, koncep- cji zasady transparentności. Wywiedziona ona zostaje z brzmienia art. 385 § 2 KC i wyraża nakaz formułowania wzorca w sposób jednoznaczny i zrozu- miały77. Na podstawie takiego rozumienia wskazanej normy prawnej, wyróżnia się w ramach zasady transparentności dwa jej podstawowe elementy tzn. zro- zumiałość i jednoznaczność78. Jednocześnie rozwinięciem powyższej tezy jest stwierdzenie, iż wymóg zrozumiałości wzorca dotyczy zarówno jego treści, jak i formy. Jednoznaczność ma odnosić się wyłącznie do treści79. Ponadto orzecznictwo doprecyzowuje znaczenie wymogu jednoznaczności, stanowią- cego także przesłankę stosowania contra proferentem. Twierdzi się w tym za- kresie, że wymaganie jednoznaczności ma zapobiegać sformułowaniom, które mogą prowadzić do wieloznaczności tekstu, a zatem jest spełnione tylko wtedy, gdy postanowienia wzorca nie budzą wątpliwości co do ich znaczenia (gdy wy- nika z nich tylko jedna interpretacja)80. W ramach podsumowania dorobku polskiego orzecznictwa można stwier- dzić, iż przedstawiona tematyka ogólnych warunków umów wykazuje się nie- konsekwencją oraz brakiem gruntownej i wnikliwej analizy zagadnień. Po- mimo przyjęcia koncepcji wzorców jako elementu współkształtującego treść, wciąż pojawiają się orzeczenia oparte na teorii umownej. Utrudnia to wy- kształcenie się wyraźnej linii orzeczniczej oraz skutkuje niemożnością wypra- cowania przejrzystej metody wykładni wzorców. Ponadto istniejące poglądy SN w zakresie wykładni nie zawierają głębszych rozważań w temacie odpo- wiedniego stosowania normy art. 65 KC do specyficznych konstrukcji praw- nych, jakimi są wzorce umowne. Świadczy o tym chociażby odrzucenie fikcji konsensu stron jako podstawy ich obowiązywania przy jednoczesnej akcep- 76 Wyrok SN z 19.4.2007 r., I CSK 27/07, OSNC 2008, Nr 25, poz. 154. 77 Wyrok SN z 15.2.2013 r., I CSK 313/12, Legalis. 78 Wyrok SN z 10.7.2014 r., I CSK 531/13, OSNC 2015, Nr 4, poz. 49. 79 Wyrok SN z 15.2.2013 r., I CSK 313/12, Legalis; wyrok SN z 10.7.2014 r., I CSK 531/13, OSNC 2015, Nr 4, poz. 49 oraz wyrok SN z 22.4.2015 r., I CSK 720/14, Legalis. 80 Wyrok SN z 15.2.2013 r., I CSK 313/12, Legalis oraz wyrok SN z 22.4.2015 r., I CSK 720/14, Legalis. 30 § 3. Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii... tacji metody interpretacji umów (zawierającej się w przesłance zgodnej woli stron). Na domiar złego do tak nieprecyzyjnie ukształtowanego systemu zo- stała włączona reguła contra proferentem. Akceptacja jej istnienia nastąpiła bez analizy jej charakteru oraz rzeczywistej funkcji, jaką ma spełniać w obrocie cywilnoprawnym. Biorąc po uwagę wagę konsekwencji prawnych jakie niesie za sobą jej użycie, taka dowolność w przyporządkowaniu do metod wykładni musi budzić uzasadniony sprzeciw. Uwzględniając potrzebę koegzystencji wy- kładni oraz reguły contra proferentem z systemem kontroli wzorców (inkorpo- racji i abuzywności), przyjęcie poglądów SN czyni cały reżim wzorców syste- mem niespójnym. Taka sprzeczność, oprócz zarzutów stricte konstrukcyjnych, prowadzi także do nieoczekiwanych i niewłaściwych skutków w sferze prawnej podmiotów uczestniczących w czynnościach prawnych z użyciem ogólnych warunków umów. Dodać do powyższego należy także brak pogłębionej ana- lizy zawartości treściowej zasady transparentności, której elementy (zrozumia- łość i jednoznaczność) zostały nieco arbitralnie zaszeregowane do płaszczyzn formy oraz treści wzorca, bez odwołania się do szczegółowej struktury reżimu wzorców umownych. § 3. Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości) Przegląd europejskiego orzecznictwa koncentruje się przede wszystkim na tematyce związanej z implementacją dyrektywy 93/13/EWG. Zawiera ona szereg przepisów dotyczących ogólnych warunków umów oraz procedur ich oceny. Przedstawienie stanowiska Trybunału Sprawiedliwości UE pozwoli na zrozumienie tego, jak reguła contra proferentem jest pojmowana na grun- cie międzynarodowym oraz czy owo rozumienie daleko odbiega od wizji za- prezentowanej przez SN. Oprócz tego istotny wkład w poprawne stosowanie przedmiotowej dyrektywy mają rozstrzygnięcia Trybunału w odniesieniu do zasady transparentności, a przede wszystkim interpretacji poszczególnych wy- mogów wchodzących w jej skład. 31
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Reguła contra proferentem a granice wykładni oświadczeń woli w prawie cywilnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: