Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00678 012013 7451781 na godz. na dobę w sumie
Regulacja kościelnych spraw majątkowych na przykładzie Kościoła prawosławnego w Polsce - ebook/pdf
Regulacja kościelnych spraw majątkowych na przykładzie Kościoła prawosławnego w Polsce - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 376
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-2002-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
'(...) Monografia stanowi pierwszą, (...) wielce udaną próbę kompleksowej prezentacji spraw majątkowych tego Kościoła w ich aspekcie prawnym od 1991 r. po dzień dzisiejszy. (...) Baza dokumentacyjna pracy przedstawia się wprost imponująco (...). Na szczególne podkreślenie zasługuje fakt przeprowadzenia kwerendy zespołu akt zdeponowanych w Departamencie Wyznań Religijnych oraz Mniejszości Narodowych i Etnicznych MSWiA. Skrupulatna analiza tych dokumentów pozwoliła Autorowi wprowadzić do obiegu naukowego wiele nieznanych dotąd faktów. (...)'. z recenzji prof. dr. hab. Krzysztofa Krasowskiego (WPiA UAM w Poznaniu, prorektor UAM w Poznaniu)
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Regulacja kościelnych spraw majątkowych na przykładzie Kościoła prawosławnego w Polsce Włodzimierz Bendza Warszawa 2009 Wydawca: Grzegorz Jarecki Redaktor prowadzący: Joanna Maź Opracowanie redakcyjne: „Littera” Maria Beata Wawrzyńczak-Jędryka © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2009 ISBN 978-83-7601-924-6 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa: www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów .......................................................................................... Wstęp ........................................................................................................... Rozdział 1 Sytuacja prawna majątku Kościoła prawosławnego w Polsce w la- tach 1918–1991 ............................................................................................ 1.1. Osobowość prawna Kościoła prawosławnego w Polsce w 1918 r. 1.2. Prawa majątkowe Kościoła prawosławnego w kontekście aktów normatywnych z lat 1918–1925 ............................................ 1.3. Położenie prawne Kościoła prawosławnego w świetle Konstytucji marcowej ........................................................................ 1.4. Sprawy majątkowe Kościoła prawosławnego a Tymczasowe przepisy .................................................................................................. 1.5. Podstawy prawne akcji rewindykacyjnej w stosunku do nieruchomości Kościoła prawosławnego w okresie II RP ...... 1.6. Przepisy majątkowe dekretu Prezydenta RP z dnia 18 listopada 1938 r. ............................................................................. 1.7. Analiza ustawy z dnia 23 czerwca 1939 r. o uregulowaniu stanu prawnego majątków Kościoła prawosławnego ................. 1.8. Ustawodawstwo PRL wobec kwestii majątkowych PAKP ......... Rozdział 2 Geneza projektu ustawy o stosunku państwa do PAKP ..................................................................................................... 2.1. Powstanie i skład Państwowo-Kościelnego Zespołu Redakcyjnego ..................................................................................... 2.2. Prawosławny projekt ustawy jako podstawa prac uzgodnieniowych .............................................................................. 9 13 19 19 22 25 27 30 34 37 41 50 50 51 5 Spis treści 2.3. Przebieg państwowo-kościelnych negocjacji ................................ Rozdział 3 Prace parlamentarne nad ustawą o stosunku państwa do PAKP ... 3.1. Wszczęcie procedury legislacyjnej .................................................. 3.2. Etap prac sejmowych nad regulacją prawosławną ...................... 3.3. Wpływ Senatu na kształt ustawy o stosunku państwa do PAKP 3.4. Finalizacja procesu ustawodawczego ............................................ Rozdział 4 Tryb regulacyjny porządkowania spraw majątkowych PAKP ........ 4.1. Wprowadzenie trybu regulacyjnego nowelizacją ustawy o stosunku państwa do PAKP z dnia 26 czerwca 1997 r. ............. 4.2. Przywrócenie terminu do składania nowych wniosków rewindykacyjnych ............................................................................. 4.3. Kwestia konstytucyjności art. 2 noweli z dnia 30 kwietnia 2004 r. ................................................................................................... Rozdział 5 Działalność Komisji Regulacyjnej do Spraw PAKP .......................... 5.1. Uwarunkowania procesu tworzenia komisji ................................ 5.2. Dyskusje parlamentarne wokół zagadnienia legalności postępowania regulacyjnego ........................................................... 5.3. Podstawy prawne funkcjonowania Komisji Regulacyjnej ds. PAKP .............................................................................................. 5.4. Analiza przepisów regulacyjnych ................................................... 5.5. Ugody regulacyjne zawierane przed komisją .............................. 5.6. Orzeczenia Komisji Regulacyjnej ds. PAKP .................................. 5.7. Zaskarżalność orzeczeń komisji regulacyjnej ............................... 5.8. Tryb regulacyjny a postępowanie mediacyjne i polubowne ...... Rozdział 6 Geneza i stosowanie art. 49 ustawy z dnia 4 lipca 1991 r. ................ 6.1. Próby porozumienia między PAKP a obrządkiem greckokatolickim w sprawie interpretacji art. 49 .......................... 6.2. Postulaty modyfi kacji treści art. 49 w świetle noweli z dnia 26 czerwca 1997 r. ................................................................... 6.3. Działalność Komisji Wspólnej Kościoła Prawosławnego i Kościoła Katolickiego obrządku bizantyjskiego ......................... 55 65 65 68 85 108 111 111 123 136 145 145 150 161 166 175 207 215 225 246 246 250 254 6 Spis treści 6.4. Analiza poselskiego projektu ustawy o uregulowaniu stanu prawnego niektórych nieruchomości pozostających we władaniu PAKP ............................................................................ 6.5. Rządowa inicjatywa ustawodawcza z zakresu uregulowania stanu prawnego niektórych nieruchomości pozostających we władaniu PAKP ............................................................................ 6.6. Odpowiedzialność Skarbu Państwa za zaniechania legislacyjne w kontekście art. 49 ust. 1 in fi ne ................................ 6.7. Treść ustawy zapowiadanej w art. 49 ust. 1 wobec konstytucyjnej ochrony praw nabytych ........................................ 6.8. Dopuszczalność zasiedzenia prawa własności nieruchomości określonych w art. 49 ust. 1 .............................................................. 6.9. Sfera możności współużytkowania nieruchomości w odniesieniu do art. 49 ust. 2 ......................................................... Zakończenie .............................................................................................. Załącznik nr 1 ........................................................................................... Załącznik nr 2 ........................................................................................... Wykaz orzeczeń ........................................................................................ Wykaz źródeł prawa ................................................................................ Bibliografi a ................................................................................................ 261 284 288 299 303 319 323 329 335 343 348 355 Wykaz skrótów Akty normatywne k.c. – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. k.p.c. k.p.a. k.r.o. k.s.h. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cy- wilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) – ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania ad- ministracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) – ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuń- czy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.) – stawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. Nr 94, poz. 1037 z późn. zm.) – Dziennik Praw Państwa Polskiego – Dziennik Praw – Dziennik Ustaw Ofi cjalne publikatory Dz. P. P. P. Dz. Praw Dz. U. Dz. Urz. ZCZW – Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich Dz. Urz. GUZ M.P. – Dziennik Urzędowy Głównego Urzędu Ziemskiego – Monitor Polski Czasopisma Biul. SN GP KPP KZS MoP ONSA – Biuletyn Sądu Najwyższego – Gazeta Prawna – Kwartalnik Prawa Prywatnego – Krakowskie Zeszyty Sądowe – Monitor Prawniczy – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego 9 Wykaz skrótów OSA OSNAPiUS – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Administracyjna, Pra- OSNC OSNCP OSNKW OSNPG cy i Ubezpieczeń Społecznych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna (od 1995 r.) – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna, Administra- cyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (do 1994 r.) – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Wojskowa – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Wydawnictwa Prokuratury Generalnej – Orzecznictwo Sądów Powszechnych – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Zbiór Urzędowy – Prawo Gospodarcze – Państwo i Prawo – Przegląd Prawa Handlowego – Prawo Spółek – Prokuratura i Prawo – Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego – Radca Prawny – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny – Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego – Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu – Naczelny Sąd Administracyjny – Naczelny Trybunał Administracyjny – Sąd Najwyższy – Sąd Okręgowy – Sąd Rejonowy – Trybunał Konstytucyjny – Wojewódzki Sąd Administracyjny OSP OSPiKA OTK OTK ZU PG PiP PPH Pr. Spółek Prok. i Pr. PUG Rad. Pr. RPEiS ZOSN Organy sądowe ETPCz NSA NTA SN SO SR TK WSA Urzędy i instytucje MSWiA MWRiOP PPRN 10 – Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji – Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego – Prezydium Powiatowej Rady Narodowej Wykaz skrótów – Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej – Rzecznik Praw Obywatelskich – Urząd Rady Ministrów – Bezpartyjny Blok Wspierania Reform – Konfederacja Polski Niepodległej – Liga Polskich Rodzin – Obywatelski Klub Parlamentarny – Prawo i Sprawiedliwość – Platforma Obywatelska – Parlamentarny Klub Lewicy Demokratycznej – Polska Partia Socjalistyczna – Polskie Stronnictwo Ludowe – Polski Związek Katolicko-Społeczny – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza – Ruch Katolicko-Narodowy – Stronnictwo Demokratyczne – Socjaldemokracja Polska – Sojusz Lewicy Demokratycznej – Unia Chrześcijańsko-Społeczna – Unia Demokratyczna – Zjednoczone Stronnictwo Ludowe PWRN RPO URM Partie polityczne i kluby parlamentarne BBWR KPN LPR OKP PiS PO PKLD PPS PSL PZKS PZPR RKN SD SDPL SLD UChS UD ZSL Komisje parlamentarne KASW KIPU KMNE KPCP KSPC KSTAP KU KUP Inne skróty AAN abp – Komisja Administracji i Spraw Wewnętrznych – Komisja Inicjatyw i Prac Ustawodawczych – Komisja Mniejszości Narodowych i Etnicznych – Komisja Praw Człowieka i Praworządności – Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka – Komisja Samorządu Terytorialnego i Administracji Państwowej – Komisja Ustawodawcza – Komisja Ustawodawstwa i Praworządności – Archiwum Akt Nowych – arcybiskup 11 Wykaz skrótów ADW arch. art. AS bezp. BIKS bp BS CAW cz. GUZ kad. kan. KEP k. ks. LEX – archiwum Departamentu Wyznań Religijnych oraz Mniejszo- ści Narodowych i Etnicznych w MSWiA – archiwum – artykuł – Archiwum Senatu – bezpartyjny – Biuro Informacyjne Kancelarii Sejmu – biskup – Biblioteka Sejmowa – Centralne Archiwum Wojskowe – część – Główny Urząd Ziemski – kadencja (i) – kanon – Konferencja Episkopatu Polski – księga – ksiądz – System Informacji Prawnej LEX wydawnictwa Wolters Klu- LexPolonica lit. metr. n. niezrzesz. odp. PAKP por. poz. przyp. pw. rozdz. sygn. t. z. ZCZW wer Polska – System Informacji Prawnej wydawnictwa LexisNexis – litera – metropolita – następne – niezrzeszony – odpowiednio – Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny – porównaj – pozycja – przypis – pod wezwaniem – rozdział – sygnatura – tom – zeszyt – Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich Wstęp Zagadnienia związane z regulacją kościelnych spraw majątkowych na przykładzie Kościoła prawosławnego w Polsce, występującego w aktach normatywnych pod ofi cjalną nazwą Polskiego Autokefalicznego Kościo- ła Prawosławnego – w szczególności w świetle przepisów ustawy z dnia 4 lipca 1991 r.1 – pozostawały poza obszarem zainteresowania doktryny i nauki prawa wyznaniowego. Również w orzecznictwie, poza kilko- ma kluczowymi – z punktu widzenia interesów majątkowych Kościoła prawosławnego2 – wyrokami analizowanymi w niniejszej monografi i, próżno szukać wskazówek interpretacyjnych związanych z tą tematyką. W związku z powyższym, opracowanie to należy postrzegać jako pierw- szą próbę kompleksowej prezentacji spraw majątkowych PAKP w ich aspekcie prawnym. Określenie „regulacja spraw majątkowych” występujące w tytule opra- cowania należy rozumieć zgodnie z koncepcją przyjętą przez ustawodaw- cę w rozdziale 1 działu VI ustawy z dnia 4 lipca 1991 r. Dotyczy ono zagad- 1 Ustawa z dnia 4 lipca 1991 r. o stosunku Państwa do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego (Dz. U. Nr 66, poz. 287 z późn. zm.). 2 [Przyp. red.] Z uwagi na zmienione w 2004 r. zasady pisowni słownictwa religijnego wy- jaśniamy, że mogą pojawić się w książce rozbieżności dotyczące stosowania wielkich i małych liter. W cytatach i pełnych nazwach ustaw sprzed 2004 r. zachowaliśmy pisownię oryginalną, nie zawsze zgodną z obowiązującymi obecnie regułami. Na podstawie Wielkiego słownika ortografi cz- nego PWN z 2006 r. podajemy, że Kościół – w znaczeniu instytucji, organizacji i ogółu wiernych – piszemy wielką literą, natomiast towarzyszące mu określenia odłamów wyznaniowych i ob- rządków zapisujemy małą literą, np. Kościół zielonoświątkowy, Kościół autokefaliczny, Kościoły wschodnie, Kościół katolicki, Kościół prawosławny, Kościół protestancki. Niektóre z tego rodzaju określeń przyjęły charakter pełnej, ofi cjalnej nazwy i dlatego są w całości zapisywane wielkimi literami, np. Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego (albo: Adwentyści Dnia Siódmego). Rozbieżności w pisowni dotyczą również nazw diecezji, po- nieważ, jak czytamy w Wielkim słowniku…, „nazwy okręgów administracyjnych współczesnych i historycznych, wyodrębnionych w strukturach kościelnych i państwowych” należy pisać ma- łymi literami. 13 Wstęp nień uwłaszczenia osób prawnych PAKP na nieruchomościach będących w jego władaniu, jak również postępowań wnioskowych związanych z przeniesieniem prawa własności nieruchomości, których posiadania Ko- ściół prawosławny został pozbawiony w wyniku działań legislacyjnych poprzednich władz. Jakkolwiek użyte w tytule książki pojęcie „majątku” nie zostało w polskim systemie prawnym jednoznacznie zdefi niowane, to w kontekście niniejszego opracowania użyto je w szerokim tego słowa znaczeniu. Przez majątek rozumie się tym samym, w ślad za tytułem ni- niejszej monografi i, całokształt praw i obowiązków PAKP w odniesieniu do wspomnianych wyżej rzeczy nieruchomych. Stosunki prawne łączące Kościół prawosławny z nieruchomościami określonymi w art. 46–49 usta- wy o stosunku państwa do PAKP nie ograniczają się bowiem jedynie do kwestii własnościowych uregulowanych kodeksem cywilnym. Dotyczą również procedur związanych z ich rewindykacją, w ramach dwóch od- rębnych postępowań określonych ustawą z dnia 4 lipca 1991 r. Problematyki omówionej w pracy, związanej z racji treści aktu nor- mującego stosunki państwo – PAKP z prawem wyznaniowym, nie moż- na przedstawić w sposób wyczerpujący bez odwoływania się do innych dziedzin prawa pozytywnego. Tematyka majątkowa odnosi się w szcze- gólności do cywilistycznej płaszczyzny rozważań, która została przyjęta do analizy poszczególnych przepisów ustawy z dnia 4 lipca 1991 r. Za- stosowany przez ustawodawcę mechanizm rewindykacji nieruchomości przez osoby prawne Kościoła prawosławnego został natomiast oparty o przepisy postępowania administracyjnego, które także poddano kry- tycznej ocenie. Pod względem konstrukcyjnym książka podzielona została na sześć rozdziałów, składających się z trzech do dziewięciu podrozdziałów. Pierwszy rozdział, mający charakter stricte historyczny, poświęcony został ogólnemu omówieniu sytuacji prawnej majątku Kościoła pra- wosławnego począwszy od odzyskania przez Polskę niepodległości po I wojnie światowej, przy uwzględnieniu prawodawstwa carskiej Rosji, aktów normatywnych ustanowionych w okresie międzywojennym oraz przepisów wydanych w Polsce Ludowej. Prawidłowe zrozumienie usta- wodawstwa polskiego po 1918 r., dotyczącego prawosławnych spraw majątkowych, pozwala bowiem pełniej i wnikliwiej spojrzeć na później- sze regulacje wydawane w tym zakresie. Kolejne akty prawne dotyczące Kościoła prawosławnego odnosiły się bowiem wprost do przepisów z lat 14 Wstęp ubiegłych, w tym do dekretu Prezydenta RP z dnia 18 listopada 1938 r.3 oraz ustawy z dnia 23 czerwca 1939 r.4 W drugim rozdziale omówiona została działalność państwowo-ko- ścielnego zespołu, powołanego do opracowania projektu ustawy o sto- sunku państwa do PAKP. W nielicznych publikacjach, poświęconych powstawaniu regulacji prawosławnej, przeważnie pomija się ten istotny etap prac nad jej treścią. Prawdopodobnie wynikało to z braku możliwości dostępu do materiałów archiwalnych znajdujących się w dyspozycji De- partamentu Wyznań Religijnych oraz Mniejszości Narodowych i Etnicz- nych MSWiA, które jako jedyne opisują przebieg negocjacji nad kształtem przyszłej ustawy. W rozdziale drugim udzielono jednoznacznej odpowie- dzi na pytania dotyczące pierwowzorów przyszłego aktu normatywnego, wzorowanego na ustawie z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku państwa do Kościoła katolickiego w PRL5. Przeprowadzono w nim także szczegółową analizę stanowisk prezentowanych przez stronę rządową oraz kościelną, pozwalającą na formułowanie wniosków związanych z postawą organów władzy wykonawczej w odniesieniu do zagadnienia uporządkowania spraw majątkowych Kościoła prawosławnego. Szczegółowemu przedstawieniu prac parlamentarnych, efektem któ- rych było uchwalenie ustawy o stosunku państwa do PAKP z dnia 4 lipca 1991 r., został poświęcony rozdział trzeci. W tej części monografi a ukazu- je w sposób wyczerpujący stanowiska partii politycznych, które głosami swych przedstawicieli formułowały opinię na temat przyszłego kształtu ustawy prawosławnej6. W rozdziale trzecim dokonywana jest także ocena poszczególnych rozwiązań legislacyjnych, proponowanych w odniesieniu do spraw majątkowych PAKP, ze szczególnym uwzględnieniem propo- zycji Kościoła prawosławnego oraz obrządku greckokatolickiego. W roz- dziale tym przedstawiono również prace senackich komisji, które nadały ostateczny kształt przepisom majątkowym rzeczonej ustawy. Uwypukla 3 Dekret Prezydenta RP z dnia 18 listopada 1938 r. o stosunku Państwa do Polskiego Autokefa- licznego Kościoła Prawosławnego (Dz. U. Nr 88, poz. 597). 4 Ustawa z dnia 23 czerwca 1939 r. o uregulowaniu stanu prawnego majątków Kościoła Prawo- sławnego (Dz. U. Nr 57, poz. 370). 5 Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Polskiej Rze- czypospolitej Ludowej (Dz. U. Nr 29, poz. 154). 6 Ustawa z dnia 4 lipca 1991 r. o stosunku Państwa do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego (Dz. U. Nr 66, poz. 287 z późn. zm.). 15 Wstęp się w tym zakresie stanowisko marszałka Andrzeja Stelmachowskiego oraz senator Alicji Grześkowiak. W rozdziale czwartym omówiona została nowelizacja przepisów usta- wy o stosunku państwa do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawo- sławnego7, w kontekście wprowadzenia do niej tzw. trybu regulacyjnego, mającego zastąpić dotychczasowy administracyjny sposób przekazywa- nia prawa własności nieruchomości niebędących we władaniu Kościoła. Odnotowano w nim aktywność parlamentarzystów związanych ze śro- dowiskiem Unii Wolności, na czele z Tadeuszem J. Zielińskim, dążących do zrównania uprawnień majątkowych czterech Kościołów mniejszościo- wych, w tym PAKP, z Kościołem katolickim. Treść czwartego rozdziału obejmuje również przedstawienie zagadnienia związanego z przywróce- niem terminu do składania nowych wniosków rewindykacyjnych, prze- widzianych ustawą o zmianie ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania z dnia 30 kwietnia 2004 r.8 Poddano w nim analizie stanowiska klubów parlamentarnych wyrażające stosunek partii politycznych do wy- znań niekatolickich. W szczególności usiłowano udzielić odpowiedzi na pytanie o zgodność treści art. 2 noweli z dnia 30 kwietnia 2004 r. z kon- stytucyjną zasadą równouprawnienia Kościołów i związków wyznanio- wych, jak również ze sposobem dokonywania nowelizacji ustaw wyzna- niowych w kontekście art. 25 ust. 5 Konstytucji RP z 1997 r. Podjęta została również polemika z opiniami ekspertów z zakresu prawa wyznaniowego i konstytucyjnego, złożonymi do projektu noweli. Działalności Komisji Regulacyjnej ds. PAKP poświęcony został roz- dział piąty. Wspomniano na jego wstępie o przyczynach zmiany postę- powania administracyjnego na tryb regulacyjny. Ukazano także parla- mentarne kontrowersje wokół zagadnień regulacyjnych w kontekście postulatów zmierzających do powołania odpowiedniej komisji nadzwy- czajnej o uprawnieniach śledczych. W tej części książki poddano analizie przepisy ustawy z dnia 4 lipca 1991 r. normujące postępowanie regula- cyjne oraz wskazujące na zakres kompetencji komisji ds. PAKP. Podjęto próbę udzielenia odpowiedzi na pytanie o istotę prawną ugód regula- cyjnych oraz orzeczeń wydawanych przez komisję regulacyjną. Powyż- 7 Ustawa z dnia 26 czerwca 1997 r. o zmianie ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wy- znania oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1998 r. Nr 59, poz. 375). 8 Ustawa z dnia 30 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wy- znania (Dz. U. Nr 145, poz. 1534). 16 Wstęp sze zagadnienie zostało omówione w oparciu o dostępne orzecznictwo sądów krajowych oraz jedyny, wydany do tej pory w zakresie tematyki poruszanej w książce, wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. W końcowej części rozdziału piątego zostało przeprowa- dzone szczegółowe rozróżnienie między procedowaniem regulacyjnym prowadzonym w trybie art. 48a–48d ustawy o stosunku państwa do PAKP a mediacją i arbitrażem – określonymi normami postępowania cywilnego. Asumpt do rozważań na rzeczony temat stworzyły defi nicje dotyczące charakteru prawnego trybu regulacyjnego, formułowane przez Trybunał Konstytucyjny. Ostatni, szósty rozdział poświęcony został w całości omówieniu pro- blematyki związanej z art. 49 aktu normatywnego z dnia 4 lipca 1991 r. Przeniesienie przez parlament w 1991 r. odpowiedzialności w zakresie zawarcia porozumienia mającego na celu współużytkowanie obiektów sakralnych – o czym stanowi art. 49 – na Kościoły będące ze sobą w spo- rze, w sposób oczywisty zrodziło dodatkowe konfl ikty, których podstawy prawne przedstawiane zostały w szóstym rozdziale. Próby zmierzające do wypracowania kompromisowych rozwiązań prawnych, w ramach Ko- misji Wspólnej Kościoła Prawosławnego i Kościoła Katolickiego obrząd- ku bizantyjsko-ukraińskiego zakończyły się fi askiem. Dopiero rok 2008 przyniósł pewnego rodzaju „nowe otwarcie” w związku z zagrożeniem wypowiedzenia się Europejskiego Trybunału Praw Człowieka na temat niektórych przepisów omawianej ustawy i ich zgodności z Europejską Konwencją o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. W ni- niejszym rozdziale przedstawione i opracowane zostały kolejne inicjaty- wy legislacyjne zmierzające do wydania aktu normatywnego zapowiada- nego w art. 49 ust. 1 wraz z krytyczną oceną poszczególnych projektów ustaw i propozycji kościelnych. Końcowe podrozdziały poświęcone zo- stały rozważaniom prawnym związanym z interpretacją art. 49 ustawy prawosławnej i koncentrują się wokół zagadnienia ewentualnej odpowie- dzialności Skarbu Państwa za delikt zaniechania legislacyjnego. Przedsta- wiono w nich również wątpliwości dotyczące kształtu zapowiadanej usta- wy w kontekście konstytucyjnej ochrony praw słusznie nabytych. Podjęto też próbę wyjaśnienia zagadnienia prawnego związanego z dopuszczal- nością zasiedzenia własności nieruchomości, o których mowa w art. 49 ust. 1. W treści opisywanego rozdziału ukazano stan stosunków zobowią- zaniowych, na tle art. 49 ustawy prawosławnej, łączących Skarb Państwa 17 Wstęp z Kościołem prawosławnym. W końcowej części rozdziału przedstawiono kolejny projekt zapowiadanej ustawy mającej ostatecznie rozwiązać spo- ry wynikające na tle art. 49. Podstawę źródłową niniejszej publikacji stanowiły przede wszystkim niepublikowane materiały archiwalne znajdujące się w zasobach Depar- tamentu Wyznań Religijnych oraz Mniejszości Narodowych i Etnicznych w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji. Ich treść po raz pierwszy została ujawniona dopiero w niniejszej książce. Niejednokrot- nie odręczne zapiski czy parafy, czynione na marginesach urzędowych dokumentów, pozwalały uchwycić subtelne relacje łączące przedstawicie- li władzy wykonawczej z poszczególnymi Kościołami. W celu wyczerpującego zrelacjonowania oraz przeanalizowania prac ustawodawczych, jak również kolejnych projektów rozwiązań legislacyj- nych, z zakresu spraw majątkowych Kościoła prawosławnego, sięgnięto po stenogramy z posiedzeń plenarnych sejmu oraz komisji pracujących nad ustawą prawosławną, znajdujące się w zbiorach Biblioteki Sejmowej. Pod- kreślenia wymaga fakt, iż w monografi i niniejszej również po raz pierw- szy publicznie wykorzystano materiały archiwalne z zasobu Kancelarii Senatu, które pozwoliły wyjaśnić szereg wątpliwości związanych z kon- struowaniem treści art. 49. Przy opracowywaniu książki korzystano tak- że z archiwum Prawosławnego Metropolity Warszawskiego i Całej Polski mieszczącego się w Warszawie oraz prawosławnej diecezji przemysko-no- wosądeckiej w Sanoku, co przyczyniło się do merytorycznego wzbogace- nia treści opracowania. Aspekty cywilno- i administracyjnoprawne zostały wyjaśnione w oparciu o najnowsze komentarze, opracowania, monografi e i artykuły publikowane w prasie prawniczej. W celu wnikliwego zbadania problematyki określonej tematem książki posłużono się również licznymi przykładami z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższe- go oraz sądów powszechnych i administracyjnych różnych instancji. Słowa wdzięczności pragnę wyrazić kierownictwu i pracownikom Departamentu Wyznań Religijnych oraz Mniejszości Narodowych i Et- nicznych MSWiA, jak również Kancelarii Senatu RP – za życzliwość przy udostępnianiu niepublikowanych archiwaliów wykorzystanych w opra- cowaniu – a także profesorowi Michałowi Pietrzakowi za jego nieocenio- ne wskazówki wykorzystane przy tworzeniu niniejszego opracowania. Rozdział 1 Sytuacja prawna majątku Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1918–1991 1.1. Osobowość prawna Kościoła prawosławnego w Polsce w 1918 r. Spełnienie się dążeń niepodległościowych w 1918 r. postawiło przed organami odradzającego się państwa polskiego ogrom zadań związanych również z uregulowaniem sytuacji prawnej związków wyznaniowych. Kwestia ta stanowiła istotny element życia społecznego niejednolitej pod względem wyznaniowym i narodowościowym II Rzeczypospolitej. Ów- czesna sytuacja geopolityczna panująca na kontynencie europejskim, jak również wewnątrz kraju spowodowała, że także Kościół prawosławny podjął starania zmierzające do odbudowy swych struktur w wolnej Pol- sce. Przy czym, co trzeba podkreślić, uprzywilejowana sytuacja w odnie- sieniu do zapewnionych mu praw – przez zaborcę rosyjskiego i częściowo austriackiego – w odrodzonej Polsce okazała się dziedzictwem nad wyraz kłopotliwym1. Dokonując charakterystyki statusu prawno-majątkowego Kościoła prawosławnego w Polsce po 1918 r. trzeba odnieść się do przepisów praw- nych obowiązujących w Rosji carskiej. Ich prawidłowa interpretacja jest niezmiernie istotna z punktu widzenia stanowiska władz II RP wobec za- gadnienia regulacji stosunków państwo – Kościół prawosławny2. Szcze- 1 M. Bendza, Droga Kościoła prawosławnego w Polsce do autokefalii, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2006, s. 11. 2 W okresie II RP władze często powoływały się na treść opinii Prokuratorii Generalnej bę- dącej z formalnego punktu widzenia wygodną wykładnią kwestii osobowości prawnej Kościoła 19 Rozdział 1. Sytuacja prawna majątku Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1918–1991 gólnie polscy prawnicy i historycy opisujący zagadnienia stanu prawne- go Kościoła prawosławnego w Rosji, m.in. Jerzy S. Langrod3 czy Mirosła- wa Papierzyńska-Turek4, zgodnie twierdzą, iż szczególnym momentem w relacji państwo – Kościół były reformy Piotra Wielkiego. Według wspo- mnianych autorów, to właśnie wówczas Kościół został wciągnięty w tryby machiny biurokratycznej carskiej Rosji i przekształcony w instytucję pań- stwową. Wątpliwości jednak pojawiają się już na tle interpretacji przepi- sów wydanych 23 kwietnia 1906 r. w Osnownych gosudarstwiennych zako- nach, gdzie w art. 64 stwierdza się, iż car jest „stróżem dogmatów, obrońcą prawowierności i wszelkiego w Kościele Świętym należytego porządku”. Na tak ogólnym brzmieniu przepisu nie można jednak opierać tezy o braku podmiotowości prawnej Kościoła prawosławnego w Rosji. W pro- wadzonych rozmowach międzynarodowych, m.in. ze Stolicą Apostolską, przedstawiciele władz rosyjskich konsekwentnie potwierdzali, iż to Ko- ściół jest właścicielem posiadanych przez siebie nieruchomości5. Jednym z podstawowych przepisów prawnych odnoszących się do praw majątkowych Kościoła prawosławnego był art. 406, t. X, cz. 1 Usta- wy Cywilnej w brzmieniu „wszelki majątek nienależący do kogokolwiek prawosławnego. Prokuratoria Generalna stała na stanowisku, iż zgodnie z ustawodawstwem Ce- sarstwa Rosyjskiego, Kościół prawosławny nie posiadał osobowości prawnej, nie posiadał rów- nież prawa własności do użytkowanych przez siebie majątków, które stanowiły własność Skarbu Państwa. Kontynuując swoje rozważania Prokuratoria Generalna dowodziła, iż majątek Kościoła Prawosławnego należący w Rosji do Skarbu Państwa, przeszedł następnie bezpośrednio, w myśl art. XII traktatu ryskiego, na własność Skarbu Państwa II Rzeczypospolitej. Rząd polski zdając so- bie sprawę z niespójności i błędów wynikających z analizy przepisów Cesarstwa Rosyjskiego do- konanych przez Prokuratorię Generalną, pragnął poprzez pozytywne ustawodawstwo dodatkowo zabezpieczyć się przed roszczeniami przedstawicieli Kościoła prawosławnego o zwrot bezprawnie przywłaszczonego sobie przez II Rzeczpospolitą majątku, stanowiącego własność tegoż Kościoła. Por. M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawosławia 1918–1939, PWN, Warszawa 1989, s. 338–339 oraz K. Krasowski, Związki wyznaniowe w II Rzeczypospolitej. Stu- dium historycznoprawne, PWN, Warszawa–Poznań 1988, s. 130–132. 3 J.S. Langrod, O autokefalji w Polsce. Studjum z zakresu polskiej polityki i administracji wyznaniowej, Instytut Wydawniczy Bibljoteka Polska, Warszawa 1931, s. 24. 4 M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją…, s. 36. 5 W rozmowie przeprowadzonej 7 stycznia 1846 r. w Rzymie między rosyjskim ministrem spraw zagranicznych K. Nesselrode a ks. prałatem C. Bussi, konsultorem Kongregacji do Spraw Kościelnych i Nadzwyczajnych, przedstawiciel MSZ jasno oświadczył, iż „usunięto Kościół jedynie od zarządu dóbr, nie pozbawiając go bynajmniej prawa własności”. Według ministra, pierwotny stan można byłoby przywrócić jednym pociągnięciem pióra, ponieważ nieruchomości przejęte pod zarząd skarbu nie zostały rozparcelowane – por. A. Boudou, Stolica święta a Rosja, Stosunki dy- plomatyczne między nimi w XIX stuleciu 1814–1847, t. 1, Wydawnictwo Księży Jezuitów, Kraków 1928, s. 505. 20 1.1. Osobowość prawna Kościoła prawosławnego w Polsce w 1918 r. w szczególności ani do osób prawnych, ani do korporacji osób, ani do resor- tu dworskiego, ani do dóbr carskich, ani do organów, wchodzi w skład ma- jątków państwowych”. Następnie w art. 406–410 enumeratywnie wyliczo- ne zostają te majątki, które z samej swej istoty są mieniem państwowym, przy czym w cytowanych przepisach nie tylko nie ma żadnych wskazań, lecz nawet aluzji co do tego, że mienie „kościelne” jest mieniem państwo- wym. Artykuł 411 określa istotę dóbr carskich, art. 412 – dworskich, art. 414 – mienia społecznego, zaś art. 415 – mienia prywatnego. Warto zwrócić na- tomiast uwagę na art. 413, t. X, cz. 1, w którym stwierdza się, iż „mienie należące do różnych organów jest to: 1) mienie kościelne, klasztorne oraz domów biskupich, ziemie, użytki i młyny przypisane do kościołów, klasz- torów i domów biskupich i wszystek ich majątek ruchomy”. Powołując się bezpośrednio na konkretne artykuły rosyjskich ustaw cywilnych można zauważyć, że uprawnienia przysługujące organom Ko- ścioła prawosławnego do posiadania ruchomości i nieruchomości ustalały już przepisy z lat 1764 i 1798. Z treści II działu, rozdz. I, k. 2, t. X, cz. 1 Usta- wy Cywilnej jasno wynika, że podmiotami prawa majątkowego, zgodnie z prawem rosyjskim, są: państwo, osoby prywatne i organy, do których trzeba zaliczyć także „kościoły, klasztory i domy biskupie”, tj. organy re- prezentujące organizację kościelną. Również kolejne przepisy III działu, rozdz. I, k. 2, t. X, cz. 1 Ustawy Cywilnej, poświęcone „osobom mogących nabywać prawa do mienia”, pozwalają nam wyklarować pojęcie sytuacji prawnej Kościoła prawosławnego w Rosji. Znamienne w tym zakresie jest sformułowanie art. 698, zgodnie z którym: „Wszelkie inne prawa mająt- kowe w stosunku do samego mienia i w granicach prawem określonych, mogą nabywać (…) 3) skarb państwa, 5) władze diecezjalne, klasztory i ko- ścioły”. Tym samym obserwujemy pełne rozróżnienie między instytucją skarbu państwa a władzami diecezjalnymi, klasztorami i kościołami6. Trudno zgodzić się ze Stanisławem Piekarskim, iż kwestia osobowości prawnej Kościoła prawosławnego i jego praw majątkowych nie została 6 Przepisy szczegółowe dotyczące kwestii „praw ziemskich” Kościoła prawosławnego w Rosji zawarte były m.in. w t. IX Zwodu Praw. Warty przytoczenia jest również załącznik do art. 453, t. IX. Zwodu Praw, który zawiera przepisy o zabezpieczeniu nadziałami ziemi i pomieszczeniami kleru parafi alnego prawosławnych parafi i wiejskich w guberniach: witebskiej, grodzieńskiej, kowelskiej, kijowskiej, wołyńskiej i podolskiej. Art. 15 ww. załącznika stwierdza: „Ziemia wydzielona pod Ko- ściół jest nietykalną własnością kościelną, którą zarządza kierownictwo duchowe i z której korzy- sta kler kościelny na określonych zasadach”. 21 Rozdział 1. Sytuacja prawna majątku Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1918–1991 uregulowana w ustawodawstwie rosyjskim7. Powyższy pogląd wynika z braku podstawowej wiedzy z zakresu stosunków prawnych obowiązu- jących w Rosji. Całokształt norm prawa rzeczowego imperium rosyjskie- go określa szczegółowo, iż Kościół prawosławny, reprezentowany przez swoje organy, był samodzielnym podmiotem prawa cywilnego, podobnie jak wszystkie inne Kościoły chrześcijańskie i instytucje mahometańskie w tym kraju. Wszelkie roszczenia państwa względem mienia kościelne- go należały do kategorii sporów z zakresu prawa cywilnego i podlega- ły rozstrzygnięciom sądów, jak również – w odniesieniu do zagadnień dowodowych – należało je wykazać w taki sam sposób, w jaki ustalano prawa do mienia każdej osoby prywatnej. Przytoczone powyżej przepisy w momencie odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r. posiadały obowiązującą moc prawną. Wskutek błędnego ich interpretowania, bądź wręcz ignorowania przez przedstawicieli polskiego rządu, kwestia oso- bowości prawnej Kościoła prawosławnego oraz jego praw majątkowych stanowiła punkt zapalny w stosunkach państwo – Kościół praktycznie przez cały okres dwudziestolecia międzywojennego. Można zastanawiać się, na ile rzeczony stosunek władz krajowych do największego Kościoła mniejszościowego działającego w granicach II Rzeczypospolitej był celo- wy ze względów politycznych, na ile zaś wynikał z niedostatecznej wie- dzy urzędników państwowych. 1.2. Prawa majątkowe Kościoła prawosławnego w kontekście aktów normatywnych z lat 1918–1925 Obszar nieruchomości Kościoła prawosławnego w granicach II Rze- czypospolitej wynosił ok. 146.000 ha, z czego około 48.700 ha stanowiły dobra pounickie, otrzymane od rządu rosyjskiego po kasacie Unii Brze- skiej w latach 1838 i 18758. Władze państwowe, poczynając od 1918 r., były żywo zainteresowane umniejszeniem majątków Kościoła prawosławnego. Uznawano przy tym, iż podstawowymi prawidłami, na których należało 7 S. Piekarski, Wyznania religijne w Polsce, Wydawnictwo M. Arcta, Warszawa 1927, s. 63. 8 AAN, MWRiOP, 818, k. 224 i n. Opracowanie w sprawie obiektów pounickich na tle roko- wań z Komisją Papieską i prac nad uregulowaniem położenia prawnego Kościoła Prawosławnego z 11 lutego 1933 r., za: M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją…, s. 394. 22 1.2. Prawa majątkowe Kościoła prawosławnego w kontekście aktów normatywnych z lat 1918–1925 oprzeć weryfi kację stanu majątku posiadanego przez Kościół prawosław- ny, miała być zasada restytucji i rewindykacji. Kierując się polityką po- lonizacji kresów wschodnich rząd polski zmierzał do przejęcia nierucho- mości cerkiewnych w drodze reformy rolnej i rozparcelowania ich wśród polskich osadników, dążąc tym samym do wzmocnienia na tych terenach „elementu polskiego”9. Pierwszym aktem prawnym dotyczącym praw majątkowych Kościoła prawosławnego był dekret Naczelnika Państwa z dnia 16 grudnia 1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego10. Zgodnie z art. 1 dekretu, wszelki majątek ruchomy i nieruchomy znajdujący się na obsza- rze Rzeczypospolitej Polskiej, pocerkiewny oraz stanowiący uposażenie duchowieństwa prawosławnego, mógł być objęty zarządem państwo- wym11. Ocena tego dekretu w opinii polskich badaczy jest różnorodna. Krzysztof Krasowski uważa, iż głównym motywem, jakim kierował się rząd obejmując zarządem dobra pocerkiewne – poza potrzebą zabezpie- czenia opuszczonych świątyń – była chęć powstrzymania akcji rewindy- kacyjnej Kościoła katolickiego i zawieszenie całej sprawy do ostateczne- go ustalenia tytułu własności do dóbr pounickich12. Papierzyńska-Turek twierdzi zaś, iż intencją dekretu było objęcie przez zarząd państwowy cerkwi i dóbr kościelnych opuszczonych przez prawosławnych w czasie ewakuacji podczas wojny. Jego ogłoszenie zbiegło się z okresem, gdy wie- le nieruchomości cerkiewnych stało opuszczonych w wyniku ewakuacji duchowieństwa podczas działań wojennych. Wysuwa ona tezę, iż ofi cjal- ną intencją władz państwowych była opieka nad opuszczonym mieniem, do którego w chwili odzyskania przez Polskę niepodległości nie zdążyli wrócić prawowici właściciele13. Henryk Świątkowski zwraca zaś uwagę na użycie dwuznacznego terminu „pocerkiewny”, który mógłby zostać rozumiany w ten sposób, że dotyczył majątków, które przestały być wła- 9 K. Krasowski, Związki wyznaniowe…, s. 137–138. 10 Dekret Naczelnika Państwa z dnia 16 grudnia 1918 r. w przedmiocie przymusowego zarzą- du państwowego (Dz. Praw Nr 21, poz. 67). 11 Rada Ministrów rozporządzeniem z dnia 9 sierpnia 1921 r. rozciągnęła zasięg omawianego dekretu na województwa: nowogrodzkie, poleskie, wołyńskie i powiaty: białowieski, grodzień- ski i wołkowyski województwa białostockiego, następnie zaś rozporządzeniem z dnia 24 sierpnia 1922 r. również na ziemię wileńską, por. Dz. U. RP z 1921 r. Nr 71, poz. 474 oraz Dz. U. RP z 1922 r. Nr 78, poz. 705. 12 K. Krasowski, Związki wyznaniowe…, s. 139. 13 M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją…, s. 324. 23 Rozdział 1. Sytuacja prawna majątku Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1918–1991 snością Kościoła prawosławnego. Przy czym w momencie opublikowania wspomnianego dekretu, władze niepodległej Polski nie wydały żadnego aktu normatywnego, na postawie którego Kościół prawosławny traciłby prawo własności do posiadanych przez niego majątków ruchomych czy nieruchomych14. Na odnotowanie zasługuje również ocena dekretu do- konana przez radcę prawnego Kancelarii Synodalnej Kościoła prawosław- nego – Konstantina Nikołajewa. Twierdzi on, iż na mocy wspomnianego dekretu prawie cały majątek cerkiewny w tzw. Kongresówce został prze- jęty w zarząd państwowy15. Okoliczność, iż w dekrecie zabrakło wskaza- nia terminu trwania zarządu państwowego oraz trybu odzyskania tegoż majątku, uzasadnia stwierdzenie, że władze państwowe pierwotnie nie miały zamiaru dopuścić do powrotu tego mienia w ręce właścicieli16. Po zajęciu przez wojska polskie ziem na wschód od Bugu ustanowio- no na wschodnich terenach Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich, na pod- stawie rozporządzenia Komisarza Generalnego Ziem Wschodnich z dnia 22 października 1919 r.17 Wszystkie świątynie wyznania prawosławnego, przerobione ze zlikwidowanych kościołów i kaplic wyznania rzymskoka- tolickiego, przekazano zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem ducho- wieństwu rzymskokatolickiemu18, natomiast pozostałe nieruchomości miały zostać przejęte przez Zarząd Dóbr Państwowych. Kolejnym aktem prawnym ingerującym w kwestie własności m.in. Kościoła prawosławne- go była ustawa z dnia 17 grudnia 1920 r. o przyjęciu na własność państwa ziemi w niektórych powiatach Rzeczypospolitej Polskiej19. Swoim zasię- giem, prócz dóbr kościelnych, objęła również dobra skarbu rosyjskiego, dobra należące do członków dynastii rosyjskiej, jak również dobra skarbo- we nadawane przez władze rosyjskie (majoraty). Szczególnie dużo kon- 14 H. Świątkowski, Wyznania religijne w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem ich stanu prawnego, cz. I, Biblioteka Prawnicza, Warszawa 1937, s. 152. 15 K.N. Nikołajew, Prawowoje położenije cerkwi w Polsze i jeja imuszczestwiennyja prawa z toczki zrie- nija administratiwnoj praktyki, Wydawnictwo Typografi i Synodalnej, Warszawa 1929, s. 19. 16 S. Kiryłowicz, Z dziejów Prawosławia w II Rzeczypospolitej Polskiej. Niektóre problemy na tle polity- ki wyznaniowej państwa 1918–1939, Wiadomości PAKP, Warszawa 1986, s. 44. 17 Rozporządzenie Komisarza Generalnego Ziem Wschodnich z dnia 22 października 1919 r. (Dz. Urz. ZCZW Nr 25, poz. 256). 18 Interpretacja rozporządzenia pozostawiała niejasność, czy zostały objęte jego postanowie- niami również nieruchomości należące do Kościoła greckokatolickiego. Zgodnie jednak z orzecze- niem Sądu Najwyższego z dnia 22 września 1936 r. zwrot „rzymskokatolicki” dotyczy w tym przy- padku również Kościoła greckokatolickiego (ZOSN 1936, nr 11, s. 1000 i n.). 19 Ustawa z dnia 17 grudnia 1920 r. o przyjęciu na własność państwa ziemi w niektórych po- wiatach Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1921 r. Nr 4, poz. 17). 24 1.3. Położenie prawne Kościoła prawosławnego w świetle Konstytucji marcowej trowersji wywołało sformułowanie art. 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1920 r., gdzie wprowadzono bardzo krótki, praktycznie tylko czteromie- sięczny okres uzgodnień z władzami kościelnymi przejmowania przez państwo na własność ziemi należącej do Kościoła prawosławnego oraz prawo do przejmowania nieruchomości po 1 kwietnia 1921 r., już bez ko- nieczności przeprowadzania rozmów w tym zakresie. Kilka miesięcy póź- niej, instrukcją Prezesa Głównego Urzędu Ziemskiego z dnia 16 kwietnia 1921 r.20 określono obszar oraz rodzaj nieruchomości, które miały być po- zostawione w użytkowanie parafi om Kościoła prawosławnego. Z ogólnego obszaru gruntów cerkiewnych wynoszącego 146.000 ha, po wejściu w życie dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. oraz ustawy z dnia 17 grudnia 1920 r., na rzecz Skarbu Państwa przejęto 61.000 ha, zaś 85.000 ha pozostawiono w rękach Kościoła prawosławnego, z czego na 51.000 ha nie wszczęto akcji przejmowania własności ziemi, na 16.000 ha akcja ta trwała, natomiast 18.000 ha przejęto, lecz pozostawiono w charakterze deputatów21. Tym samym Kościół prawosławny utracił około 42 stanu nieruchomości będących w jego władaniu w 1918 r. Trudno jest więc zgo- dzić się z poglądami Stanisława Piekarskiego, który stwierdza, iż ustawa z dnia 17 grudnia 1920 r. została wykonana tylko w niewielkim stopniu. Jego pogląd, iż „Kościół prawosławny posiada dotychczas prawie niena- ruszone dobra, oddane mu w użytkowanie przez były rząd rosyjski”, mija się tym samym z prawdą22. 1.3. Położenie prawne Kościoła prawosławnego w świetle Konstytucji marcowej Na obszarze kresów wschodnich wyznania nierzymskokatolickie sta- nowiły większość, wahając się pomiędzy 53,5 (województwo lwow- skie), a 92,2 (województwo poleskie) ogółu ludności. Wyjątkiem było województwo wileńskie, gdzie liczbę członków Kościołów innych niż 20 Dz. Urz. GUZ, Nr 3. 21 AAN, MWRiOP, 818, k. 224 i n. Sprawa obiektów pounickich na tle rokowań z Komisją papie- ską i prac nad uregulowaniem położenia prawnego Kościoła Prawosławnego w Polsce (materiały z 11 lutego 1933 r.) – za M. Papierzyńską-Turek, Między tradycją…, s. 393–394. 22 S. Piekarski, Wyznania…, s. 63. 25 Rozdział 1. Sytuacja prawna majątku Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1918–1991 rzymskokatolicki podaje się w wysokości 28,3 ludności23. Wśród nich pierwsze miejsce zajmują wierni Kościoła prawosławnego. Ich liczbę można oceniać bardzo rożnie w zależności od źródła, na które będzie- my się powoływać. Zgodnie z danymi spisu ludności z 30 października 1921 r., wyznawców prawosławia w Polsce było 2.866.897 osób24. Jednak- że w rzeczywistości ich liczba wydaje się być wyższa. Zgodnie z danymi z 1 stycznia 1929 r., opartymi na spisach diecezjalnych i parafi alnych prze- prowadzonych na rzecz administracji publicznej, prawosławnych w Pol- sce było około 3.383.50625. Trudności sprawia tym samym dokładne poda- nie liczebności obywateli II RP, którzy wyznawali prawosławie, niemniej jednak wydaje się, iż należy przyjąć za ostateczną liczbę około 3,5 miliona wyznawców26. Odradzająca się Polska stanęła zatem przed trudnym zadaniem ure- gulowania stanu prawnego Kościoła prawosławnego, którego wierni stanowili drugą pod względem liczebności religię w II RP. Podstawy no- wego porządku prawnego w tym zakresie, a zarazem ogólne założenie polityki wyznaniowej wyznaczyła Konstytucja marcowa27. Stanowiła ona podstawę prawną, na której opierała się sytuacja prawna poszczegól- nych Kościołów i związków wyznaniowych, model relacji z państwem oraz stosunek państwa do sfery indywidualnych przekonań religijnych swych obywateli. W szczególności mowa tutaj o art. 110–116 oraz art. 120 Konstytucji z dnia 17 marca 1921 r. System kościelno-polityczny unormo- wany przepisami Konstytucji marcowej należy scharakteryzować jako dalsze rozwinięcie zasad obowiązujących w dawnym zaborze austriac- kim. Został jednakże rozbudowany w kierunku podkreślenia stanowiska Kościoła katolickiego wobec innych prawnie uznanych związków religij- 23 Dane za J.S. Langrodem, O autokefalji…, s. 17. 24 Tamże, s. 19, dane ze spisu ludności z 30 października 1921 r. 25 Dane urzędowe podane za J.S. Langrodem, O autokefalji…, s. 18. 26 W literaturze spotykamy duże rozbieżności w tej materii. H. Suchenek-Suchecki szacuje licz- bę prawosławnych na „z górą trzy miliony” (w:) Państwo a Cerkiew prawosławna w Polsce i państwach ościennych, druk J. Rajski, Warszawa 1930, s. 46; Z. Cybichowski podaje liczbę trzech milionów stu tysięcy osób (w:) Encyklopedja Podręczna Prawa Publicznego, t. 1, red. Z. Cybichowski, Instytut Wy- dawniczy Bibljoteka Polska, Warszawa 1926, s. 344; W. Piotrowicz (w:) Z zagadnień wyznaniowych w Polsce, Lux, Wilno 1929 pisze, iż prawosławnych było „blisko 4 miliony”; źródła prawosławne zwykłe były pisać: „blisko 5 milionów”, co wydaje się jednak liczbą znacznie zawyżoną – zob.: Orę- dzie Świętobliwego Powszechnego Patrjarchy Konstatynopolitańskiego Konstantyna VI do Głów wszystkich Autokefalicznych Kościołów Prawosławnych z dnia 13 stycznia 1925 r. o uznaniu Prawosławnego Kościoła w Polsce za Kościół Autokefaliczny, arch. prawosławnej metropolii w Warszawie, s. 1–3. 27 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 marca 1921 r. (Dz. U. Nr 44, poz. 267). 26 1.4. Sprawy majątkowe Kościoła prawosławnego a Tymczasowe przepisy nych, w tym przede wszystkim Kościoła prawosławnego i zastosowania wobec tego pierwszego klauzuli największego uprzywilejowania, czego dobitnie dał wyraz art. 114 Konstytucji. Ustawa zasadnicza z marca 1921 r. podkreślała zasadę samorządu wyznaniowego i autonomii wyznaniowej Kościołów mniejszości religijnych i innych prawnie uznanych związków religijnych, wskazując wyraźnie na odrębność sfery wewnętrznych spraw wyznaniowych i sfery stosunków z państwem28, zaznaczając po raz kolej- ny w art. 114 i 115 Konstytucji różnice w ustalaniu położenia prawnego Kościoła katolickiego, a Kościołów mniejszości religijnych i innych praw- nie uznanych związków wyznaniowych. Negatywnie o zapisach samej Konstytucji wypowiadał się jeden z teoretyków prawa okresu dwudzie- stolecia międzywojennego prof. Zbigniew Cybichowski. W swojej pracy pisał, iż słabość Konstytucji płynie z jej natury, gdyż normuje stanowisko naczelnych organów państwa, których nikt nie może zmusić do przestrze- gania prawa, co następnie zdaje się potwierdzać praktyka rządów w II RP, szczególnie wobec Kościoła prawosławnego29. Niemniej jednak stworzyła ona w dziedzinie wyznaniowej pewien system prawny, który poddany szczegółowej analizie pozwala nam dostrzec spojrzenie jej twórców na kwestię prowadzenia polityki wyznaniowej w niepodległym państwie polskim. Ustaliła ona ramy, które następnie powinny były zostać wypeł- nione stosownymi aktami prawnymi w odniesieniu do poszczególnych wyznań. 1.4. Sprawy majątkowe Kościoła prawosławnego a Tymczasowe przepisy Zgodnie z postanowieniami Konstytucji marcowej z 1921 r. Kościół prawosławny zaliczono do kategorii związków religijnych uznanych przez państwo, nieposiadających jednak uregulowanego ustawowo sto- sunku prawnego na płaszczyźnie państwo – Kościół30. Uregulowanie 28 J. Sawicki, Studia nad położeniem prawnym mniejszości religijnych w Państwie Polskim, Kasy im. Mianowskiego Instytutu Popierania Nauki, Warszawa 1937, s. 155. 29 Z. Cybichowski, Polskie prawo państwowe na tle uwag z dziedziny nauki o państwie i porównawcze- go prawa państwowego, t. II, SPP UW, Warszawa 1927, s. 18. 30 Por. art. 115 Konstytucji RP z dnia 17 marca 1921 r. (Dz. U. Nr 44, poz. 267). 27 Rozdział 1. Sytuacja prawna majątku Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1918–1991 stanu prawnego Kościoła prawosławnego było tym bardziej pilne, iż pa- triarcha moskiewski Tichon, na podstawie uchwały soboru moskiewskie- go z dnia 25 sierpnia 1918 r.31 poczynił pewne starania w kierunku orga- nizacji Kościoła prawosławnego w Polsce bez porozumienia z władzami polskimi32. Z inicjatywy MWRiOP, rząd zamierzał uregulować swoje sto- sunki z Kościołem prawosławnym drogą porozumienia z jego prawną reprezentacją. W tym celu zwołany został 24 stycznia 1922 r. sobór bisku- pów z udziałem metropolity Jerzego i biskupów Dionizego, Włodzimie- rza i Pantelejmona. Nie udało się jednak uzyskać jednogłośnego stano- wiska soboru akceptującego dokument przedstawiony przez MWRiOP. W takiej sytuacji minister WRiOP Antoni Ponikowski opublikował go ja- ko własne zarządzenie, pod nazwą: Tymczasowe przepisy o stosunku rządu do Kościoła prawosławnego w Polsce33. W literaturze przedmiotu obserwujemy bardzo skrajne oceny Tymcza- sowych przepisów. Prawosławni badacze postrzegali je jednoznacznie jako akt jednostronny, wydany, a nawet wręcz narzucony Kościołowi prawo- sławnemu z pozycji siły34. Przedstawiciel Kościoła katolickiego – ks. Stefan Grelewski postrzegał je natomiast jako „uznanie Kościoła prawosławnego w Polsce po myśli art. 115 Konstytucji”35. Bardzo krytycznie stanowisko Grelewskiego ocenił prof. Sawicki, stwierdzając, iż Tymczasowe przepisy nie mogą być aktem prawnego uznania, gdyż wobec pozycji prawnej, jaką posiadał Kościół prawosławny w byłym cesarstwie rosyjskim, akt taki był niepotrzebny. Jego zdaniem, Kościół prawosławny wszedł w nowe sto- sunki prawnopolityczne w charakterze już prawnie uznanego Kościoła36. Powyższe stanowisko podzielała również judykatura sądowa37. Wyda- 31 Uchwała Wszechrosyjskiego Soboru Powszechnego o organizacji Diecezji Warszawskiej w granicach byłego królestwa Polskiego z dnia 25 sierpnia (7 września – według kalendarza juliań- skiego) 1918 r., arch. metropolii prawosławnej w Warszawie, s. 1–2. 32 AAN, MWRiOP, 966, k. 5–6 – przedstawił on m.in. władzom polskim statut organizacyjny Kościoła prawosławnego. 33 Zarządzenie – Tymczasowe przepisy o stosunku rządu do Kościoła Prawosławnego w Polsce (M.P. z 1922 r. Nr 38, poz. 20; Dz. Urz. MWRiOP Nr 7, poz. 59). 34 S. Kiryłowicz, Z dziejów…, s. 47. 35 S. Grelewski, Wyznania protestanckie i sekty religijne w Polsce współczesnej, Towarzystwo Nauko- we KUL, Lublin 1937, s. 26 i n. 36 J. Sawicki, Studia…, s. 286. 37 Z motywów wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 1928 r. (I C 109/28, ZOSN 1928, nr 67): „(…) Jak już wyjaśnił Sąd Najwyższy w sprawie Konsystorza Ewangelicko-Reformowanego (orzeczenie z dnia 14 stycznia 1927 r., I C 1340, 26), art. 1282 u.p.c., na mocy którego za sprawy zarządu skarbowego poczytuje się m.in. sprawy wszystkich instytucji duchowych chrześcijańskich 28 1.4. Sprawy majątkowe Kościoła prawosławnego a Tymczasowe przepisy je się, iż trafną ocenę Tymczasowych przepisów przedstawił prof. Langrod uznając ten akt za pozbawiony wszelkiej podstawy prawnej38. Postrzegał go w kategorii swoistego rodzaju namiastki prawa, konstrukcji na kształt gentlemen’s agreement39. Podobnie na ten temat wypowiedział się również Stefan Dembicki40. Należy przychylić się do poglądu, iż Tymczasowe przepisy zostały wydane z myślą uzyskania przez państwo wpływu na struktury od- budowującego się Kościoła prawosławnego, a w szczególności na jego ustrój, wielkość, stan posiadania, a przede wszystkim charakter, który zależał od ilości i wykształcenia duchowieństwa, języka administracji cerkiewnej i szeregu dodatkowych czynników41. W odniesieniu do kwe- stii majątkowych art. 15 Tymczasowych przepisów stanowił, iż do czasu uregulowania sprawy uposażenia duchownych w drodze ustawodaw- czej, Skarb Państwa będzie wypłacał biskupom i konsystorzom pobory ustalone w budżecie państwowym. W art. 17 stwierdzono ponadto, iż rząd zapewni duchowieństwu prawosławnemu w Polsce prawo korzy- stania ze świątyń, jakie zostaną mu przyznane na mocy ustawy, z bu- dynków mieszkalnych i gospodarczych, znajdujących się przy tychże świątyniach, tudzież z gruntów, które przydzielone będą parafi om pra- wosławnym w drodze ustawodawczej. Można zatem jednoznacznie stwierdzić, iż autorzy Tymczasowych przepisów odłożyli kwestię regulacji i mahometańskich, z chwilą ogłoszenia Konstytucji z dnia 17 marca 1921 r. uległ zmianie; w myśl art. 113 i 115 Konstytucji, Kościół Prawosławny, jako uznany przez państwo związek religijny, nie może być poczytywany za instytucję państwową, lecz jedynie za osobę prawną prawa publiczne- go…”. Por. ponadto motywy wyroku SN z dnia 14 maja 1929 r. (I C 923/39, ZOSN 1929, nr 92): „(…) Aczkolwiek Kościół prawosławny, z chwilą odrodzenia Państwa Polskiego stracił swój poprzedni charakter instytucji urzędowej, niemniej w charakterze uznanego przez państwo związku religij- nego, pozostał pod opieką prawa, zapewniającego mu w sferze majątkowej możność posiadania i nabywania mienia nieruchomego i ruchomego (art. 99, 111 i 113 Konstytucji); powołane w skar- dze kasacyjnej Tymczasowe przepisy o stosunku Rządu do Kościoła prawosławnego w Polsce (Mo- nitor Polski 1922, nr 38) dotyczą stosunków przejściowych do czasu wydania ustaw odnośnych i zapewniają Kościołowi prawosławnemu korzystanie z istniejących świątyń i znajdujących się przy nich budynków, ani prawa własności tego Kościoła, ani też dotychczasowego zarządu nad majątkiem kościelnym przez Konsystorz nie znoszą…”. 38 J.S. Langrod, O autokefalji…, s. 75–77. 39 Tamże, por. również J.E. Makowski, Prawo międzynarodowe, cz. I, Sprawy Obce, Warszawa 1930, s. 322; J. Woliński, Polska i Kościół Prawosławny. Zarys historyczny, ZN im. Ossolińskich, Lwów 1936, s. 139–140. 40 S. Dembicki, Sytuacja prawna Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego w Polsce, Głos Sądownic- twa 1935, nr 5, s. 36. 41 M. Papierzyńska-Turek, Między tradycją…, s. 144. 29 Rozdział 1. Sytuacja prawna majątku Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1918–1991 stanu majątkowego do chwili ustawowego określenia stosunku państwa do Kościoła prawosławnego w Polsce42. Tymczasowe przepisy o stosun- ku rządu do Kościoła prawosławnego w Polsce były pomyślane jako do- raźne i okresowe uregulowanie w okresie przejściowym problemów do- tyczących budowy i struktury organizacyjnej Kościoła oraz jego relacji z państwem. Nie objęły one wszystkich aspektów prawnych funkcjono- wania Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej Polskiej, takich jak kompleksowa regulacja spraw majątkowych, szkolnictwa czy też dotacji państwowych. Nie rozstrzygnięto expressis verbis zagadnienia prawnego uznania Kościoła prawosławnego przez Państwo, co otworzyło drogę do prawnych spekulacji43. Z punktu widzenia Kościoła prawosławnego nie były to przepisy korzystne, gdyż nie porządkowały całokształtu spraw kościelnych oraz umożliwiały daleko posuniętą ingerencję organów ad- ministracji państwowej w życie wewnętrzne Kościoła w oparciu o zasa- dę uznaniowości. Powodowało to trudności i rozbieżności w praktyce sądowej, tym bardziej że wiele parafi i prawosławnych występowało na drogę postępowania sądowego44. Z punktu widzenia MWRiOP treść aktu normatywnego z dnia 30 stycznia 1922 r. była korzystna, albowiem zapewniała nadzór, ingeren- cję i wpływ administracji państwowej na Kościół prawosławny, na jego strukturę oraz działalność.... 1.5. Podstawy prawne akcji rewindykacyjnej w stosunku do nieruchomości Kościoła prawosławnego w okresie II RP Akcję rewindykacyjną w stosunku do nieruchomości Kościoła prawo- sławnego w II RP należy wiązać ze sporami między Kościołem prawosław- nym, katolickim oraz rządem, dotyczącymi prawa własności i użytkowa- 42 S. Grelewski, Wyznania…, s. 30. 43 Pomimo że w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 marca 1921 r. Kościół prawosławny należał do grupy Kościołów uznanych i taka też była praktyka władz państwo- wych. Wykorzystywano brak uregulowania tej materii prowadząc liczne polemiki w środowi- skach prawniczych na ten temat, np.: S. Grelewski, Wyznania…, s. 26 oraz J. Sawicki, Studia…, s. 257. 44 Problem osobowości prawnej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego rozstrzy- gnął Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 14 maja 1929 r., I C 923/39, ZOSN 1929, nr 92. 30 1.5. Podstawy prawne akcji rewindykacyjnej w stosunku do nieruchomości Kościoła... nia budynków kultu religijnego (cerkwi) znajdujących się – w momencie uzyskania niepodległości w 1918 r. – w posiadaniu Kościoła prawosław- nego. Za prof. Langrodem można rozróżnić trzy fazy przebiegu akcji re- windykacyjnej, a mianowicie: prowadzonej samorzutnie przez ludność, przez władze okupacyjne, a następnie przez władze polskie45. Systema- tyzując przebieg procesów rewindykacyjnych możemy w nich wyróżnić dwa etapy: lata 1919–1924 oraz 1929–1934. Jako podstawę prawną tychże akcji wymieniano dekret z dnia 16 grudnia 1918 r. oraz zarządzenie Komi- sarza Generalnego Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 22 paź- dziernika 1919 r.46 Według danych MWRiOP liczba świątyń prawosławnych rewindyko- wanych przez Kościół katolicki przedstawia się następująco47: Tabela 1.1. Liczba świątyń prawosławnych rewindykowanych przez Kościół katolicki w latach 1919–1934 Świątynie połacińskie Świątynie pounickie Razem Przejęte na podstawie decyzji władz okupacyjnych Przejęte bez zgody polskich władz Przejęte na podstawie decyzji władz państwowych Razem 25 65 50 140 10 150 15 175 35 215 65 315 Jak zatem wynika z przytoczonych danych, około 68 ze wszystkich przejętych przez Kościół katolicki cerkwi prawosławnych zostało zajętych bez żadnej podstawy prawnej. Ostatecznie w rękach prawosławnych po- zostało w 1924 r. około 430 świątyń pokatolickich (po odliczeniu 170 świą- 45 J.S. Langrod, O autokefalji…, s. 61. 46 Dz. Urz. ZCZW Nr 25, poz. 256. 47 AAN, MWRiOP 818, k. 224 Sprawa obiektów pounickich na tle rokowań z Komisją Papieską i prac nad uregulowaniem położenia prawnego Kościoła Prawosławnego (materiały z 11 lutego 1933 r.) za M. Papierzyńską-Turek, Między tradycją…, s. 393–394. 31 Rozdział 1. Sytuacja prawna majątku Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1918–1991 tyń nieczynnych, zburzonych lub przerobionych), do których nadal pre- tensje zgłaszał Kościół katolicki48. Sporne zagadnienia związane z Kościołem katolickim dotyczące sto- sunków majątkowych, szczególnie po 1924 r., były przez prawosławnych biskupów postrzegane jako problematyka, która powinna zostać uregu- lowana w przyszłości drogą ustawową. Nie spodziewali się oni w tym zakresie bezprawnych działań z jakiejkolwiek strony. Również i same sto- sunki między hierarcha
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Regulacja kościelnych spraw majątkowych na przykładzie Kościoła prawosławnego w Polsce
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: