Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00499 010930 7498416 na godz. na dobę w sumie
Regulae iuris Łacińskie inskrypcje na kolumnach Sądu Najwyższego Rzeczypospolitej Polskiej - twarda oprawa - ebook/pdf
Regulae iuris Łacińskie inskrypcje na kolumnach Sądu Najwyższego Rzeczypospolitej Polskiej - twarda oprawa - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 184
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 83-7483-286-X Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Autorzy tworzyli zespół opracowujący wybór i rozmieszczenie inskrypcji na budynku Sądu najwyższego Rzeczypospolitej Polskiej w Warszawie. Poprzez publikację tej książki wyrażają oni nadzieję, że poznanie źródeł i znaczenie paremii łacińskich, wywodzących się z prawa rzymskiego i funkcjonujących w języku prawniczym, przyczyni się do umocnienia polskiej kultury prawniczej, a także umożliwi sięgnięcie do podstaw europejskiej myśli prawniczej.

'Prawnik, który poznałby tylko prawa swego kraju i nie nauczyłby się prawa rzymskiego, pozostałbym na całe życie człowiekiem powierzchownym i nie mógłby być nazywany znawca prawa'.

Antoine-Gaspard Boucher d´Argis
(w Encyklopedii Diderota)

'Nowe teorie są jedyni systemami stworzonymi przez jednostki; dawne maksymy wyrażają ducha wieków'.
Jean-Etienne-Marie Portalis
(z przemówienia podczas prac nad Kodeksem Napoleona)

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

REGULAE IURIS REGULAE IURIS Łacińskie inskrypcje na kolumnach Sądu Najwyższego Rzeczypospolitej Polskiej Agnieszka Kacprzak Jerzy Krzynówek Witold Wołodkiewicz Pod redakcją Witolda Wołodkiewicza wydanie 2 Projekt graficzny okładki i wnętrza: Cecylia Staniszewska Fotografia na okładce: Rafał Witwicki Redakcja: Marzena Jaworska © Wydawnictwo C. H. Beck 2006 Skład i łamanie: Wydawnictwo C. H. Beck Druk i oprawa: Białostockie Zakłady Graficzne S.A., Białystok ISBN 83-7483-286-X Przedmowa Z upływem czasu, im bardziej oddalamy się od momentu zakończenia budowy nowego gmachu Sądu Naj- wyższego, tym bardziej naturalnym i oczywistym składnikiem tego obiektu wydają się nam łacińskie in- skrypcje umieszczone na jego kolumnach. Jestem pewien, że był to bardzo dobry pomysł, łącznie z dodaniem ich polskiego tłumaczenia, co umożliwia również tym, którzy łaciny nie znają, zrozumienie ich treści i sensu. Gmach ten został zbudowany w sposób nadający mu wygląd pokrytego patyną czasu. Umiesz- czone na nim inskrypcje to dodatkowo swego rodzaju „patyna intelektualna”. Czytając inskrypcje mamy poczucie ciągłości cywilizacyjnej, przypominamy sobie nasze związki z cywili- zacją rzymską, z prawem rzymskim, a także z późniejszymi źródłami prawa, w dużym stopniu inspirowany- mi rzymskimi wzorami. Cieszę się, że przez to opracowanie idziemy krok dalej, dając czytelnikom możliwość poszerzenia wie- dzy na temat genezy, rozumienia i współczesnego znaczenia poszczególnych maksym. Mają one bowiem niekiedy zaskakującą aktualność. Dla mnie uderzającym przykładem takiej aktualności jest inskrypcja 30-ta: IUSTITIAS VESTRAS IUDICABO (Osądzę waszą sprawiedliwość), przypominająca sędziom, że sprawowanie przez nich władzy sądowniczej zawsze podlega społecznej ocenie. Warszawa, wrzesień 2001 r. prof. dr hab. Lech Gardocki Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego Spis treści Przedmowa V Wykaz ilustracji zamieszczonych na wkładce barwnej VIII Słowo wstępne do II wydania Łacińskie paremie prawnicze w polskiej praktyce prawnej (W. Wołodkiewicz) IX 1 Znaczenie prawa rzymskiego w procesie formowania współczesnego prawa i współczesnej kultury prawnej Miejsce prawa rzymskiego w uniwersyteckim nauczaniu prawa Rola reguł prawnych w prawie współczesnym Łacińskie paremie i terminy w praktyce sądów polskich 10 1 3 5 Łacińskie inskrypcje na kolumnach gmachu Sądu Najwyższego Rzeczypospolitej Polskiej w Warszawie (W. Wołodkiewicz) 13 Projekt architektoniczny. Prace nad inskrypcjami Rozmieszczenie inskrypcji 14 13 Wykaz łacińskich inskrypcji na kolumnach gmachu Sądu Najwyższego (W. Wołodkiewicz) Teksty 86 inskrypcji wraz z komentarzem (A. Kacprzak, J. Krzynówek, W. Wołodkiewicz)* Glosarium osób i terminów prawa rzymskiego (A. Kacprzak, J. Krzynówek) Indeks alfabetyczny inskrypcji łacińskich (W. Wołodkiewicz) 139 157 17 23 * Autorzy dziękują dr. Romanowi Sobotce za opracowanie komentarza do inskrypcji na kolumnach 30 i 31. VII Wykaz ilustracji zamieszczonych na wkładce barwnej 1. Plan rozmieszczenia inskrypcji na kolumnach gmachu Sądu Najwyższego 2. Wejście główne do Sądu Najwyższego (widoczne inskrypcje 34 i 35) 3. Fasada gmachu Sądu Najwyższego widziana od strony Pałacu Krasińskich 4. Narożniki głównej fasady gmachu Sądu Najwyższego (widoczne inskrypcje 18–20) 5. Fasada gmachu Sądu Najwyższego i przejazd do ulicy Bonifraterskiej (widoczne inskrypcje 1–12, 15–19) 6. Fasada gmachu Sądu Najwyższego (widoczne inskrypcje 20–22) 7. Widok na gmach Sądu Najwyższego od strony ulicy Miodowej (widoczny pomnik Powstania Warszawskiego oraz Pałac Krasińskich) 8. Inskrypcja 49 9. Zachodnie skrzydło gmachu Sądu Najwyższego (widoczne inskrypcje 1–7, 10) 10. Korytarz w gmachu Sądu Najwyższego 11. Hol w gmachu Sądu Najwyższego (widoczne inskrypcje 83, 85) 12. Inskrypcja 28 VIII Słowo wstępne do II wydania Autorzy niniejszego wydawnictwa tworzyli zespół opracowujący wybór i rozmieszczenie inskrypcji – za- czerpniętych z prawa rzymskiego – umieszczonych na kolumnach gmachu Sądu Najwyższego Rzeczypospo- litej Polskiej w Warszawie. Zainteresowanie rzymskimi źródłami współczesnej wiedzy prawniczej zachęciło autorów do opracowania komentarza do 86 łacińskich paremii i reguł prawnych umieszczonych na kolum- nach otaczających ten monumentalny budynek. Pierwsze albumowe wydanie Regulae Iuris, opublikowane w roku 2001 jest już praktycznie nie- osiągalne. Duże zainteresowanie rzymskimi źródłami współczesnej kultury prawnej, skłoniło Wydawnic- two C.H. Beck do opublikowania drugiego wydania (również w formacie pocketbook), które byłoby dostępne dla szerokiej publiczności. Autorzy podjęli tę propozycję z wielkim zadowoleniem, zastrzegając sobie jednak w przyszłości przygotowanie wydania rozszerzonego. 6 maja 2000 r. odbyła się w sali konferencyjnej Sądu Najwyższego sesja naukowa zorganizowana przez Komitet Nauk o Kulturze Antycznej Polskiej Akademii Nauk wspólnie z Pierwszym Prezesem Sądu Najwyższego, poświęcona znaczeniu łacińskich reguł prawnych w nauce i praktyce prawnej. Obradom przewodniczył Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego prof. Lech Gardocki. Referaty wygłosili: prof. Witold Wołodkiewicz, prof. Jerzy Kolendo, dr Agnieszka Kacprzak oraz dr Jerzy Krzynówek (materiały z tej sesji zo- stały opublikowane w czasopiśmie Meander, 55, 2000, z. 4, s. 279–332). Autorzy mają nadzieję, że poznanie źródeł i kontekstu w jakim powstały używane dziś łacińskie reguły i paremie prawne przyczyni się do umocnienia polskiej kultury prawniczej. Będzie również nawiąza- niem do – wywodzących się z dziedzictwa prawa rzymskiego – podstaw europejskiej myśli prawniczej. Znajomość prawa rzymskiego stanowi i dziś fundament wiedzy prawniczej i porozumienia po- między prawnikami jednoczącej się Europy. Daje również możność lepszego zrozumienia systemów prawnych krajów Europy kontynentalnej i anglosaskiego common law. Znajomość podstaw prawa rzymskiego stanowi i dziś fundament wiedzy prawniczej każdego prawnika działającego w systemie europejskiego prawa kontynentalnego. Daje również możność lepszego zrozumie- nia systemu anglosaskiego common law. Warszawa, lipiec 2006 r. prof. dr hab. Witold Wołodkiewicz Łacińskie paremie prawnicze w polskiej praktyce prawnej Znaczenie prawa rzymskiego w procesie formowania współczesnego prawa i współczesnej kultury prawnej Znaczenie prawa rzymskiego Paul Koschaker w końcu lat czterdziestych ubiegłego, XX wieku, gdy rodziła się idea przyszłej zjednoczonej Europy, pisał, że prawo rzymskie może stać się wspólnym językiem dla prawników uformowanych i praktykujących w różnych, niekiedy bardzo odmiennych syste- mach prawnych. Wyrażając ideę przydatności prawa rzymskiego jako podstawy umożli- wiającej porozumienie prawnikom z różnych krajów i systemów prawnych, autor ten był jed- nocześnie świadomy zagrożeń tego przedmio- tu we współczesnym nauczaniu prawa1. Nie ulega wątpliwości, że prawo rzymskie Łacińskie paremie prawnicze w polskiej jest – obok greckiej filozofii i chrześcijaństwa praktyce prawnej – jednym z elementów kultury antycznej, który najsilniej wpłynął na świat współczesny2. Pra- wo rzymskie, mocno osadzone w realiach społeczno-gospodarczych państwa, w którym powstało, zawierało także elementy uniwersal- ne, nadające się do zastosowania również w zupełnie odmiennych warunkach niż te, w których się narodziło. Wpływ prawa rzym- skiego na kształt praw państw współczesnych jest nieporównywalny z wpływem innych pra- wodawstw antycznych. Wiele ludów starożyt- nych wniosło wkład w rozwój kulturowy ludz- kości, żaden z nich jednak nie przyczynił się do rozwoju prawa w takim stopniu, jak Rzymia- nie. Stworzone przez nich na przestrzeni tysiącletniej historii prawa rzymskiego instytu- cje, konstrukcje prawne oraz siatka pojęciowa wywarły wpływ na późniejsze dzieje prawa. Prawo rzymskie przeżyło istnienie państwa, w którym powstało. Wpływało zarówno na tworzenie prawa w państwach Europy śred- niowiecznej, jak i na systemy prawne świata 1 P. Koschaker, Europa und das römische Recht, München–Berlin 1953 (wyd. I, 1947), s. 124 nn., 352. 2 Por. H. Kupiszewski (Prawo rzymskie a współczesność, Warszawa 1988, s. 16), który parafrazując Ernesta Renana pisał: „Trzy dziedziny kultury antycznej wywarły szczególny wpływ na formowanie się duchowego i kulturalnego oblicza Europy. Są nimi filozofia grecka najszerzej ujmowana, chrześcijaństwo i prawo rzymskie”. 1 Łacińskie paremie prawnicze w polskiej praktyce prawnej współczesnego3. Prawo rzymskie wpływało na tworzenie nowożytnych systemów prawnych za pośrednictwem różnych szkół prawni- czych, które w różny sposób wykorzystywały dorobek prawa rzymskiego. Szkoła glosatorów (założona na przełomie XI/XII w. przez wy- kładowcę prawa w Bolonii, Irneriusza) od- kryła bogactwo rzymskiej myśli prawniczej, za- wartej głównie w Digestach justyniańskich. Dzieło Justyniana stało się przedmiotem dogłębnej analizy filologicznej i systemowej. Było ono przy tym traktowane jako księga święta, odbijająca nie antyczny, lecz aktualny obraz świata. Dzięki takiemu ahistorycznemu podejściu do prawa rzymskiego następcy glo- satorów – komentatorzy (XIII/XIV w.) – zdo- łali stworzyć na jego podstawie uniwersalny system prawa powszechnego (ius commune), który nadawał się do rozwiązywania aktual- nych potrzeb obrotu prawnego. Wykształcone przez komentatorów rzym- skie prawo aktualne (nazywane mos italicus iura docendi) stało się podstawą recepcji pra- wa rzymskiego. Nastąpiła ona w swej naj- pełniejszej formie w Niemczech, gdy stworzo- ny w 1495 r. Sąd Kameralny Rzeszy został zobowiązany do orzekania zgodnie z prawem rzymskim (przetworzonym przez glosatorów i komentatorów). Tak zwany usus modernus pandectarum – traktujący prawo rzymskie jako aktualny system prawny – był podejściem do prawa rzymskiego, które trwało jeszcze w XVIII w. i znalazło swój epilog w XIX-wiecz- nej pandektystyce. Reakcja Odrodzenia na mos italicus iura do- cendi znalazła swój wyraz głównie w nurcie XVI-wiecznego francuskiego humanizmu praw- niczego (mos gallicus iura docendi). Krytyka prawa rzymskiego jako prawa aktualnego 3 O zagadnieniu recepcji w prawie – zob. J. Bardach, Recepcja w historii państwa i prawa, Czasopismo Prawno- -Historyczne 29, 1/1977, s. 1 nn. Zob. też W. Wołodkiewicz, Czy prawo rzymskie przestało istnieć?, Kraków 2003. wiązała się z krytyką prawników, których zna- czenie rosło dzięki niejasności prawa, dającej możność stosowania pokrętnych interpretacji. François Hotman (od którego wywodziła się późniejsza krytyka prawa rzymskiego w wyda- niu mos italicus iura docendi) pisał, że „więk- szość dyskusji nad prawem rzymskim opierała się na sporach wynikłych z interpretacji zasad gramatyki łacińskiej”. Przedstawiciele mos gallicus iura docendi reprezentowali dwa nurty badań nad prawem rzymskim: 1. Reprezentanci nurtu humanizmu prawni- czego, który można określić jako historyczno- -filologiczny, położyli punkt ciężkości na bada- nia źródeł prawa rzymskiego, pochodzących nie tylko z kodyfikacji justyniańskie. Zapoczątkowali oni badania nad interpolacjami justyniańskimi. Zaczęli też dokonywać odtwarzania (palin- genezji) rzymskich tekstów prawniczych. Wiel- kie znaczenie w tych badaniach mają wydaw- nictwa tekstów źródłowych prawniczych przedjustyniańskich i tłumaczenia na język łaciń- ski tekstów greckich. Angelus Policianus, wy- dając grecką parafrazę Instytucji Justyniana, zmienił w wielkim stopniu stosunek do dzieła Ju- styniana. Jacques Cujas swymi badaniami histo- ryczno-filologicznymi nad prawem rzymskim za- inicjował późniejsze studia nad historią prawa rzymskiego, traktowanego nie jako obowiązu- jący system prawny, lecz jako pogłębienie wie- dzy o świecie antycznym i jego kulturze. 2. Inny nurt humanizmu prawniczego wi- dział w prawie rzymskim instrument dla stwo- rzenia nowoczesnego systemu prawnego. Nie- przejrzysty sposób przedstawienia prawa w źródłach rzymskich utrudniał wykorzystanie osiągnięć rzymskich dla współczesnej praktyki prawnej. Przedstawiciele tego nurtu – Pierre Ramus, Jean Coras, Jean Bodin – pragnęli usys- tematyzować przedstawienie prawa rzymskie- go i tym samym ułatwić jego stosowanie. Wy- chodzili od idei, wyrażanej przez Cicerona, przedstawienia prawa rzymskiego w sposób 2 Miejsce prawa rzymskiego w uniwersyteckim nauczaniu prawa zgodny z wymogami systematyki naukowej (ius civile in artem redactum). Z tego nurtu wy- wodzą się późniejsze prace nad nowoczesnymi kodyfikacjami prawa w okresie Oświecenia i w początkach XIX wieku: francuskim kodek- sem cywilnym (zwanym w Polsce Kodeksem Napoleona) i austriackim powszechnym Ko- deksem cywilnym (ABGB). Prawo rzymskie re- prezentowało w tych kodyfikacjach, wyrosłych na gruncie idei prawa natury, mądrość wieków ucieleśnioną w prawie rzymskim. Wiek XIX cechuje zasadniczo odmienne po- dejście do prawa rzymskiego. W nurcie nie- mieckiej szkoły historycznej wykształca się tzw. pandektystyka (głównie niemiecka), dla której rzymskie prawo justyniańskie i wyrosła na jego gruncie doktryna były systemem pra- wa aktualnie obowiązującym, który uformo- wał się w wyniku historycznych przemian prawa w Niemczech. Powolność prac nad nie- mieckim Kodeksem cywilnym była spowodo- wana m.in. rozwojem pandektystyki. Klasycy szkoły pandektów (Christian Friedrich Glück, Alois Brinz, Heinrich Dernburg, Bernhard Winscheid) oderwali prawo rzymskie od jego historycznych źródeł, tworząc na podstawie źródeł prawa rzymskiego zamknięty system prawny nadający się do stosowania w warun- kach współczesnych. Wejście w życie 1 stycznia 1900 r. niemiec- kiego Kodeksu cywilnego (BGB) podcięło rację bytu pandektystyki, traktowanej jako współcze- sne prawo rzymskie. Zdawać by się mogło, że fakt ten stanowił ostateczny koniec pandekty- styki. Tak się jednak nie stało, bowiem metoda pandektystyczna pokutuje wciąż w badaniach i studiowaniu prawa rzymskiego. Również i we współczesnych systemach prawa prywatnego (niezależnie od tego, gdzie i kiedy powstawały) tkwi wiele elementów tra- dycji rozwiniętej przez doktrynę prawa rzym- skiego4. Miejsce prawa rzymskiego w uniwersyteckim nauczaniu prawa Miejsce prawa rzymskiego w uniwersytec- Znaczenie prawa rzymskiego dla współcze- snej kultury i praktyki prawnej nie zawsze było należycie doceniane. Krytyki obecności prawa rzymskiego w uniwersyteckim nauczaniu pra- kim nauczaniu prawa 4 Zob. W. Wołodkiewicz, Tradycja prawa rzymskiego cywilnym, Palestra 31, we współczesnym prawie 10–11/1987, s. 66 nn. 5 Zob.: W. Wołodkiewicz, Nauczanie prawa w II Rzeczy- pospolitej, Życie Szkoły Wyższej 21, 6/1973, s. 103 nn.; Rzymskie korzenie współczesnego prawa cywilnego, War- szawa 1978, s. 13 nn.; Prawoznawstwo w poglądach i uję- ciu Encyklopedystów, Warszawa 1990, s. 9 nn.; Reżimy autorytarne a prawo rzymskie, Czasopismo Prawno- -Historyczne 45, 1–2/1993, s. 437 nn. wa i w praktyce prawnej podejmowane były z różnych pozycji i wspierane różnymi argu- mentami5. W pierwszych latach po II wojnie światowej, we wszystkich państwach tzw. demokracji ludo- wej (którym narzucono sowiecki model naucza- nia prawa) usiłowano wyeliminować prawo rzymskie z programów uniwersyteckich stu- diów prawniczych. Jednym z argumentów była potrzeba uwolnienia studentów od nauczania tego prawa, które, jako wywodzące się z niewol- Zob. materiały ankiet na temat nauczania prawa rzym- skiego, opublikowane w: Labeo 2/1956, s. 48–84, 187–128, 327–351; Czasopismo Prawno-Historyczne 9, 1/1957, s. 393–420; 9, 2/1956, s. 391–434; 21, 2/1969, s. 165 nn.; 22, 1/1970, s. 195 nn.; 23, 1/1971, s. 179 nn. Zob. też materiały dotyczące nauczania i badań nad pra- wem rzymskim, publikowane w czasopiśmie Index poczy- nając od roku 1970, oraz sprawozdania omawiające spotka- nia poświęcone dydaktyce prawa rzymskiego opublikowane w tomie 18/1990, s. 1 nn. i 23/1995, s. 326 nn. 3 Łacińskie paremie prawnicze w polskiej praktyce prawnej formacji niczej społeczno-gospodarczej, nie mogło być przydatne w „wolnym świecie” socja- lizmu realnego. Krytykowano prawo rzymskie również z punktu widzenia nieprzydatności pry- watnoprawnych koncepcji romanistycznych do ingerencji państwa w stosunki gospodarcze i własnościowe. Lenin zalecał przecież stosować do cywilnych stosunków prawnych „nie corpus iuris romani, lecz naszą rewolucyjną świado- mość prawną”6. Tego rodzaju negatywne nasta- wienie wyrażali również i sami autorzy podręcz- ników prawa rzymskiego, którzy podkreślali, że studiowanie tego prawa, mającego jedynie war- tość historyczną, jest bez znaczenia dla prawnika krajów socjalistycznych7. Polska jako jedno z nielicznych państw socja- lizmu realnego nie zlikwidowała nauczania prawa rzymskiego na studiach prawniczych. Znaczne ograniczenie zakresu wykładu pra- wa rzymskiego w naszym kraju w latach 1975–1981 spotkało się ze zdecydowanym sprzeciwem, głównie ze strony prawników praktyków i studentów. Upadek socjalizmu realnego stworzył nie tylko nowe problemy społeczne, lecz również i prawne. W procesie przekształceń państw postkomunistycznych ideały liberalnej gospo- darki rynkowej zbiegają się z pozostałościami idei państwa opiekuńczego. Wielkie znaczenie mają w tym procesie również aspiracje przy- stąpienia do struktur europejskich. Przemiany ustrojowe w dawnych krajach so- cjalizmu realnego spowodowały wzrost zainte- resowania prawem rzymskim. W nowych, bar- dziej lub mniej demokratycznych państwach, stworzonych na gruzach socjalizmu realnego, można obserwować powrót zainteresowania studiami nad prawem rzymskim i nawrót do koncepcji prywatnoprawnych wywodzących się z tego prawa8. Zjawisko to ma różne korze- nie. Przydatność dydaktyczna prawa rzym- skiego jest uzasadniana tym, że stanowi ono podstawę szeroko rozumianej kultury praw- nej, dając możliwość lepszego rozumienia współczesnego prawa prywatnego. Może być ono również traktowane jako punkt wyjścia komparatywistyki prawniczej. Przydatność prawa rzymskiego jest też coraz częściej pod- kreślana w związku z koniecznością znalezie- nia wspólnego języka prawników integrującej się Europy. Również dzisiejsi twórcy i teoretycy prawa w państwach byłego socjalizmu realnego często podnoszą, że tworzone ustawodawstwo po- winno opierać się na prawie rzymskim, stano- wiącym symbol prawa sprawiedliwego, będące- go przeciwieństwem złego prawa tworzonego w państwach totalitarnych. Prawo rzymskie jest często pojmowane – szczególnie w państwach dawnego ZSRR – wręcz jako wzór, na którym na- leży oprzeć nową legislację. Również i w naszym kraju słychać często od- woływanie się do prawa rzymskiego, traktowa- nego jako wzorzec postępowania i ocen. Na „święte prawo własności w prawie rzymskim” powołują się dawni właściciele pragnący odzy- skać zabrane im mienie (na marginesie można wspomnieć, że prawo własności w Rzymie było jedynie najpełniejszym prawem, ale nigdy nie było prawem nieograniczonym). Do prawa rzymskiego odwołują się niekiedy politycy, gdy chcą uzasadnić korzystne lub zwalczyć nieko- rzystne rozstrzygnięcia legislacyjne lub sądowe. Wołają wtedy patetycznie, że „zmarło w Polsce prawo rzymskie”, cytując – zapewnie bezwied- nie – tytuł noweli Louisa Aragona. 6 Por. W. Wołodkiewicz, Czy prawo rzymskie przestało istnieć? [7], Palestra, 1–2/1993, s. 70. 7 W. Wołodkiewicz, Il diritto romano e la cultura giuridica d’oggi, Drevnee pravo – Ius Antiquum, Moskwa, 3/1998, s. 163. 8 Por. W. Wołodkiewicz, Czy prawo rzymskie przestało istnieć? [17], Palestra, 3–4/1997, s. 70 nn. idem, Czy prawo rzymskie przestało istnieć? [2, 4], Palestra, 9–10/2000, s. 64 nn.; idem, X Convegno internazionale di divitto roma- no w Copanello 3–10.06.2000 r., Czasopismo Prawno-Hi- storyczne 53, 1/2001, s. 406 nn. 4 Rola reguł prawnych w prawie współczesnym W tym procesie obraz prawa rzymskiego jest często traktowany w znaczeniu romanesi- mo (wyróżnionym przez Riccardo Orestano). Odgrywa ono rolę pewnego mitu, który może stanowić przedmiot zwalczania lub gloryfika- cji9. Upadek socjalizmu realnego, dla którego prawo rzymskie łączyło się z obrazem prawa złego, przyczynił się do zmiany nastawienia do prawa rzymskiego. Idea stworzenia syste- mu opartego na gospodarce rynkowej sta- nowiła reakcję na wynaturzenia socjalizmu realnego, z jego przeważającą gospodarką uspołecznioną, podlegającą drobiazgowemu planowaniu centralnemu. Dlatego też prawo rzymskie zaczęło być traktowane – zarówno w tych krajach, gdzie jego nauczanie było za- chowane, jak i w tych, gdzie „przestało ono ist- nieć” – jako znak aurea aetas powracającej wolnej gospodarki rynkowej. W tym sensie za- częto traktować prawo rzymskie jako symbol „prawa sprawiedliwego”, w przeciwieństwie do złego prawa stworzonego w państwie tota- litarnym. Nowelizacje lub nowe kodyfikacje prawa cy- wilnego i handlowego w dawnych krajach so- cjalizmu realnego spowodowały zasadniczą przebudowę prawa prywatnego w tych kra- jach i odejście od instytucji prawnych typo- wych dla państwa komunistycznego. Prze- kształcenia te są znacznie łatwiejsze w tych krajach, gdzie nie nastąpiło zupełne oderwa- nie od tradycji romanistycznej. Rola reguł prawnych w prawie współczesnym snym Jak to właściwie jest z tym prawem rzymskim? Rola reguł prawnych w prawie współcze- Jaką ma ono wartość we współczesnym świecie? Czy jest ono jedynie dobrym lub złym mitem, traktowanym raz jako obraz dawnego złotego wieku, to znów jako obumarły twór z okresu nie- wolnictwa? Czy jest jedynie czystą antykwa- ryczną ciekawostką służącą jako piękne hobby dla znużonych jednostajnością codziennej pracy prawników? A może jest ono prawem i dziś obo- wiązującym? Może jest wreszcie podstawą, na której wyrosły współczesne pojęcia i instytucje prawa prywatnego? Może stanowi ono wspólny język, umożliwiający porozumienie się prawni- kom wyrosłym i działającym w różnych syste- mach prawnych i politycznych? Ukształtowane w prawie rzymskim pojęcia i instytucje, stanowiące od wieków podstawy kształcenia studentów prawa, były wykorzy- stywane w różnych epokach i ustrojach. Współcześni często nie uświadamiają sobie, że mimo upływu tylu wieków pojęcia i instytucje wykształcone w prawie rzymskim są podstawą dzisiejszego prawa, nie tylko prywatnego. Z bogatego dorobku prawa rzymskiego, który jest stale aktualny, można wymienić przykładowo takie osiągnięcia, jak: zasady wykładni prawa; przesłanki ważności czynności prawnych; roz- różnienie własności i posiadania; odróżnienie prawa władczego (traktowanego jako uprawnie- nie skuteczne wobec wszystkich) od zobowiąza- nia (traktowanego jako uprawnienie skuteczne jedynie między wierzycielem i dłużnikiem); poję- 9 R. Orestano (Introduzione allo studio del diritto romano, Bologna 1987, s. 456 nn.) – wśród różnych zna- czeń terminu „prawo rzymskie” wyróżnia pojęcie tego prawa w znaczeniu „romanizmu” (włoskie – romane- simo), rozumiejąc je jako „ideę nie odpowiadającą żadne- mu konkretnemu porządkowi prawnemu, która jest jedynie hipostazą licznych i różnorodnych dążeń posłu- gujących się wprawdzie pojęciem prawa rzymskiego, ale rozumiejących je na swój, raczej dowolny sposób. Tak ro- zumiane «prawo rzymskie» służyć może do różnych celów: czasem jest czymś, dzięki czemu można się wzmocnić – wtedy też chwali się je głośno i wypisuje na sztandarach; czasem zaś jest tylko synonimem złego pra- wa, które trzeba stanowczo zwalczać”. 5 Łacińskie paremie prawnicze w polskiej praktyce prawnej cie spadku jako sukcesji uniwersalnej; sytuację stron w procesie. Szczególna rola przypada prawu rzymskie- mu w formowaniu instytucji prawa zobo- wiązań. Podstawowe pojęcia współczesnego prawa zobowiązań (rozróżnienie odpowie- dzialności z umów – contractus i odpowiedzial- ności z czynów niedozwolonych – delictum; po- jęcie winy jako przesłanki odpowiedzialności cywilnej) kształtowały się w drodze długiej ewolucji, na kanwie pojęć stworzonych w pra- wie rzymskim. Wykształcone w prawie rzym- skim instytucje prawne znajdują i dziś odbi- cie we współczesnych systemach prawnych i w doktrynie prawnej. Bez znaczenia jest tu fakt, że unormowania współczesne mogą róż- nić się od rozwiązań rzymskich. Zrozumienie podobieństw i różnic jest ważne dla zrozumie- nia prawa własnego i dla studiów prawnopo- równawczych. Pojęcia i terminy wykształcone w pra- wie rzymskim, lub na jego kanwie, przenik- nęły do współczesnych systemów prawnych, i to nawet do tych, które są ze sobą nie- porównywalne tak z punktu widzenia me- tody tworzenia prawa (np. prawo konty- nentalne i anglosaskie), jak i podstaw ustro- jowych. O żywotności tradycji romanistycznej w hi- storycznym rozwoju prawa – od średniowiecza po czasy współczesne – świadczyć może obec- ność w praktyce prawniczej wszystkich tych okresów, zaczerpniętych z prawa rzymskiego, łacińskich sformułowań (tzw. paremii), wyra- żających podstawowe zasady i reguły prawne10. Z jednej strony pełniły one funkcję podstaw ak- sjologicznych, na których winno być oparte prawodawstwo, z drugiej – nawiązywano do nich przy opracowywaniu poszczególnych roz- wiązań prawnych i instytucji, traktując je w tym zakresie jako gotowe instrumentarium tech- niczne, z którego korzystać można przy tworze- niu prawa. Jednocześnie stanowiły one i nadal stanowią stały element retoryki prawniczej. Różnego rodzaju regulae i maximae iuris11 były formułowane już w okresie rzymskiego prawa klasycznego. Pomimo wyrażanej przez jurystów rzymskich obawy przed tworzeniem reguł i definicji mających charakter uniwersal- ny12, można znaleźć w pismach jurystów kla- sycznych wiele ksiąg przedstawiających zbiory reguł prawnych (regularum libri)13. 10 Por. R. Knütel, L’unité du droit en Europe et le droit romain, Revue d’histoire des facultés de droit et de la science juridique 19/1998, s. 127 nn., 134. 11 Zagadnienie reguł, maksym i definicji prawnych zob.: F. Schulz, History of Roman Legal Science, Oxford 1946, s. 66 nn., 173 nn.); T. Viehweg, Topik und Jurispru- denz. Ein Beitrag zur Rechtswissenschaftlichen Grundla- genforschung, München 1953 (tłumaczenie włoskie: Topi- ca e giurisprudenza, Milano 1962); J. Esser, Grundsatz und Norm bei den rechtlichen Fortbildung des Privat- rechts, Tübingen 1956; D. Behrends, Begriff und Defini- tion in den Quellen, ZSS 74/1957, s. 352 nn.; M. Kaser, Zur Methode der römischen Rechtsfindung, Göttingen 1962; P. Stein, Regulae iuris. From Juristic Rules to Legal Ma- xims, Edinbourg 1966; A. Carcaterra, Le definizioni dei giuristi romani. Metodo, mezzi e fini, Milano 1966; R. Mar- tini, Le definizioni dei giuristi romani, Milano 1966; B. Schmidlin, Horoi, pithana und regulae. Zum Einfluss der Rhetorik und Dialektik auf die juristische Regelbil- dung in: ANRW II, 15, s. 118 nn.; idem, Die römischen Rechtsregeln, Köln–Wien 1970; D. Nörr, Spruchregel und Generalisierung, Zeitschrift der Savigy Stiftung für Rechtsgeschichte. Rom. Abt. 89/1972, s. 18 nn.; H. Kupi- szewski, Prawo rzymskie a współczesność, Warszawa 1988, s. 113 nn., 131 nn.; A. Kacprzak, Regulae et maxi- mae, [w:] Le droit romain et le monde contemporain. Mé- langes à la mémoire de Henryk Kupiszewski, Varsovie 1996, s. 145 nn.; L. Winkel, The Role of General Principles in Roman Law, Fundamina 2/1996, s. 108–110. 12 Zob. cytowany poniżej Javolenus (D.50.17.202). 13 Zob.: L. Neratius Priscus, Regularum libri 15 (Paling. Lenel: 65–71); Gaius, Regularum liber singularis (Paling. Lenel: 485); Q. Cervidius Scaevola, Regularum libri 3 (Pa- ling. Lenel: 195–212); Iulius Paulus, Regularum libri 7 (Pa- ling. Lenel: 1425–1435) oraz Regularum liber singularis (Paling. Lenel: 1436–1443); Domitius Ulpianus, Regula- rum libri 7 (Paling. Lenel: 2363–2381) oraz Regularum li- ber singularis (Paling. Lenel: 2383–2386); Herenius Mode- stinus, Regularum libri 10 (Paling. Lenel: 173–280); Aelius Marcianus, Regularum libri 5 (Paling. Lenel: 219–286). 6 Rola reguł prawnych w prawie współczesnym Tendencja do wyodrębniania takich zasad i sformułowań z całości dorobku juryspruden- cji, celem przedstawienia w zwięzłej formie podstawowych założeń porządku prawnego, zaznaczyła się głównie w prawie rzymskim okresu poklasycznego i była kontynuowana w doktrynie glosatorów i komentatorów. Wy- razem tej tendencji w prawie justyniańskim może być zamieszczenie w Digestach justy- niańskich odrębnych tytułów poświęconych regułom prawnym (De diversis regulis iuris antiqui – D.50.17) oraz znaczeniu terminów prawniczych (De verborum significatione – D.50.16)14. Zamieszczone w Digestach justyniańskich i w Kodeksie justyniańskim regulae stanowiły najczęściej sformułowania wyciągnięte z uza- sadnień jurystów do rozstrzygnięć poszczegól- nych kazusów. Są to zatem sformułowania, któ- re nie miały w prawie klasycznym charakteru samoistnego. Część z nich to fragmenty konsty- tucji cesarskich. Tylko nieliczne odpowiadają klasycznej definicji reguły prawnej, podanej przez Paulusa (D.50.17.1), który określał regułę jako krótkie streszczenie prawa (brevi rerum narratio) o charakterze bardziej opisowym niż normatywnym (non ex regula ius summatur, sed ex iure quod est regula fiat) i funkcjach zbliżonych do causae coniectio w procesie (było to skrócone wprowadzenie sędziego w meritum sprawy, podlegające weryfikacji w toku procesu w fazie apud iudicem)15. Tak rozumiana, klasyczna reguła miała cha- rakter bardziej instrukcyjny niż bezpośrednio wiążący. Ułatwiała ona wprawdzie znalezienie prawidłowego – to jest zgodnego z prawem – rozwiązania, ale sama przez się nie gwaranto- wała go. W klasycznym prawie rzymskim, na które składała się mozaika niezwykle różnorod- nych, pochodzących z różnych okresów, często ze sobą niespójnych i nierzadko trudno dostęp- nych źródeł, reguła miała niebagatelne znacze- nie, gdyż ułatwiała poruszanie się po tym normatywnym labiryncie. Jej prawidłowe za- stosowanie zakładało jednak samodzielność ju- rysty, który zgodnie ze swą znajomością „rzeczy boskich i ludzkich oraz wiedzą o tym co spra- wiedliwe i niesprawiedliwe”16 musiał rozstrzy- gać, czy jej zastosowanie w danym przypadku będzie zgodne z zasadami słuszności oraz czy będzie współgrało z pozostałymi elementami porządku prawnego – w przeciwnym razie wi- nien od zastosowania reguły odstąpić. Istotne jest przede wszystkim to, iż element aksjologiczny pozostaje tutaj poza ramami reguły prawnej, jako domniemana tylko, lecz nie wyrażona wprost przesłanka jej pra- widłowego zastosowania. Próba ujęcia takich zasad w formie definitywnych i jednoznacz- nych norm, podobnie jak mechaniczne stoso- wanie reguł (bez samodzielnej ich oceny ze strony jurysty) mogło – zdaniem rzymskich prawników – prowadzić do skostnienia prawa, a w konsekwencji do jego oderwania od celu, którym winno być odnalezienie rozstrzygnię- cia słusznego. W tym kontekście, jak się wyda- je, należy rozumieć sformułowanie Jawolena, że „wszelka definicja w prawie cywilnym jest niebezpieczna, ponieważ rzadko się zdarza, by nie można było jej obalić” (D.50,17,202: omnis definitio in iure civili periculosa est: parum est enim, ut non subveniri potest). W źródłach prawa rzymskiego, pomimo wy- rażonych powyżej obaw prawników rzym- skich co do tworzenia jednoznacznych i defini- tywnych zasad i definicji prawnych, jednak 14 Również w Corpus Iuris Canonici – Sexti Decret. lib. V, tyt. 6 – znajduje się tytuł De regulis iuris. 15 Paulus (D.50.17.1) – Regula est, quae rem quae est brevi- ter enarrat. Non ex regula ius sumatur, sed ex iure quod est regula fiat. Per regulam igitur brevis rerum narratio traditur, et, ut ait Sabinus, quasi causae coniectio est, quae simul cum in aliquo vitiata est, perdit officium suum. 16 Zob. Ulpianus (D.1.1.10.2) – Iuris prudentia est divi- narum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia. 7 Łacińskie paremie prawnicze w polskiej praktyce prawnej istnieje wiele sformułowań, którym można na- dać charakter uniwersalny. Dotyczyć one mo- gą takich kwestii, jak: – wyjaśnienia terminów techniczno-praw- nych bądź terminów użytku powszechnego, mogących mieć znaczenie przy zastosowa- niu prawa17; – określeń powstałych z zastosowaniem dialek- tycznej metody definiowania poprzez divisio lub partitio18 lub sylogizmu logicznego19; – definicji o charakterze etymologicznym, któ- re choć często błędne z punktu widzenia filo- logicznego, wyrażają jednak istotę danej in- stytucji prawnej20; – sformułowań pewnych zasad ogólnych dotyczących instytucji prawnych lub ich in- terpretacji, wypowiadanych na marginesie omawianego przez jurystę przypadku21. Wyciąganie stwierdzeń o charakterze ogól- nym z kazuistycznego w swej istocie przekazu rzymskiego jurysty stało się specyfiką średnio- wiecznych glosatorów. W odróżnieniu od jury- stów rzymskich, glosatorowie precyzyjnie od- różniali terminy: «regula» i «definitio». W tej pierwszej widzieli indukcyjne uogólnienie szczegółowych rozstrzygnięć. Definicję po- strzegali natomiast jako analityczne wyjaśnie- nie istoty instytucji prawnej. Opierali się w tym względzie na koncepcji definicji Arysto- telesa, przetworzonej przez Boetiusa, dla któ- rego definitio est oratio substantiam cuisque rei significans. się zbiory reguł pojawiające O takiej tendencji glosatorów mogą świad- czyć już w początkach działalności szkoły bolońskiej. Przykładem dążenia glosatorów do wyrażania ogólnych reguł prawnych może być stwierdze- nie Azona we wstępie do summy Instytucji: Principia et radices super quibus regulariter constituitur fundamentum ... ad notitiam le- gum habendam, quae constrigit vitas homi- num. Zbiory krótkich sformułowań zasad praw- nych, nazywane regulae, generalia, brocarda, zrobiły w dziejach wiedzy prawniczej wielką karierę. Spotykały się one jednak również z ostrą krytyką z punktu widzenia stosunku za- sady do wyjątków22. Łacińskie paremie prawne są często powo- ływane we współczesnej nauce i praktyce prawnej. Wiele funkcjonujących prawnych pa- remii łacińskich (zwanych też regułami, maksy- mami, brokardami) jest rzeczywistym tworem rzymskiej myśli prawniczej. Inne zostały sfor- mułowane w późniejszej (średniowiecznej lub nowożytnej) nauce prawa. Wiele tych sfor- mułowań jest jedynie przejawem ezoteryczne- go języka prawniczego. Są to też często for- 17 Na przykład Paulus (D.50.16.64) – «Intestatus» est non tantum qui testamentum non fecit, sed etiam cuius ex te- stamento hereditas adita non est; Ulpianus (D.50.16.1) – Verbum hoc «si quis» tam masculos quam feminas com- plectitur; Paulus (D.50.16.7) – «Sponsio» appellatur non so- lum quae per sponsus interrogationem fit, sed omnis stipu- latio promissioque. 18 Na przykład Gaius, Inst. 3.88 – Nunc transeamus ad obligationes, quarum summa divisio in duas species diducitur: omnis enim obligatio vel ex contractu nascitur vel ex delicto. 19 Na przykład Labeo, a Paulo epit. (D.41.1.65.4) – Si id quod in publico innatum aut aedificatum est, publi- cum est, insula quoque, quae in flumine publico nata est, publica esse debet. 20 Na przykład Gaius, Inst. 3.90 – Unde etiam mutuum appellatum est, quia quod ita tibi a me datum est, ex meo tuum fit. 21 Na przykład: Ulpianus (D.50.17.207) – Res iudicata pro veritate accipitur; Ulpianus (D.48.19.5pr) – Satius enim esse impunitum relinqui facinus quam innocentem da- mnari; Paulus (D.14.3.17.4) – Dolum malum facit qui ex aliena iactura lucrum quaerit; Konstytucja ces. Karakalli (C.8.17.3) – Prior iure; Ulpianus (D.43.16.1.27) – Vim vi repellere licet; Celsus (D.50.17.185) – Impossibilium nulla obligatio est. Większość inskrypcji znajdujących się na kolumnach gmachu Sądu Najwyższego należy do tej właśnie grupy. tempore potior 22 Por. F. C. Savigny (Storia del diritto romano nel me- dio evo, vol. 1, Torino, 1854, s. 744), który pisze o polemice prowadzonej przez Placentinusa i Giovanni Bassiano. 8 Rola reguł prawnych w prawie współczesnym mułki nie znajdujące żadnego odniesienia do rzymskiej myśli prawniczej. Świadczą jednak o przekonaniu osób je stosujących, że sięgają one do rzymskich korzeni współczesnej wiedzy prawniczej. Ich łacińskie sformułowania mogą stwarzać wrażenie, że są one przejawem rzym- skiej mądrości, która wpłynęła na tworzenie dzisiejszej kultury prawnej. Liczne dawniejsze i współczesne wydania słowników prawa rzym- skiego i zbiorów łacińskich paremii23 świadczą o odczuwanej przez współczesnych prawni- ków potrzebie znalezienia odniesienia do rzym- skiego dziedzictwa prawnego. Znaczenie paremii rzymskich dla tworzenia współczesnej kultury prawnej i dla wzajemne- go zrozumienia prawników reprezentujących różne systemy prawne jest ogromne. Paremie te są często powoływane w orzecznictwie sądów europejskich i krajowych. Ułatwiają porozu- mienie między prawnikami ukształtowanymi w różnych systemach prawnych. Stanowią rów- nież pomost umożliwiający zrozumienie praw- ników Europy kontynentalnej i anglosaskiego Common Law. Pozostaje kwestią otwartą, czy w procesie formowania przyszłego jednolitego prawa euro- pejskiego prawo rzymskie może odegrać bezpo- średnią rolę. Tego rodzaju założenie wydaje się dla prawa rzymskiego zbyt optymistyczne. Spo- sób tworzenia prawa europejskiego i jego wy- konywanie będzie jednak musiało uwzględniać tradycje europejskiej kultury prawnej, do ufor- mowania której przyczyniło się prawo rzymskie. Kultura prawna średniowiecznej Europy wy- rosła z prawa rzymskiego. Nowożytne państwa narodowe starały się (z różnych przyczyn) zerwać z tradycją romanistyczną. Nie zawsze było to zresztą rzeczywiście możliwe, gdyż trudno było oderwać się od rzeczywistego rodowodu euro- pejskiej myśli prawnej. Jednocząca się Europa bę- dzie musiała – jeżeli chce zbudować swą jedność prawną – sięgnąć do tradycji prawa rzymskiego24. 23 Zob. np.: F. Słotwiński, Prawo natury prywatne połączone z uwagami nad prawem rzymskiem, ko- dexem Galicyjskim i Francuzkim dotąt obowiazującym, t. 1–2, Kraków 1825; A. Joanneau, Recueil de maximes et citations latines à l’usage du monde judiciaire, Paris 1924; De Mauri, Regulae iuris, 11 ed. Milano 1936; A. Otto, Die Sprichwörter und Sprichtwörtlichen Redensarten der Römer, Hildesheim 1965; J. A. Ankum, A. S. Hartkamp, Romeinsrechtelijk handwoordenboek, Zwolle 1973; M. Bartošek, Encyklopedie římského práva, Praha 1976; H. Roland, L. Boyer, Locutions latines et adages du droit français contemporain, t. 1–2, Lyon 1978; D. Liebs, Latei- nische Rechtsregeln und Rechtssprichtwörter, München 1982; H. Walther, Proverbia sententiaeque medii ac re- centiores aevi, vol. 1–2, Göttingen 1982–1983; M. J. Gar- cía Garrido, Diccionario de jurisprudencia romana, Ma- drid 1982; A. Romac, Rječnik rimskog prava, Zagreb 1983; K. Rebro, Právické výrazy a výroky, Bratislava 1984; W. Wołodkiewicz (red.), Prawo rzymskie. Słownik encyklopedyczny, Warszawa 1986; Black’s Law Dictio- nary, 6 ed., St. Paul (Minn) 1990; H. Markiewicz, A. Romanowski, Skrzydlate słowa, Warszawa 1990; R. Tosi, Dizionario delle sentenze latine e greche, ed. 2, Milano 1995; M. Korolko, Thesaurus. Skarbiec łacińskich sentencji, przysłów i powiedzeń w literaturze polskiej, Warszawa 1997; J. Sondel, Słownik łacińsko-polski dla prawników i historyków, Kraków 1997; M. Kuryłowicz, Słownik terminów, zwrotów i sentencji łacińskich oraz pochodzenia łacińskiego, Kraków 1998; J. W. Litewski, Słownik encyklopedyczny prawa rzymskiego, Kraków 1998; J. Pieńkos, Praecepta iuris. Łacina dla prawników. Terminy, paremie, wyrażenia w porządku systematycz- nym, Warszawa 1999; W. Bojarski, W. Dajczak, A. Sokala, Verba iuris. Reguły i kazusy prawa rzymskiego, wyd. 2, Toruń 2000. 24 Por. uwagi W. Wołodkiewicza na marginesie 10. spot- kania „Centro romanistico Copanello” w 2000 roku (Czy prawo rzymskie przestało istnieć? [24], Palestra, 9–10/2000, s. 64 nn., oraz czasopismo Prawno-Historyczne 53, 1/2001, s. 406 nn.). 9
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Regulae iuris Łacińskie inskrypcje na kolumnach Sądu Najwyższego Rzeczypospolitej Polskiej - twarda oprawa
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: