Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
02175 030415 15584943 na godz. na dobę w sumie
Regulowana gospodarka rynkowa - ebook/pdf
Regulowana gospodarka rynkowa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 316
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-4604-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> gospodarcze i handlowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Podręcznik zawiera opis najważniejszych zasad i narzędzi stosowanych przez państwo w ramach polityki ekonomicznej, ze szczególnym uwzględnieniem rynku Polski i Unii Europejskiej.

Szczegółowo omówiono istotę, cele i funkcje poszczególnych elementów polityki gospodarczej:

Autorzy - pracownicy i doktoranci Instytutu Nauk Ekonomicznych na Wydziale Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego - przedstawiają w zarysie historię polityki gospodarczej w formie analizy podejść szkół myśli ekonomicznej do określania roli państwa w gospodarce. Uzupełnieniem tych rozważań jest analiza różnych teorii wzrostu gospodarczego oraz przejścia od hegemonii władzy państwowej do konkurencji ze strony kapitału jako władzy. Osobne miejsce poświęcono prezentacji ordoliberalizmu niemieckiego i społecznej gospodarki rynkowej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

pod red. U. Kaliny-Prasznic LEKSYKON POLITYKI GOSPODARCZEJ ZROZUMIEĆ WZROST GOSPODARCZY Analiza na poziomie makroekonomicznym, poziomie branży i poziomie firmy pod red. W. Przybylskiej- -Kapuścińskiej RYNEK PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH STREFY EURO Reuters Reuters Reuters INSTRUMENTY POCHODNE – WPROWADZENIE RYNEK WALUTOWY I PIENIĘŻNY – WPROWADZENIE RYNEK OBLIGACJI – WPROWADZENIE T. Gruszecki TEORIA PIENIĄDZA I POLITYKA PIENIĘŻNA Rys historyczny i praktyka gospodarcza K. Gabryelczyk FUNDUSZE INWESTYCYJNE Rodzaje, zasady funkcjonowania, efektywność pod red. E. Kundery SŁOWNIK HISTORII MYŚLI EKONOMICZNEJ J.P. Lendzion, A. Stankiewicz-Mróz WPROWADZENIE DO ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIA pod red. H. Tendery-Właszczuk WYNIKI NEGOCJACJI AKCESYJNYCH NOWYCH KRAJÓW CZŁONKOWSKICH UNII EUROPEJSKIEJ K. Wach K. Wach JAK ZAŁOŻYĆ FIRMĘ W UNII EUROPEJSKIEJ SYSTEMY PODATKOWE KRAJÓW UNII EUROPEJSKIEJ J. Kundera JEDNOLITY RYNEK EUROPEJSKI Pełna oferta wydawnicza jest dostępna na stronie www.profinfo.pl Regulowana gosp.indd 2 Regulowana gosp.indd 2 2007-01-09 10:55:50 2007-01-09 10:55:50 Regulowana gosp.indd 3 Regulowana gosp.indd 3 2007-01-09 10:55:50 2007-01-09 10:55:50 Recenzent I wydania Dr hab. Janusz J. Tomidajewicz, prof. nadzw. Akademii Ekonomicznej w Poznaniu Projekt graficzny okładki Barbara Widłak Zdjęcie wykorzystane na okładce Agata Majkowska Redaktor Marcin Grabski Redaktor techniczny Janina Burek Korekta Monika Stasik Marta Kołpanowicz © Oficyna Ekonomiczna, Oddział Polskich Wydawnictw Profesjonalnych Sp. z o.o. 2003 © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. 2007 All rights reserved. ISBN 978-83-7526-037-3 Wydanie II zmienione i uzupełnione Pierwsze wydanie publikacji było dofinansowane przez Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego. Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Wydawnictw Książkowych i Czasopism Prawniczych 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 022 535-80-00 Redakcja Książek 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. 012 630-46-00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa: www.profinfo.pl Łamanie: Wydawnictwo „jak” Andrzej Choczewski Druk i oprawa: Drukarnia Wydawnictw Naukowych Sp. z o.o. Łódź, ul. Żwirki 2 Regulowana gosp.indd 4 Regulowana gosp.indd 4 2007-01-09 10:55:50 2007-01-09 10:55:50 Spis treści Wstęp ................................................................................................................................. 9 1. Rola państwa w gospodarce w ujęciu szkół ekonomicznych .......................... 11 Gabriela Przesławska Keynesizm .................................................................................................................... 11 Współczesny liberalizm ekonomiczny ....................................................................... 12 Wpływ państwa na rozwój gospodarczy – teorie wzrostu gospodarczego (zarys problemu) ..................................................................................................... 15 Rola państwa w procesie przemian gospodarczych – nowe kierunki badań .......... 17 Instytucjonalne aspekty roli państwa w procesach wzrostu i transformacji ........... 20 Nowa gospodarka – wyzwanie dla teorii ekonomii i polityki ekonomicznej ......... 27 2. Sektor publiczny w gospodarce ............................................................................. 32 Urszula Kalina-Prasznic Pojęcie sektora publicznego ....................................................................................... 32 Mieszany charakter gospodarki ................................................................................. 33 Sektor publiczny a niedoskonałość rynku ................................................................. 37 Decyzje w sektorze publicznym .................................................................................. 41 Wydatki i dochody publiczne ..................................................................................... 44 Prywatyzacja zadań publicznych ................................................................................ 47 Podsumowanie ............................................................................................................. 48 3. Ład społeczny i gospodarczy w doktrynie ordoliberalizmu niemieckiego 53 Elżbieta Kundera Narodziny ordoliberalizmu ......................................................................................... 53 Doktryny polityczne i ekonomiczne okresu wielkiego kryzysu gospodarczego ..... 55 Idea ordo a ład społeczny ........................................................................................... 60 Ład gospodarczy .......................................................................................................... 63 Doktryna społecznej gospodarki rynkowej ............................................................... 67 Regulowana gosp.indd 5 Regulowana gosp.indd 5 2007-01-09 10:55:50 2007-01-09 10:55:50 6 Spis treści 4. Społeczna gospodarka rynkowa ........................................................................... 74 Gabriela Przesławska Różnice w rozumieniu pojęcia „społeczna gospodarka rynkowa w Polsce” .......... 74 Konstytucyjne ujęcie społecznej gospodarki rynkowej ............................................ 77 Społeczna gospodarka rynkowa w polityce gospodarczej i społecznej ................... 81 Przyszłość społecznej gospodarki rynkowej .............................................................. 88 5. Polityka antyinflacyjna ........................................................................................... 97 Julitta Koćwin Inflacja – pojęcie i klasyfikacja ................................................................................... 97 Pomiar inflacji .............................................................................................................. 102 Przyczyny inflacji ......................................................................................................... 107 Krzywa Phillipsa – zależność między inflacją a bezrobociem.................................. 110 Społeczne i ekonomiczne skutki inflacji .................................................................... 115 Sposoby tłumienia inflacji ........................................................................................... 118 Przyczyny inflacji w Polsce oraz sposoby jej zwalczania........................................... 123 6. Prywatyzacja – zarys problemu ............................................................................ 132 Renata Gryglaszewska-Eckhardt, Daria Kostecka Pojęcie, cele i metody prywatyzacji ............................................................................ 132 Prywatyzacja w Polsce ................................................................................................. 138 Makroekonomiczne efekty prywatyzacji ................................................................... 152 7. Procesy sanacyjne w gospodarce .......................................................................... 162 Renata Gryglaszewska-Eckhardt, Ireneusz Dukiel Istota procesów sanacyjnych ....................................................................................... 162 Zarząd komisaryczny .................................................................................................. 164 Postępowanie naprawcze ............................................................................................ 165 Likwidacja .................................................................................................................... 167 Upadłość ...................................................................................................................... 169 Podsumowanie ............................................................................................................. 179 8. Giełda i jej rola w gospodarce ............................................................................... 183 Sebastian Jakubowski Giełda jako rynek ........................................................................................................ 183 Rodzaje giełd ............................................................................................................... 186 Instrumenty finansowe ................................................................................................ 194 Inwestorzy na rynku papierów wartościowych .......................................................... 197 Rola państwa w funkcjonowaniu giełd ...................................................................... 205 Funkcjonowanie giełd w Polsce ................................................................................. 207 Regulowana gosp.indd 6 Regulowana gosp.indd 6 2007-01-09 10:55:50 2007-01-09 10:55:50 Spis treści 7 9. Polska polityka rolna a integracja europejska ................................................. 215 Monika Chudobska Cele, funkcje i instytucje polityki rolnej .................................................................... 215 Geneza i rozwój polskiej polityki rolnej .................................................................... 221 Potencjał polskiego rolnictwa na tle wybranych krajów Unii Europejskiej ........... 225 Wspólna Polityka Rolna Unii Europejskiej .............................................................. 232 Polskie rolnictwo w strukturach gospodarczych Unii Europejskiej ........................ 238 10. Polityka przemysłowa ........................................................................................... 247 Julitta Koćwin Pojęcie i zakres polityki przemysłowej ...................................................................... 247 Polityka przemysłowa w Unii Europejskiej ............................................................... 253 Polityka przemysłowa w Polsce .................................................................................. 258 11. Instrumenty i metody łagodzenia dysproporcji gospodarczych między regionami w Unii Europejskiej .............................................................. 266 Władysław Szmyt Region i polityka regionalna ...................................................................................... 266 Cele pomocy regionalnej w latach 2000–2006 .......................................................... 268 Zasady korzystania ze środków pomocowych ........................................................... 270 Zasady finansowania polityki regionalnej ................................................................. 274 Źródła finansowania pomocy regionalnej ................................................................. 277 Mechanizm finansowy i instytucjonalny absorpcji środków pomocowych Unii Europejskiej w Polsce po akcesji w 2004 roku ............................................ 282 Czy pomoc regionalna jest potrzebna? ..................................................................... 286 12. Polityka gospodarcza – od hegemonii do konkurencji władzy .................... 292 Andrzej Eckhardt Rodzaje wiedzy ekonomicznej a polityka gospodarcza ........................................... 293 Podmioty polityki gospodarczej i problem zdolności do jej tworzenia................... 295 Standardowe pojmowanie polityki gospodarczej – instytucja państwa .................. 299 Podsumowanie ............................................................................................................ 301 Indeks ........................................................................................................................... 309 Regulowana gosp.indd 7 Regulowana gosp.indd 7 2007-01-09 10:55:51 2007-01-09 10:55:51 Regulowana gosp.indd 8 Regulowana gosp.indd 8 2007-01-09 10:55:51 2007-01-09 10:55:51 Wstęp Funkcjonowanie gospodarki zależy w dużej mierze od roli i polityki ekono- micznej państwa, którego ingerencja w przebieg procesów gospodarczych wynika m.in. z niedoskonałości mechanizmów rynkowych jako sposobu rozwiązywania problemów społecznych. Z reguły oznacza to wprowadzanie pewnych ograniczeń swobody jednostek i przedsiębiorstw, motywowane zazwyczaj dobrem publicznym i interesem ogólnym. Konkretne rozwiązania dotyczące skali, intensywności i metod regulowania procesów gospodarczych przez państwo są zróżnicowane, ale trudno obecnie wskazać kraj, w którym nie podejmuje się takich działań. W polityce gospodarczej ścierają się interesy różnych sił społecznych i orientacji politycznych, ale warunkiem jej skuteczności jest dążenie do osiągnięcia celów, które uzyskały akceptację większości. Intencją autorów niniejszej książki było wskazanie tych celów oraz zwią- zanych z nimi zagadnień, przy czym wybór ten nie jest ani przykładowy, ani wyczerpujący, lecz został podyktowany potrzebami procesu dydaktycznego. Polityka gospodarcza (ekonomiczna) jest bowiem przedmiotem wykładanym na stacjonarnych i zaocznych studiach z zakresu ekonomii i administracji, stanowi także tematykę seminariów licencjackich (ekonomia) oraz magi- sterskich (ekonomia, administracja, prawo). Dotychczasowe doświadczenia w nauczaniu tego przedmiotu skłoniły autorów do szerszego opracowania wybranych problemów – pozwoli to wzbogacić treści prezentowane w akade- mickich podręcznikach poświęconych polityce gospodarczej oraz uzupełnić je o nowe zagadnienia, na przykład procesy sanacyjne, prywatyzację, sektor publiczny, społeczną gospodarkę rynkową czy giełdę. Aby ułatwić czytelnikom samodzielne pogłębianie wiedzy na tematy poruszone w niniejszej publikacji, do każdego rozdziału dołączono wykaz podstawowej literatury przedmiotu. Urszula Kalina-Prasznic Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego Regulowana gosp.indd 9 Regulowana gosp.indd 9 2007-01-09 10:55:51 2007-01-09 10:55:51 Regulowana gosp.indd 10 Regulowana gosp.indd 10 2007-01-09 10:55:51 2007-01-09 10:55:51 1 Rola państwa w gospodarce w ujęciu szkół ekonomicznych Gabriela Przesławska Keynesizm Od wielkiego kryzysu w latach 30. do lat 70. XX wieku w teorii ekonomii po- stulowano, opierając się na założeniach keynesizmu, że mechanizmy rynkowe powinny być w znacznym stopniu uzupełniane interwencją państwa, któremu w polityce gospodarczej wyznaczono trzy funkcje: alo- kacyjną, redystrybucyjną i stabilizacyjną. funkcje państwa w polityce gospodarczej Zakres funkcji alokacyjnej obejmował dostarczanie przez państwo dóbr publicznych, działania interwencyj- ne na rynku w razie wystąpienia efektów zewnętrznych, regulowanie działalności monopoli, bezpośrednie zarzą- dzanie strategicznymi gałęziami gospodarki oraz wykorzystywanie narzędzi administracyjnych do przekształcania jej struktury w ramach prowadzonej polityki przemysłowej. funkcja alokacyjna Funkcja redystrybucyjna – realizowana za pośredni- ctwem systemu ubezpieczeń społecznych i innych trans- ferów finansowanych przez progresywne opodatkowanie – pozwalała korygować podział dochodu narodowego wyznaczony przez mechanizm rynkowy. funkcja redystrybucyjna Funkcja stabilizacyjna umożliwiała ograniczenie wahań produktu narodowego brutto (PNB) przez równoważenie poziomu produkcji, zatrudnienia i cen, przy czym głównym celem działalności państwa było ograniczenie bezro- bocia, natomiast walka z inflacją i równowaga zewnętrzna miały znaczenie drugorzędne. Wśród narzędzi makroekonomicznej polityki stabilizacyjnej eksponowano instrumenty fiskalne, mniejszą wagę przywiązując do strategii pieniężnej, która oddziałuje na stopy procentowe w gospodarce1. funkcja stabilizacyjna Regulowana gosp.indd 11 Regulowana gosp.indd 11 2007-01-09 10:55:51 2007-01-09 10:55:51 12 1. Rola państwa w gospodarce w ujęciu szkół ekonomicznych Keynesizm odnosił największe sukcesy w latach 1950–1970, gdy w krajach zachodnich odnotowano korzystne wyniki makroekonomiczne: szybki wzrost gospodarczy, niskie bezrobocie i minimalną inflację, jednak w połowie lat 70. ten sposób zarządzania popytem przez państwo zaczął tracić skuteczność. przyczyny upadku keynesizmu Złożyły się na to następujące przyczyny: • trudności w dostrajaniu koniunktury w warunkach zmienności i niepewności gospodarki rynkowej, • nadużywanie przez polityków metody ożywiania koniunktury w celu pozyskiwania elektoratu (polityczny cykl koniunkturalny – pobudzanie i hamowanie gospodarki zgodnie z kalendarzem wyborczym), • kryzys naftowy w latach 1973–1974. stagflacja Spowodowało to wystąpienie nieznanego wcześniej zjawiska stagflacji, a więc jednoczesnego wzrostu cen, płac i bezrobocia2. Współczesny liberalizm ekonomiczny Przeobrażenia gospodarcze doprowadziły do zmian w teorii ekonomii i głę- bokich przewartościowań w polityce ekonomicznej. Nastąpił rozwój mone- taryzmu, teorii racjonalnych oczekiwań, ekonomii podaży oraz teorii wyboru publicznego, które łączył postulat ograniczenia roli państwa w gospodarce. Dorobek teoretyczny monetaryzmu, szkoły współczesnej makroekonomii stworzonej przez Miltona Friedmana, obejmuje: monetaryzm • ilościową teorię pieniądza, uznającą inflację w długim okresie za zjawisko wyłącznie pieniężne, • teorię dochodu nominalnego, zakładającą krótkookresową zależność między tempem wzrostu podaży pieniądza a tempem wzrostu dochodu nominalnego, • teorię naturalnej stopy bezrobocia, podkreślającą długookresową neu- tralność pieniądza i brak wymienności między inflacją a bezrobociem (pionowa krzywa Phillipsa). Jedynym celem makroekonomicznej polityki państwa jest – zdaniem mo- netarystów – walka z inflacją przez zmniejszenie ilości pieniądza w obiegu i utrzymywanie stałego tempa przyrostu jego podaży niezależnie od obecnej sytuacji gospodarczej (tzw. monetary rule)3. Monetaryści kwestionują sens Regulowana gosp.indd 12 Regulowana gosp.indd 12 2007-01-09 10:55:51 2007-01-09 10:55:51 Współczesny liberalizm ekonomiczny 13 polityki fiskalno-finansowej, uzasadniając jej nieskuteczność w stabilizowa- niu koniunktury koncepcją efektu wypychania (wydatki państwa prowadzą do wzrostu stopy procentowej, co ujemnie wpływa na wydatki sektora pry- watnego). teoria racjonal- nych oczekiwań Podobnie jak twórcy monetaryzmu, również zwo- lennicy teorii racjonalnych oczekiwań (nowa klasyczna makroekonomia)4 podważają sens i skuteczność polityki stabilizacji gospodarczej. Uważają, że ludzie podejmują decyzje ekonomicz- ne, dotyczące na przykład oszczędności czy zatrudnienia, kierując się oceną rzeczywistych warunków, i nie podlegają iluzji pieniądza. Jednocześnie pod- mioty gospodarcze skutecznie analizują dostępne informacje oraz zasady stosowania instrumentów polityki ekonomicznej, a na podstawie uzyskanych danych podejmują decyzje, które pozwalają na maksymalizację użyteczno- ści, co oznacza, że osiągają stan równowagi. Podmioty te uczą się zachowań rządu i potrafią je przewidzieć w momencie wystąpienia określonych zjawisk ekonomicznych. W ocenie rzeczywistości nie popełniają błędów, dlatego ich oczekiwania są racjonalne. Choć przedstawiciele szkoły racjonalnych oczekiwań zarzucają zarówno aktywnej polityce pieniężnej, jak i polityce budżetowej brak trwałych, rzeczy- wistych efektów gospodarczych, podkreślają jednak konieczność zachowania wiarygodności i jasności polityki ekonomicznej, szczególnie w zakresie pro- gramu antyinflacyjnego, przestrzegania długofalowych reguł działania oraz ułatwiania przepływu informacji. ekonomia podaży Ekonomia podaży to alternatywny wobec ekonomii popytu Johna Maynarda Keynesa program ekono- miczny, który wraz z Friedmanowskim monetaryzmem i teorią racjonalnych oczekiwań składa się na ogólniejsze pojęcie, jakim jest współczesny liberalizm ekonomiczny5. Ekonomia podaży, kierunek reprezen- towany m.in. przez Arthura B. Laffera, zaznaczyła się w polityce gospodarczej na przełomie lat 70. i 80. XX wieku (głównie w Stanach Zjednoczonych – reaganomika i w Wielkiej Brytanii – thatcheryzm), a jej zwolennicy wy- stępowali przeciwko aktywnej roli państwa w gospodarce, podkreślając, że najdoskonalszym mechanizmem alokacji zasobów jest wolna konkurencja (ponieważ polityka państwa, przede wszystkim polityka podatkowa, zakłó- ca decyzje alokacyjne, należy więc redukować podatki, łagodzić ich wzrost i jednocześnie zmniejszać wydatki na cele socjalne; zamiast interwencjonizmu państwowego powinno się wprowadzić deregulację gospodarki). Po amerykańskiej „konserwatywnej rewolucji” w okresie prezydentury Ronalda Reagana podatki od najniższych dochodów spadły z 75 do 33 , z kolei w Wielkiej Brytanii pułap podatków od kapitału, sięgający nawet 98 , obniżono do 40 . Spowodowało to zwiększenie wydajności, konku- Regulowana gosp.indd 13 Regulowana gosp.indd 13 2007-01-09 10:55:51 2007-01-09 10:55:51 14 1. Rola państwa w gospodarce w ujęciu szkół ekonomicznych rencyjności i tempa rozwoju gospodarczego, jednak redukcja obciążeń po- datkowych doprowadziła do utraty kontroli nad finansami publicznymi (za prezydentury Reagana deficyt budżetowy wzrósł z 2 do 5 ). Nie stwierdzono także stymulacyjnego wpływu obniżki podatków na oszczędności i inwestycje oraz na wzrost aktywności zawodowej pracowników6. Wystąpiły również społeczne efekty deregulacji, zwłaszcza rozwarstwienie majątkowe. Przed „konserwatywnymi reformami” 40 dochodów w Stanach Zjednoczonych należało do 30 bogatych Amerykanów, a dziś należy do 10 , przy czym 1 najbogatszych obywateli tego kraju posiada 40 nieruchomości i inwe- stycji finansowych7. teoria wyboru publicznego Antyetatystyczny charakter ma również teoria wyboru publicznego (theory of public choice) Anthony’ego Downsa, rozwinięta przez Jamesa McGilla Buchanana i Gordona Tullocka, która ocenia decyzje gospodarcze państwa z punktu widzenia gry politycznej i głosi (polemizując z keynesizmem) jego zawod- ność stabilizacyjną. Zawodność ta – wyrażająca się w braku rzeczywistych możliwości stabilizowania gospodarki (w okresie krótkim i długim) przez wykorzystywanie instrumentów popytowych do pobudzania wzrostu produk- cji i zatrudnienia – wynika ze wspomnianego już wcześniej politycznego cyklu koniunkturalnego. Podstawą koncepcji politycznego cyklu koniunkturalnego (Michał Kalecki, William D. Nordhaus) jest założenie o egoistycznych ce- lach polityków, którzy manipulują poziomem wydatków budżetowych oraz podażą pieniądza, aby uzyskać doraźne korzyści polityczne, co prowadzi do naruszenia równowagi realnych procesów gospodarczych8. Rozwój poglądów teoretycznych na temat roli państwa w gospodarce (głoszonych w latach 70. i 80. XX wieku) pozwala dostrzec przejście od prag- matycznego keynesizmu do pragmatycznego liberalizmu. Choć wszystkie te teorie postulują zmianę narzędzi i celów, nie sugerują jednak wyeliminowania interwencjonizmu, a w zakresie zadań polityki gospodarczej kładą nacisk na osiąganie celów długookresowych, co zwykle oznacza rezygnację z ener- gicznych działań antycyklicznych na rzecz tworzenia ram instytucjonalnych. Zmieniły się za to priorytety, gdyż starania o wysoki poziom zatrudnienia ustąpiły miejsca walce z inflacją9. Antyetatystyczne poglądy znalazły również odzwierciedlenie w praktyce gospodarczej, w krajach OECD zredukowano bowiem zakres ingerencji pań- stwa w sferze właścicielskiej, mikroregulacji rynku oraz funkcji stabilizacyjnej. W literaturze zwraca się również uwagę na rolę tego nurtu w reformach, które są podejmowane w krajach dokonujących przekształceń gospodarczych10. konsensus waszyngtoński W ostatnich latach można zauważyć rewizję neolibe- ralnego paradygmatu, formułowaną jako konsensus waszyngtoński (opracowana w 1994 roku przez Johna Regulowana gosp.indd 14 Regulowana gosp.indd 14 2007-01-09 10:55:51 2007-01-09 10:55:51 Wpływ państwa na rozwój gospodarczy – teorie wzrostu gospodarczego 15 Williamsona z Institute for International Economics prezentacja uzgod- nionego przez ekonomistów programu reform polityki ekonomicznej, które oddziałują zarówno na stabilizację, jak i na wzrost). Jest on zarazem propozycją objęcia zakresem celów rozwojowych nie tylko zagadnień makroekonomicznych, ale również kwestii strukturalnych i społecznych, postuluje przy tym wzmocnienie regulacyjnych funkcji państwa. Konsensus ten, choć oparty na zasadach neoliberalnych, w pewnym stopniu łagodzi je i uzupełnia11. Wpływ państwa na rozwój gospodarczy – teorie wzrostu gospodarczego (zarys problemu) W okresie powojennym zainteresowanie ekonomistów problematyką długookresowego wzrostu gospodarczego było niewielkie, a badania dotyczyły głównie wzrostu krótkookresowego w powiązaniu z zagadnieniem cyklu koniunkturalnego. Przełom nastąpił w latach 80. XX wieku dzięki pracom Paula M. Romera i Roberta Emersona Lucasa oraz teorii realnego cyklu ko- niunkturalnego, która częściowo rozwiązała problem dwoistości cykl–wzrost (i jest – wbrew nazwie – teorią wzrostu12). teoria realnego cyklu koniunkturalnego Przyjmując tradycyjne rozróżnienie między okresem krótkim i długim, zakładano, że powodem wahań rzeczywistego PNB w górę i w dół od linii trendu (wyznaczonej przez stronę podażową, określającą z kolei poziom zdolności produkcyjnych w gospodarce) były czynniki o charakterze popy- towym. Mimo że wcześniej przedstawiciele głównych szkół ekonomicznych (keynesizmu, monetaryzmu, nowej ekonomii klasycznej) mieli odmienne zdanie na temat przyczyn i trwałości odchyleń rzeczywistego PNB od linii trendu i różnili się także w kwestii mechanizmów przywracania równowagi oraz efektywności działań korekcyjnych, to jednak w końcu lat 70. uzgodnili wspólne stanowisko, uznając, że to szoki popytowe i zjawiska pieniężne są impulsami, które uruchamiają cykl. Radykalna zmiana w ujmowaniu istoty cyklu koniunkturalnego nastąpiła na początku lat 80. pod wpływem pracy Charlesa R. Nelsona i Charlesa J. Plossera, uznawanych za twórców szkoły realnego cyklu koniunkturalnego. Szkoła ta (ujmując rzecz możliwie najprościej) główną rolę w wahaniach cyklicznych przypisuje nie czynnikom monetarnym, lecz rzeczywistym, które wpływają na gospodarkę w sposób losowy. Ponieważ wiążą się one przede wszystkim z postępem technicznym (oraz ze zmianami w wydajności pra- cy, preferencjami konsumentów dotyczącymi oszczędzania, pracy i czasu Regulowana gosp.indd 15 Regulowana gosp.indd 15 2007-01-09 10:55:51 2007-01-09 10:55:51 16 1. Rola państwa w gospodarce w ujęciu szkół ekonomicznych wolnego), sprawiają, że sama linia trendu podlega zmianom skokowym, a zachowanie PNB jest zgodne z tzw. błądzeniem (random walk). Stan ten jest zjawiskiem naturalnym i nie oznacza złego stanu gospodarki, której fluk- tuacje wynikają z optymalnych reakcji racjonalnie postępujących podmiotów gospodarczych na niepewność związaną z losowym charakterem „szoków technologicznych”. Podważa jednak sens prowadzenia przez państwo poli- tyki antycyklicznej. PNB jest bowiem nieprzewidywalny, a państwo nie jest w stanie utrzymać produkcji i zatrudnienia na pożądanym poziomie, gdyż czynniki realne zakłócają ten wpływ. Nowa teoria dowodzi także, że cykle koniunkturalne wywołane przez zmiany w technologii są zgodne z optimum Vilfreda Pareta, a podejmowane przez państwo próby ograniczenia wahań produktu narodowego brutto oznaczają jedynie obniżenie poziomu dobro- bytu13. teoria wzrostu endogenicznego Podstawą nowej teorii, stworzonej dzięki przełomowym pracom Romera i Lucasa, a korzystającej z wniosków szkoły realnego cyklu koniunkturalnego, była krytyczna analiza neoklasycznego modelu wzrostu Roberta Mertona Solowa, opisujące- go czynniki wpływające na linię trendu i traktującego postęp techniczny jako egzogeniczny, rezydualny czynnik wzrostu. Nowa teoria wzrostu, określona jako teoria wzrostu endogenicznego, włączyła do swojego modelu – poza czynnikami wpływającymi na postęp techniczny – również rolę kapitału ludzkiego, czyli zasobów wiedzy. Uwzględnienie wiedzy w funkcji produkcji uchyla założenie o malejących przychodach z akumulacji kapitału, przyjęte w modelu Solowa z 1956 roku. Jeśli przyjąć, że inwestycje w kapitał ludzki (edukacja, szkolenia, ochrona zdrowia) są ważnym czynnikiem powodującym przyrost realnego PKB, to różnice w wielkości i dynamice inwestycji w kapitał ludzki mogą doprowadzić do trwałych różnic tempa wzrostu gospodarczego między krajami14. Robert Joseph Barro, jeden z reprezentantów teorii wzrostu endogenicznego, do- wodzi, że kraje biedne mogą dorównywać krajom bogatym tylko wówczas, gdy zwiększą inwestycje w kapitał ludzki w stosunku do swojego dochodu per capita (tzw. warunkowa konwergencja)15. Model Solowa nie pozostawiał wiele miejsca na analizę polityki ekono- micznej, wiążąc długookresowy wzrost nie z oszczędnościami i inwestycjami, ale z pochodzącym z zewnątrz postępem technicznym. Polityka ekonomicz- na skierowana na wzrost inwestycji może przyspieszyć jego tempo jedynie w krótkim okresie, gdyż w okresie długim – ze względu na malejące przychody i powiększanie przez firmy nakładów inwestycyjnych – produkcja per capita nie będzie rosnąć. Nowe modele umożliwiają uwzględnienie pozytywnego oddziaływania polityki stymulującej inwestycje na długookresowe tempo wzrostu, w tym Regulowana gosp.indd 16 Regulowana gosp.indd 16 2007-01-09 10:55:51 2007-01-09 10:55:51 Rola państwa w procesie przemian gospodarczych – nowe kierunki badań 17 także wpływ rządu na system finansowy, który pobudza przedsiębiorczość. Jak już wspomniano, szczególne znaczenie przypisuje się popieraniu inwe- stycji o silnych efektach zewnętrznych, a więc inwestycji w szkolnictwo, infra- strukturę czy badania naukowe. Wzrost gospodarczy jest również skutkiem oddziaływania polityki makroekonomicznej, co przejawia się utrzymywaniem stabilnego poziomu cen, będącego zadaniem polityki monetarnej. Wyraźna jest też zależność między niskim poziomem deficytu budżetowego a wzro- stem, z kolei przewidywalność zachowań rządu obniża poziom niepewności w gospodarce, co korzystnie wpływa na wzrost16. Rola państwa w procesie przemian gospodarczych – nowe kierunki badań Możliwości wpływania przez państwo na gospodarkę są również rozpatry- wane w związku z przemianami gospodarczymi, przy czym zwraca się uwagę na wzajemne oddziaływanie skutków polityki stabilizacyjnej i konsekwencji głębszych przekształceń strukturalnych oraz instytucjonalnych. Roli państwa w tym zakresie dotyczą badania prowadzone na styku ekonomii i nauk po- litycznych w ramach tzw. nowej ekonomii instytucjonalnej (Douglass Cecil North, Oliver E. Williamson), neoklasycznej ekonomii politycznej, nowej ekonomii informacji (Joseph E. Stiglitz) oraz ekonomii politycznej reform, których celem jest formułowanie – innych niż to wynika ze standardowych recept neoklasycznych – zaleceń dla polityki ekonomicznej. W ostatnich la- tach ukształtował się, wspomniany już wcześniej, konsensus waszyngtoński, który dotyczy najlepszej strategii stabilizacyjnej i rozwojowej, a obejmuje następujące działania: • utrzymywanie deficytu budżetowego na niskim po- ziomie, aby nie dopuścić do wystąpienia inflacji, • przesunięcie wydatków publicznych z tradycyjnych dziedzin, podlegających wpływom politycznym (administracja, obrona, dotowanie dużych przed- siębiorstw) do zaniedbanych sfer o wysokiej stopie zwrotu i korzyst- nych efektach redystrybucyjnych (opieka zdrowotna, oświata, infra- struktura), działania w ramach konsensusu wa- szyngtońskiego • reformę systemu podatkowego, która prowadzi do obniżenia podatków, • liberalizację finansową (ustanowienie stałych stóp procentowych), • ujednolicenie kursu walutowego, Regulowana gosp.indd 17 Regulowana gosp.indd 17 2007-01-09 10:55:52 2007-01-09 10:55:52 18 1. Rola państwa w gospodarce w ujęciu szkół ekonomicznych • rezygnację z restrykcji ilościowych w handlu na rzecz ceł obniżonych do 10 lub 20 , • zniesienie barier wobec bezpośrednich inwestycji zagranicznych, • prywatyzację przedsiębiorstw państwowych, • zniesienie przez rząd przepisów, które utrudniają pojawianie się nowych firm i ograniczają konkurencję, • zabezpieczenie praw własności17. Konsensus waszyngtoński oznacza więc nowy sposób postrzegania roli państwa w formułowaniu strategii reform, zakłada bowiem, że jej sukces zagwarantują skoordynowane działania różnych organów władzy wykonaw- czej, które zmierzają do osiągnięcia jasnych i stabilnych celów. Wcześniej, gdy polityka ekonomiczna była oparta na podejściu keynesowskim, rola pań- stwa miała polegać głównie na wskazywaniu sprzeczności („wymienności”) między celami polityki i równoważeniu ich w warunkach istniejącej presji politycznej18. nowa ekonomia instytucjonalna Badania nad sposobami rządzenia oraz wzajemnym dostosowywaniem różnych typów transakcji i struktur władzy prowadzi tzw. nowa ekonomia instytucjonalna, nurt o charakterze interdyscyplinarnym, który obejmuje elementy ekonomii, prawa i teorii organizacji. W literaturze można dostrzec wykorzystywanie podejścia instytucjonalnego do oceny charakteru i skutków przemian gospo- darczych. Zwraca się uwagę, że transformacja jest przede wszystkim zmianą instytucjonalną, a rozważania nad rolą państwa w okresie przemian gospo- darczych sprowadzają się zazwyczaj do analiz polityki makroekonomicznej – monetarnej i fiskalnej, zwłaszcza programów stabilizacyjnych, ich spójności, skuteczności i warunków stosowania. Mniej miejsca poświęca się natomiast problematyce reformy instytucjonalnej, systemowej. Zgodnie z założeniami teorii nowej ekonomii instytucjonalnej, zasadniczym zadaniem państwa jest dostarczenie specyficznego czynnika produkcji – porządku ekonomicznego, czyli instytucji formalnych norm prawnych oraz nieformalnych norm etyczno- -moralnych. Dotyczą one wolności działalności gospodarczej, umów i handlu, praw własności, prywatyzacji i reprywatyzacji, porządku monetarnego, od- powiedzialności za zobowiązania, konkurencji i praktyki antymonopolowej, rynków kapitałowych, stałości zasad polityki ekonomicznej państwa19. Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju za miernik jakości rządzenia uznaje „zakres, w jakim państwo w sposób efektywny i nie oparty na dyskryminacji świadczy podstawowe i konieczne usługi dla funkcjonowania rynku”, zalicza- jąc do tych funkcji państwa „przestrzeganie prawa i porządku publicznego, infrastrukturę, stabilność makroekonomiczną oraz przejrzystą i sprawiedliwą strukturę systemu podatkowego i regulacyjnego”20. Regulowana gosp.indd 18 Regulowana gosp.indd 18 2007-01-09 10:55:52 2007-01-09 10:55:52 Rola państwa w procesie przemian gospodarczych – nowe kierunki badań 19 neoklasyczna ekonomia polityczna Z kolei tzw. neoklasyczna ekonomia polityczna zajmu- je się wpływem instytucji na wzrost gospodarczy i rozwój, koncentrując się na trzech zagadnieniach: roli praw własności, podatności rządu na naciski grup interesów, grabieżczej naturze przywódców autorytarnych. Z tych badań wynika m.in., że efektywność administracji państwowej oddziałuje korzystnie na inwesty- cje i wzrost gospodarczy. Podkreśla się przy tym, że w miarę dojrzewania kapitalizmu znacznie silniejszy wpływ na tempo wzrostu będzie wywierać nie tylko jakość instytucji formalnych (organizacji), lecz również instytucje nieformalne, tzw. kapitał społeczny21. Według Francisa Fukuyamy, kapitał społeczny to pewien zasób (zdolność rozwojowa) wynikający z występowania w danej zbiorowości lub pewnych jej częściach czynnika zaufania22, a wielkość tego zasobu i tempo jego tworzenia było jednym z najważniejszych insty- tucjonalnych czynników sukcesów gospodarczych Stanów Zjednoczonych, Niemiec czy Japonii. W Polsce zasób kapitału społecznego jest niewielki, co ma swoje źródło w uwarunkowaniach historycznych (tradycyjna niechęć i podejrzliwość Polaków wobec instytucji państwa) i wiąże się z powolnoś- cią tworzenia społeczeństwa obywatelskiego (kilkanaście razy mniejsza niż w Europie Zachodniej liczba fundacji i stowarzyszeń na tysiąc mieszkańców, decydująca o poziomie samoorganizacji społecznej)23. Wzajemne oddziaływanie gospodarki i polityki ana- lizuje jeden z najszybciej rozwijających się kierun- ków badawczych – tzw. ekonomia polityczna reform. Należy jednak podkreślić, że brakuje uniwersalnych modeli, które byłyby odwzorowaniem specyficznych zależności między polityką a gospodarką w poszczególnych krajach. Obserwacja przemian gospodarczych z lat 90. XX wieku wskazuje, że zależności te – widoczne podczas wprowadzania reform w pewnych częściach świata (krajach latynoamerykańskich) – nie znajdują potwierdzenia w krajach postsocjalistycznych. Ekonomia polityczna reform bada m.in. związki między stopniem zaawansowania reform a konkuren- cyjnością systemu politycznego. Przykład Polski i krajów bałtyckich (na przykład Estonii) dowodzi, że jest to zależność dodatnia – częste zmiany rządu zwiększają postęp reform. Interesujące są również wyniki badań nad zachowaniami grup społecznych ponoszących koszty reform, grup, które, jak wcześniej zakładano, mogą być potencjalnymi przeciwnikami zmian. Doświadczenia krajów postsocjalistycznych wykazały, że największy opór stawiają nie grupy ponoszące w krótkim czasie główny ciężar reform, lecz te, które na początku zmian są ich beneficjentami24. ekonomia polityczna reform Skuteczność i wiarygodność polityki gospodarczej rozważa się także w związku z barierami, jakie napotyka państwo w sferze informacyjnej. Zagadnieniami tymi zajmuje się tzw. nowa ekonomia informacji, której Regulowana gosp.indd 19 Regulowana gosp.indd 19 2007-01-09 10:55:52 2007-01-09 10:55:52 20 1. Rola państwa w gospodarce w ujęciu szkół ekonomicznych nowa ekonomia informacji przedstawiciele – Joseph E. Stiglitz, George A. Akerlof i Andrew Michael Spence – zostali uhonorowani Na- grodą Nobla w roku 200125. Z teorii tej wynika, że choć niedoskonała informacja również przesądza o niesprawności rynku, to jednak bodźce, aby unikać błędów, są znacznie silniejsze w sektorze prywatnym niż w sektorze publicznym, gdyż płacą za nie wyodrębnione grupy (akcjonariusze, robotnicy, menedżerowie). W wypadku niesprawności sektora publicznego koszty dotyczą całego społeczeństwa, dlatego kierowanie tym sektorem jest dobrem publicznym26. Instytucjonalne aspekty roli państwa w procesach wzrostu i transformacji Przyczyną rozwoju nowej ekonomii instytucjonalnej były problemy związane z ograniczoną skutecznością polityki stabilizacji i reform w latach 70. i 80. XX wieku, co wyrażało się w spowolnieniu tempa wzrostu PKB, wzroście inflacji i bezrobocia. Okazało się wówczas, że problemy polityki ekonomicz- nej mają swoje podłoże nie tylko w sferze gospodarczej, lecz także w sferze politycznej oraz uwarunkowaniach organizacyjno-prawnych. Na nowo zain- teresowano się wtedy instytucjami, czyli obowiązującymi w społeczeństwie regułami gry. wpływ instytucji na wyniki działalności gospodarczej Przedstawiciele nowej ekonomii instytucjonalnej (NEI) stwierdzili, że na wyniki działalności gospodarczej – obok ograniczeń finansowych i technologicznych – mają wpływ jeszcze inne ograniczenia, dotychczas pomijane w analizie ekonomicznej. Są to wspomniane wyżej instytucje, czyli ograniczenia usankcjonowane przez państwo (instytu- cje formalne) lub przez zwyczaje i normy moralne (instytucje nieformalne), regulujące stosunki zarówno w sferze prywatnej, jak i między podmiotami społecznymi i państwem. Instytucje formalne oraz instytucje nieformalne tworzą charakterystyczny dla danego społeczeństwa układ instytucjonalny27. Jak podkreśla Douglass C. North, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii z 1993 roku, jeden z prekursorów nowej ekonomii instytucjonalnej, działanie instytucji nie ogranicza się do ekonomicznej sfery ludzkiego życia. Instytucje wpływają na wszystkie rodzaje ludzkich stosunków, także stosunki polityczne i społeczne, ograniczając obszar działania jednostek28. Należy odróżniać instytucjonalne ujęcie „reguł gry” od pojęcia „regulacja gospodarki” oznaczającego tworzenie przez państwo prawnych i finansowych Regulowana gosp.indd 20 Regulowana gosp.indd 20 2007-01-09 10:55:52 2007-01-09 10:55:52 Instytucjonalne aspekty roli państwa w procesach wzrostu i transformacji 21 zasad funkcjonowania sektora produkcyjnego i finansowego. Pojęcie insty- tucji w tradycji instytucjonalnej jest szersze, gdyż wykorzystuje dorobek nie tylko ekonomii, ale także prawa, politologii, teorii organizacji i socjologii29. Celem instytucji i przyczyną zmiany instytucjonalnej jest dążenie do obniżki kosztów transakcyjnych, redukcja niepewności w działalności ekonomicznej, internalizacja efektów zewnętrznych oraz osiąganie zbiorowych korzyści w wyniku społecznej koordynacji30. W literaturze ekonomicznej program badawczy no- wej ekonomii instytucjonalnej określa się jako myślenie w kategoriach wymiany i koordynacji procesów wymiany, zależne od warunków społecznych, kulturowych, politycznych – uzupełniające względem neoklasycznej logiki wyboru i maksymalizacji funkcji celu31. nowa ekonomia instytucjonalna Instytucje wraz z mechanizmami ich wymuszania decydują o strukturze bodźców motywujących podmioty gospodarcze do podejmowania okreś- lonych działań lub zachowań32. Wpływają zatem na rezultaty działalności społecznej. Uznanie przez instytucjonalistów uwarunkowań instytucjonalnych ludz- kich działań i kulturowego kontekstu rynku wiąże się z akceptacją zewnętrz- nego wpływu, jaki na podmioty rynkowe wywiera państwo33. Zainteresowanie rolą państwa w gospodarce przez NEI wynika z podstawowych cech cha- rakteryzujących ten nurt, w porównaniu z ekonomią neoklasyczną. Analiza instytucjonalna zmierza bowiem do nadania ekonomii charakteru: • empirycznego – badania realnych, a nie idealnych podmiotów, zachowań i procesów, • politycznego – uwzględniania instytucjonalnego otoczenia, problemów władzy i podziału dochodu, • historycznego – dbałości o historyczny kontekst analizy, uwzględniania tzw. path dependence, czyli zależności od „ścieżki”, tj. założenia oznaczającego, że teraźniejszość i przyszłość są zdeterminowane przez przeszłość, • interdyscyplinarnego (holistycznego) – badania całościowego obrazu funkcjonowania danego społeczeństwa, uwzględniania współdziałania rynku i nierynkowych instytucji, uwarunkowań społecznych, politycznych, prawnych, kulturowych itp., • ewolucyjnego (długookresowego) – odejścia od opisu systemu gospo- darczego jako mechanizmu autoregulacji, którego wynikiem jest stan równowagi (co było istotą ekonomii neoklasycznej), i opisywanie go jako kumulacyjnego procesu rozwoju34. Lata 80. i 90. XX wieku były zdominowane przez idee liberalne, których głównym przesłaniem było ograniczenie sektora państwowego w gospodar- Regulowana gosp.indd 21 Regulowana gosp.indd 21 2007-01-09 10:55:52 2007-01-09 10:55:52 22 1. Rola państwa w gospodarce w ujęciu szkół ekonomicznych ce. Przyczyną tego stanu był nadmierny przyrost tego sektora w większości krajów zachodnioeuropejskich i w Stanach Zjednoczonych. Podczas gdy na początku XX wieku sektor państwowy pochłaniał około 10 PKB, to w latach 80. konsumował już 50 PKB, a w socjaldemokratycznej Szwecji aż 70 35. Rozrostowi sektora państwowego towarzyszył zbyt duży zakres władzy państwa i nieefektywność jego funkcji, co poważnie hamowało wzrost gospo- darczy. W odpowiedzi na te procesy międzynarodowe instytucje finansowe (Międzynarodowy Fundusz Walutowy i Bank Światowy) oraz rząd Stanów Zjednoczonych opracowały zestaw środków zaradczych, których celem było ograniczenie interwencji państwa w sprawy gospodarcze. Pakiet ten, zwany konsensusem waszyngtońskim, miał być także wskazaniem dla krajów roz- wijających się kierunku reform przebiegających pod hasłami liberalizacji, prywatyzacji oraz integracji w skali globalnej. Recepty konsensusu waszyng- tońskiego okazały się niewystarczające dla zapewnienia wzrostu i rozwoju społeczno-gospodarczego w krajach rozwijających się i postkomunistycznych. Wdrażaniu neoliberalnego programu gospodarczego towarzyszyły kryzysy walutowe i finansowe oraz załamanie się wzrostu. Zdaniem autorów stosują- cych do oceny tego stanu historyczną i porównawczą analizę instytucjonalną, podstawową przyczyną niepowodzeń reform w wymienionych krajach była słabość rozwiązań instytucjonalnych. Braki w tym zakresie sprawiły, że w od- powiedzi na szoki zewnętrzne nie podjęto właściwych dostosowań w ramach polityki ekonomicznej36. Tezę propagatorów reform liberalnych, akcentujących konieczność osłabienia aktywności państwa, zrozumiano jako konieczność zmniejszenia kompetencji państwa we wszystkich dziedzinach. Zdaniem F. Fukuyamy, pro- fesora międzynarodowej ekonomii politycznej, przyczyną zawodności libe- ralnych reform gospodarczych w wielu krajach był brak zrozumienia związku między koniecznością ograniczania wpływu państwa na wielu obszarach jego dotychczasowej aktywności a koniecznością wzmocnienia władzy państwa w sferach związanych z tzw. budowaniem państwa. Budowanie państwa to tworzenie nowych instytucji rzą- dowych i wzmacnianie już istniejących37. F. Fukuyama zaleca zatem odróżnianie „zakresu aktywności państwa” od „siły władzy państwowej”38. Zakres aktywności państwa obejmuje funkcje i cele realizowane przez rządy. Bank Światowy funkcje państwa dzieli na trzy kategorie: funkcje minimalne, funkcje pośrednie i funkcje aktywne. funkcje państwa według Banku Światowego Do funkcji minimalnych zaliczone są: • dostarczenie „czystych” dóbr publicznych, • obrona, prawo, porządek, • ochrona praw własności, Regulowana gosp.indd 22 Regulowana gosp.indd 22 2007-01-09 10:55:52 2007-01-09 10:55:52 Instytucjonalne aspekty roli państwa w procesach wzrostu i transformacji 23 • zarządzanie makroekonomiczne, system opieki zdrowotnej, • działania na rzecz równości, ochrona biednych. Funkcje pośrednie obejmują: • ograniczenie wpływu efektów zewnętrznych, • edukację, środowisko, prawa antymonopolowe, • przeciwdziałanie niepełnej informacji, • ubezpieczenia, regulację finansową, • ubezpieczenia społeczne. Do funkcji aktwnych są zaliczane strategie rozwoju przemysłowego i re- dystrybucja dóbr39. W literaturze ekonomicznej przeważa pogląd, że w hierarchii funkcji państwa podstawowe znaczenie mają: dostarczanie dóbr publicznych, obrona przed zewnętrzną agresją, prawo, porządek i zapewnienie właściwej infra- struktury (czyli funkcje minimalne). siła władzy państwowej Siła władzy państwowej to zdolność państwa do planowania i realizowania polityki oraz przejrzyste- go egzekwowania prawa. Ten wymiar państwowości okreś la się również jako potencjał państwa i jego instytucji, co jest wiązane z minimalną biurokracją, kontrolą przekupstwa, łapownictwa, korupcji oraz odpowiedzialnością instytucji rządowych. Przy uwzględnieniu tych dwóch wymiarów państwowości, tj. zakresu państwa i siły państwa, optymalnym roz- wiązaniem – pod względem ekonomicznym – jest połączenie ograniczonego zakresu funkcji państwa z dużą efektywnością instytucjonalną. Modelowym przykładem są tu Stany Zjednoczone, w których stosunkowo niewielkiemu zakresowi funkcji państwa (czyli ograniczonej regulacji rynku) opowiada ogromna siła potencjału instytucjonalnego państwa (decydujące są: rządy prawa i swoboda działalności politycznej)40. Kryzysy w krajach rozwijających się oraz słabnące tempo wzrostu w krajach transformacji doprowadziły do przewartościowania poglądów na temat zalecanej polityki gospodarczej. W kręgach akademickich ugrunto- wał się pogląd, że bardziej trafną niż konsensus waszyngtoński postawą dla polityki gospodarczej jest tzw. podejście ewolucyjno-in- stytucjonalne41. Perspektywa ta uwzględnia niepewność co do przyszłych efektów reform, czym różni się od wizji konsensusu, który cechowała wiara w inżynierię społeczną, czyli możliwość kopiowania w krajach rozwijających się modeli kapitalizmu sprawdzonych w innych krajach. Podejście ewolucyjno-instytu- cjonalne zwraca ponadto uwagę na znaczenie dla rozwoju instytucjonalnych podejście ewolucyjno- -instytucjonalne Regulowana gosp.indd 23 Regulowana gosp.indd 23 2007-01-09 10:55:52 2007-01-09 10:55:52 24 1. Rola państwa w gospodarce w ujęciu szkół ekonomicznych podstaw (tj. ram prawnych, egzekwowania prawa, stabilności politycznej, partnerstwa w biznesie). Konsensus waszyngtoński natomiast opierał się na przekonaniu, że rynki powstaną spontanicznie, jeśli tylko rząd zaniecha interwencji. Zasadniczo różne było też stanowisko konsensusu względem przedsiębiorstw państwowych. Zalecano ich agresywne zamykanie. Sądzono, że szybki transfer własności do prywatnych podmiotów, drogą powszechnej prywatyzacji, zdławi monopol państwa i uruchomi gospodarkę rynkową. Po- dejście ewolucyjno-instytucjonalne kładzie natomiast nacisk na politycznie możliwe ograniczanie przedsiębiorstw państwowych. Za sposób na zmniej- szanie sektora państwowego uważa raczej ewolucyjny rozwój sektora pry- watnego. Perspektywa ewolucyjno-instytucjonalna zupełnie inaczej postrzega też rolę państwa w procesie przemian systemowych i cel jego reformowania. Podczas gdy konsensus waszyngtoński zalecał znaczne ograniczenie zakresu państwa, to podejście ewolucyjno-instytucjonalne dostrzega wagę jego funkcji w zakresie egzekwowania prawa i zabezpieczenia praw własności. Reforma państwa w tym ujęciu ma się wyrażać w reformie struktur organizacyjnych, podporządkowanej maksymalnemu powiązaniu interesów urzędników pań- stwowych z rozwojem rynków42. Zgodnie z ujęciem instytucjonalnym niekorzystne zjawiska ekonomiczne i społeczne, jakie pojawiły się w okresie przebudowy polskiej gospodarki w kierunku systemu rynkowego, wynikały z postrzegania transformacji jako krótkotrwałego procesu zależnego od odgórnego wprowadzenia nowych re- guł gry (tj. prywatnej własności, twardych ograniczeń budżetowych, wolnych cen, swobody działalności gospodarczej). Zakładano, że wprowadzenie tych reguł automatycznie uruchomi mechanizmy zapewniające efektywność eko- nomiczną. Brak oczekiwanych efektów reform tłumaczono niekonsekwencją we wprowadzeniu nowych reguł gry, niekompetencją polityków i oporem społecznym. Natomiast według przedstawicieli nowej ekonomii instytucjo- nalnej prawdziwa przyczyna problemów powstałych w procesie transforma- cji (tj. ograniczonej skuteczności polityki stabilizacji i reform, bezrobocia) tkwi w nieuwzględnieniu przez reformatorów cech podłoża społecznego, które w krajach Europy Środkowo-Wschodniej zdecydowanie odbiega od warunków właściwych dla efektywnego działania systemu rynkowego43. Mentalność, zwyczaje, systemy wartości, czyli tzw. instytucje nieformalne stanowiące podstawy legitymizacji prawa, nie były w krajach transformacji dostosowane i przygotowane do tak rewolucyjnych zmian, jakie były istotą przebudowy systemu społeczno-gospodarczego. Instytucje formalne (reguły) można zmienić szybko, instytucje nieformalne zmieniają się wolno i ewolu- cyjnie. Stabilność ekonomiczna i wzrost gospodarki zależy w dużej mierze od wzajemnego oddziaływania instytucji formalnych i nieformalnych. Tylko wtedy, gdy reguły formalne dostosowane są do norm społecznych, koszty Regulowana gosp.indd 24 Regulowana gosp.indd 24 2007-01-09 10:55:52 2007-01-09 10:55:52 Instytucjonalne aspekty roli państwa w procesach wzrostu i transformacji 25 transakcyjne gry społecznej i ekonomicznej są niskie. Inaczej mają miejsce konflikty społeczne, trwa walka o redystrybucję dochodów, a jakość społecz- nego współdziałania ulega pogorszeniu. D.C. North w wykładzie wygłoszo- nym z okazji otrzymania Nagrody Nobla podkreślił, że głównym problemem krajów przechodzących transformację jest konflikt między formalnymi regu- łami kapitalizmu a postsocjalistycznym dziedzictwem kulturowym. Oznacza to, że przenoszenie reguł formalnych właściwych dla innych gospodarek nie jest wystarczającym warunkiem pomyślnego rozwoju44. D.C. North, wybitny przedstawiciel instytucjonalnego podejścia do hi- storii gospodarczej, szczególnie podkreśla znaczenie badań historycznych dla zrozumienia powiązań między instytucjami ekonomicznymi i nieekono- micznymi. Rozwój gospodarczy postrzega jako dialektyczny proces uzależ- niony od tradycyjnych wzorów (path dependence), co oznacza zależność od zdarzeń i instytucji występujących obecnie i w przeszłości. W tym kontekście głosi teorię efektywności adaptacyjnej, która analizuje zdolność systemu instytucjonalnego do adaptowania zmian technologicznych, demograficznych oraz szo- ków społecznych celem obniżenia kosztów transakcyjnych funkcjonowania systemu. Efektywność adaptacyjna uwzględnia znaczenie tych reguł, które prowadzą do dynamicznego rozwoju gospodarki. Jest zatem związana z uczeniem się oraz zdobywaniem wiedzy przez społeczeństwo, jego skłon- nością do innowacji, podejmowania ryzyka, twórczą aktywnością i sposobem rozwiązywania problemów społecznych. Taki sposób pojmowania kryterium efektywności jest wyznacznikiem analizy instytucjonalnej. Ekonomia neo- klasyczna na określenie efektywności systemu ekonomicznego stosowała pojęcie „efektywności alokacyjnej” rozumianej jako optymalizacja relacji między nakładami i efektami ekonomicznymi określającą pożądaną alokację zasobów w gospodarce (w danym otoczeniu instytucjonalnym)45. teoria efektywnoś- ci adaptacyjnej Rosnące znaczenie badań nad rolą instytucji we wzroście było spowodo- wane także niezgodnością między dominującymi teoriami, tj. tradycyjnymi teoriami wzrostu oraz tzw. nowymi teoriami wzrostu, a tendencjami występu- jącymi w rzeczywistości. Tradycyjne teorie wzrostu (m.in. teorie R. Solowa) analizujące wpływ zmian w produktywności na wzrost nie potrafiły wyjaśnić przyczyn luki technologicznej istniejącej między krajami bogatymi i biednymi. Różnic w długookresowym tempie wzrostu nie sposób także wytłumaczyć na gruncie nowych teorii wzrostu endogenicznego. Z teorii tych wynikało, że inwestycje w technologię i wiedzę pozwolą przezwyciężyć bariery wzrostu (teoria rosnących przychodów P. Romera i teoria akumulacji fizycznego i ludzkiego kapitału R. Lucasa). Brak zgodności między teorią a wynikami badań empirycznych w kwestii różnic między krajami w dochodzie narodowym per capita wyjaśnia M. Olson, Regulowana gosp.indd 25 Regulowana gosp.indd 25 2007-01-09 10:55:52 2007-01-09 10:55:52 26 1. Rola państwa w gospodarce w ujęciu szkół ekonomicznych teoria wyboru publicznego przedstawiciel teorii wyboru publicznego. Zdaniem Ol- sona, podstawową przyczyną podziału na kraje biedne i bogate nie jest zróżnicowanie w zakresie rzadkości zasobów produkcyjnych na głowę mieszkańca, lecz istniejące rozwiązania instytucjonalne46. Według nowej ekonomii instytucjonalnej produktywną współpracę w skali społecznej powoduje odpowiednia struktura bodźców, która jest wynikiem zastosowanej polityki oraz instytucji. Podstawowe zna- czenie dla dobrobytu ekonomicznego mają te rozwiązania instytucjonalne, które dotyczą egzekwowania umów, zagwarantowania praw własności, właściwych struktur politycznych i unormowań konstytucyjnych oraz roli grup interesu i porozumień monopolistycznych. Kraje biedne nie mogą, tak jak kraje bogate, osiągnąć zbiorowych korzyści z handlu i specjalizacji, ze względu na brak instytucji gwarantujących egzekwowanie umów. Indywidual- ne akty wymiany takich korzyści nie zapewnią. Podobnie jest w wypadku nieuregulowania stosunków własnościowych: kraje słabo rozwinięte nie mogą dyskontować efektów z kapitałochłonnych sposobów produkcji. Stra- ty dochodu narodowego są ogromne. Znaczenie praw własności i – szerzej – funkcjonowania instytucji prawnych dla efektywności gospodarczej jest w literaturze ekonomicznej szeroko komentowane. Opisane są na przykład trudności, jakie napotykają inwestorzy w Limie, chcący zarejestrować fir- mę. Podczas gdy w Stanach Zjednoczonych procedura ta zajmuje dwa dni, w Peru koszty tego przedsięwzięcia to: strata czasu (10 miesięcy), wizyty w jedenastu urzędach i wydatki ok. 1200 USD. Nieprawidłowości w funk- cjonowaniu instytucji spychają ubogich przedsiębiorców do „szarej strefy”, hamują rozwój małych firm, ograniczają inwestycje47. Nieuwzględnianie wagi potencjału instytucjonalnego w dużym stopniu doprowadziło również do nadużyć w procesach prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych w krajach transformacji. W trakcie prywatyzacji rządy nie zapewniły: dostępu do in- formacji w tym zakresie, właściwego oszacowania majątku prywatyzowanych firm, identyfikacji statusu własnościowego. Spowodowało to rozgrabienie aktywów przedsiębiorstw. Wynika stąd, że choć celem prywatyzacji jest zmniejszenie zakresu funkcji państwa, to jednocześnie warunkiem jej skutecznego przeprowadzenia jest istnienie prawidłowo funkcjonujących rynków i znaczny potencjał instytu- cjonalny państwa. Niezrozumienie tych dwóch wymiarów państwowości, tj. zakresu państwa i siły państwa, oraz ich wpływu na rozwój gospodarczy było w dużym stopniu przyczyną niedostatecznych efektów liberalnych re- form48. W literaturze ekonomicznej zwraca się uwagę, że na wzrost gospodar- czy silniej oddziałują instytucje regulujące prawa właścicielskie i umowy niż reformy ekonomiczne. International Country Risk Guide (ICRG) jest Regulowana gosp.indd 26 Regulowana gosp.indd 26 2007-01-09 10:55:52 2007-01-09 10:55:52 Nowa gospodarka – wyzwanie dla teorii ekonomii i polityki ekonomicznej 27 wskaźnikiem stopnia zabezpieczenia praw właścicielskich zagranicznych inwestorów oraz zawieranych przez nich umów. ICRG zawiera także dane dotyczące korupcji, praworządności i sprawności biurokracji. Wzrost indeksu ICRG w granicach jednego odchylenia standardowego oznacza zwiększenie stopy wzrostu gospodarczego o więcej niż 1,2 punktu rocznie. A zatem wy- soka jakość instytucji przy niskiej jakości polityki ekonomicznej zapewnia dwukrotnie wyższy wzrost PKB niż w sytuacji odwrotnej49. Nowa ekonomia instytucjonalna akceptuje liberalne zasady ekonomiczne. Dotyczy to również ujęcia roli państwa w gospodarce. Duże pole dla aktyw- nych działań państwa wynikające z postulatów NEI (kształtowanie porządku instytucjonalnego, egzekwowanie prawa, stymulowanie zmian instytucji nieformalnych w kierunku zgodnym z zasadami gospodarki rynkowej, po- budzanie mechanizmów społecznej kooperacji) nie może być utożsamiane z doktryną interwencjonizmu państwowego. Analiza działań państwa doko- nana z perspektywy nowej ekonomii instytucjonalnej, a zwłaszcza jednego z jej nurtów teorii wyboru publicznego, wykazała bowiem istnienie niespraw- ności państwa (government failure) występującej w rzeczywistym świecie obok niesprawności rynku. Świadczy o tym koncepcja interesu własnego polityków oraz teoria poszukiwania renty. Źródło sukcesu gospodarczego krajów NEI upatruje głównie w istnie- niu wolnych rynków ekonomicznych i politycznych, przestrzeganiu praw własności oraz dotrzymywaniu umów. Szczególne znaczenie przypisuje konkurencji, zwłaszcza z zewnątrz. Podkreśla zatem konieczność udziału krajów transformacji w międzynarodowym podziale pracy, uczestnictwa w procesach integracyjnych, które to czynniki stymulują zmiany niezbędne dla rozwoju ekonomicznego. Liberalizacja gospodarcza stworzy popyt na instytucje sprzyjające rynkowi. Otwarcie na konkurencję zewnętrzną będzie stymulować bodźce niezbędne do zmian mentalności społecznej, pobudzając działania sprzyjające produkcji, a nie redystrybucji50. Nowa gospodarka – wyzwanie dla teorii ekonomii i polityki ekonomicznej W ostatnich latach rolę państwa w gospodarce rozpatruje się często w związku z wyzwaniami, jakie niosą zmiany technologiczne w warunkach narastającej współzależności przekształceń strukturalnych w skali światowej. Od państwa oczekuje się wypracowania „długofalowej wizji rozwoju”, która w sposób jakościowy różniłaby się od tradycyjnych form państwowego interwencjo- nizmu, a przy tym uwzględniała takie globalne zjawiska, jak innowacyjna Regulowana gosp.indd 27 Regulowana gosp.indd 27 2007-01-09 10:55:52 2007-01-09 10:55:52 28 1. Rola państwa w gospodarce w ujęciu szkół ekonomicznych luka informacyjna, zmniejszanie roli państw narodowych (regionalizacja), uniezależnienie się korporacji międzynarodowych od rządów krajowych51. Jeszcze inne wyzwanie stanowi rozwój tzw. nowej gospodarki (new econo- my), wiązanej z okresem pomyślnej koniunktury w Stanach Zjednoczonych w latach 90. XX wieku. Istota nowej gospodarki wyraża się w traktowaniu rozwoju technik informatycznych, w tym głównie Internetu, jako nowych źródeł szybkiego wzrostu i zmian strukturalnych w gospodarce. Korzyści z wprowadzenia postępu technicznego w sektorze IT porównuje się z eko- nomicznymi skutkami rewolucji technicznych – związane z wdrażaniem technik informatycznych mikroekonomiczne zmiany w działalności go- spodarczej firm wywarły bowiem wpływ na zachowanie się podstawowych wielkości makroekonomicznych. Jak już wcześniej wspomniano, nastąpił szybszy wzrost gospodarczy (w latach 1995–1998 udział sektora technik informatycznych w PKB wynosił 8 , a ich wkład we wzrost gospodarczy – aż 35 ), a poprawa wydajności pracy i wzrost płac pozwoliły jednocześnie utrzymać niski poziom inflacji i bezrobocia. Niska inflacja spowodowała roz- luźnienie polityki monetarnej (obniżanie stóp procentowych), co wpłynęło na zwiększenie zysków, optymizmu inwestorów i kursów akcji na giełdzie i wywołało wzrost zamożności gospodarstw domowych oraz ich wydatków konsumpcyjnych52 . Ekonomiści różnią się jednak zasadniczo, omawiając przyczyny wystąpienia korzystnej sytuacji makroekonomicznej w Stanach Zjednoczonych. Część autorów wiąże ją z właściwie prowadzoną polityką ekonomiczną, przypisując szczególne znaczenie polityce monetarnej, tzn. wyprzedzającej strategii Systemu Rezerwy Federalnej (SRF) w okresie „długiego boomu” (agresywne reagowanie SRF na wzrost presji inflacyjne
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Regulowana gospodarka rynkowa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: