Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00063 007357 10208673 na godz. na dobę w sumie
Reintegracja zawodowa w spółdzielniach socjalnych na przykładzie województwa łódzkiego - ebook/pdf
Reintegracja zawodowa w spółdzielniach socjalnych na przykładzie województwa łódzkiego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 266
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8647-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook (-50%), audiobook).

Spółdzielnie socjalne to jeden z rodzajów podmiotów gospodarki społecznej, który został wprowadzony do polskiego porządku prawnego w 2004 r. w celu przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu. Organizacje te zalicza się do narzędzi aktywnej polityki rynku pracy, gdyż poprzez zatrudnienie osób zagrożonych ekskluzją społeczną dążą do ich reintegracji społeczno-zawodowej. Ma to na celu poprawienie zatrudnialności spółdzielców na otwartym rynku pracy w dalszych etapach ich karier zawodowych. Spółdzielnia socjalna to przedsiębiorstwo, które może działać w różnych branżach i konkurować z innymi podmiotami rynkowymi. Nie może jednak dobrowolnie dobierać pracowników, gdyż w większości muszą to być osoby z różnych powodów zagrożone wykluczeniem społecznym.

Prezentowana monografia została napisana na podstawie badań weryfikujących skuteczność spółdzielni socjalnych w wypełnianiu ich głównego celu ustawowego, jakim jest reintegracja zawodowa osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Jest to interesujące studium stanu rozwoju spółdzielczości socjalnej w Polsce po dziesięciu latach od zaistnienia tej formy działalności w gospodarce.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Michał Jerzy Sobczak – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Pracy i Polityki Społecznej, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 39 RECENZENT Anna Francik REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk REDAKTOR Magdalena Kącicka SKŁAD I ŁAMANIE Dorota Jary KOREKTA TECHNICZNA Leonora Wojciechowska PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Michał Jerzy Sobczak, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07805.16.0.M Ark. druk. 16,625 ISBN 978-83-8088-646-9 e-ISBN 978-83-8088-647-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp Rozdział 1 Spółdzielnie socjalne i ich potencjał przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu Rozdział 2 Analiza kondycji spółdzielni socjalnych w województwie łódzkim w badaniach własnych Rozdział 3 Skuteczność reintegracji zawodowej spółdzielni socjalnych w województwie łódzkim w badaniach własnych Zakończenie Bibliografia Załączniki Spis tabel i rysunków Spis załączników 7 13 49 101 141 147 151 256 261 WSTĘP http://dx.doi.org/10.18778/8088-646-9.01 Wykluczenie społeczne (ekskluzja społeczna) stało się jedną z najważniejszych kwestii społecznych, które należy rozwiązać w krajach Unii Europejskiej. Oznacza ono wyłączanie z ogólnie przyjętego modelu życia społecznego jednostek lub ca- łych grup społecznych. Przyczyną takiego stanu rzeczy mogą być ubóstwo, bezro- bocie, pochodzenie, religia, niepełnosprawność i wiele innych przyczyn wskazują- cych na przynależność do mniejszości. Wykluczenie społeczne dotyczy wszystkich krajów – nie tylko gorzej rozwiniętych, ponieważ jego przyczyną są wszelkiego typu nierówności, które leżą u podstaw zachowań dyskryminacyjnych. Problem ekskluzji społecznej nasila się od 2008 roku, czyli od początku światowego kryzysu gospodarczego. W 2013 roku, według wskaźników przyjętych w Strategii Euro- pa 2020, co czwarty mieszkaniec UE był zagrożony wykluczeniem społecznym, a w niektórych krajach, takich jak Bułgaria, Rumunia, Grecja, czy Łotwa sytuacja przedstawiała się jeszcze gorzej. W Polsce zagrożenie ekskluzją społeczną maleje od 2008 roku, jednak jego poziom osiągnął wartość zbliżoną do średniej dla UE dopiero w 2013 roku i wyniósł 25,8 1. Ekskluzja społeczna jest zjawiskiem dotykającym znaczącą część współ- czesnych społeczeństw. Przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu (inkluzja społeczna) staje się zatem podstawowym zagadnieniem polityki społeczno-go- spodarczej Unii Europejskiej i państw członkowskich. Badania i przedstawienie skutecznych narzędzi rozwiązania problemu ekskluzji społecznej powinno stać się jednym z priorytetów nauk społecznych. Inkluzja społeczna jest ważnym elementem polityki europejskiej już od koń- ca lat 80. XX wieku. Obecnie ma swoje odzwierciedlenie w Strategii Europa 2020, która w podtytule i wyznaczonych priorytetach nawiązuje do rozwoju sprzyja- jącego włączeniu społecznemu. Realizacja Strategii w tym zakresie jest trudna, gdyż tradycyjne narzędzia polityki społecznej niezbyt dobrze radziły sobie z pro- 1 Wskaźnik zagrożenia biedą lub wykluczeniem społecznym za: http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/refreshTable- Action.do?tab=table plugin=1 pcode=t2020_50 language=en [dostęp 29.05.2015]. 8 Wstęp wadzeniem inkluzji społecznej. Trudności biorą się stąd, że wiele działań, które w zamiarze miały przeciwdziałać wykluczeniu powodowały swoistą stygmaty- zację beneficjentów, co zamiast pomagać, powodowało pogłębianie problemu ekskluzji takich osób. Coraz częściej wskazuje się, że do prowadzenia skutecznej polityki przeciw- działania wykluczeniu społecznemu niezbędna jest współpraca trzech sektorów: publicznego, prywatnego i pozarządowego. Ważną rolę w tym względzie należy przypisać podmiotom ekonomii społecznej (gospodarki społecznej), które funk- cjonują na pograniczu tych trzech sektorów. Dlatego duże nadzieje pokłada się w podmiotach ekonomii społecznej o celach reintegracyjnych, w tym spółdziel- niach socjalnych. Tego typu organizacje mogą pełnić funkcję instrumentów ak- tywnej polityki społecznej i rynku pracy. W Polsce, zgodnie z założeniami Stra- tegii Rozwoju Kraju 2020, wzmacnianie spójności społecznej ma być osiągane m.in. dzięki wykorzystaniu podmiotów ekonomii społecznej. Dzięki nim mogą być z sukcesem realizowane działania na rzecz inkluzji osób zagrożonych wyklu- czeniem społecznym. Z założenia działania inkluzyjne mają być prowadzone na poziomie lokalnym, więc rola podmiotów gospodarki społecznej w przeciwdzia- łaniu wykluczeniu społecznemu jest doprecyzowana w dokumentach na poziomie regionalnym i lokalnym. Spółdzielnie socjalne to jeden z rodzajów podmiotów gospodarki społecznej, który został wprowadzony do polskiego porządku prawnego w 2004 roku w celu przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu. Organizacje te zalicza się do narzę- dzi aktywnej polityki rynku pracy, gdyż poprzez zatrudnienie osób zagrożonych ekskluzją społeczną dążą do ich reintegracji społeczno-zawodowej. Działania te mają na celu poprawienie zatrudnialności spółdzielców na otwartym rynku pracy w dalszych etapach ich karier zawodowych. Spółdzielnia socjalna to przedsiębior- stwo, które może działać w różnych branżach i konkurować z innymi podmiotami rynkowymi. Nie może jednak dobrowolnie dobierać pracowników, gdyż w więk- szości muszą to być osoby z różnych powodów zagrożone wykluczeniem społecz- nym. Spółdzielnie oferują dwie ścieżki reintegracji społeczno-zawodowej osób zagrożonych ekskluzją społeczną dla: • założycieli spółdzielni – działających w spółdzielniach socjalnych założonych przez osoby fizyczne. Związani są ze spółdzielnią od momentu pierwszych prac organizacyjnych i najczęściej są też współtwórcami pomysłu na biznes. Charakteryzują się często samodzielnością, kreatywnością i przedsiębiorczo- ścią, a spółdzielnia socjalna to dla nich jedna z możliwych dróg przezwycięże- nia chwilowych problemów. W większości przypadków, ich proces reintegra- cji społeczno-zawodowej już na wstępie jest mocno zaawansowany. • pracowników najemnych – zatrudnianych najczęściej w spółdzielniach so- cjalnych osób prawnych, choć zdarzają się pojedyncze osoby ze spółdzielni osób fizycznych. Zatrudnili się w istniejących spółdzielniach, tym samym nie mieli wpływu na proces tworzenia organizacji. Rzadko uzyskują członkostwo Wstęp 9 w spółdzielni. To osoby o zdecydowanie mniejszej samodzielności, które są bardzo oddalone od otwartego rynku pracy. Spółdzielnia socjalna jest dla nich szansą na rozpoczęcie procesu reintegracji społeczno-zawodowej. Grupy te pojawiły się w spółdzielniach socjalnych po wprowadzeniu nowelizacji ustawy o spółdzielniach socjalnych w 2009 roku, która umożliwiła powstawanie spół- dzielni zakładanych przez osoby prawne. Wraz z wprowadzeniem profilowania bezro- botnych w Polsce w 2014 roku podział spółdzielców socjalnych na te dwie grupy został wyraźnie wzmocniony. Założono bowiem, ze spółdzielnie socjalne osób fizycznych powinny być zakładane przez osoby głównie z profilu pierwszego, tj. najmniej oddalo- nego od otwartego rynku pracy. Natomiast spółdzielnie socjalne osób prawnych prze- znaczono głównie dla osób z profilu trzeciego – najbardziej oddalonych od otwartego rynku pracy. Po przeszło dekadzie funkcjonowania spółdzielni socjalnych w Polsce należy zastanowić się nad skutecznością działań podejmowanych przez te organizacje, tym bardziej, że w rozwój spółdzielczości socjalnej angażuje się środki publiczne (np. Funduszu Pracy i Europejskiego Funduszu Społecznego). Województwo łódzkie należy do regionów o średnim stopniu zagrożenia wy- kluczeniem społecznym na tle reszty kraju2. Jednak na jego terenie występują ob- szary mocno zubożałe, gdzie mieszkańcy dotknięci są wieloma problemami, które mogą leżeć u podstaw ekskluzji społecznej. Władze województwa dostrzegły ten problem, wprowadzając do Strategii Rozwoju Województwa Łódzkiego 2020 filar związany ze spójnością społeczną, w ramach którego zakłada się prowadzenie in- kluzji społecznej poprzez reintegrację zawodową. Pomocne mają być w tym zakre- sie nowe oraz istniejące podmioty ekonomii społecznej. Wśród nich wyróżniają się spółdzielnie socjalne, mające być ostatnim etapem reintegracji zawodowej przed wejściem na otwarty rynek pracy. Województwo łódzkie pod względem rozwoju podmiotów ekonomii społecznej i spółdzielczości socjalnej również jawi się jako przeciętne na tle kraju. Zatem region ten może być dobrym przykładem do analiz i uogólnienia wniosków na poziom krajowy. Mając to na uwadze, przyjęto nastę- pujące cele dla badań przedstawionych w niniejszej monografii, takie jak: 1. Ocenę skuteczności spółdzielczości socjalnej jako metody ograniczania wy- kluczenia społecznego poprzez reintegrację zawodową w  Polsce na przykładzie województwa łódzkiego. 2. Ocenę trwałości efektów reintegracji zawodowej realizowanej przez spół- dzielnie socjalne w postaci przygotowania do powrotu wykluczonych na otwarty rynek pracy. Powyższe cele doprowadziły do wysunięcia podstawowej hipotezy badawczej: H: Spółdzielnie socjalne skutecznie ograniczają wykluczenie społeczne po- przez reintegrację zawodową osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, które stają się ich członkami i/lub pracownikami. 2 M. Sobczak, Zróżnicowanie poziomu wykluczenia społecznego w Polsce według województw, „Studia Ekono- miczne. Zeszyty Naukowe Wydziałowe. Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach” nr 115/2012, s. 174–175. 10 Wstęp Dla weryfikacji powyższej hipotezy należało przeprowadzić wnioskowanie do- tyczące trzech pomocniczych hipotez szczegółowych: H1: Brak spółdzielni socjalnych zmniejsza możliwość ograniczania wyklucze- nia społecznego wynikającego z bezrobocia w województwie łódzkim. H2: Praca w spółdzielniach socjalnych sprzyja nabyciu nowych i rozwinięciu posiadanych kompetencji, w tym postaw i zachowań, przydatnych do pracy podejmowanej na otwartym rynku pracy. H3: Osoby zagrożone wykluczeniem społecznym, dzięki aktywności społecz- no-zawodowej w ramach spółdzielni socjalnych, są w stanie trwale powrócić do pracy na otwartym rynku pracy w kolejnych etapach kariery zawodowej. Dla realizacji założonych celów badawczych oraz weryfikacji powyższych hipo- tez przeprowadzono badania, które pozwoliły wielowymiarowo spojrzeć na pro- blem badawczy. W pierwszej fazie przeprowadzono szerokie badania literaturowe tematu. Dzięki temu udało się przygotować schemat dalszego postępowania ba- dawczego, który objął: • Badanie założycieli i pracowników spółdzielni socjalnych mające na celu wskazanie roli spółdzielni w  rozwoju zawodowym i  życiu społecznym spółdzielców. Przeprowadzone zostało za pomocą ankiet skierowanych do wszystkich członków i pracowników spółdzielni socjalnych z województwa łódzkiego. • Badanie spółdzielni jako przedsiębiorstw, które miało przedstawić kondy- cję spółdzielni socjalnych i sposób prowadzenia reintegracji społeczno-za- wodowej w badanych podmiotach. Przeprowadzono je za pomocą ankiety skierowanej do zarządów wszystkich spółdzielni socjalnych z województwa łódzkiego. • Badanie spółdzielczości socjalnej z  perspektywy podmiotów z  otoczenia spółdzielni, tj. Ośrodków Wsparcia Ekonomii Społecznej (OWES), Regio- nalnego Centrum Polityki Społecznej (RCPS), Wojewódzkiego Urzędu Pra- cy (WUP), Urzędu Marszałkowskiego w Łodzi, Ogólnopolskiego Związku Rewizyjnego Spółdzielni Socjalnych (OZRSS). Opinie tych instytucji miały pomóc w ocenie skuteczności reintegracji zawodowej prowadzonej w spół- dzielniach socjalnych oraz wpływu otoczenia na działania reintegracyjne. Przeprowadzono je za pomocą wywiadów z przedstawicielami każdej z po- wyższych instytucji. • Badanie byłych członków i pracowników spółdzielni, które miało na celu sprawdzenie skuteczności przeprowadzonych działań reintegracyjnych. Ba- dania te planowano przeprowadzić za pomocą wywiadów z byłymi spół- dzielcami. Pierwsze dwa badania, tj. założycieli i  pracowników oraz spółdzielni jako przedsiębiorstw, prowadzono równolegle i podjęto próbę objęcia nimi wszyst- kich spółdzielni socjalnych z województwa łódzkiego. Realizowano je od grud- Wstęp 11 nia 2013 do czerwca 2014 roku na podstawie bazy danych z 30 listopada 2013 roku (wówczas były zarejestrowane 82 spółdzielnie socjalne). Ostatecznie ba- dania udało się przeprowadzić w  42 spółdzielniach socjalnych (51,2 zareje- strowanych)3, w tym 22 z terenu miasta Łodzi; 21 organizacji odmówiło wzięcia udziału w  badaniu. Zidentyfikowano 19 organizacji nieaktywnych – poszuki- wania organizacji w internecie oraz pod adresami z KRS czy innych baz danych nie pozwoliły na nawiązanie kontaktu. W badanych spółdzielniach nie wszyscy spółdzielcy zdecydowali się wypełnić ankiety, ostatecznie próba badawcza za- łożycieli składa się ze 116 osób, zaś pracowników najemnych obejmuje 74 oso- by. Przyjmując, że przeciętna liczba spółdzielców w jednej spółdzielni socjalnej kształtuje się na poziomie 7 osób oznacza to, że próba badawcza stanowi ok. 65 populacji spółdzielców w badanych podmiotach oraz 43 populacji wszystkich spółdzielców z  terenu województwa łódzkiego w  2013 roku. Przeprowadzone badania były pierwszymi, w  których podjęto próbę ankietowania członków i pracowników spółdzielni socjalnych. Ich wyniki są zatem istotnym wkładem w nauki społeczne i pozwalają poszerzyć dotychczasową wiedzę na temat ludzi trafiających do spółdzielczości socjalnej. Założone badania podmiotów z otoczenia spółdzielni socjalnych udało się zrealizować w pełni poprzez wywiady prowadzone osobiście przez au- tora z przedstawicielami każdej instytucji. Niestety, część badań skierowana do byłych członków i pracowników spółdzielni nie została przeprowadzona, gdyż napotkano na duże problemy związane z dotarciem do respondentów. Żadna instytucja nie prowadzi formalnego monitoringu dalszych losów spół- dzielców socjalnych. Same spółdzielnie najczęściej deklarują brak kontaktu z byłymi członkami lub pracownikami albo nie są zainteresowane w udostęp- nieniu takich kontaktów. Wynika to z faktu, że najczęściej odchodzenie ze spółdzielni socjalnych ma związek z konfliktami. Z tego też powodu osoby, do których udało się dotrzeć, najczęściej nie były zainteresowane udzieleniem jakichkolwiek informacji na temat pracy w spółdzielni. W rezultacie odma- wiały wzięcia udziału w badaniu. Jednak na innych etapach procesu badaw- czego udało się pozyskać pośrednio pewne informacje dotyczące losów by- łych spółdzielców, co uwzględniono w tej publikacji. Monografia składa się z trzech rozdziałów. Pierwszy to przegląd litera- tury naukowej w zakresie związanym z tematyką spółdzielczości socjalnej. W dwóch pozostałych rozdziałach zostały przedstawione wyniki badań. W rozdziale pierwszym przeprowadzono analizę pracy spółdzielni socjal- nych i ich potencjału przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu. Przeana- lizowano ewolucję rozwiązań prawnych dotyczących spółdzielczości socjal- nej. Polskie rozwiązania w tym zakresie zostały porównane z działającymi w innych krajach UE przedsiębiorstwami społecznymi integracji zawodowej. 3 Kwestionariusze badania spółdzielni jako przedsiębiorstwa wypełniło 41 spółdzielni socjalnych tj. 50 zarejestrowanych spółdzielni. 12 Wstęp Prześledzono rozwój spółdzielczości socjalnej w  Polsce na bazie statystyk ogólnodostępnych oraz badań tych podmiotów prowadzonych do tej pory w Polsce. Na podstawie przeglądu dostępnych studiów przypadku przepro- wadzono analizę potencjału rozwojowego spółdzielczości socjalnej w Polsce. Rozdział drugi to analiza kondycji spółdzielni socjalnych w województwie łódzkim przeprowadzona na podstawie badań własnych. Wykorzystano do tego celu badania spółdzielni socjalnych jako przedsiębiorstw oraz badania podmiotów z otoczenia instytucjonalnego spółdzielni socjalnych w wojewódz- twie łódzkim. Rozdział zawiera również szczegółową metodykę i opis prowa- dzonych badań. Dzięki przeprowadzonym analizom udało się sformułować rekomendacje zmian w systemie spółdzielczości socjalnej w Polsce. Z wykorzy- staniem wskaźników zaproponowanych w rozdziale trzecim, przeprowadzono analizę skuteczności społeczno-ekonomicznej spółdzielni socjalnych w Polsce na przykładzie województwa łódzkiego. W rozdziale trzecim ukazano analizy, które pozwalają znaleźć odpowie- dzi na kluczowe pytania postawione w rozprawie o skuteczność i trwałość efektów reintegracji zawodowej prowadzonej w spółdzielniach socjalnych w województwie łódzkim. Rozważania przeprowadzone zostały w oparciu o analizę statystyczną wyników badań ankietowych prowadzonych ze spół- dzielcami socjalnymi z województwa łódzkiego. Przeprowadzone analizy pozwoliły na dokonanie weryfikacji założonych hipotez badawczych, co zostało ujęte w zakończeniu. Monografia zawiera również liczne załączniki, w których umieszczono tabele pomocnicze dla prowadzonych analiz oraz kwestionariusze ankiet i  wywiadów użyte do przeprowadzonych badań. Rozdział 1 Spółdzielnie socjalne i ich potencjał przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu 1.1. Spółdzielnia socjalna jako podmiot ekonomii społecznej Zgodnie ze statutem Spółdzielni Europejskiej (European Cooperative Society), spół- dzielnia jest autonomicznym podmiotem gospodarczo-społecznym, którzy zrzesza osoby godzące się dobrowolnie zaspokajać swoje potrzeby i aspiracje gospodarcze, społeczne i kulturalne1. W tym kontekście spółdzielnia socjalna to wspólne przedsię- biorstwo osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, umożliwiające im aktywizację zawodową oraz przywrócenie ról społecznych. Członkowie spółdzielni integrują się w celu osiągnięcia wspólnego dobra, a jednocześnie zaspokajają własne potrzeby2. Polskie spółdzielnie socjalne mają osobowość prawną i są specyficznymi for- mami spółdzielni pracy. Przedmiot działalności tych organizacji to prowadzenie wspólnego przedsiębiorstwa w oparciu o osobistą pracę członków w celach ich społecznej i zawodowej reintegracji. Zatem, spółdzielnie socjalne prowadzą dzia- łalność gospodarczą, lecz osiąganie zysków nie jest dla nich nigdy podstawowym celem, a tylko środkiem do realizacji celów statutowych. Spółdzielnie mogą rów- 1 http://europa.eu/legislation_summaries/employment_and_social_policy/social_dialogue/l26018_ pl.htm [dostęp 09.03.2015]. 2 Z. Janowska, Spółdzielnia socjalna – istota i zasady funkcjonowania, [w:] Z. Janowska (red.), Spółdzielczość socjalna drogą do aktywności zawodowej i przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu, Międzynarodowa Fundacja Kobiet, Łódź 2009, s. 8. 14 Spółdzielnie socjalne i ich potencjał przeciwdziałania wykluczeniu... nież prowadzić różnorodną działalność społeczną i oświatowo-kulturalną na rzecz swoich członków, czy środowiska lokalnego. Mogą także prowadzić działalność pożytku publicznego3. Spółdzielnie socjalne można zaliczyć do podmiotów nowej ekonomii społecznej4, ponieważ operują dzięki państwowemu systemowi wsparcia, a głównym celem ich funkcjonowania są działania z zakresu inkluzji społecznej. Odróżnia to spółdzielnie socjalne od klasycznych spółdzielni, które są oddolnymi inicjatywami gospodarczy- mi mającymi zabezpieczyć dążenia swoich członków głównie natury ekonomicznej. Z tego też względu, zwykło się traktować spółdzielnie socjalne jako zupełnie odręb- ną grupę organizacji. Spółdzielnie socjalne nie są również organizacjami non-profit, gdyż opierają funkcjonowanie na działalności gospodarczej, jako sposobie na osią- ganie zamierzonych celów społecznych. Organizacje te wpisują się dobrze w ramy trzech filarów ekonomii społecznej wyróżnionych przez W. Toczyskiego: • prowadzą działalność gospodarczą, której cele społeczne są dla spółdziel- ni ważniejsze od maksymalizacji zysku, a  ewentualne zyski raczej nie są dzielone między członków, lecz przekazywane na rozwój lub realizację celu społecznego; często dostarczają produkty i usługi ważne z punktu widzenia społeczności lokalnej, • aktywizują społeczność lokalną i budują solidarność społeczną, co daje do- datkowy impuls do integracji społecznej, • traktują pracę, jako swoiste dobro kulturowe, której świadczenie staje się re- medium na wykluczenie społeczne i bierność zawodową5. Każda spółdzielnia socjalna jest przykładem przedsiębiorstwa społecznego. Podmiot ten został określony przez ustawodawcę w taki sposób, że spełnia wszyst- kie kryteria wskazane w definicji przedsiębiorstwa społecznego Europejskiej Sieci Badawczej EMES Network6, i tak spółdzielnie socjalne: • prowadzą stałą działalność najczęściej usługową, rzadziej produkcyjną, • są w pełni autonomiczne: zakładane są dobrowolnie przez grupy obywateli i przez nich są zarządzane; spółdzielcy mają prawo głosu i wyrażania wła- snego zdania oraz prawo wyjścia z organizacji, • ponoszą pełne ryzyko ekonomiczne prowadzonej działalności, • posiadają płatny personel, • działają na rzecz pewnej społeczności lokalnej, a ich działalność ma też lo- kalny charakter – wspomaga niewielką grupę członków, • zarządzane są w sposób demokratyczny w myśl zasady jedno miejsce jeden głos, 3 A. Sienicka, Spółdzielnia socjalna, http://www.ekonomiaspoleczna.pl/x/672519 [dostęp 03.09.2014]. 4 M. Rymsza, Trzeci sektor a druga fala ekonomii społecznej w Polsce, „Trzeci Sektor” 9/2007, s. 3. 5 W. Toczyski, Niezborności ekonomii społecznej? Rola i miejsce ekonomii społecznej w programach operacyj- nych, „Trzeci Sektor” 9/2007, s. 37–38. 6 E. Leś, Gospodarka społeczna i przedsiębiorstwo społeczne. Przegląd koncepcji i dobrych praktyk, [w:] E. Leś (red.), Gospodarka społeczna i przedsiębiorstwo społeczne. Wprowadzenie do problematyki, WUW, Warsza- wa 2008, s. 42–43. Ramy prawne spółdzielczości socjalnej w Polsce 15 • objęci pomocą spółdzielni socjalnych są najczęściej ich członkami, • mają ograniczone możliwości dystrybucji zysku, przez to maksymalizacja zysku nie jest ich celem nadrzędnym. Spółdzielnia socjalna jest jedynym typem organizacji w Polsce, która ze wzglę- du na swoją konstrukcję ustawową zawsze będzie spełniała powyższe kryteria przedsiębiorstwa społecznego. W przypadku spółdzielni socjalnych należy doprecyzować również pojęcie klien- ta, gdyż nie jest ono jednoznaczne. Z jednej strony mogą to być, tak jak w przypadku jakiegokolwiek innego przedsiębiorstwa, ludzie bądź organizacje kupujące towary i usługi od spółdzielni. Z drugiej strony, mogą to być odbiorcy specyficznej usłu- gi społecznej spółdzielni, jakim jest zatrudnienie socjalne. Ta grupa to pracowni- cy i członkowie spółdzielni – na potrzeby pracy określania mianem beneficjentów spółdzielni socjalnych. Nie należy jednak traktować tego typu zatrudnienia socjalne- go jako przydzielania pracy niepotrzebnej, bądź oderwanej od realiów rynkowych. Spółdzielnie socjalne są bowiem podmiotami rynkowymi, więc w swojej działalno- ści muszą być konkurencyjne, dostarczając produkty i usługi w cenach odpowiada- jących idącej za nimi jakości. Zatem praca tych ludzi jest dla spółdzielni socjalnych ważnym czynnikiem produkcji, któremu musi towarzyszyć odpowiednia staran- ność, jakość i czas wykonania. Jednocześnie nauczenie beneficjentów spółdzielni so- cjalnych takiego sposobu pracy powoduje, że stają się pożądanymi aktorami rynku pracy, a co za tym idzie proces ich reintegracji zawodowej jest skuteczny. 1.2. Ramy prawne spółdzielczości socjalnej w Polsce Pojęcie spółdzielczości socjalnej pojawiło się w polskim prawodawstwie po raz pierwszy w Ustawie z dnia 20 kwietnia 2004 o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, którą nowelizowano Ustawę z dnia 16 września 1982 r. Prawo spół- dzielcze (Dz.U. 2003, Nr 188, poz. 1848 z późn. zm.), wprowadzając pierwsze ramy prawne tworzenia i funkcjonowania spółdzielni socjalnych w Polsce7. Na mocy tych przepisów zaczęły powstawać pierwsze tego typu organizacje. Intencją ustawodawcy było wypełnienie luki w systemie inkluzji społecznej poprzez podmioty ekonomii społecznej. Do momentu pojawienia się spółdzielni socjalnych w systemie funkcjo- nowały wszystkie wymienione na rysuneku 3.3 podmioty, jednak brakowało pod- miotu pośredniczącego pomiędzy organizacjami prowadzącymi wstępne działania reintegracji społeczno-zawodowej, a otwartym rynkiem pracy. Spółdzielnie socjalne oferujące zatrudnienie socjalne doskonale tę lukę uzupełniają. Podstawowym aktem prawnym w Polsce regulującym funkcjonowanie spół- dzielni socjalnych jest Ustawa z dnia 27 kwietnia 2006 roku o spółdzielniach socjal- nych, w myśl której przedmiotem działalności spółdzielni socjalnej jest prowadze- 7 Zob. Art. 127 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. 2004, nr 99, poz. 1001). 16 Spółdzielnie socjalne i ich potencjał przeciwdziałania wykluczeniu... nie wspólnego przedsiębiorstwa w oparciu o osobistą pracę członków. Mimo że nie jest to bezpośrednim celem prowadzonej przez nie działalności gospodarczej, organizacje te działają na rzecz: • społecznej reintegracji jej członków, przez co należy rozumieć działania mające na celu odbudowanie i podtrzymanie umiejętności uczestniczenia w życiu społeczności lokalnej i pełnienia ról społecznych w miejscu pracy oraz zamieszkania, • zawodowej reintegracji jej członków, przez co należy rozumieć działania mające na celu odbudowanie i podtrzymanie zdolności do samodzielnego świadczenia pracy na rynku pracy8. Spółdzielnie socjalne w 2010 roku nabyły prawo do prowadzenia działalno- ści pożytku publicznego, co zbliżyło je znacznie do organizacji trzeciego sektora gospodarczego. Jednocześnie dla spółdzielni socjalnych ustawodawca przewidział uproszczoną sprawozdawczość dla tego typu działalności. Status organizacji pożyt- ku publicznego mogą otrzymać spółdzielnie działające krócej niż 2 lata9 oraz umoż- liwił podejmowanie takiej działalności nawet gdy w zarządzie spółdzielni socjalnej zasiadają osoby karane za przestępstwa umyślne10. W ramach tej działalności świad- czenia na rzecz spółdzielni socjalnej mogą wykonywać wolontariusze. Spółdzielnie socjalne jako narzędzie polityki społecznej zostały zaprojektowane przez ustawodawcę w taki sposób, by wspomagały socjalizację osób wykluczonych społecznie lub zagrożonych wykluczeniem społecznym. Zgodnie z ustawą o spółdziel- niach socjalnych organizacja tego typu może być założona przede wszystkim przez: 1. Osoby bezrobotne11. 2. Osoby niepełnosprawne12. 8 Art. 2 ustawy z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych (Dz.U. 2006, nr 94, poz. 651 z późn. zm.). 9 Co jest niemożliwe dla innych typów organizacji. 10 Więcej: Art. 1 ustawy z dnia 22 stycznia 2010 r. o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2010, nr 28, poz. 146). 11 Rozumiane jako: osoby niezatrudnione i  niewykonujące innej pracy zarobkowej, zdolne i  gotowe do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym w danym zawodzie lub służbie albo innej pracy zarobkowej, bądź, jeśli jest osobą niepełnosprawną, zdolną i gotową do podjęcia zatrud- nienia co najmniej w połowie tego wymiaru czasu pracy, nieuczące się w szkole, z wyjątkiem szkół dla do- rosłych lub szkół wyższych w systemie wieczorowym albo zaocznym, zarejestrowane we właściwym dla miejsca zameldowania stałego lub czasowego powiatowym urzędzie pracy oraz poszukujące zatrudnie- nia lub innej pracy zarobkowej, jeżeli: a) są osobami pełnoletnimi w wieku przedemerytalnym nieupraw- nionymi do świadczeń z tytułu emerytury, renty, czy zasiłku przedemerytalnego; b) nie są rolnikami lub współmałżonkami rolników lub domownikami w gospodarstwie rolnym o powierzchni użytków rolnych przekraczającej 2 ha przeliczeniowe; c) nie są osobami odbywającymi kary pozbawienia wolności; d) nie uzyskującymi miesięcznie przychodu w wysokości przekraczającej połowę minimalnego wynagrodzenia za pracę, z wyłączeniem przychodów uzyskanych z tytułu odsetek lub innych przychodów od środków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach bankowych; e) nie pobierającymi na podstawie przepisów o pomocy społecznej zasiłku stałego lub na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych, świad- czenia pielęgnacyjnego lub dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych na skutek upływu ustawowego okresu jego pobierania; f) nie pobiera po ustaniu zatrudnienia świadczenia szkoleniowego od pracodawcy. 12 W rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. nr 123, poz. 776, z późn. zm.). Ramy prawne spółdzielczości socjalnej w Polsce 17 3. Bezdomnych realizujących indywidualny program wychodzenia z bezdomności. 4. Uzależnionych od alkoholu, po zakończeniu programu psychoterapii w za- kładzie lecznictwa odwykowego. 5. Uzależnionych od narkotyków lub innych środków odurzających, po zakoń- czeniu programu terapeutycznego w zakładzie opieki zdrowotnej. 6. Chorych psychicznie, w  rozumieniu przepisów o  ochronie zdrowia psy- 7. Uchodźców realizujących indywidualny program integracji13 8. Zwalnianych z zakładów karnych, mający trudności w integracji ze środo- chicznego. wiskiem14. W  pierwotnej wersji ustawy o  spółdzielniach socjalnych dopuszczalne ka- tegorie członków spółdzielni socjalnych właściwie kończyły się na powyższym katalogu osób. Możliwe jeszcze było członkostwo osób, których praca na rzecz spółdzielni wymaga specjalnych kwalifikacji niemożliwych do spełnienia przez innych członków spółdzielni. Liczba takich specjalistów spoza grupy zagrożo- nych wykluczeniem społecznym nie mogła przekraczać 20 członków spół- dzielni15. W roku 2009 nastąpiła pierwsza nowelizacja ustawy o spółdzielniach socjalnych, która dopuściła możliwość zakładania spółdzielni socjalnych przez inne osoby niż wy- mienione wyżej, o ile ich liczba nie przekracza 50 założycieli. Dodatkowo, założycie- lami spółdzielni socjalnych mogą być organizacje pozarządowe, jednostki samorządu terytorialnego lub kościelne osoby prawne16. Zmiana ta ma na celu zapewnienie spół- dzielniom socjalnym kadr o kompetencjach odpowiednich do zarządzania organiza- cją. Od tego czasu w praktyce można spotkać spółdzielnie socjalne osób prawnych, najczęściej zakładane przez dwie organizacje pozarządowe, rzadziej przez jednostki samorządu terytorialnego. Tego typu spółdzielnie zobowiązane są zatrudniać co naj- mniej 5 osób zagrożonych wykluczeniem społecznym i jak pokazują przeprowadzone badania tak też czynią. Zatrudniają często osoby niepełnosprawne, czy ludzi u których występuje kumulacja wielu przyczyn zagrożenia wykluczeniem społecznym (uzależ- nienia, bezdomność itd.). Spółdzielnię socjalną osób fizycznych zakłada co najmniej 5 osób, a maksymalna liczba jej członków to 50 osób. Wyjątkiem są spółdzielnie socjalne powstałe na skutek przekształcenia spółdzielni inwalidów lub spółdzielni niewidomych, które mogą mieć większą liczbę członków. Jeśli liczba członków przekroczy 15 osób konieczny jest wybór 13 W rozumieniu przepisów o pomocy społecznej, którzy podlegają wykluczeniu społecznemu i ze względu na swoją sytuację życiową niebędący w stanie własnym staraniem zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych i znajdujący się w sytuacji powodującej ubóstwo oraz uniemożliwiającej lub ograniczającej uczest- nictwo w życiu zawodowym, społecznym i rodzinnym. 14 Art. 4 ustawy z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych (Dz.U. 2006, nr 94, poz. 651) oraz art. 2 ust. 1 pkt. 2 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. nr 99, poz. 1001, z późn. zm). 15 Art. 5 ustawy z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych (Dz.U. 2006, nr 94, poz. 651). 16 Art. 1 Ustawy z dnia 7 maja 2009 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach socjalnych oraz o zmianie niektó- rych innych ustaw (Dz.U. 2009, nr 91, poz. 742). 18 Spółdzielnie socjalne i ich potencjał przeciwdziałania wykluczeniu... rady nadzorczej. W mniejszych organizacjach nadzór może sprawować po prostu wal- ne zgromadzenie. Członkowie zatrudniani są w spółdzielni na podstawie spółdzielczej umowy o pracę17. Spółdzielnie socjalne mogą liczyć na wsparcie finansowe z budżetu państwa lub budżetu jednostek samorządu terytorialnego, w  szczególności poprzez: dotacje, pożyczki, poręczenia, usługi lub doradztwo w  zakresie finansowym, księgowym, ekonomicznym, prawnym i marketingowym. Mogą też ubiegać się o zrefundowa- nie kosztów lustracji18, czyli okresowego obowiązkowego badania organizacyjno-fi- nansowego spółdzielni przez uprawnionych ekspertów Krajowej Rady Spółdzielczej. Warto jednak zwrócić uwagę na rodzaje wsparcia, które występują w praktyce: • jednorazowe wsparcie dla uprawnionych członków ze środków Funduszu Pracy (w  wysokość 4 przeciętnych wynagrodzeń brutto dla uprawnionych założycieli oraz 3 przeciętnych wynagrodzeń brutto dla osób przystępujących do istniejących spółdzielni socjalnych); • jednorazowe wsparcie dla uprawnionych członków ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego, przyznawane przez OWES-y w wysokości ok. 20 tys. PLN (dokładna kwota zależy od warunków projektu realizowanego przez OWES)19; • wsparcie pomostowe comiesięczne dla uprawnionych członków ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego, przyznawane przez OWES-y przez pierwsze 6 miesięcy funkcjonowania spółdzielni socjalnej z  możliwością przedłużenia o kolejne 6 miesięcy; wysokość wsparcia na każdego upraw- nionego członka to ok 1300 PLN miesięcznie (dokładna kwota zależy od warunków projektu realizowanego przez OWES); • jednorazowe wsparcie ze strony PFRON dla uprawnionych niepełnospraw- nych członków na stworzenie miejsca pracy; • refundację w  całości przez okres 24 miesięcy od dnia zatrudnienia oraz w połowie przez kolejne 12 miesięcy części wynagrodzenia członków, od- powiadającej składce należnej od zatrudnionego na ubezpieczenia eme- rytalne, rentowe i wypadkowe i części kosztów osobowych pracowników (Fundusz Pracy); • zwolnienie z opłat rejestracyjnych; • zwolnienie z  podatku dochodowego od osób prawnych dochodów spół- dzielni socjalnej w związku z prowadzoną społeczną i zawodową reintegra- cją jej członków; • przywileje przy zamówieniach publicznych w związku z ważna misją spo- łeczną (w przypadku gdy zamawiający korzysta z klauzul społecznych)20. Gdy spółdzielnia socjalna wypracuje nadwyżkę bilansową nie można jej po- dzielić pomiędzy członków, czy przeznaczyć na zwiększenie funduszu udziałowe- 17 Art. 5, 7 i 12 z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych (Dz.U. 2006, nr 94, poz. 651 z późn. zm.). 18 Art. 15, tamże. 19 Niemogące pokrywać się z ww. wsparciem z funduszu pracy. 20 Z. Janowska, 2009, s. 18–19. Ramy prawne spółdzielczości socjalnej w Polsce 19 go lub oprocentowanie udziałów, jak mogą to robić zwykłe spółdzielnie. Podział nadwyżki jest ściśle określony i należy: • co najmniej 40 przeznaczyć na zwiększenie funduszu zasobowego, • co najmniej 40 przeznaczyć na działania z zakresu reintegracji społeczno- -zawodowej oraz działalności społecznie użytecznej, • resztę na fundusz inwestycyjny21. Może się wydawać, że spółdzielnia socjalna jest swoistym powieleniem spółdziel- ni pracy o długiej tradycji w Polsce. Jednak różnice między tymi dwoma rodzajami podmiotów są znaczące, co przedstawia tabela 1.1. Spółdzielnia pracy Spółdzielnia socjalna Możliwość wsparcia publicznego Brak Tabela 1.1. Podstawowe różnice pomiędzy spółdzielnią pracy a spółdzielnią socjalną Źródło: opracowanie własne na podstawie: C. Miżejewski, Przemiany prawa spółdzielczości socjalnej w Polsce, „Problemy Polityki Społecznej. Studia i Dyskusje” 20(1)/2013, s. 48–49. Jak wynika z tabeli 1.1 spółdzielnia socjalna jest zupełnie nowym rozwiąza- niem prawnym w zakresie gospodarki społecznej w stosunku do starszych form spółdzielczych. Spółdzielnie socjalne mają od odegrania istotną rolę w polityce 21 Art. 10, tamże. Podstawowe elementy zróżnicowania Cel funkcjonowania gospodarczego Wynagrodzenie Podział nadwyżki bilansowej Założyciele Członkowie Przedmiotem gospodarczej działalności spółdzielni pracy jest prowadzenie wspól- nego przedsiębiorstwa w oparciu o osobistą pracę członków. Za pracę w  spółdzielni członek spółdzielni otrzymuje wynagrodzenie, na które składa się wynagrodzenie bieżące i udział w części nadwyżki bilansowej przeznaczonej do po- działu między członków zgodnie z zasadami ustalonymi w statucie. Nadwyżka bilansowa podlega podziałowi na podstawie uchwały walnego zgromadzenia. Co najmniej 5 procent nadwyżki przeznacza się na zwiększenie funduszu zasobowego, je- żeli fundusz ten nie osiąga wysokości wnie- sionych udziałów obowiązkowych. 10 dowolnych osób fizycznych Dowolna liczba osób fizycznych, nie mniej niż 10 Przedmiotem działalności spółdzielni socjalnej jest prowadzenie wspólnego przedsiębiorstwa w opar- ciu o  osobistą pracę beneficjentów w  celu zawo- dowej i  społecznej integracji osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Za pracę w spółdzielni członek/pracownik spółdziel- ni otrzymuje wynagrodzenie. Nadwyżka bilansowa nie podlega podziałowi pomiędzy członków. Całość nadwyżki bilansowej walne zgromadzenie przeznacza na fundusz zasobowy spółdzielni. 5 osób fizycznych, z czego co większość zaliczana do kategorii osób zagrożonych wykluczeniem spo- łecznym lub 2 osoby prawne. Nie mniej niż pięć osób fizycznych i  nie więcej niż pięćdziesięciu o  ile statut nie wymaga liczby większej albo dwie osoby prawne. W  przypadku spółdzielni socjalnych osób fizycznych, większość musi być zaliczana do kategorii osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Szeroki możliwości wsparcia – więcej podrozdział 4.4. 20 Spółdzielnie socjalne i ich potencjał przeciwdziałania wykluczeniu... społecznej i  polityce rynku pracy jako narzędzie przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu poprzez reintegrację społeczno-zawodową swoich beneficjentów. Zatem nie dziwi ta liczba przywilejów i  obostrzeń przewidzianych przez usta- wodawcę dla tych organizacji. Rozwiązania prawne w  zakresie spółdzielczości socjalnej wymagają dalszych uzupełnień. Niewątpliwie sprawą nie do końca ure- gulowaną jest kwestia procedur likwidacyjnych spółdzielni, w szczególności tych, które powstały dzięki pomocy publicznej, gdyż nie jest jasne co zrobić z majątkiem likwidowanej organizacji. Oprócz tego procedura likwidacyjna jest w opinii osób badanych zbyt skomplikowana, dlatego wiele organizacji tego nie podejmuje i ist- nieją często w permanentnym zawieszeniu. Innym problemem spółdzielni socjal- nych jest obowiązek prowadzenia pełnej rachunkowości, co znacznie podwyższa koszty prowadzonej działalności, a jest zbyt skomplikowane do prowadzenia we własnym zakresie22. 1.3. Spółdzielczość socjalna w wybranych krajach Unii Europejskiej Spółdzielczość socjalną porównywalną z  polską można spotkać w  niewielu krajach. Nie oznacza to, że sfera działalności związanej z reintegracją społeczną i zawodową poprzez zatrudnienie socjalne jest w większości państw niezagospo- darowana. Wręcz zwykło się wyróżniać w krajach UE pewien dominujący rodzaj podmiotów ekonomii społecznej określanych mianem przedsiębiorstw społecz- nych integracji zawodowej (work integration social enterprises). Celem ich działal- ności jest niesienie pomocy niskokwalifikowanym bezrobotnym w odnalezieniu się na otwartym rynku pracy. Organizacje te reintegrują zawodowo i społecznie poprzez różnego typu użyteczne aktywności. W wielu krajach europejskich stwo- rzono dla takich organizacji odpowiedni system wsparcia publicznego, aby jeszcze lepiej wykorzystywać ich potencjał w omawianym zakresie23. Każdy kraj przyjmuje w tym zakresie swoje indywidualne rozwiązania, wynikające z tradycji społeczno- gospodarczej. W tabeli 1.2 porównano rozwiązania dotyczące przyjętego w Polsce systemu spółdzielczości socjalnej z różnymi formami przedsiębiorstw społecznych integracji zawodowej w wybranych krajach UE. Więcej, nt. rekomendowanych zmian prawnych w dalszej części monografii. 22 23 J. Defourny, M. Nyssens, Social enterprise in Europe: Introduction to an update, [w:] J. Defourny, M. Nyssens (red.), Social enterprise in Europe: recent trends and developments, EMES European Research Network, Liege 2008, s. 8.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Reintegracja zawodowa w spółdzielniach socjalnych na przykładzie województwa łódzkiego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: