Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00573 010720 7468304 na godz. na dobę w sumie
Reinterpretacje. Percepcja i recepcja dzieł architektury na przykładzie świątyń jezuickich Ameryki Południowej okresu kolonialnego - ebook/pdf
Reinterpretacje. Percepcja i recepcja dzieł architektury na przykładzie świątyń jezuickich Ameryki Południowej okresu kolonialnego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 462
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9937-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> religia i rozwój duchowy >> religia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Prezentowane studium przybliża architekturę jezuitów w Ameryce Południowej w okresie kolonialnym. Czytelnik może zapoznać się zarówno ze skomplikowaną sytuacją kulturową, na której tle powstawały prezentowane obiekty, jak i z zaskakującym bogactwem form, które zostały wykreowane przez europejskich przybyszów w kontakcie z rdzennymi społecznościami. Sztuka barokowej Ameryki Łacińskiej jest zjawiskiem szczególnym. W zapoznaniu się z tą egzotyczną rzeczywistością pomaga bogaty materiał ilustracyjny, pozwalający na uświadomienie sobie odmienności barokowej architektury chrześcijańskiej w różnych zakątkach świata. W publikacji nie ograniczono się do obiektów dobrze znanych i projektowanych przez słynnych architektów, ale przedstawiono też architekturę andyjskich prowincji dawnego Wicekrólestwa Peru oraz misyjne świątynie w tropikalnych regionach dzisiejszych Boliwii, Paragwaju czy Brazylii. Książka przeznaczona jest dla historyków sztuki, jednak może stać się ciekawą lekturą dla osób, które – zafascynowane odległymi kulturami - chciałyby dowiedzieć się czegoś więcej o architekturze kolonialnej Ameryki Południowej, a także o tym, jak na przestrzeni wieków zmieniało się widzenie obiektów architektonicznych tego dalekiego kontynentu.  
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Ewa Kubiak – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny, Katedra Historii Sztuki 91-431 Łódź, ul. Uniwersytecka 3 SKŁAD, ŁAMANIE I OPRACOWANIE ILUSTRACJI Bartek Smoczyński KOREKTA Zuzanna Hylla, Elżbieta Marciszewska-Kowalczyk RECENZENT Zbigniew Bania PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: Kościół jezuitów La Compañía de Jesús, Cuzco, Peru autorstwa Katrzyny Turkowskiej Badania realizowane w ramach projektu Narodowego Centurm Nauki: Model rzymskiego kościoła Il-Gesù w architekturze i badaniach nad architekturą jezuicką w Ameryce Południowej w okresie kolonialnym, numer umowy 2144/B/T02/2011/40 Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Ewa Kubiak, Łódź 2015 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07124.15.0.M Ark. druk. 28,875 ISBN 978-83-7969-220-0 e-ISBN 978-83-7969-937-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Od Autorki Mapy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 WSTĘP 4. Metody badań 5. Metodologia badań 5 .1 . Percepcja dzieła architektury 1. Cel pracy 2. Ramy chronologiczne i terytorialne 3. Stan badań 3 .1 . Architektura kolonialna w Ameryce Południowej 3 .2 . Architektura jezuitów w Ameryce Południowej 3 .3 . Sztuka kolonialna – badania polskie i rosyjskie 4 .1 . Badania terenowe 4 .2 . Charakterystyka źródeł rękopiśmiennych i drukowanych 4 .3 . Charakterystyka materiału ikonograficznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 . . . . . . . . . 46 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 5 .1 .1 . Percepcja zmysłowo-estetyczna 5 .1 .2 . Percepcja semiotyczna 5 .1 .3 . Cztery typy obrazowości w percepcji dzieła architektonicznego 5 .1 .4 . Percepcja jako indywidualna iluzja 5 .2 . Estetyka recepcji i recepcja dzieł architektonicznych 5 .3 . Interpretacje dzieła architektury 6. Struktura pracy 7. Nazwy geograficzne, nazwy własne, wyrazy obcego pochodzenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 i inne kwestie językowe Ilustracje 6 / REINTERPRETACJE ROZDZIAŁ I KRóTKIE wPRowadzEnIE hISToRyCznE, KulTuRowE I aRTySTyCznE 1. Ramy kulturowe i związany z nimi aparat pojęciowy Indie Zachodnie 1 .1 . Nowy Świat 1 .2 . 1 .3 . Ameryka Łacińska 1 .4 . Kolonia i kolonializm 1 .5 . Kultura i cywilizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 2. „Terminologiczne grzęzawisko”, czyli aparat pojęciowy z zakresu historii sztuki 3. Historia kolonii w Ameryce Południowej i podstawy ich funkcjonowania charakterystyczny dla sztuki prezentowanego obszaru w XVI–XVIII wieku 3 .1 . Ameryka hiszpańskojęzyczna – Wicekrólestwo Peru, Nowa Granada, La Plata . . . . . . . . 77 . . . . . . . . . . 81 . . . 81 3 .2 . Brazylia 4 .1 . Powstanie zakonu jezuitów 4 .2 . Historia jezuitów w Ameryce Południowej funkcjonowania kolonii 3 .1 .1 . Historia, podział terytorialny i podstawy ekonomiczne 3 .1 .2 . Stosunki etniczne i społeczne 3 .1 .3 . Kościół i ewangelizacja 3 .1 .4 . Sztuka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 3 .2 .1 . Historia, podział terytorialny i ekonomiczne podstawy funkcjonowania kolonii . 90 3 .2 .2 . Stosunki etniczne i społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 3 .2 .3 . Kościół i ewangelizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 3 .2 .4 . Sztuka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 . . 98 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 . . . . . . . . . . . . . . . . 103 . . . . . 105 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 5 .2 .1 . Styl jezuicki jako bogactwo form i dekoracji 5 .2 .2 . Styl jezuicki jako skromność i umiar 5 .2 .3 . Styl jezuicki a kościoły Il Gesù i Sant’Ignazio w Rzymie 5 .2 .4 . Na sposób jezuicki, czyli modo nostro i akomodacja w architekturze 4 .2 .1 . Obszar hiszpańskojęzyczny 4 .2 .2 . Brazylia 4 .2 .3 . Wygnanie jezuitów 5 .1 . Charakterystyka architektury jezuickiej – rodzaje świątyń ze względu na funkcje 5 .2 . Styl jezuicki 5. Architektura jezuicka – zagadnienia ogólne i teoretyczne 4. Historia zakonu jezuitów Ilustracje SPIS TREŚCI / 7 ROZDZIAŁ II aRChITEKTuRa mISyjna – mIędzy globalnoŚCIą a loKalnoŚCIą 1. Misyjny charakter Towarzystwa Jezusowego 2. Jezuici i strategia urbanistyczna 2 .1 . Miasta „idealne” Ameryki Południowej 2 .2 . Urbanistyka i budownictwo zakonu jezuitów 2 .3 . Metropolie, miasta i miasteczka 2 .4 . Redukcje i misje 2 .1 .1 . Lima 2 .1 .2 . Trujillo 2 .1 .3 . Cusco 2 .4 .1 . Dzielnice indiańskie i redukcje – miasta i prowincja 2 .4 .2 . Misje wśród Indian Guaraní, Chiquitos i Mojos 2 .4 .3 . Brazylijskie aldeamento . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 . . . . . . . . . . . . 158 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 . . . . . . 169 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 3 .2 .1 . Kolumbia i peruwiańskie Altiplano 3 .2 .2 . Misje wśród Indian Guaraní, Chiquitos i Mojos 3 .2 .3 . Chiloé 3 .2 .4 . Kościoły brazylijskie – pomiędzy architekturą centrum i prowincji Interpretacja „międzynarodowa” architektury misyjnej 3 .1 .1 . Plan i struktura kościoła misyjnego 3 .1 .2 . Materiał konstrukcyjny 3 .2 . Lokalne odmiany architektury misyjnej, jej znaczenie dawniej i dziś 3. Typ kościoła misyjnego 3 .1 . Ilustracje ROZDZIAŁ III aRChITEKTuRa REgIonalna — KoŚCIoły jEzuICKIE 1. Metropolia i prowincja 2. Lokalne nurty i miejscowe tradycje architektoniczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 2 .1 . Świątynia jezuitów i architektura regionu kuzkeńskiego oraz regionu 2 .2 . Dekoracja mestizo i mudéjar 2 .1 .1 . Fasada kościoła jezuitów w Cusco i jej wpływ na architekturę miasta 2 .1 .2 . Plan kościoła, system konstrukcyjny i układ przestrzenny 2 .1 .3 . Motywy dekoracyjno-ornamentalne 2 .1 .4 . Cusqueñismo i architektura kolonialna miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 . . . . . . . . . . . . . . 215 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 2 .2 .1 . Dekoracja mestizo w regionie arequipeńskim 2 .2 .2 . Dekoracja mestizo w Collao 2 .2 .3 . Sucre i Potosí – dekoracja w typie mudéjar 2 .3 . Kościoły jezuickie w Cordobie, Asunción i Santa Fe 2 .4 . Kościoły peruwiańskiego wybrzeża Ilustracje 8 / REINTERPRETACJE ROZDZIAŁ IV modEl KoŚCIoła Il gESù I aRChITEKTuRa KolonIalna amERyKI PołudnIowEj – KonfRonTaCjE Wprowadzenie 1. Modele w badaniach humanistycznych i w architekturze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 264 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266 1 .1 . Model architektoniczny 1 .2 . Model architektoniczny a model mentalny w badaniach form architektonicznych i ich percepcji 2. Model kościoła Il Gesù jako model badawczy 3. Kościół Il Gesù i architektura Ameryki Południowej – relacje 2 .1 . Plan i układ przestrzenny – model 2 .2 . Kompozycja fasady – model 2 .3 . Kaplice i nawy boczne – terminologia, forma, funkcja 3 .1 . Buenos Aires 3 .2 . Quito 3 .3 . San Pablo w Limie i San Ignacio w Bogocie 3 .4 . San Francisco w Limie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 . . . 289 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304 4 .2 .1 . Fasada La Compañía w Quito 4 .2 .2 . Fasada kościoła w Salvadorze da Bahia 4 .2 .3 . Fasada kościoła São Miguel 4 .2 .4 . Fasady kościołów niejezuickich 4 .1 . Kościół Il Gesù w historii architektury nowożytnej Europy 4 .2 . Południowoamerykańskie fasady kościołów w typie Il Gesù 4. Kościół Il Gesù i badania nad architekturą Ameryki Południowej – interpretacje 4 .3 . Układ przestrzenny Il Gesù w kontekście badań architektury południowoamerykańskiej 4 .3 .1 . Układ przestrzenny kościołów w Popayán, Cartagenie, Buenos Aires 4 .3 .2 . Struktura przestrzenna kościołów jezuickich w Brazylii i model Il Gesù 4 .3 .3 . Układ przestrzenny Il Gesù a świątynie niejezuickie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 . . . . . 308 . . 310 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313 Ilustracje Podsumowanie Ilustracje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 339 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351 Od redakcji Spis map i ilustracji Skróty Bibliografia Summary Indeks osób Indeks topograficzno-rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 367 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 381 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 433 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 449 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 461 od auToRKI Ameryka Południowa od chwili jej odkrycia stanowiła jeden z najbardziej fascy- nujących kierunków wypraw europejskich podróżników . Transatlantycka przeprawa miała być początkiem nowego życia, które – choć nie zawsze spełniało oczekiwania wędrowców – zwykle okazywało się szczęśliwą lub tragiczną przygodą . Pierwsze spotkanie z południowoamerykańskimi zabytkami zawdzięczam mojemu mężowi i dwumiesięcznej wakacyjnej wyprawie w roku 2000, kiedy to przemierzaliśmy szlak wiodący z wenezuelskiego Caracas przez brazylijską Amazonię i boliwij- skie Andy do peruwiańskiej Limy . Od tego czasu Nowy Świat stał się na długie miesiące moim drugim domem; miejscem, za którym tęsknię i do którego zawsze wracam z radością; światem, który przyjął mnie i moje zainteresowania badawcze z otwartymi ramionami; kontynentem, na którym mieszka wielu moich przyjaciół – historyków, historyków sztuki, antropologów kultury, ale i zwykłych campesinos z andyjskich prowincji, wspierających różnymi sposobami wysiłki naukowe de una polaca aventurera . Wdzięczna jestem południowoamerykańskim badaczom, że przyjęli mnie tak przyjaźnie, a pomagając, dali szansę poznania i zbadania tego odmiennego świata . Dzięki temu wsparciu początkowa fascynacja bogatą i egzotyczną sztuką kolonialną mogła przerodzić się w prawdziwą pasję naukową . Dziś każdy zabytek, o którym piszę, to nie tylko „obiekt” badawczy, ale miejsce spotkań, rozmów, a nawet niezapomnianych przygód . Pomysł zajęcia się badaniami dotyczącymi sztuki kolonialnej Ameryki Południowej narodził się w 2002 r . Pierwszy rok po podjęciu tej decyzji okazał się dla mnie dość trudny . Tradycja zajmowania się sztuką kolonialną nie istnieje w naszym kraju, choć badania amerykanistyczne w innych dziedzinach (archeologia, antropologia, etnologia, geografia, literatura, politologia, stosunki międzynarodowe) są bardzo rozwinięte . Moja determinacja pomogła mi w zdobyciu przychylności części środowiska naukowego . Najważniejsze w czasie powstawania pracy było dla mnie wsparcie udzielane przez mojego męża Radka Olewczyńskiego, który od samego początku niezachwianie wierzył w powodzenie niekonwencjonalnego pomysłu, a następnie pomagał mi na każdym z etapów badań i powstawania książki – od wspólnych 12 / REINTERPRETACJE wyjazdów terenowych na początku pracy po żmudne korekty i tworzenie indeksów na zakończenie . Dziękuję także całej mojej rodzinie oraz wszystkim przyjaciołom za wsparcie, cierpliwość i wyrozumiałość w związku z moją przedłużającą się „nieobecnością w świecie” wynikającą z prowadzenia badań i pisania książki . Ogromną wdzięczność winna jestem mojemu nauczycielowi, profesorowi Zbigniewowi Bani, który uczestniczył w kształtowaniu koncepcji pracy i zawsze z zainteresowaniem śledził jej postępy, udzielając cennych rad i wskazówek . Dziękuję także kierownikom Katedry Historii Sztuki Uniwersytetu Łódzkiego – profesorowi Grzegorzowi Sztabińskiemu i profesorowi Krzysztofowi Stefańskiemu – którzy wielokrotnie udzielali mi zgody na długie wyjazdy naukowe pomimo utrudnień dla pracy Katedry, z jakimi się to wiązało . Dziękuję również gronu dziekańskiemu, w którego skład wchodzę od 2012 r ., za wyrozumiałość i wsparcie podczas pisania pracy, a w szczególności profesor Elżbiecie Jung, która cały czas mobilizowała mnie do jej zakończenia . Chciałabym także wyrazić wdzięczność wszystkim pracownikom łódzkiej Katedry Historii Sztuki, wspierającym w różnoraki sposób moje badania, czasem dobrym słowem, a niekiedy zastępstwem na zajęciach dydaktycznych i przejęciem części obowiązków w czasie moich zagranicznych wyjazdów . Pierwszy raz po podjęciu decyzji o zajęciu się badaniem sztuki kolonialnej zagościłam w Ameryce w 2004 r . i był to pobyt o charakterze studyjnym, trwający ponad trzy miesiące, następny, krótszy, bo czterotygodniowy, miał miejsce w 2006 r ., a od roku 2008 corocznie spędzałam w gościnnych progach tego kontynentu przynajmniej miesiąc . Niezwykle ważnym wsparciem ze strony polskich przyjaciół była transkontynentalna wymiana korespondencji, pozwalająca na pełne zaangażowania funkcjonowanie na drugiej półkuli, zwłaszcza w czasie dłuższych, wielomiesięcznych pobytów, za co szczególnie dziękuję profesor Urszuli Aszyk – wiernej i niestrudzonej korspondentce w czasie mojej wyprawy w 2008 r ., zawsze ciekawej wszelkich wieści i refleksji „o” i „z” „Nowego Świata”, oraz dr . Krzysztofowi Cichoniowi, który wspierał mnie i inspirował w czasie długiej transkontynentalnej podróży w 2012 r . „szlakiem archiwów” z Bogoty do Buenos Aires, śledząc na bieżąco na mapie moje naukowe peregrynacje . Niektórzy wykazali ogromne zaangażowanie, cierpliwie czytając powstający tekst . Dziękuję za cenne wskazówki i wsparcie profesorowi Zbigniewowi Bani, profesorowi Tomaszowi Torbusowi, dr . Krzysztofowi Cichoniowi, dr . hab . Piotrowi Gryglewskiemu . Ważną osobą w czasie pisania pracy była także dr Joanna Pietraszczyk-Sękowska, antropolog związana z tematyką Peru i badaniami dotyczącymi współczesnych zjawisk kulturowych i społecznych tego kraju . Znając doskonale peruwiańskie realia, mogła udzielać mi cennych wskazówek praktycznych, a jej pasja historyczna i naukowa rzetelność oraz zaangażowanie zaowocowały wielogodzinnymi dyskusjami, które zdecydowanie poszerzyły moje horyzonty badawcze i zrozumienie współczesnej Ameryki Łacińskiej . OD AUTORKI / 13 Ogromne podziękowania winna jestem wszystkim południowoamerykańskim przyjaciołom i badaczom . Najważniejszą dla mnie osobą w świecie hiszpańsko- języcznym pozostaje dr Olga Isabel Acosta Luna, która wielokrotnie udzielała mi gościny, a także służyła swoimi kontaktami naukowymi . Dzięki niej mogłam poznać wielu z najbardziej znaczących południowoamerykańskich badaczy . Nie bez znaczenia pozostały też niekończące się wieczorne dyskusje, szczególnie dotyczące sztuki Nowej Granady . Dzięki Oldze poznałam profesora Jaimego Borja z Universidad de los Andes w Bogocie, który udostępnił mi swoje fotografie kościoła San Ignacio w Bogocie, a także Juana Ricarda Reya, Kolumbijczyka przygotowującego pracę doktorską w Buenos Aires, udzielającego mi pomocy w czasie kwerendy w Bibliotece Narodowej w Bogocie oraz służącego pomocą w odnalezieniu kilku cennych pozycji bibliograficznych . W kolumbijskiej Bibliotece Narodowej jej pracownica Leonilde Chirva była niezwykle pomocna i cierpliwa w objaśnianiu zawiłości systemu katalogowania wszelkich zasobów placówki, pomagając mi w kopiowaniu potrzebnych materiałów . W Boliwii zostałam otoczona opieką przez Normę Campos, która umożliwiła mi spotkanie z jedną z najsłynniejszych badaczek sztuki kolonialnej – profesor Teresą Gisbert . Dziękuję także Maríi José Diez za interesujące rozmowy w czasie naszego wspólnego pobytu w archiwum w Sucre, jak również za udostępnienie mi ciekawych zapisów dokumentów znajdujących się w archiwach hiszpańskich . W Brazylii wdzięczność winna jestem przede wszystkim André Tavaresowi, profesorowi Universidade Federal de São Paulo, oraz ojcu Maurowi Fragosowi z zakonu benedyktynów w Rio de Janeiro, którzy gościli mnie w 2011 r . w czasie mojego najdłuższego, dwumiesięcznego pobytu w tym kraju . Obaj wspierali mnie radą i zaprosili na wykłady na miejscowych uniwersytetach, gdzie mogłam podzielić się moimi pomysłami dotyczącymi sztuki kolonialnej i jezuickiej z szerszym gronem odbiorców . Za pomoc w czasie kwerendy w Arquivo Histórico do Exército w Rio de Janeiro i bardzo ciepłe przyjęcie dziękuję kapitanowi Alcemarowi Ferreirze Juniorowi, porucznikowi Antoniemu Maurowi de Oliveira Pereira oraz sierżantowi Marcelowi de Albuquerque Fontesowi . Za pomoc w opracowaniu i tłumaczeniu tekstu z języka polskiego na język hiszpański, korekty, uwagi i wskazówki chcę podziękować dr Annie Wendorff, dr Katarzynie Szoblik, mgr Elżbiecie Więckowskiej, mgr Agacie Andrzejewskiej, dr . Karolowi Demkowiczowi i dr . Carlosowi Dimeo . Dzięki ich zaangażowaniu i poświęconemu czasowi praca mogła osiągnąć obecny kształt; możliwe było też opracowanie tekstu książki w dwóch wersjach językowych, polskiej i hiszpańskiej . Z pewnością badania w tym odległym świecie nie byłyby możliwe bez wsparcia polskich instytucji naukowych . Pierwszy miesięczny pobyt w rzymskim archi- wum jezuitów (Archivum Romanum Societatis Iesu) zawdzięczam stypendium Fundacji Lanckorońskich z Brzezia . Dwa stypendia konferencyjne przyznane przez Fundację na Rzecz Nauki Polskiej umożliwiły mi nie tylko uczestnictwo 14 / REINTERPRETACJE w kongresach w Brazylii i Argentynie, ale również zapoznanie się z zasobami tamtejszych archiwów i bibliotek, co z kolei pozwoliło na zaplanowanie dalszych kwerend . Wreszcie, książka nie mogłaby powstać bez grantu przyznanego w 2011 r . przez Narodowe Centrum Nauki, przeznaczonego na ukończenie badań nad wybranym przeze mnie tematem, którego efektem końcowym jest prezentowana książka1 . Na koniec dziękuję Bartkowi Smoczyńskiemu, który uczynił pracę nad składem tekstu interesującą i dającą dużo satysfakcji przygodą, dr . Krzysztofowi Cichoniowi za wykonanie grafik stron tytułowych poszczególnych rozdziałów, a dr . hab . Piotrowi Gryglewskiemu, Nadii Smoczyńskiej za wykreślenie niektórych planów miast i zabytków . Dziękuję również Zuzannie Hylli za redakcyjne opracowanie tekstu publikacji, co nie byłoby możliwe bez jej ogromnej cierpliwości i wyrozumiałości wobec niefrasobliwej niekiedy postawy autorki . Dziękuję Wam wszystkim, bez Was książka ta na pewno nigdy by nie powstała! 1 Grant zatytułowany: „Model rzymskiego kościoła Il-Gesù w architekturze i badaniach nad architekturą jezuicką w Ameryce Południowej w okresie kolonialnym”, Narodowe Centrum Nauki, nr umowy 2144/B/T02/2011/40, nr umowy z UŁ 504/213 . MAPY / 15 Kapitania Generalna Wenezueli 1777 Wicekrólestwo Nowej Granady 1717-1723 1739 Wicekrólestwo Peru 1542 Brazylia Wicekrólestwo Río de La Plata 1776 Kapitania Generalna Chile 1540 mapa nr 1 16 / MAPY CARTAGENA SANTA FE DE ANTIOQUIA TUNJA TÓPAGA BOGOTA POPAYÁN QUITO CASANARE, META REDUKCJE I ORINOCO BELÉM DO PARÁ TRUJILLO OLINDA SALVADOR DA BAHIA NOVA ALMEIDA ANCHIETA SÃO PEDRO DA ALDEIA RIO DE JANEIRO SÃO PAULO .LIMA CHILOÉ AYACUCHO CUSCO ANDAHUAYLILLAS JULI LA PAZ POTOSÍ SUCRE CHIQUITOS I MOJOS SALTA TUCUMÁN ASUNCIÓN GUARANÍ CÓRDOBA MENDOZA SANTIAGO DE CHILE SANTA FE BUENOS AIRES mapa nr 2 MAPY / 17 CHILOÉ DALCAHUE LLAO LLAO CASTRO ACHAO QUINCHAO ALDACHILDO CHONCHI ICHUAC mapa nr 3 WSTĘP 1. Cel PraCy Prezentowana książka wymaga kilku słów charakterystyki i wyjaśnienia. Celem pracy jest nowe, poszerzone spojrzenie na budownictwo zakonu jezuitów w Ame- ryce Południowej. Przeprowadzona została analiza porównawcza wybranych form architektonicznych i zjawisk artystycznych. Świątynie jezuickie przedstawiono na tle architektury sakralnej obszaru Ameryki Południowej, ale także w powiąza- niu z architekturą europejską (jezuicką i niejezuicką), jak również z niektórymi obiektami znajdującymi się na terenach azjatyckich kolonii imperiów iberyjskich (na przykład Goa). Analizy dokonano zatem z uwzględnieniem rozległego i zróż- nicowanego materiału porównawczego. Nie jest moim celem stworzenie nowej syntezy architektury jezuickiej w Ameryce Południowej, ale wyodrębnienie kilku problemów badawczych, będących podstawą do ukazania budownictwa południo- woamerykańskiego XVII i XVIII w. Obszarem badań stała się tu Ameryka Południowa i w odniesieniu do tego teryto- rium i kręgu kulturowego przebiega konkretyzacja stawianych hipotez. Architektura kościołów jezuickich wzniesionych w pierwszym okresie funkcjonowania Towa- rzystwa Jezusowego na terenie Ameryki Południowej została wybrana jako „materiał bazowy” analizy ze względu na jej powszechność, stosunkowo dobry stan zacho- wania i różnorodność. Przykłady budownictwa jezuickiego odnajdujemy na całym znanym ówcześnie kontynencie, a ze względu na misyjny charakter działalności jezuitów również w tych najodleglejszych zakątkach nowo odkrywanego świata. Budownictwo jezuickie w Ameryce Południowej stanowi reprezentatywną grupę obiektów pozwalającą na szersze refleksje. Wiele obiektów już dziś nie istnieje, jednak te, które pozostały, stanowią dość liczną grupę umożliwiającą przeprowa- dzenie studiów. Pomimo stereotypowego postrzegania architektury jezuickiej jako homogenicznej, zajmując się budownictwem zakonu, nie można nie zauważyć róż- norodności i bogactwa jego dzieł architektonicznych. Całą złożoność zjawisk i form charakterystycznych dla architektury kolonialnej możemy odnaleźć, w mniejszej skali, w obiektach sakralnych należących do zakonu jezuitów. 22 / REINTERPRETACJE Prezentowane studium skonstruowane zostało według klucza stawianych hipo- tez badawczych i obejmuje szerokie spektrum geograficzne, zestawiając zabytki całego kontynentu. Podstawą analizy jest przekonanie, że zjawiska o charakterze kulturowym determinują pewne rozwiązania formalno-architektoniczne oraz arty- styczne, które ujęte zostały w szerokiej perspektywie. Struktura książki, wbrew ist- niejącemu do tej pory zwyczajowi podziałów terytorialnych1, została wyznaczona poprzez postawienie poszczególnych pytań badawczych, które stały się podstawą konstruowania kolejnych rozdziałów. Poza kręgiem zainteresowań pozostała uporządkowana systematyka typologiczna obiektów. Nie został też wykorzystany stosowany dotychczas najczęściej w literaturze przedmiotu podział świątyń jezu- ickich na trzy rodzaje kościołów: zeuropeizowaną architekturę w metropoliach, obiekty odwołujące się do stylu mestizo, budowane na wyżynach andyjskich, oraz jezuickie kościoły misyjne2. Taka systematyka świątyń Towarzystwa Jezusowego w Ameryce Południowej wydaje się niepełna i upraszczająca niektóre problemy. Zaproponowany podział pracy, opierający się na przekonaniu, że istnieją pewne mechanizmy kulturowe determinujące sposób tworzenia form architektonicznych, pozostawia miejsce na rozważania na temat szczegółowych rozwiązań lokalnych czy regionalnych dekoracji. W szerszej problematyce umieszczone zostały zatem zagadnienia związane z konkretnymi, pojedynczymi obiektami. Wiele ze stawianych w książce pytań ma charakter ogólny, globalny, odnoszący się do całego obszaru imperiów iberyjskich, a nawet jeszcze szerzej – do świata chrze- ścijańskiego okresu nowożytnego. Dziś coraz częściej możemy napotkać studia tego typu, są one prowadzone jednak głównie w zakresie etnohistorii3 czy historycznej 1 Na przykład: Alcalá 2002a czy Vargas Ugarte 1963. 2 Alcalá 2002a. 3 Etnohistoria („nieślubny owoc związku dwóch czasem antagonistycznych dyscyplin, antropologii i historii” / „the illegitimate product of two sometimes antagonistic disciplines, anthropology and history”, Harkin 2010: 113) jest obszarem badań typowym dla kręgu Stanów Zjednoczonych i Ameryki Łacińskiej oraz mniej popularnym, choć obecnym, w studiach europejskich, łączącym analizę antropologiczno-kulturową z historyczną. W Stanach Zjednoczonych od 1954 r. ukazuje się czasopismo „Ethnohistory”, a w Austrii od 1970 r. „Wiener Ethnohistorische Blätter”, Oberem 1982 [1974]: 1; szerzej na temat tradycji badań etnohistorycznych w Stanach Zjednoczonych: Harkin 2010: 113–128, na temat szkoły niemiecko-austriackiej ze szczególnym uwzględnieniem badań wiedeńskich: Müllauer, Monge 2009: 19–112. Prace dotyczące metod i problemów związanych z badaniami etnohistorycznymi poruszają także: Ewers 1961: 262–270; Leacock 1961: 256–261; Valentine 1961: 271–280; Fenton 1962: 1–23; Sturtevant 1966: 1–51; Euler 1972: 201–207; Axtell 1979: 1–13; Trigger 1982: 1–19; Trigger 1986: 253–267; Krech III 1991: 345–375. W Ameryce Łacińskiej badania z zakresu etnohistorii są bardzo popularne. W Meksyku w ramach Instituto Nacional de Antropología e Historia (INAH) funkcjonuje jako osobny ośrodek badań La Escuela Nacional de Antropología e Historia (ENAH), gdzie jednym z kierunków studiów i badań jest właśnie etnohistoria, Barjau Martínez 2006; Pérez Zevallos 2001: 103–133; Pérez Zevallos, Pérez Gollán 1987. Także w Ameryce Południowej – w Peru, Boliwii czy Argentynie – etnohistoria jest popularnym obszarem badań, Molina Rivero 1998: 217–244; Arana Bustamante 2011a: 75–91; Arana Bustamante 2011b: 421–445; Izard Martínez 2011: 85–111; Lorandi 2010: 271–283; Zanoli 2010; Topic 2009; Varcárcel 1967 [1959]. WSTĘP / 23 antropologii kulturowej, a warto podobne rozważania przenieść także na pole historii sztuki i historii architektury. Studia podejmujące pewne problemy formalne i funkcjonalne architektury w kontekście uniwersalnym z pewnością wzbogaciłyby istniejący zespół opracowań o charakterze monograficznym, otwierając jednocze- śnie pole do dyskusji. Książką ujmującą problemy kulturowe w ramach „szerokiej perspektywy”, a dotyczącą zagadnień historyczno-kulturowych na obszarze impe- rium iberyjskiego, jest praca Serge’a Gruzinskiego Les quatre parties du monde. Histoire d’une mondialisation4. Autor wybrał okres dziejowy, w którym monarchia hiszpańska połączyła ogromne tereny pod rządami Filipa II. W 1580 r. Portugalia wraz z jej zamorskimi posiadłościami została w wyniku unii włączona pod pano- wanie Habsburgów, w rękach których w tym momencie znalazły się tak odległe krainy jak Nowa Hiszpania, Peru, Królestwo Neapolu oraz takie miasta jak Goa, Manila, Salvador de Bahia, Lima, Potosi, Antwerpia, Neapol, Madryt czy Mediolan. Po śmierci Filipa II jego sukcesorzy (Filip III i Filip IV) zarządzali tym ogromnym terytorium aż do roku 16405. Autor podkreśla zarówno realny przepływ towarów (w tym na przykład książek czy dzieł sztuki), jak i mobilność wielu idei; jak pisze: W czasie tego długiego półwiecza cały Półwysep Iberyjski, duża część Włoch, Niderlandy, Ameryki hiszpańska i portugalska (od Kalifornii po Ziemię Ognistą), wybrzeża Afryki Zachodniej, pewne regiony Indii i Japonii, oceany i dalekie morza współtworzyły „filipiński świat”6, w którym nie było chwili, aby gdzieś nie celebrowano mszy świętej7. Przy takiej mobilności i „mundializacji” przestrzeni kulturowych nie możemy sztuki Ameryki Południowej rozpatrywać w ograniczeniu do jednego kontynentu, a nawet tylko w ramach relacji z Półwyspem Iberyjskim albo szerzej z Europą, ale należy odnajdować konteksty jeszcze dalej, bardziej globalnie, światowo. W taki schemat doskonale wpisała się działalność Towarzystwa Jezusowego. Jak pisze Serge Gruzinski w jednym ze swych artykułów: „[...] od połowy XVI w. jezuici stworzyli sieć misji, która rozciągała się na cztery kontynenty, biorąc tym samym udział w pierwszej światowej globalizacji”8 [il. 1]. 4 Korzystam z tłumaczenia hiszpańskiego książki: Las cuatro partes del mundo. Historia de una mun- dialisación, Gruzinski 2010 [2004]. Serge Gruzinski jest także autorem kilku innych opracowań historycznych dotyczących kultury na terenie Ameryki Łacińskiej (a głównie Meksyku), które zawsze charakteryzują się szeroką perspektywą antropologiczną: El pensamiento mestizo. Cultura amerindia y civilización del Renacimiento, Gruzinski 2007 [1999]; La colonización de lo imaginario. Sociedades indígenas y occidentalización en el México español. Siglos XVI–XVIII, Gruzinski 2007 [1988]; La Guerra de las imágenes De Cristóbal Colón a „Blade Runner (1492–2019)”, Gruzinski 2006 [1990]. 5 Gruzinski 2010 [2004]: 44–45. 6 7 „Filipiński świat” jest okresleniem dotyczącym ziem znajdujących się pod panowaniem Filipa II. „Durante ese largo medio siglo, toda la peninsula ibérica, una buena parte de Italia, Países Bajos meridionales, las Américas españolas y portuguesas, desde California hasta la Tierra del Fuego, costas del África occidental, regions de India y Japón, océanos y mares lejanos componían »el planeto Filipino« en el que cada media hora se celebraba la misa”, Gruzinski 2010 [2004]: 45. „Desde mediados del siglo XVI los jesuitas crearon una red de misiones que se extendía por los cuatro continentes contribuyendo de esta manera a la primera globalización del mundo”, Gruzinski 2009: 33. 8 24 / REINTERPRETACJE Moja praca, jak już zaznaczyłam, ma na celu przedstawienie przekrojowego spektrum analityczno-interpretacyjnego. Termin użyty w tytule – reinterpreta- cje – ma podwójne znaczenie. Z jednej strony chciałabym się odwołać do istnie- jących już, dawnych interpretacji form i funkcji obiektów architektury jezuickiej, z drugiej zaś zaproponować własną linię interpretacyjną. W kręgu moich zainte- resowań pozostają zatem poprzednie ujęcia, z których wiele jest już traktowanych jako kanoniczne – z niektórymi z nich się zgadzam, z innymi podejmuję dyskusję, uzasadniając swoje poglądy. Książka jest zatem dialogiem z dotychczas powstałą literaturą przedmiotu, a także propozycją nowych ujęć badawczych. Celem badań jest także rewizja zasobów archiwalnych. Przy pracy nad tekstem pomocne oka- zały się zbiory piętnastu archiwów i bibliotek, zarówno w Ameryce Południowej, jak i w Europie. Niektóre wykorzystane przeze mnie dokumenty pojawiały się już w literaturze przedmiotu (najczęściej jednak w innym kontekście lub interpretacji), wiele jednak zostanie opublikowanych po raz pierwszy. 2. ramy ChronologiCzne i TeryTorialne Choć zwykle istnieją problemy ze ścisłym określeniem dat granicznych pewnych zjawisk artystycznych, w pracy przyjęto stosunkowo wyraźne ramy chronologiczne, które podyktowane zostały względami historycznymi. Obejmują one okres funk- cjonowania zakonu jezuitów w Ameryce Łacińskiej w czasach kolonialnych. Ważne daty, o których należy wspomnieć, to moment powstania Towarzystwa Jezusowego w 1540 r. i pojawienie się zakonników w Ameryce Południowej – w Brazylii (1549 r.) oraz Peru (1568 r.) – następnie wygnanie jezuitów ze wszystkich terenów podle- głych Koronie portugalskiej (1759 r.) i hiszpańskiej (1767 r.), a wreszcie rozwiąza- nie zakonu (1773 r.). Jednak w pewnych fragmentach książki te klarowne granice zostały przekroczone. Po pierwsze, wiąże się to z zainteresowaniem losami nie- których wcześniej powstałych kościołów w okresie po kasacie zakonu (na przykład w Salvadorze da Bahia czy Asunción). Po drugie, za ważne uznałam prześledzenie kontynuacji pewnych zjawisk artystycznych, trwających (po wygnaniu jezuitów) jeszcze w XIX w., a nawet dłużej – najlepszym przykładem jest tu trwająca po dziś dzień tradycja architektoniczna na wyspie Chiloé w Chile. Także granice terytorialne, choć stosunkowo jasno wyznaczone – obszar Ame- ryki Południowej – wymagają kilku słów wyjaśnienia. Studium dotyczy dwóch ogromnych jednostek administracyjnych, jakimi były Wicekrólestwo Peru i Brazylia. Ich obszary zmieniały się, zajmując prawie cały kontynent, jednak zawsze istniały tereny pozostające poza wpływami Korony hiszpańskiej i portugalskiej, takie jak na przykład Gujana Francuska, kolonizowana przez Francuzów od końca XVII w., czy Surinam (Gujana Holenderska), zasiedlany przez Holendrów już w końcu XVI w. W interesującym nas okresie także stopień poznania kontynentu ulegał zmianie, a pewne jego części nie były poddane eksploracji w czasach kolonialnych. Począt- kowo skupiska ludności europejskiej (a potem kreolskiej) koncentrowały się na wybrzeżach i terenach wyżynnych, z czasem coraz lepiej poznawano obszary w głębi WSTĘP / 25 lądu, ale Amazonia jeszcze długo pozostawała terenem nieznanym i tajemniczym. Pojęcie Ameryki Południowej jest tu zatem, ze względu na uwarunkowania histo- ryczno-kulturowe, pojęciem dynamicznym. W związku z „rozszerzaniem” się kontynentu w świadomości i pod panowaniem Hiszpanów zmieniał się także podział administracyjno-polityczny Ameryki Połu- dniowej. Ziemie podległe Koronie hiszpańskiej od 1542 r. formowały Wicekróle- stwo Peru, które podzielone było na mniejsze jednostki administracyjne – audien- cias. Z czasem wyodrębnione zostało Wicekrólestwo Nowej Granady (początkowo w latach 1717–1723, a potem trwale od 1739 r.), a także Wicekrólestwo Río de la Plata (1776 r.)9. Terytorium podległe Koronie portugalskiej to Brazylia. Odkryta została w 1500 r., ale kolonizację ziem, a także organizację podziału terytorialnego na kapitanie, datuje się od 1534 r.10 Historia kolonialna Brazylii kończy się w 1822 r., kiedy formalnie uzyskała ona niepodległość i przekształcona została w cesarstwo, funkcjonujące do roku 188911. 3. STan badań 3.1. arChiTekTura kolonialna W ameryCe PołudnioWej Do najważniejszych opracowań o charakterze ogólnym traktujących o archi- tekturze albo szerzej, o sztuce kolonialnej Ameryki Łacińskiej należą publikacje badaczy hiszpańskich, latynoamerykańskich oraz pochodzących ze Stanów Zjed- noczonych. Lista lektur jest obszerna, dlatego w tym miejscu chciałabym wymienić tylko najistotniejsze nazwiska i prace, najbardziej klasyczne dla historiografii połu- dniowoamerykańskiej, szeregując je od tych bardziej ogólnych do szczegółowych, ostatni akapit poświęcając wydawnictwom z początku XXI w. Niezwykle waż- nymi autorami prac przekrojowych, do których cały czas, od momentu ich wyda- nia, odwołują się badacze sztuki latynoamerykańskiej, są George Kubler, Ramón Gutiérrez, Santiago Sebastián, Teresa Gisbert, José de Mesa, Damián Bayón i Murillo Marx. George Kubler jest autorem rozpraw antropologicznych i teoretycznych12, a także studiów regionalnych dotyczących prekolumbijskiej i kolonialnej sztuki Mek- syku13, w 1959 r. opublikował rownież (wraz z Martinem Sorią) niezwykle ważne opracowanie pt. Art and Architecture in Spain and Portugal and Their American Dominions: 1500 to 180014. Trzy rozdziały autorstwa G. Kublera zostały poświęcone 9 Hidalgo Nuchera 2012 [2006]a: 316–320. 10 Kula 1987: 10–15. 11 Malinowski 2013: 24–45; Paleczny 2004: 13. 12 Najsłynniejszą książką G. Kublera, tłumaczoną na wiele języków, jest Kształt czasu, Kubler 1970 [1962]. Niektóre artykuły, w których autor podejmuje zagadnienia problemowe związane ze sztuką kolonialną: Kubler 1985 [1961]: 66–74; Kubler 1985 [1965]: 75–80; Kubler 1985 [1968]: 81–87. 13 Niektóre prace dotyczące sztuki prekolumbijskiej: Kubler 1962; Kubler 1986; Kubler 1967; oraz meksykańskiej: Kubler 1983 [1948]. 14 Kubler, Soria 1959, do publikacji odwoływał się między innymi Jan Białostocki, pisząc swoją Sztukę dawnej Ameryki, Białostocki 1972. 26 / REINTERPRETACJE architekturze kolonialnej Ameryki Środkowej, hiszpańskojęzycznej Ameryki Południowej oraz budownictwu Portugalii i Brazylii15. Troje wymienionych wyżej badaczy (Santiago Sebastián, Teresa Gisbert i José de Mesa)16 opracowało dwuto- mową historię sztuki kolonialnej Ameryki Łacińskiej; jest to obszerne studium opublikowane w ramach projektu wydawniczego Summa Artis17. Ramón Gutiérrez wydał natomiast kompendium dotyczące architektury i urbanistyki Ameryki Łacińskiej, obejmujące okres od początku czasów kolonialnych do drugiej połowy XX w.18 Damián Bayón i Murillo Marx opracowali studium na temat sztuki kolo- nialnej Ameryki Południowej19. Oprócz prac o charakterze ogólnym, w których autorzy przekrojowo traktują zagadnienia sztuki latynoamerykańskiej, należy wymienić także obszerne studia dotyczące architektury kolonialnej poszczególnych regionów. Kolumbijską archi- tekturą zajął się wymieniany już Santiago Sebastián wraz z Carlosem Arbeláezem Camacho20. Architektura peruwiańska obszaru andyjskiego stała się przedmiotem szczegółowych badań Teresy Gisbert i José de Mesy21, a także Ramóna Gutiérreza22. Antonio San Cristóbal, choć zajmował się również architekturą wyżyn23, szczególną uwagę poświęcił budownictwu peruwiańskiego wybrzeża, a przede wszystkim Limy24. Na budownictwie Argentyny skupił się Mario José Buschiazzo25. Architekturę Para- gwaju opracował zarówno Ramón Gutiérrez, jak i Juan Giuria26. Germain Bazin 15 Kubler, Soria 1959: 62–119. 16 Każdy z wymienionych autorów jest znanym badaczem sztuki (nie tylko kolonialnej). Santiago Sebastián to autor kilku bardzo ważnych publikacji dotyczących ikonografii: Sebastián 1989 [1981]; Sebastián 2007 [1990]; Sebastián 1995a, a także istotnych opracowań sztuki kolonialnej w Kolumbii; w 2006 r. kilka jego najważniejszych esejów zostało zebranych i wydanych w publi- kacji książkowej: Sebastián 2006. Teresa Gisbert i José de Mesa są powszechnie rozpoznawani jako wybitni badacze sztuki Boliwii i Peru. Oprócz problematyki sztuki kolonialnej (opublikowali bardzo znaną książkę zatytułowaną Historia de la pintura cuzqueña, Mesa, Gisbert 1982) ich prace poświęcone są sztuce prekolumbijskiej i popularnej, np.: Mesa, Gisbert 1966: 45–68; Mesa, Gisbert 2002 [1970]: 3–22; Gisbert 2006 [1987]. 17 Sebastián, Mesa, Gisbert 1985. 18 Gutiérrez 2002 [1984]. 19 Bayón, Marx 1992 [1989]. 20 Arbeláez Camacho, Sebastián López 1967; Sebastián 1971. 21 Podstawowa pozycja wymienionych autorów, dwutomowe studium o charakterze problemowym: Mesa, Gisbert 1985. 22 Gutiérrez 1986 [1979]; Gutiérrez 1987a; w drugiej z książek znajduje się spis publikacji Ramóna Gutiérreza dotyczących Cusco i Peru: Gutiérrez 1987a: 219–221. 23 San Cristóbal 1998; San Cristóbal 2004; Antonio San Cristóbal jest także autorem książki o cha- rakterze teoretycznym Teoria sobre la historia de la arquitectura virreinal peruana, San Cristóbal 1999. 24 Napisał dwie książki dotyczące architektury peruwiańskiej stolicy w drugiej połowie XVII w. i w XVIII stuleciu: San Cristóbal 2010; San Cristóbal 2009. 25 Buschiazzo 1959; Buschiazzo 1967. 26 Giuria 1950; Gutiérrez 1975. WSTĘP / 27 opublikował w latach 1956–5827 dwa potężne tomy (dostępne dziś w języku francu- skim i portugalskim), w których szeroko analizuje architekturę kolonialną Brazylii. Choć z niektórymi interpretacjami możemy obecnie polemizować, wymienione książki są podstawą wszelkich rozważań dotyczących architektury kolonialnej. Ostatnie publikacje na temat architektury kolonialnej to albo przeglądowe kompendia, wydawane głównie w języku angielskim, jak praca Gauvina Alexan- dra Baileya28 czy Kelly Donahue-Wallace29, albo prace o zawężonej problematyce, dotyczące poszczególnych regionów czy miast30, albo też monografie poszczegól- nych obiektów31. Z najnowszych publikacji warta krótkiej charakterystyki jest praca Gauvina Alexandra Baileya The Andean Hybrid Baroque. Convergent Cultures in the Churches of Colonial Peru32. Choć samo pojęcie „baroku hybrydycznego” pro- pagowane przez autora wydaje sie dość niezręczne, praca zawiera interesujące ana- lizy dekoracji architektonicznych kościołów położonych w miejscowościach nad brzegami jeziora Titicaca (Juli, Puno), jak również w Arequipie i w jej okolicach. Wartość publikacji podnosi niezwykle cenne kompendium transkrypcji dokumen- tów archiwalnych dotyczących zabytków omawianego regionu33. 3.2. arChiTekTura jezuiTóW W ameryCe PołudnioWej Kościoły amerykańskie Towarzystwa Jezusowego są bardzo ważne dla architektury kontynentu, o czym świadczy ich obecność w większości wymienionych opracowań przekrojowych dotyczących całej architektury kolonialnej Ameryki Południowej czy Ameryki Łacińskiej34. W zakresie studiów nad architekturą jezuicką dominują 27 Bazin 1956–1958. 28 Bailey 2006. 29 Donahue-Wallace 2008. 30 Chara Zereceda, Caparó Gil 2006 [2004]. 31 A. San Cristóbal opracował monografię założeń San Francisco i La Merced w Limie: San Cristóbal 2006; San Cristóbal 2008. Katedrą w Cusco zajął się Víctor Angles Vargas: Angles Vargas 1999. 32 Bailey 2010. 33 Autor wybrał dokumenty z trzynastu archiwów, transkrypcje wykonane są rzetelnie i z pewnością posłużą wielu badaczom w analizach zabytków regionu Collao i Arequipy, Bailey 2010: 339–514. 34 Damián Bayón i Murillo Marx nie wyodrębniają osobnych „grup budowli jezuickich” w archi- tekturze kolonialnej poza kilkoma stronami dotyczącymi misji, w pozostałych przypadkach obiekty zostały włączone w szeroką historię architektury kolonialnej: Bayón, Marx 1992 [1989]: 24–27, 46–49, 65–66, 102, 151–152, 155–157, 160, 187–189, 199–207, 295–298, 301–303. Podobnie w książkach Jorge Bernalesa Ballesterosa, Ramóna Gutiérreza i Kelly Donahue- -Wallace: Bernales Ballestros 1987: 185, 188–189, 205–206, 208–210, 259–261, 278–279, 283–284, 291–293, 349–350, 353–355, 362–365; Gutiérrez 2002 [1984]: 59–60, 71–73, 88, 100, 144–146, 149–151, 157–169, 185–186, 190–194, 210–219, 231–235; Donahue-Wallace 2008: 23, 173–177, 188–193. W opracowaniu Santiago Sebastiána, José de Mesy i Teresy Gisbert pojawia się kilka niewielkich „podrozdziałów” poświęconych wyłącznie architekturze jezuitów (podobnie jak franciszkanów, dominikanów czy mercedarian): Sebastián, Mesa, Gisbert 1985: vol. 1, 383–385, 497–499, 576–580, 607–612, vol. 2, 13–18, 49–54, 231–236, 321–323, 364–368, 410–414, 420–423, 467–468, 511–521, podobnie w książce José de Mesy i Teresy 28 / REINTERPRETACJE opracowania monograficzne lub takie, w których autorzy zajmują się konkretnym regionem lub grupą obiektów. Najłatwiej scharakteryzować literaturę przedmiotu, porządkując ją według klucza geograficznego. W Argentynie za jednego z pierwszych badaczy jezuickich należy uznać Guillermo Furlonga35, którego zajmowała szeroko pojęta historia, kultura i sztuka. Kolejne postacie związane z historią architektury jezuickiej na terenie Argentyny to Carlos Page36 czy publikujący ostatnio Norberto Levinton37. Misje jezuickie zorganizowane w okresie nowożytnym wśród Indian Guaraní leżą dziś w granicach Argentyny, Paragwaju i Brazylii. Wielu autorów zajmuje się nimi, nie zwracając uwagi na obecne podziały administracyjno-polityczne, co wydaje się trafnym podejściem. Literatura na ten temat prezentuje się niezwykle obficie. Publikacja, o której na pewno trzeba wspomnieć, to książka Hernána Busaniche La arquitectura en las misiones jesuitas guaranies38. Jedną z ciekawszych, dość wcze- snych prac jest książka Josefiny Plá El barroco Hispano Guaraní39. Ważną postacią dla badań tego regionu, z bogatym dorobkiem, jest Ramón Gutiérrez40, wymienić należy także Bozidara Sustersica41 oraz ostatnie opracowania Norberto Levintona oraz Horacia Bolliniego42. Kolejnym regionem, którego jezuickie dziedzictwo zostało dość obszernie opracowane, jest boliwijski obszar misji wśród Indian Mojos i Chiquitos. Jako jednego z pierwszych autorów publikujących prace na ten temat wymienić trzeba Maria José Buschiazza43. Dziś, moim zdaniem, najważniejszą publikacją pozostaje praca zbiorowa wydana pod redakcją Pedra Querejazu Las Misiones Jesuíticas de Chiquitos, w której znalazły się artykuły różnych autorów zarówno na temat historii i kultury (w różnych okresach)44, jak i urbanistyki, architektury i wyposażenia45. Peruwiańską architekturą jezuitów zajął się historyk i członek Towarzy- stwa Jezusowego Ruben Vargas Ugarte46. Trzeba jednak zaznaczyć, że ogro- mna większość jego publikacji dotyczy historii zakonu oraz historii kościoła Gisbert Arquitectura Andina 1530–1830 – Mesa, Gisbert 1985: vol. 1, 55–119. Również w książce Germaina Bazina architektura jezuitów została wyodrębniona w osobnym roz- dziale: Bazin 1956: 1, 56–85; Bazin 1958: 2, 11–12, 14, 18–21, 39, 48–49, 56–59, 118–120, 121, 123, 126, 134–135, 142–143, 153–155, 157–159, 161–162, 165–166, 168–169. 35 Furlong 1946. 36 Page 2000; Page 1999. 37 Levinton 2012. 38 Busaniche 1955. 39 Plá 1975. 40 Gutiérrez 1987b. 41 Sustersic 1999: 105–129; Sustersic 2004 [1999]; Sustersic 2010. 42 Levinton 2008; Bollini 2009; Bollini 2012. 43 Buschiazzo 1952: 25–40. 44 Gutiérrez, Gutiérrez Viñuales 1995: 303–385; Fischermann 1995: 387–401; Fischermann 1996: 111–125; Kühne 1995: 557–560; Kühne 1996: 19–24; Parejas Moreno 1995: 252–302. 45 Roth 1995: 463–525; Querejazu 1995b: 651–658; Kühne 2008. 46 Vargas Ugarte 1963; Vargas Ugarte 1968. WSTĘP / 29 w Peru47. Z kolei spośród Ekwadorczyków w kontekście badań nad sztuką jezuicką należy wymienić José Gabriela Navarra48, a z bardziej współczesnych badaczy Alfonsa Ortiza Crespo, Maríę Antonietę Vásquez Hahn oraz Christiana Báeza49. W Kolumbii naukowcami zainteresowanymi ściśle sztuką jezuicką są: Tulio Ari- stizabal (także członek Towarzystwa Jezusowego), Patricia Rentería Salazar50 oraz Felipe González Mora51. Trzeba także wspomnieć o wenezuelskim badaczu, jezuicie, José del Rey Fajardo, który jest autorem kilku prac o charakterze historycznym. Zawsze porusza w nich problemy artystyczne i kulturowe związane z Towarzy- stwem Jezusowym, zajmuje się zarówno obszarami należącymi dziś do Kolumbii, jak i Wenezueli, między innymi misjami w rejonie Orinoko52. Badania nad archi- tekturą jezuitów w Chile koncentrują się przede wszystkim na kościołach misyj- nych. Na wyspie Chiloé pierwsze obiekty jezuickie zapoczątkowały długą tradycję budowlaną, trwającą do dziś. Zainteresowanie tymi przepięknymi drewnianymi kościołami zaowocowało kilkoma bardzo udanymi publikacjami na ich temat53. Na koniec tego przeglądu trzeba wspomnieć osobno o tradycji badań nad archi- tekturą jezuicką Brazylii. Zainteresowanie tematem sięga pierwszej połowy XX w. Z lat 40. pochodzą dwie bardzo ważne publikacje Roberta Chestera Smitha i Lucia Costy54; w późniejszym okresie także nie brakowało opracowań, zwykle o charak- terze regionalnym55 lub monograficznym56. Dotychczas nie powstało monograficzne opracowanie przekrojowe dotyczące jezuickiego budownictwa Ameryki Południowej. Jedyną publikacją o charakterze przekrojowym na temat architektury jezuickiej Ameryki Łacińskiej jest książka 47 Niektóre z ważniejszych publikacji tego autora: Vargas Ugarte 1941; Vargas Ugarte 1951–1954; Vargas Ugarte 1963–1965; Vargas Ugarte 1966–1971. 48 José Gabriel Navarro wydał cztery tomy zatytułowane Contribuciones a la Historia del Arte Ecuatoriano, które były efektem ponad trzydziestu lat badań autora i publikowane były kolejno w latach: 1921, 1925, 1939, 1950. W pracy wykorzystany został reprint całej serii z 2007 r., Navarro 2007 [1921]; Navarro 2007 [1925]; Navarro 2007 [1950]; Navarro 2007 [1952]. 49 Ortiz Crespo 2002: 86–107; Ortiz Crespo 2008: 173–211; Vásquez Hahn 2005. 50 Aristizabal 1998; Aristizabal 1999; Aristizabal 2003: 125–158; Rentería Salazar 2001; Rentería Salazar 2003: 159–172. 51 Felipe González Mora jest autorem monografii na temat architektury i urbanistyki jezuitów w regionie Casanera, Meta i Orinoko: González Mora 2004; González Mora 2007: 34–49. Jest współautorem prac na temat jezuitów w miejscowościach Antioquia i Tunja: Rey Fajardo, González Mora 2008; Rey Fajardo, González Mora 2010. 52 Rey [Fajardo] 1977; Rey Fajardo 2003; Rey Fajardo 2007: 8–33; Rey Fajardo 2010; Rey Fajardo 2011. 53 Cabeza Monteira 2003: 6–15; Gutiérrez 2003: 16–27; Montecinos Barrientos 1988: 41–43; Montecinos Barrientos 2008; Guarda 1984; Gutiérrez 2007: 50–69; Berg Costa 2007: 126–141. 54 Smith 1948: 187–213; Costa 1941: 9–103. 55 Santos de Oliveira 1988; Christ 1962: 44–49; Carvalho 1982; Silva Telles 1998: 33–45. 56 Aroeira Neves 1980: 17–53; Moraes 1979; Timbó 1998: 19–30; Coelho 1998: 129–145; Coelho, Lodi Dias 1998: 47–53; Lodi Dias 1998: 77–91. 30 / REINTERPRETACJE Fundaciones jesuitas en Iberoamerica opracowana przez Luisę Elenę Alcalę i opa- trzona wprowadzeniem jej autorstwa57. Książka składa się z dwóch części. Pierwszą stanowi wstęp przybliżający tło historyczne i artystyczne, koncentrujący się na początkach i dziejach Towarzystwa Jezusowego, funkcjonowaniu zakonu w Ameryce Łacińskiej oraz zarysowaniu pewnych problemów badawczych w sposób ogólny. Druga część składa się z krótkich opracowań monograficz- nych poszczególnych obiektów, przygotowanych przez trzech autorów i ujętych w „porządku terytorialnym”58. W przypadku obu publikacj
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Reinterpretacje. Percepcja i recepcja dzieł architektury na przykładzie świątyń jezuickich Ameryki Południowej okresu kolonialnego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: