Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00163 004778 15203256 na godz. na dobę w sumie
Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych - ebook/pdf
Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 556
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7620-948-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook (-83%), audiobook).

Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych jest opracowaniem zawierającym wyczerpującą i kompleksową analizę tej konstrukcji prawnej. Należy ona do ważniejszych i najbardziej skomplikowanych instytucji polskiego prawa cywilnego.
Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych ma duże znaczenie dla obrotu gospodarczego nieruchomościami. Ustalenie ich stanu prawnego ma bowiem podstawowe znaczenie dla bezpieczeństwa obrotu. Jest to zasadniczy cel i główna funkcja ksiąg wieczystych.
W publikacji zostały przedstawione istota, zakres, przesłanki i skutki działania rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych oraz aspekty niezgodności między stanem prawnym ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym.
Wiele miejsca poświęcono analizie sytuacji, w których zastosowanie rękojmi prowadzi do tzw. kreatywnego nabycia prawa (jak choćby w przypadku „zbycia” nieistniejącego prawa użytkowania wieczystego, czy nieistniejącej nieruchomości lokalowej). Ze względu na teoretyczne i praktyczne znaczenie tej instytucji publikacja jest adresowana do sędziów, adwokatów, radców prawnych i notariuszy. Będzie również cennym źródłem wiedzy dla przedstawicieli nauki.Niewątpliwym walorem opracowania jest szczegółowe i wieloaspektowe potraktowanie omawianych zagadnień, wykorzystanie licznych orzeczeń sądowych oraz bogatej literatury –w tym również obcej, a także wysunięcie wniosków de lege ferenda. Ze względu na takie ujęcie tematu stanowi ono nieocenioną pomoc dla praktyki.
dr Barbara Jelonek-Jarco – adwokat, adiunkt w Katedrze Prawa Cywilnego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego; autorka artykułów i glos poświęconych zagadnieniom prawa rzeczowego i prawa zobowiązań.

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych Barbara Jelonek-Jarco Wydanie 1 Warszawa 2011 Opra co wa nie re dak cyj ne: Hanna Czerniewska, Joanna Tchorek Redakcja techniczna: Małgorzata Duda Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Tchórznicka © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2011 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autorki i wydawcy. ISBN 978-83-7620-948-7 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa, tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.LexisNexis.pl, e-mail: biuro@LexisNexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.LexisNexis.pl Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 RozdzIał 1. Geneza instytucji rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, funkcje ksiąg wieczystych, zasady związane z ich prowadzeniem oraz uwagi prawnoporównawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych na gruncie prawa 19 o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, o przywileiach i hypotekach w mieysce tytułu XVIII księgi III kodexu cywilnego z 26 kwietnia 1818 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 1.2. Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych na gruncie dekretu – Prawo rzeczowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych na gruncie ustawy o księgach wieczystych i hipotece . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 31 1.4. Funkcje ksiąg wieczystych oraz środki mające na celu zapewnienie zgodności stanu prawnego w nich ujawnionego z rzeczywistym stanem prawnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 55 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 1.5. Jawność ksiąg wieczystych 1.6. Prowadzenie ksiąg wieczystych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.7. Uwagi prawnoporównawcze RozdzIał 2. Pojęcie, zakres oraz przesłanki działania rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych . . . . . . . . . . . . 74 2.1. Pojęcie rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych – uwagi ogólne . . 74 2.2. Znaczenie wpisu nieprawomocnego i ostrzeżenia o niezgodności stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84 2.3. Działanie rękojmi a wpisy w dziale I księgi wieczystej . . . . . . . . . 92 2.4. Działanie rękojmi w przypadku istnienia kilku ksiąg wieczystych . . 96 2.5. Działanie rękojmi a tzw. sprawy ustrojowe . . . . . . . . . . . . . . . 105 5 Spis treści 2.6. Rękojmia a ustawa z 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.7. Działanie rękojmi w odniesieniu do danych wynikających ze zbioru 112 dokumentów 2.8. Przesłanki działania rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 . . 115 RozdzIał 3. Niezgodność między stanem prawnym ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 3.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 3.2. Pojęcie rzeczywistego stanu prawnego nieruchomości . . . . . . . . . 120 121 3.3. Prawa podlegające ujawnieniu w księdze wieczystej . . . . . . . . . . 3.4. Stan prawny nieruchomości ujawniony w księdze wieczystej . . . . . 136 3.4.1. Wpisy niedopuszczalne oraz dokonane w niewłaściwym dziale . 142 3.4.2. Prawa osobiste i roszczenia ujawnione w księdze wieczystej . 144 . . . . . . . . . . . 150 3.4.3. Wzmianki o wniosku oraz wpisy ostrzeżeń . . . . . . . . . . . . . 152 3.4.4. Ograniczenia w rozporządzaniu rzeczą 153 . . . . 156 3.4.4.1. Zabezpieczenie roszczeń pieniężnych . . . . . . . . . . 3.4.4.2. Zabezpieczenie roszczeń innych niż pieniężne 3.4.4.3. Ograniczenie w rozporządzaniu rzeczą a ogłoszenie upadłości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 3.5. Przyczyny i rodzaje niezgodności z rzeczywistym stanem prawnym . . 161 3.6. Prowadzenie księgi wieczystej dla nieistniejącej nieruchomości bądź prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 3.7. Powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej – wzmianka . . . 170 3.8. Chwila miarodajna dla oceny niezgodności stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym . . 172 RozdzIał 4. Nabycie przez czynność prawną jako przesłanka działania rękojmi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 4.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 4.2. Ważność i skuteczność czynności prawnej jako przesłanki działania rękojmi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.1. Nieważność czynności prawnej na gruncie Kodeksu rodzinnego 179 i opiekuńczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 4.2.2. Nieważność czynności prawnej wynikająca z art. 77 p.u.n. . . 184 4.2.3. Działanie rękojmi w odniesieniu do czynności prawnych dotkniętych wadą nieważności względnej, bezskuteczności zawieszonej oraz bezskuteczności względnej . . . . . . . . . . 186 4.2.4. Kompetencja sądu wieczystoksięgowego do badania ważności czynności prawnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 6 Spis treści 4.3. Charakter czynności prawnej decydujący o działaniu rękojmi . . . . 193 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 4.3.1. Uwagi ogólne 4.3.2. Bezskuteczność umowy zawartej przez osobę niemającą statusu właściciela w zakresie przeniesienia własności . . . . 194 204 4.3.3. Rozporządzenie masami majątkowymi . . . . . . . . . . . . . . 4.3.4. Rękojmia a wkład niepieniężny do spółek cywilnych i handlowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 4.3.5. Rękojmia a nabycie nieruchomości do majątku wspólnego . . 212 4.4. Pojęcie nabycia na gruncie art. 5 u.k.w.h. . . . . . . . . . . . . . . . . 214 4.4.1. Nabycie w znaczeniu formalnoprawnym a nabycie w znaczeniu gospodarczym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.4.2. Koncepcja nadużycia osobowości prawnej . . . . . . . . . . . . 4.4.3. Koncepcje nadużycia osobowości prawnej oraz rzeczywistego 214 216 obrotu gospodarczego a działanie rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 4.4.4. Czynności prawne powiernicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 4.4.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229 4.5. Działanie rękojmi w przypadkach nabycia prawa nie na podstawie czynności prawnej oraz w postępowaniu egzekucyjnym i upadłościowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 4.5.1. Zastosowanie rękojmi do nabycia w toku postępowania egzekucyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 4.5.2. Zastosowanie rękojmi do nabycia w toku postępowania upadłościowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 4.6. Wpływ następczego upadku czynności prawnej na działanie rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych . . . . . . . . . . . . . . . 4.6.1. Rękojmia a rozwiązanie umowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.6.2. Rękojmia a ustawowe prawo odstąpienia od umowy . . . . . . 4.6.3. Rękojmia a umowne prawo odstąpienia od umowy . . . . . . . 4.6.4. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli 247 247 250 254 złożonego pod wpływem błędu lub groźby . . . . . . . . . . . 254 RozdzIał 5. dobra wiara nabywcy jako pozytywna przesłanka działania rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych . 256 5.1. Pojęcie dobrej wiary – uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256 261 5.2. Dobra wiara na gruncie ustawy o księgach wieczystych i hipotece . . 266 5.2.1. Dobra wiara nabywcy a błąd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.2. Zapoznanie się z księgą wieczystą a działanie instytucji rękojmi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 5.2.3. Wiedza o niezgodności stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym oraz łatwość dowiedzenia się o niej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 7 Spis treści 5.3. Dobra wiara osób prawnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4. Dobra wiara jednostek organizacyjnych niemających osobowości 299 prawnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 312 5.5. Dobra wiara w przypadku konfiguracji wieloosobowych . . . . . . . 317 5.6. Dobra wiara w przypadku dokonania czynności prawnej przez przedstawiciela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 5.7. Chwila miarodajna dla oceny istnienia dobrej lub złej wiary . . . . . 322 5.8. Domniemanie dobrej wiary w ustawie o księgach wieczystych i hipotece . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327 331 RozdzIał 6. Nieodpłatność rozporządzenia jako przesłanka negatywna działania rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.1. Uwagi dotyczące ochrony nieodpłatnych czynności prawnych w prawie polskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331 6.2. Zupełność podziału czynności prawnych na nieodpłatne (darme) i odpłatne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 6.3. Zagadnienia szczegółowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343 . . . . . . . . . . . . . . . . . 346 349 6.3.1. Umowa darowizny 6.3.2. Negotium mixtum cum donatione 6.3.3. Umowy wzajemne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.3.4. Czynność prawna rozporządzająca zawarta w wykonaniu zobowiązania oraz ustanowienie prawa rzeczowego ograniczonego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351 6.3.5. Ustanowienie hipoteki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 355 6.3.6. Ustanowienie prawa użytkowania wieczystego . . . . . . . . . 365 6.3.7. Czynności prawne powiernicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . 368 6.4. Ocena nieodpłatności czynności prawnej na gruncie art. 6 ust. 1 u.k.w.h. – podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 370 372 6.5. Strona obowiązana do wykazania nieodpłatności rozporządzenia . . RozdzIał 7. Szczególne zagadnienia związane z zakresem działania rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych . . . . . . . 375 7.1. Zastosowanie rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych do prawa użytkowania wieczystego – uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . 375 7.2. Zastosowanie instytucji rękojmi w odniesieniu do użytkowania wieczystego ustanowionego na nieruchomości stanowiącej własność Skarbu Państwa (j.s.t.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.2.1. Działanie rękojmi w odniesieniu do nabycia od nieuprawnio- nego istniejącego prawa użytkowania wieczystego . . . . . . . 7.2.2. Działanie rękojmi w odniesieniu do nabycia od nieuprawnio- nego nieistniejącego prawa użytkowania wieczystego . . . . . 377 377 381 8 Spis treści 7.3. Oddanie w użytkowanie wieczyste nieruchomości niestanowiącej własności Skarbu Państwa (j.s.t.) – obrót pierwotny . . . . . . . . . . 390 7.4. Oddanie w użytkowanie wieczyste nieruchomości niestanowiącej własności Skarbu Państwa (j.s.t.) – obrót wtórny . . . . . . . . . . . 408 7.5. Skutki nieujawnienia w księdze wieczystej postanowień umowy o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste określających sposób korzystania z nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 411 7.6. Działanie rękojmi w wypadku ustanowienia ograniczonego prawa rzeczowego na nieistniejącym użytkowaniu wieczystym, nierucho- mości lub spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu . . . . . 415 RozdzIał 8. Rozszerzenie zakresu działania rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych . . . . . . . . . . . . . . . . 431 8.1. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 431 8.2. Działanie rękojmi w odniesieniu do niewymienionych w art. 5 u.k.w.h. rozporządzeń prawami jawnymi z księgi wieczystej . . . . . 434 8.2.1. Pojęcie rozporządzenia na gruncie art. 9 u.k.w.h. . . . . . . . 437 8.2.2. Zrzeczenie się prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 447 8.2.3. Wyrażenie zgody jako rozporządzenie prawem . . . . . . . . . 449 8.2.4. Zmiana treści praw rzeczowych ograniczonych . . . . . . . . . 454 8.2.5. Zmiana pierwszeństwa praw rzeczowych ograniczonych . . . 457 8.2.6. Działanie rękojmi w odniesieniu do rozporządzeń prawami osobistymi i roszczeniami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 460 8.3. Działanie rękojmi w przypadku spełnienia świadczenia na rzecz osoby uprawnionej według treści księgi wieczystej na podstawie wpisanego prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 466 8.4. Działanie rękojmi w odniesieniu do wierzytelności zabezpieczonej hipoteką . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 472 8.5. Regulacja art. 92 § 2 k.c. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 477 RozdzIał 9. Skutki działania oraz istota rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 481 9.1. Skutki działania rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych – uwagi ogólne 9.1.1. Pozytywne skutki działania rękojmi wiary publicznej ksiąg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 481 wieczystych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 483 9.1.2. Negatywne skutki działania rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 492 9.1.3. Skutki działania rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych 9.2. Istota instytucji rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych w zakresie zobowiązań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 502 . . . . . 504 9 Spis treści 9.3. Charakter i podstawa nabycia w przypadku działania rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 511 9.4. Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych a rękojmia z tytułu wady prawnej przedmiotu sprzedaży . . . . . . . . . . . . . . . . . . 523 RozdzIał 10. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.1. Ocena obecnie obowiązującej regulacji rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych – uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 527 527 10.2. Wyłączenie działania rękojmi w odniesieniu do rozporządzeń nieodpłatnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 533 10.3. Definicja złej wiary na podstawie ustawy o księgach wieczystych i hipotece . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 535 10.4. Regulacja art. 7 u.k.w.h. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 539 10.5. Regulacja art. 8 u.k.w.h. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 539 10.6. Regulacja art. 16 u.k.w.h. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 542 10.7. Nabycie i obciążenie prawa nieistniejącego – potrzeba regulacji . . 542 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 545 Wykaz skrótów Źródła prawa k.c. Konstytucja RP k.p.c. k.r.o. k.s.h. k.z. pr. bank. pr. geod. i kart pr. not. pr. rzecz. pr. spół. – – – – – – – – – – – przep. wprow. k.c. – p.u.n. u.g.n. u.k.w.h. u.w.l. – – – – ustawa z  23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z  2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) ustawa z  25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i  opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) ustawa z  15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.) rozporządzenie  Prezydenta Rzeczypospolitej z 27 października 1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz.U. Nr 82, poz. 598 ze zm. – uchylone) ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.) ustawa z  17 maja 1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 193, poz. 1287 ze zm.) ustawa z  14 lutego 1991 r. – Prawo o  notariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.) dekret z  11 października 1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz.U. Nr 57, poz. 319 ze zm. – uchylony) ustawa z 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.) ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94 ze zm.) ustawa z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm.) ustawa z  21 sierpnia 1997 r. o  gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.) ustawa z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.) ustawa z  24 czerwca 1994 r. o  własności lokali (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.) 11 Wykaz skrótów Źródła prawa obcego ustawa z 1818 r. – AS BGBl. GBG GBO GBV GUG k.c.a. k.c.n. k.c.s. sGBV ZPO – – – – – – – – – – – ustawa z z 26 kwietnia 1818 r. o ustaleniu własności dóbr nieru- chomych o  przywileiach i  hypotekach w  miejsce tytułu XVIII księgi III kodexu cywilnego (Dz.P.KP z 1818 r.) Amtliche Sammlung des Bundesrecht Bundesgesetzblatt austriacka ustawa z 11 czerwca 1955 r. o księgach gruntowych – Allgemeines Grundbuchsgesetz (BGBl. Nr 39/1955) niemieckie prawo o  księgach gruntowych z  28 marca 1897 r. – Grundbuchordnung (BGBl. I S. 2713 ze zm.) niemieckie rozporządzenie o  prowadzeniu ksiąg gruntowych z 8 sierpnia 1935 r., Verordnung zur Durchführung der Grundbuch­ ordnung (Grundbuchverfügung – GBV) (BGBl. I S. 114 ze zm.) austriacka ustawa o zmianie sposobu prowadzenia ksiąg grun- towych – Grundbuchsumstellungsgesetz (BGBl. Nr 550/1980 ze zm.) Patent z 1 czerwca 1811 r. – kodeks cywilny austriacki – Allge­ meines bürgerliches Gesetzbuch (JGS Nr. 946/1811) kodeks cywilny niemiecki z  18 sierpnia 1896 r. – Bürgerliches Gesetzbuch (BGBl. I S. 42, 2909; 2003 I S. 738 ze zm.) kodeks cywilny szwajcarski z  10 grudnia 1907 r. – Schweizeri­ s ches Zivilgesetzbuch (AS 24 233) szwajcarskie rozporządzenie z 22 lutego 1910 r. o prowadzeniu ksiąg gruntowych – Verordnung Betreffend das Grundbuch (AS 26 167) niemiecki kodeks postępowania cywilnego z 12 września 1950 r. – Zivilprozessordnung (BGBl. I  S. 3202; 2006 I  S. 431; 2007 I S. 1781 ze zm.) „Biuletyn Sądu Najwyższego” orzecznictwo i piśmiennictwo Biul.SN Dz.P.KP Dz.U. KPP MoP NP NPN OSA OSN OSNAPiUS – – Dziennik Praw Królestwa Polskiego – Dziennik Ustaw – – – – – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – „Kwartalnik Prawa Prywatnego” „Monitor Prawniczy” „Nowe Prawo” „Nowy Przegląd Notarialny” Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna (od 1995 r.) – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna, Pracy i  Ubez- pieczeń Społecznych (od 1963 r. do 1994 r.) – Orzecznictwo Sądów Polskich OSNC OSNCP OSP 12 Wykaz skrótów – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego (Zbiór Urzędowy) – – – – – – – „Państwo i Prawo” „Przegląd Notarialny” „Przegląd Prawa Handlowego” „Przegląd Prawa i Administracji” „Przegląd Sądowy” „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” „Transformacje Prawa Prywatnego” – – – – jednostka samorządu terytorialnego system informacji prawnej Wydawnictwa Beck system informacji prawnej Wydawnictwa Wolters Kluwer Serwis Prawniczy LexisNexis OSPiKA OTK OTK-ZU PiP PN PPH PPiA PS RPEiS TPP Inne j.s.t. Legalis Lex LexPolonica Wstęp Szeroko rozumiany obrót nieruchomościami odgrywa szczególnie istotną rolę w gospodarce wolnorynkowej. To, w jakim zakresie funkcja ta jest należycie wypełniana, zależy od pewności i bezpieczeństwa tego obrotu. W celu zagwarantowania bezpieczeństwa obrotu nieruchomo- ściami1 ustawodawca przewidział urządzenie i  prowadzenie dla nich ksiąg wieczystych, by umożliwić ustalenie ich stanu prawnego, i wiąże z  wpisami dokonanymi w  tych księgach określone skutki prawne, jak choćby domniemanie wpisania prawa zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym (art. 3 ust. 1 u.k.w.h.). Księgi wieczyste jednak nie są instytucją doskonałą, zapewniającą za- wsze pewne i pełne źródło informacji o stanie prawnym nieruchomo- ści. Jest to skutkiem przede wszystkim tego, że ustawodawca polski nie wprowadził zasady konstytutywnego wpisu, jako koniecznego do na- bycia własności nieruchomości i  innych praw rzeczowych. Taka sytu- acja więc prowadzi do konfliktu dwóch wartości – z jednej strony bez- pieczeństwa obrotu, z  drugiej zaś interesu osób, których prawa nie zostały w  księdze wieczystej ujawnione bądź zostały ujawnione nie- zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Księgi wieczyste są bowiem publicznymi rejestrami nieruchomości, a prowadzi się je w celu ustale- nia stanu prawnego nieruchomości (art. 1 ust. 1 u.k.w.h.). Tak więc informacja, jaką można z nich zaczerpnąć o stanie prawnym nierucho- mości, powinna być zgodna z tym, jaki jest rzeczywisty stan prawny tej nieruchomości. Stawia to przed ustawodawcą trudne zadanie, sprowa- dzające się do konieczności udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy Księgi wieczyste prowadzone są także dla spółdzielczego własnościowego prawa do 1 lokalu, co będzie omówione w rozdziale I. 15 Wstęp i  w  jaki sposób zapewnić ochronę nabywcom, którzy zawarli umowy z  osobami nieuprawnionymi, lecz ujawnionymi w  księdze wieczystej, przy równoczesnym uwzględnieniu praw i  interesów osób uprawnio- nych, których prawa nie zostały ujawnione w księdze wieczystej. Polski ustawodawca rozwiązał ten – przedstawiony w  największym uproszczeniu – problem o wielkiej doniosłości praktycznej, jak również teoretycznej, wprowadzając do polskiego porządku prawnego insty- tucję rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych2. Instytucja ta obec- nie jest uregulowana w  art. 5 i n. u.k.w.h. Zgodniez art. 5 u.k.w.h. w  razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujaw- nionym w  księdze wieczystej a  rzeczywistym stanem prawnym treść księgi rozstrzyga na korzyść tego, kto przez czynność prawną z osobą uprawnioną według treści księgi nabył własność lub inne prawo rze- czowe (rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych). Mimo funkcjonowania już od wielu lat w polskim systemie prawnym in- stytucji rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych nie doczekała się ona licznych opracowań, a w szczególności nie poświęcono jej dotych- czas żadnej monografii. Nie ma więc w polskiej literaturze cywilistycz- nej opracowania zawierającego wyczerpującą i kompleksową analizę tej konstrukcji prawnej, albowiem ani szersze opracowania komentarzowe, ani artykuły naukowe poświęcone poszczególnym aspektom rękojmi nie dają pełnego obrazu tej instytucji. Sytuacja taka dziwi, gdyż instytucja rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych należy do ważniejszych i równocześnie najbardziej skomplikowanych instytucji polskiego prawa cywilnego3. Nadto rękojmia ma nieprzecenione znaczenie praktyczne dla obrotu gospodarczego, a jednocześnie stwarza wiele teoretycznych pytań związanych zarówno z prawem rzeczowym, jak i z prawem zobo- wiązań, co czyni z niej wyjątkowo interesujący przedmiot badań. Oddana w ręce Czytelnika monografia jest poświęcona właśnie insty- tucji rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych. Mam nadzieję, że ca- W niniejszej pracy pojęciami „rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych”, „rękojmia 2 wiary publicznej” oraz „rękojmia” posługuję się zamiennie. H. Pietrzkowski, Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych w sprawach ustrojowych, 3 w: Ars et usus. Księga pamiątkowa ku czci Sędziego Stanisława Rudnickiego, Warszawa 2005, s. 197. 16 Wstęp łościowe spojrzenie na tę instytucję prawną pozwoli na zwrócenie uwagi na jej nieomawiane do tej pory aspekty. Celem niniejszej pracy jest podjęcie próby udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy rękojmia po- winna w  ogóle funkcjonować w  polskim systemie prawnym, a  jeżeli tak, to czy powinna mieć kształt taki jak obecnie, czy też wskazane by- łyby w tym zakresie zmiany. Na potrzeby całościowej analizy problemu zasadne jest przedstawienie w  pierwszej kolejności rysu historycznego rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, co pozwala na szersze spojrzenie na tę instytucję oraz wyważoną ocenę obowiązujących rozwiązań. Oprócz omówienia tła historycznego instytucji rękojmi na gruncie prawa polskiego, zo- stały przedstawione podstawowe informacje o instytucjach podobnych do rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych funkcjonujących w pra- wie austriackim, szwajcarskim oraz – przede wszystkim – w  prawie niemieckim. Twórcy obowiązującej w  Polsce regulacji rękojmi wzoro- wali się bowiem głównie na rozwiązaniach przyjętych w tym zakresie przez ustawodawcę niemieckiego, a tym samym analiza regulacji obo- wiązującej w  prawie niemieckim jest pomocna przy wykładni przepi- sów normujących instytucję rękojmi w prawie polskim. Rękojmia wiary publicznej jest instytucją skomplikowaną, stwarzającą wiele pytań zarówno natury teoretycznej, jak i praktycznej. Wątpliwo- ści budzi charakter prawny tej instytucji, skutki jej działania, charakter nabycia w przypadku jej działania. Jednakże, aby odpowiedzieć na te pytania, w pierwszej kolejności konieczne jest poznanie zasad funkcjo- nowania tej instytucji, zakresu i  przesłanek jej działania. Dopiero po analizie tych kwestii możliwe jest udzielenie pełnej odpowiedzi na przedstawione pytania. To też zadecydowało o  układzie niniejszej pracy i właśnie z tego względu to ostatnie rozdziały – 9 i 10 – zostały poświęcone tematyce istoty rękojmi, skutkom jej działania oraz ocenie obowiązującej regulacji prawnej. Zakresem pracy nie została objęta instytucja subintabulatu, a  więc hipoteki na wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, ze względu na szczególny charakter tej konstrukcji prawnej, jej przedmiotu oraz wielowątkowość problematyki związanej z  funkcjonowaniem rękojmi 17 Wstęp w odniesieniu do tego ograniczonego prawa rzeczowego. W pracy nie przedstawiono także szczegółowo skutków działania rękojmi wiary pub licznej ksiąg wieczystych w  sferze zobowiązań, gdyż są one inne w przypadkach działania rękojmi na podstawie art. 5 u.k.w.h., z mocy odesłania z art. 9 u.k.w.h., art. 92 k.c. oraz art. 38 k.r.o. Każdo razowo wymagałoby to obszernej analizy prawa zobowiązań, co w  znacznej mierze wykraczałoby poza ramy niniejszej pracy. Analiza instytucji rękojmi zmusza do rozważenia wielu różnych proble- mów prawnych zarówno z zakresu prawa cywilnego – rzeczowego i ob- ligacyjnego – jak też prawa proceduralnego. Z oczywistych względów brak miejsca na ich szczegółowe rozważenie w niniejszej pracy, dlatego uwagi ich dotyczące zostały ograniczone do kwestii najistotniejszych ze względu na instytucję rękojmi. W  niniejszym opracowaniu został uwzględniony dorobek doktryny oraz judykatury w zakresie ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Pomocne także było sięganie do tego dorobku wypracowanego jeszcze na gruncie dekretu z 11 października 1946 r. – Prawo rzeczowe4, ze względu na podobieństwo regulacji instytucji rękojmi wiary publicznej w obu tych aktach prawnych. Praca stanowi nieco zmienioną rozprawę doktorską, którą w listopadzie 2010 r. obroniłam na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Ja- giellońskiego w Krakowie. W tym miejscu pragnę serdecznie podzięko- wać mojemu promotorowi Panu Profesorowi drowi hab. Jerzemu Pisu- lińskiemu za wszelką pomoc i  opiekę naukową w  czasie pracy nad rozprawą. Wyrazy podziękowania składam również recenzentom rozprawy – Panu Profesorowi drowi hab. Edwardowi Gniewkowi oraz Panu Profesorowi drowi hab. Zygmuntowi Truszkiewiczowi za przygotowanie wnikliwych recenzji podczas przewodu doktorskiego. Nadto wyrazy wdzięczności składam na ręce Pana Profesora dra hab. Andrzeja Kubasa za życzliwe zainteresowanie rozprawą i  umożliwienie pogodzenia pracy nad nią z obowiązkami zawodowymi. 4 Dz.U. Nr 57, poz. 319 ze zm. 18 Rozdział 1 Geneza instytucji rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, funkcje ksiąg wieczystych, zasady związane z ich prowadzeniem oraz uwagi prawnoporównawcze 1.1. Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych na gruncie prawa o ustaleniu własności dóbr nieru- chomych, o przywileiach i hypotekach w mieysce tytułu XVIII księgi III kodexu cywilnego z 26 kwietnia 1818 r. Pojęcie „rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych” wywodzi się z  prawa z  26  kwietnia 1818  r. o  ustaleniu własności dóbr nierucho- mych, o przywileiach i hypotekach w mieysce tytułu XVIII księgi III ko- dexu cywilnego1. Artykuł 21 tego prawa stanowił: „Nie może odnosić korzyści z  aktu zatwierdzonego zawieraiący tenże akt w  złéy wierze. Samo uznanie zwierzchności hypotecznéy iż akt żadnym nie podlega zarzutom inaczéy zatwierdzeniem zwane, będąc tylko rękoymią wiary publicznéy względem trzecich osób, nie nadaie aktowi większéy mocy w stosunkach między samemi stronami, które go zawierały”2. 1 Dz.P.KP z 1818 r., t. 5, s. 295–387 ze zm. O zmianach prawa hipotecznego ustawą z 13 czerwca 1825 r. – Prawo o przywilejach 2 i  hipotekach; por. W. Dutkiewicz, Prawo hipoteczne w  Królestwie Polskim, Warszawa 1850, s. 32 i n. O rękojmi stanowił także art. 20 (por. ibidem, s. 116 i n.). 19 Rozdział 1. Geneza instytucji rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, funkcje ksiąg… Podkreślenia jednak wymaga, że prawo polskie regulację przewidującą ochronę osób działających w  zaufaniu do ksiąg sądowych3 znało już wcześniej. Mianowicie Konstytucja sejmowa „O  ważności zapisów” z  1588  r. wprowadziła zasadę dobrej wiary4. Konstytucja ta uwzględ- niała dotychczasowy rozwój polskiego prawa hipotecznego i  wprowa- dzała zasadę jawności wpisów do księgi inskrypcji, zasadę szczegóło- wości (wymóg oznaczenia wierzytelności, jak i nieruchomości obciążonej hipoteką), a  wreszcie zasadę jawności materialnej, zwaną też zasadą dobrej wiary. Zgodnie z tą ostatnią zasadą ważne były tylko te obciąże- nia nieruchomości, które zostały ujawnione w księdze inskrypcji. Przyj- mowano więc założenie, że wpisy i rzeczywisty stan prawny są zgodne ze sobą, a strona działająca w dobrej wierze w zaufaniu do treści wpi- sów nie może ponieść uszczerbku majątkowego. Władze sądowe w celu ochrony interesów wierzycieli miały obowiązek zapewnić zgodność wpisów ze stanem rzeczywistym5. Wracając do ustawy z 1818 r. należy wskazać, że w Polsce Centralnej formalnie obowiązywała zasada wpisu, nie była ona jednak przestrze- gana6. Artykuł 11 ustawy z  1818  r. stanowił: „Wszelkie tytuły, które ciągnione do ksiąg hipotecznych stanowią prawo rzeczowe, dopóki nie Ksiąg inskrypcji; por. S. Płaza, Historia prawa w Polsce na tle porównawczym. Część 1, 3 Kraków 1997, s. 144. M. Deneka, Księgi wieczyste. Zasady materialnoprawne, Warszawa 2010, s. 18; A. Me- 4 nes, Wiadomości wstępne dotyczące ksiąg wieczystych, „Rejent” 1994, nr 4, s. 57; T. Sta- wecki, Rejestry publiczne. Funkcje instytucji, Warszawa 2005, s. 174. 5 S. Płaza, Historia prawa w Polsce na tle porównawczym. Część 1, s. 290. J.St. Piątowski, Aktualne zagadnienia rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, PiP 6 1969, nr II, s. 64. Co do znaczenia zasady wpisu – por. J. Wasilkowski, Zagadnienia kody­ fikacyjne z  zakresu prawa rzeczowego. Nabycie i  utrata praw na nieruchomościach, PN  1936, nr  11–12, s.  239. Zgodnie z  art.  11 ustawy z  1818  r. „wszelkie tytuły, które wciągnione do ksiąg hypotecznych stanowią prawo rzeczowe (ius reale), dopóki nie zo- stały wciągnionemi, są tylko prawami osobistemi (ius personale)”. Wykładni tego przepi- su dokonał Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 19 października 1922 r., OSP, nr II, poz. 252 oraz z 1 lutego 1923 r., OSP, nr III, poz. 261. Według Sądu Najwyższego art. 11 powinien być rozumiany w ten sposób, że tytuł nabycia przed wciągnięciem do ksiąg hipotecznych nie daje podstawy do skargi windykacyjnej przeciwko osobie trzeciej, która, polegając na wykazie hipotecznym, w dobrej wierze nabyła prawa rzeczowe. Brak wpisu prawa włas- ności do księgi więc nie może stanowić przeszkody do rozporządzenia prawem własności nieruchomości. 20 1.1. Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych na gruncie prawa o ustaleniu… zostały wciągnionymi, są tylko prawami osobistymi”. Przepis ten więc przewidywał, że do zmian w  prawach rzeczowych konieczny jest – oprócz ważnego tytułu – także wpis do księgi hipotecznej. Natomiast sam wpis nie sanował wadliwości umowy, na podstawie której miał na- stąpić7. Z  art.  20 tej ustawy wynikało, że zatwierdzona i  wpisana („ciąg niona”) do wykazu hipotecznego czynność przybiera znamię wiary publicznej względem każdego trzeciego, zawierającego umowę z właś cicielem nieruchomości8. Artykuł 21 tej ustawy stanowił, że nie może odnieść korzyści z  aktu zatwierdzonego przez zwierzchność hi- poteczną osoba zawierająca go w  złej wierze, tak więc zatwierdzenie wyłączało skargę przeciwko nabywcom w dobrej wierze, natomiast nie czyniło tego w stosunkach między stronami umowy mimo prawomoc- ności decyzji hipotecznej9. Natomiast art.  30 i  31 powołanej ustawy chroniły właściciela po zatwierdzeniu aktu przed poszukiwaniami ze strony osób, które nie postarały się o ujawnienie swojego prawa włas- ności10. S. Breyer określił tę regulację jako „względnie łagodną formę rękoj- mi”11. W  praktyce rękojmia ta rzadko znajdowała zastosowanie, gdyż ze względu na fakt, że notariusz hipoteczny bezpośrednio pisał umowę F. Zoll, Na marginesie projektu prawa rzeczowego. Zasada wpisu a posiadanie prawne, Ibidem, s. 133. W. Dutkiewicz, op. cit., s. 116, co do wyjątków – por. s. 118 i n., co do uzasadnienia tej 7 KPP 1938, nr 1, s. 22. 8 regulacji – s. 124 i n. 9 10 Artykuł 30 stanowił: „Po uznaniu zwierzchności hypotecznéy, iż tytuł nabywcy żadne- mu niepodlega zarzutowi, po zapisaniu treści tytułu do wykazu hypotecznego, tenże na- bywca uważanym iest w  czynnościach z  trzecim o  dobra nieruchome zawieranych, za istotnego właściciela”. Przyjmowano, że art.  30 był rozwinięciem regulacji zawartej w  art.  5 ustawy z  1818 r.; W. Dutkiewicz, ibidem, s.  162. Stosownie do art.  5 „Prawo rozporządzenia własnością dóbr nieruchomych zyskuie się przez wciągnienie tytułu na- bycia do ksiąg hypotecznych”. Zgodnie zaś z art. 31: „Zawieraiący czynność z takowym właścicielem, zasłonionym iest od wszelkich poszukiwań tego, lub maiącego od niego zlewek, który sądząc mieć lepsze prawo do własności, nie postarał się o wpisanie swego prawa własności do ksiąg hypotecznych”. Wreszcie zgodnie z art. 33: „Gdyby iednak za- wieraiący czynność o  dobra z  właścicielem uznanym, wiedział iż ten nie iest prawdzi- wym właścicielem, nie może nabywać żadnego prawa z szkodą prawdziwego właścicie- la”. Sporne było, czy rękojmia chroniła również nabywców pod tytułem darmym. 11 S. Breyer, Problem ksiąg wieczystych, NP 1964, nr 1, s. 242. 21 Rozdział 1. Geneza instytucji rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, funkcje ksiąg… w księdze hipotecznej i zabezpieczał jej skutki przez wpis zastrzeżenia, kolizje między dwoma nabywcami tej samej nieruchomości były w du- żej mierze wyeliminowane12. Wreszcie podkreślenia wymaga, że księgi hipoteczne początkowo zało- żono tylko dla większej własności ziemskiej i  miejskiej (miast woje- wódzkich), a dopiero w dalszej kolejności (1825 r.) objęto nimi także mniejszą własność ziemską i  nieruchomości mniejszych miast13. Do- piero bowiem ustawa o przywilejach i hipotekach z 1825 r. rozszerzyła przepisy ustawy z 1818 r. także na nieruchomości, do których ustawa ta się nie odnosiła, jednakże księgi były zakładane jedynie wtedy, gdy strona zainteresowana tego zażądała14. 1.2. Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych na gruncie dekretu – Prawo rzeczowe Kolejną regulację rękojmi wiary publicznej zawarto w art. 20 dekretu z 11 października 1946 r. – Prawo rzeczowe15, która obowiązywała do 31 grudnia 1982 r., w dniu 1 stycznia 1983 r. bowiem weszła w życie ustawa o księgach wieczystych i hipotece z 6 lipca 1982 r.16. Jak wska- zano w literaturze, żadne przepisy dzielnicowe nie znały instytucji rę- kojmi w ujęciu art. 20 pr. rzecz.17. Komisja Kodyfikacyjna rozpoczęła prace nad projektem polskiego prawa rzeczowego w  1929  r. Początkowo były one ograniczone do przygotowania projektu prawa ksiąg ziemskich18, jednakże w  1933  r. 12 Ibidem, s. 242. 13 S. Płaza, Historia prawa w Polsce na tle porównawczym. Część 2, Kraków 1998, s. 72. 14 F. Zoll, Na marginesie…, s. 30. 15 Dz.U. Nr 57, poz. 319 ze zm. 16 Tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm. 17 S. Breyer, Problem ksiąg wieczystych, s. 242. 18 Szczegółowo wszystkie istotne zagadnienia dotyczące prac nad projektem przedstawił F. Zoll: Referat przygotowawczy do prac nad skodyfikowaniem jednolitego prawa ksiąg ziemskich (ksiąg hipotecznych, gruntowych, wieczystych), obejmujący główne zarysy projek­ tu ustawy z objaśnieniami, Komisja Kodyfikacyjna Rzeczypospolitej Polskiej, Podsekcja II Prawa Cywilnego, Warszawa 1930, t. 1, nr 1, oraz Drugi referat przygotowawczy do prac nad skodyfikowaniem jednolitego prawa ksiąg ziemskich (ksiąg hipotecznych, gruntowych, wieczystych), obejmujący zestawienie tez, które mają być podstawą projektu ustawy, 22 1.2. Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych na gruncie dekretu – Prawo rzeczowe postanowiono rozpocząć prace nad projektem prawa rzeczowego w ca- łości19. Projekt po pierwszym czytaniu został ogłoszony drukiem 14  lipca 1937 r.20 Prace te zakończono drugim czytaniem projektu 7 lipca 1939 r., a następnie były prowadzone w warunkach konspira- cyjnych i ich rezultatem było ustalenie w 1941 r. ostatecznej redakcji tekstu, który został opublikowany dopiero w 1993 r.21. J. Wasilkowski stwierdził: „Projekt prawa rzeczowego, będący przed- miotem prac Komisji Kodyfikacyjnej, opiera organizację własności nie- ruchomości na księgach wieczystych”22. Projekt wprowadzał zasadę konstytutywnego wpisu – artykuł 38 projektu stanowił, że do przenie- sienia własności dziedziny (nieruchomość – przyp. red.) potrzebna jest umowa obejmująca podstawę prawną oświadczenia oraz wpis w księ- dze wieczystej. Pojawiły się jednak głosy, że konsekwentne wprowa- dzenie tej zasady może doprowadzić do negatywnych skutków, gdyż obrotu pozaksięgowego nie można wyeliminować, co z kolei może pro- wadzić do pokrzywdzenia nabywców pozaksięgowych23. Projektu prawa rzeczowego przygotowanego przez Komisję Kodyfika- cyjną nie zdołano ogłosić, nie udało się też opracować jego uzasadnie- Komis ja Kodyfikacyjna Rzeczypospolitej Polskiej, Podsekcja II Prawa Cywilnego, Warsza- wa 1931, t. 1, nr 2. 19 S. Grzybowski, Projekt prawa rzeczowego przygotowany przez Komisję Kodyfikacyjną w 1939 r., KPP 1993, nr 4, s. 515. 20 Projekt prawa rzeczowego uchwalony w  pierwszym czytaniu przez Podkomisję Prawa Rzeczowego Komisji Kodyfikacyjnej, Komisja Kodyfikacyjna, Podkomisja Prawa Rzeczowe- go, Warszawa 1937, nr 1. 21 KPP 1993, nr 4 z wprowadzeniem opracowanym przez prof. S. Grzybowskiego. 22 J. Wasilkowski, Zagadnienia kodyfikacyjne z zakresu prawa rzeczowego. Nabycie i utrata praw na nieruchomościach, PN 1936, nr 11–12, s. 237. 23 F. Zoll, Na marginesie…, s. 31–33. Zdaniem autora najlepsze byłoby następujące roz- wiązanie: „Zmiany w  prawach rzeczowych mogą być dokonywane z  pełnym skutkiem jedynie przez wpis do ksiąg wieczystych. […] Umowy o takie zmiany są tylko tytułami, rodzą tylko prawa osobiste. Jednak to nie wyklucza, że posiadanie praw nie nabyte (iusta possessio), tzn. posiadanie nabyte niewadliwie, za zgodą poprzednika w  posiadaniu i w dobrej wierze, tzw. possessorium ordinarium, powinno doznawać ochrony podobnej, jak ochrona własności i innych praw rzeczowych in petitorio […], jednakże z tym ograni- czeniem, że jest ono bez znaczenia wobec osób, które w dobrej wierze prawa rzeczowe (włas ność, służebność czy zastaw) od osoby w księdze zapisanej przez czynność prawną nabywają”. 23 Rozdział 1. Geneza instytucji rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, funkcje ksiąg… nia. Nie nastąpiło to także po zakończeniu drugiej wojny światowej, gdyż nie wznowiono wtedy działalności Komisji Kodyfikacyjnej. S. Grzybowski podkreślił: „Zdawano sobie jednak dobrze sprawę z teo- retycznej wartości i praktycznego znaczenia dorobku Komisji Kodyfika- cyjnej i nie zrezygnowano z wykorzystania go, oczywiście przewidując pewne odstępstwa od przyjętych przez Komisję niektórych rozwiązań, dostosowując nowe ich ujęcie do aktualnie istniejących warunków […]”24. Z  początkiem 1946  r. rozpoczęto w  Departamencie Ustawo- dawczym prace nad projektem prawa rzeczowego, a  kierunek nadały im „Tezy społeczno-polityczne projektu prawa rzeczowego” (sygnatura UR 2/46)25. Nowe prawo rzeczowe zostało wprowadzone dekretem z 11 paździer- nika 1946 r. – Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księ- gach wieczystych26, który wszedł w życie 1 stycznia 1947 r. Było ono dalekie od koncepcji budowy państwa socjalistycznego, co stanowiło zasługę praktyków oraz teoretyków wchodzących w  skład istniejącej przy Departamencie Ustawodawczym Komisji Prawniczej27. Z  mocy art. III § 1 przepisów wprowadzających prawo rzeczowe i prawo o księ- gach wieczystych uchylono ustawę z  1818  r., instrukcję hipoteczną z 1819 r., postanowienie Księcia Namiestnika o apelacjach od decyzji wydziałów hipotecznych, prawo o przywilejach i hipotekach z 1825 r. oraz instrukcję hipoteczną wraz z przepisami związkowymi. Na miejsce wymienionych aktów weszły 1 stycznia 1947 r.: dekret z 11 paździer- nika 1946 r. – Prawo rzeczowe, dekret z dnia 11 października 1946 r. – Prawo o księgach wieczystych28, rozporządzenie Ministra Sprawiedli- wości z 26 listopada 1946 r. o urządzeniu i prowadzeniu ksiąg wieczy- stych, rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 29 listopada 1946 r. o  prowadzeniu dotychczasowych ksiąg hipotecznych (gruntowych, wieczystych) po dniu 31  grudnia 1946  r. i  rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z  29  listopada 1946  r. o  urządzeniu i  prowadzeniu 24 S. Grzybowski, op. cit., s. 516–517. 25 Ibidem, s. 518. 26 Dz.U. Nr 57, poz. 321 ze zm. 27 S. Grzybowski, op. cit., s. 518. 28 Dz.U. Nr 57, poz. 320 ze zm. 24 1.2. Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych na gruncie dekretu – Prawo rzeczowe zbioru dokumentów oraz o postępowaniu w przedmiocie składania do- kumentów29. Nabycie praw istniejących w  chwili wejścia w  życie de- kretu – Prawo rzeczowe podlegało od tej chwili – zgodnie z art. XXIX przepisów wprowadzających prawo rzeczowe i prawo o księgach wie- czystych – przepisom nowego prawa, w  tym art.  20. W  przypadkach, w których nabycie doszło do skutku przed 1 stycznia 1947 r., zastoso- wanie znajdowały przepisy o  rękojmi wiary publicznej przewidziane w ustawodawstwach dzielnicowych30. Dekret – Prawo rzeczowe nawiązał w pewnym stopniu do postanowień prawa sejmowego z 1818 r. o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, o przywilejach i hipotekach, a także do § 892–893 k.c.n. i – jak to już zaznaczono – wzorowanym na nich projekcie prawa rzeczowego przy- gotowanym przez Komisję Kodyfikacyjną. W  obu tych aktach norma- tywnych jednak obowiązywała zasada, że zarówno przeniesienie włas- ności nieruchomości, jak i  jej obciążenie ograniczonym prawem rzeczowym wymaga, co do zasady, konstytutywnego wpisu w księdze wieczystej. Natomiast dekret – Prawo rzeczowe nie przewidywał jako zasady takiego wpisu, a zmiany stanu prawnego nieruchomości zacho- dziły z reguły pozaksięgowo31. Tylko w odniesieniu do pewnej katego- rii praw rzeczowych ograniczonych została utrzymana zasada konstytutywnego wpisu. Wymagało go ustanowienie hipoteki (art. 113 §  1 oraz art.  192), ciężaru realnego (art.  280), prawa powrotu (art. 101), służebności na własnej nieruchomości (art. 187 § 1), prze- niesienie własności czasowej (art. 107), a także przeniesienie, zmiana treści i zmiana pierwszeństwa praw rzeczowych ograniczonych wpisa- nych do księgi wieczystej (art. 114, 115, 120, 123)32. W tym zakresie więc projekt prawa rzeczowego Komisji Kodyfikacyjnej w  ostatniej 29 Dz.U. Nr 66, poz. 366 ze zm., Dz.U. Nr 66, poz. 367 ze zm., Dz.U. Nr 66, poz. 368 ze zm. 30 Organizację ksiąg wieczystych, postępowanie wieczystoksięgowe oraz akty prawne regulujące tę tematykę wyczerpująco opisali R. Moszyński, L. Policha, A. Izdebska, Księgi wieczyste, Warszawa 1960. Szczegółowe analizowanie tych regulacji nie wydaje się już celowe ze względu na ich tylko historyczne znaczenie. 31 Artykuł 43 pr.  rzecz. stanowił, że przeniesienie własności następuje z  mocy samej umowy między właścicielem i nabywcą. 32 Por. J. Wasilkowski, Znaczenie wpisu do księgi wieczystej według prawa rzeczowego, PiP 1947, nr 4, s. 18–21. 25 Rozdział 1. Geneza instytucji rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, funkcje ksiąg… wersji nie został przejęty do dekretu – Prawo rzeczowe (por. omówiony już art.  38 projektu), równocześnie jednak zachowano projektowany w okresie międzywojennym system ksiąg wieczystych, który był opra- cowany pod kątem konstytutywnych wpisów do ksiąg wieczystych33. Artykuł 14 pr. rzecz. wprowadzał zasadę powszechności ksiąg wieczy- stych, stanowiąc, że w celu ustalenia praw rzeczowych na nieruchomo- ściach prowadzi się dla wszystkich nieruchomości księgi wieczyste. Ograniczenie tej zasady dotyczyło nieruchomości stanowiących włas- ność Skarbu Państwa, dla których księgi wieczyste mogły być zakła- dane jedynie na wniosek właścicieli34. Zasada ta jednak nie została w pełni zrealizowana, a art. XVII Przepisów wprowadzających Kodeks cywilny35 zmienił brzmienie powołanego przepisu prawa rzeczowego na następujące: „W  celu ustalenia praw rzeczowych na nieruchomoś- ciach prowadzi się księgi wieczyste”. Zrezygnowano tym samym z za- sady powszechności ksiąg wieczystych. Instytucję rękojmi regulował art. 20 pr. rzecz., zgodnie z którym w ra- zie niezgodności między treścią księgi wieczystej a  rzeczywistym sta- nem prawnym treść księgi rozstrzyga na korzyść tego, kto przez czyn- ność prawną nabywa własność lub inne prawo rzeczowe, chyba że chodzi o rozporządzenie bezpłatne albo że nabywca działał w złej wie- rze (rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych). Natomiast art.  21 pr.  rzecz. stanowił: „Przepis artykułu poprzedzającego stosuje się od- powiednio w  przypadku innych rozporządzeń prawami jawnymi z księgi wieczystej, jak również w przypadku, gdy na zasadzie wpisa- nego prawa zostaje spełnione świadczenie na rzecz osoby uprawnionej według treści księgi”. Artykuł 22 § 1 pr. rzecz. zaś definiował pojęcie złej wiary; zgodnie z nim: „W złej wierze w rozumieniu przepisów ni- niejszych jest ten, kto wie, że treść księgi wieczystej jest niezgodna z rzeczywistym stanem prawnym”. 33 A. Stelmachowski, W kwestii przyszłości ksiąg wieczystych, NP 1964, nr I, s. 252. 34 K. Grabowski, Nowa ustawa o księgach wieczystych i hipotece, „Palestra” 1983, nr 3–4, s. 33. 35 Dz.U. z 1964 r. Nr 16, poz. 94 ze zm. 26 1.2. Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych na gruncie dekretu – Prawo rzeczowe Przepisy te odpowiadały art.  384–38636 projektu prawa rzeczowego przygotowanego przez Komisję Kodyfikacyjną, drobne zmiany redak- cyjne bowiem były pozbawione znaczenia. Wpis do księgi wieczystej nie tworzył prawa, nie sanował wadliwej czynności prawnej mającej stanowić podstawę wpisu, stwarzał jedynie – zgodnie z art. 18 pr. rzecz. – domniemanie, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgod- nie z  rzeczywistym stanem prawnym i  że prawo wykreślone z  księgi wieczystej nie istnieje. W okresie międzywojennym w toku prac nad przygotowaniem projektu prawa rzeczowego dla całego państwa pojawił się pogląd, że rękojmia wiary publicznej powinna być wyłączona w sytuacji, gdy nabywca wie o  niezgodności treści księgi wieczystej z  rzeczywistym stanem praw- nym, a także wtedy, gdy brak wiedzy jest wynikiem rażącego niedbal- stwa37. Taka koncepcja została przyjęta w art. 397 § 1 projektu Prawa rzeczowego z 1937 r. przez Podkomisję Prawa Rzeczowego Komisji Ko- dyfikacyjnej. Dekret – Prawo rzeczowe, który był w znacznym stopniu oparty na tym projekcie, nie powtórzył jednak w  pełni art.  397 pro- jektu i nie przyjął takiej koncepcji ujęcia złej wiary, gdzie zła wiara ist- nieje także w przypadku, gdy nabywca mógł się z łatwością dowiedzieć o  niezgodności stanu prawnego ujawnionego w  księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym38. Ograniczenie złej wiary tylko do sytuacji, gdy nabywca wie, że treść księgi jest niezgodna z rzeczywistym stanem prawnym, z jednej strony było oceniane jako prawidłowe, gdyż bardziej surowe kryterium mog- łoby mieć negatywny wpływ na funkcję ksiąg wieczystych39, a  z  dru- giej zaś krytykowane. Postulowano, by sądy rozszerzały pojęcia złej wiary także na tych nabywców, „którzy w danych okolicznościach mu- sieli wiedzieć o istnieniu niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczy- 36 W  wersji wcześniejszej art.  395 projektu miał następujące brzmienie: „Niezgodność księgi wieczystej ze stanem prawnym nie może szkodzić temu, kto przez czynność prawną nabywa prawo rzeczowe albo prawo z ciężaru realnego, chyba że działał w złej wierze”. 37 J. Wasilkowski, Zagadnienia kodyfikacyjne…, s. 324. 38 S. Wójcik, Z  zagadnień rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, PiP 1962, nr  10, s. 696. 39 J. Wasilkowski, Znaczenie wpisu…, s. 82. 27 Rozdział 1. Geneza instytucji rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, funkcje ksiąg… wistym stanem prawnym, chociaż im tej wiedzy wprost udowodnić nie można”40. Postulat ten jednak nie był początkowo realizowany. Zmiana kierunku orzecznictwa nastąpiła dopiero w  1960  r., kiedy to w  orze- czeniu z  30  grudnia 1960 r.41 Sąd Najwyższy stwierdził, że nabywca nie może powoływać się na rękojmię, „[…] jeżeli w czasie nabywania prawa mógł dowiedzieć się z samej księgi, że prawo jego poprzednika, chociaż wpisane do księgi wieczystej, jest sporne lub wątpliwe. Będzie to miało miejsce […] także wtedy, gdy sama treść księgi wieczystej wskazuje, że prawo w niej wpisane już nie istnieje”. Orzeczenie to wy- wołało dyskusję, część przedstawicieli doktryny uznała rozstrzygnięcie za słuszne42, część poddała je krytyce43. Kolejną problematyczną kwestią było to, czy i  w  jakim zakresie na- bywca nieruchomości mógł powołać się na rękojmię w odniesieniu do obciążających tę nieruchomość ograniczonych praw rzeczowych, które nie były ujawnione w księdze wieczystej, co prowadziłoby do nabycia nieruchomości w stanie wolnym od tych obciążeń. W doktrynie zaryso- wały się dwa stanowiska: zgodnie z pierwszym w analizowanym przy- padku nabywca mógł się powołać na rękojmię, co skutkowało wygaś- nięciem praw rzeczowych z chwilą przejścia własności nieruchomości na nabywcę44, natomiast zgodnie z  drugim rękojmia nie obejmowała nieujawnionych w księdze wieczystej praw rzeczowych ograniczonych, a tym samym utrzymywały się one na nieruchomości, choćby nabywca o nich nie wiedział45. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 29 grudnia 1967 r. po raz pierwszy wypowiedział się w  tej kwestii i  uznał, że nabywca może się powołać na rękojmię w  omawianej sytuacji46. Pogląd Sądu Najwyższego poddał krytyce J.St. Piątowski, proponując równocześnie 40 F. Zoll, Prawo cywilne w zarysie, t. 2. Prawo rzeczowe, Kraków 1947, s. 84. 41 4 CR 914/60, PiP 1962, nr 2, s. 340–342. 42 S. Breyer, Glosa do orzeczenia z  30  grudnia 1960  r., 4 CR 940/60, PiP 1962, nr  2, s. 345–346. 43 S. Wójcik, Z zagadnień rękojmi…, s. 698. 44 W. Prądzyński, Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych, PN 1948, nr 9–10, s. 213; S. Breyer, Ostrzeżenie z art. 24 pr. rz. o niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, PN 1950, nr 5–6, s. 390. 45 J. Witecki, Odpowiedź na pytanie prawne, PiP 1948, nr 11, s. 127; A. Szpunar, Uwagi o rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, PiP 1963, nr 8–9, s. 277. 46 III CR 59/67, OSN 1968, nr 7, poz. 128. 28 1.2. Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych na gruncie dekretu – Prawo rzeczowe nadanie takiego kształtu nowej ustawie o księgach wieczystych, który usunąłby omówione wątpliwości47. Szczególna regulacja zawarta była w art. 47 pr. rzecz., zgodnie z któ- rym, jeżeli w chwili zawarcia umowy o przeniesienie własności nieru- chomość była własnością osoby trzeciej z mocy przepisów o zasiedze- niu, nabywca mógł powołać się przeciwko tej osobie na rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych tylko wtedy, gdy przed upływem roku od daty umowy zażądał oddania mu nieruchomości w posiadanie. Przepis ten ograniczał więc działanie rękojmi w celu ochrony posiadacza nie- ruchomości, który uzyskał jej własność przez zasiedzenie48. Zdaniem Sądu Najwyższego termin roczny określony w tym przepisie nie był ani terminem przedawnienia, ani zawitym, a bieg tego terminu mógł zostać przerwany przez zwykły „krok pilności”, a  zatem nieko- niecznie przez wniesienie stosownego pozwu49. Uchylenie tego prze- pisu 1 stycznia 1965 r.50 spowodowało zrównanie sytuacji właściciela nieruchomości, który nabył jej własność przez zasiedzenie, z sytuacją właściciela, który tytuł do nieruchomości uzyskał na innej podstawie prawnej, ale nie ujawnił swego prawa w księdze wieczystej, co niewątp- liwie było rozwiązaniem trafnym. W kwestii organizacji ksiąg wieczystych należy wskazać na różnice mię- dzy ustawą z  1818  r. a  Prawem o  księgach wieczystych z  1946  r. Otóż zgodnie z art. 14 ustawy z 1818 r. księgi hipoteczne składały się z  trzech części: z  księgi umów wieczystych, zbioru dokumentów oraz z  wykazu hipotecznego. Natomiast według Prawa o  księgach wieczy- stych wykaz hipoteczny został zastąpiony przez księgę wieczystą, która składała się z czterech działów o treści odpowiadającej działom wykazów 47 J.St. Piątowski, Aktualne zagadnienia…, s. 67–68. 48 Por. art. 51 § 1 pr. rzecz., zgodnie z którym, kto bez ważnej podstawy został wpisany do księgi wieczystej jako właściciel, nabywa własność, jeżeli jest od lat dziesięciu wpisa- ny i ma od lat dziesięciu nieruchomość w posiadaniu, chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze. Po upływie lat dwudziestu nie można wpisanemu posiadaczowi zarzucać złej wiary (§ 2). 49 Wyrok Sądu Najwyższego z  16  kwietnia 1964  r., II CR 336/63, OSP 1965, nr  4, poz. 89 z glosą S. Breyera. 50 Nastąpiło to ustawą z 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny, Dz.U. Nr 16, poz. 94 ze zm., art. III pkt 3. 29 Rozdział 1. Geneza instytucji rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, funkcje ksiąg… hipotecznych dotychczasowych ksiąg (art.  6–10). Przy księdze wieczy- stej prowadzony był zbiór dokumentów, w którym składane były wszel- kie dokumenty i pisma dotyczące wpisów w księdze (art. 12), na miej- sce zaś księgi umów wieczystych zostały wprowadzone akta księgi wieczystej51. Kodeks cywilny, który wszedł w życie 1 stycznia 1965 r., nie zawierał regulacji dotyczącej ksiąg wieczystych ani rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych52. W  uzasadnieniu projektu Kodeksu cywilnego z 1962 r. stwierdzono jedynie, że formalna struktura ksiąg wieczystych nie powinna ulec zmianie, ponieważ pociągnęłoby to za sobą duże trudności i  koszty. Równocześnie zapowiedziano scalenie w  jednej ustawie przepisów materialnych i  formalnych dotyczących ksiąg wie- czystych, a także przepisów o hipotece. Rezygnacja z uregulowania in- stytucji ksiąg wieczystych i  hipoteki w  Kodeksie cywilnym spowodo- wała potrzebę dostosowania obowiązujących przepisów do stanu prawnego powstałego na skutek wejścia w  życie Kodeksu cywilnego. Dlatego ustawą z  23  kwietnia 1964  r. – Przepisy wprowadzające Ko- deks cywilny uchylono dekret z 11 października 1946 r. – Prawo rze- czowe – z wyjątkiem art. 14–27, 190–249, 290–293, 295 oraz art. 114, 115, 118–120, 122–126, 300 § 2 w zakresie ksiąg wieczystych i hipo- teki. Wprowadzono także zmiany w przepisach dekretu, przykładowo nowe brzmienie nadano art. 14 (przytoczone wcześniej). Rozwiązanie takie było krytykowane ze względu na obowiązywanie dwóch różnych reżimów prawnych53. Podsumowując, należy stwierdzić, że stan prawny w  zakresie ksiąg wieczystych do dnia wejścia w  życie ustawy o  księgach wieczystych 51 L. Domański, Nowy ustrój hipoteczny w  ujęciu porównawczym – dla obszaru Kodeksu Napoleona, II. Przepisy formalne o zakładaniu i prowadzeniu ksiąg wieczystych, PN 1947, nr 1, s. 455–456. 52 T. Smyczyński wskazuje, że przy kodyfikacji prawa cywilnego w  1964  r. pominięto unormowanie ksiąg wieczystych z nadzieją na to, że instytucja ta stanie się bezprzedmio- towa w państwie socjalistycznym, w którym nie ma miejsca na własność prywatną, idem, Uwagi o  wiarygodności ksiąg wieczystych, w: Współczesne problemy prawa prywatnego. Księga pamiątkowa ku czci profesora Edwarda Gniewka, red. J. Gołaczyński, P. Machni- kowski, Warszawa 2010, s. 547. 53 A. Stelmachowski, op. cit., s. 229. 30
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: