Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00133 006395 13425999 na godz. na dobę w sumie
Rekreacyjna aktywność ruchowa dorosłych Polaków - uwarunkowania i styl uczestnictwa - ebook/pdf
Rekreacyjna aktywność ruchowa dorosłych Polaków - uwarunkowania i styl uczestnictwa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: AWF Warszawa Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-61830-32-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Problem największych niebezpieczeństw dla zdrowia i życia współczesnego człowieka tkwi między innymi w jego świadomości na temat zagrożeń i sposobach ich przeciwdziałaniu. Interdyscyplinarne podejście do rekreacyjnej aktywności ruchowej implikuje badania na temat związków tej aktywności z innymi zachowaniami prozdrowotnymi. Celem opracowania jest diagnoza uczestnictwa Polaków w rekreacyjnej aktywności ruchowej oraz określenie związków tej aktywności z prewencją otyłości i chorób utajonych (uzależnieniowych). A w szerszym aspekcie – stworzenie strategii zwiększenia popularności i dostępności rekreacyjnej aktywności ruchowej Polaków. Materiał badawczy stanowi reprezentatywna próba Polaków. Główny problem badawczy koncentruje się na odnalezieniu najistotniejszych wskaźników i czynników decydujących o uczestnictwie w rekreacyjnej aktywności ruchowej, mianowicie na tym, które z nich mobilizują do uczestnictwa, a które tworzą bariery w tym uczestnictwie, jakie można odnaleźć sposoby niwelowania przeszkód uczestnictwa w różnych środowiskach ich oddziaływania, np. na wsiach, w miasteczkach i dużych miastach czy rekreacyjna aktywność ruchowa może stanowić jedno z narzędzi prewencji chorób cywilizacyjnych, w tym głównie otyłości oraz chorób uzależnieniowych (utajonych), jaki jest jej zakres profilaktyczny; jakie można określić sposoby zwiększania powszechności i dostępności sportu dla wszystkich w społeczeństwie polskim; czy tendencje rozwojowe sportu dla wszystkich w Europie mają swoje odnośniki w rozwoju tego sportu w PolsceNovum w tej pracy stanowi powiązanie współzależności czynników warunkujących uczestnictwo Polaków w rekreacyjnej aktywności ruchowej oraz stan zagrożenia wybranymi chronicznymi chorobami niezakaźnymi ze sklasyfikowanymi grupami częstotliwości uczestnictwa. Założyłam, że aktywność sportowo-rekreacyjna populacji polskiej jest po pierwsze bardzo zróżnicowana i określają ją, co najmniej cztery poziomy częstotliwości; po drugie jest niska (porównywalnie również do wybranych krajów UE) i drastycznie maleje wraz z wiekiem; jedynie grupy najbardziej aktywne doceniają jej wartość zdrowotną i użytkową (w zakresie sprawności fizycznej); w związku z nikłym uczestnictwem w rekreacyjnej aktywności ruchowej Polacy zagrożeni są w znaczącym stopniu chronicznymi chorobami niezakaźnymi, w tym szczególnie otyłością i chorobami uzależnieniowymi; a najsilniej oddziaływującą barierą uczestnictwa jest, obok braku czasu wolnego – bariera ekonomiczna, niwelowaniem jej powinny się zająć organizacje lokalne; szczególnie trudną sytuację w dbałości o zdrowie mają polskie środowiska wiejskie – uwarunkowania kulturowe, jednostronna, sezonowa praca, brak propozycji dostępu do specjalistycznych dla rolników programów i bazy sportowo-rekreacyjnej stawia szczególne zadania dla samorządów w tym względzie. Dotychczasowe badania nad uczestnictwem poszczególnych grup społecznych w rekreacyjnej aktywności ruchowej są nieprecyzyjne. Nie określają np. nasilenia częstotliwości, rodzaju form jakie są realizowane, rzadko dotyczą określeń intensywności. Pojawia się konieczność uszczegółowienia danych dotyczących tego uczestnictwa. Słusznym wydaje si więc określeni grup nasilenia częstotliwości od uczestnictwa okazjonalnego do intensywnego oraz uwzględnienie w analizach empirycznych grup realizowanych form, od relaksacyjnej aktywności rekreacyjnej poprzez użytkową, komunikacyjną po usportowioną. Sklasyfikowanie grup uczestnictwa i analiza materiału pod tym kątem dostarczyła wiedzy na temat zróżnicowanych uwarunkowań realizacji procesu rekreacyjne aktywności ruchowej – zwłaszcza w analizie czynników mobilizujących otyłość i choroby utajone. Uzyskane dane pozwoliły skonstruować ramy strategii rozwoju powszechności i dostępności rekreacyjnej aktywności ruchowej w Polsce.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Pi(cid:202)sudskiego w Warszawie Jolanta Mogi(cid:202)a-Lisowska REKREACYJNA AKTYWNO(cid:205)(cid:207) RUCHOWA DOROS(cid:201)YCH POLAKÓW – uwarunkowania i styl uczestnictwa Warszawa 2010 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Komitet redakcyjny – Czesław Urbanik Przewodniczący Zastępca Przewodniczącego – Krzysztof Klukowski Członkowie – Monika Guszkowska Grażyna Lutosławska Ewa Kozdroń Andrzej Kosmol Recenzenci – Prof. dr hab. n. med. Krzysztof Klukowski – Prof. dr hab. Sławomir Drozdowski Studia i Monografie nr 136 ISBN: 978-83-61830-32-0 © Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie Wszystkie prawa zastrzeżone. Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości lub części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione Redakcja i korekta techniczna Projekt okładki – Joanna Kłyszejko – Waldemar Dorcz Wydawnictwo AWF, Warszawa 2010, Wydanie I Objętość 15,76 aw Nakład 200 egz. Format B5 Skład, druk i oprawa EXPOL, P. Rybiński, J. Dąbek, sp.j. ul. Brzeska 4, 87-800 Włocławek tel. (54) 232 37 23, e-mail: sekretariat@expol.home.pl ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Streszczenie ......................................................................................................... 7 Wstęp ................................................................................................................... 9 – przykłady ................................................................................ 24 Unii Europejskiej ...................................................................... 23 1.2.1. Zagrożenia i problemy zdrowia mieszkańców 1.2.2. Charakterystyka wybranych stylów życia Europejczyków – 1.2.3. Próby zmian stylu życia mieszkańców Unii Europejskiej 1. Styl życia – Unia Europejska i Polska ...................................................... 13 1.1. Styl życia ............................................................................................... 13 1.1.1. Pojęcie stylu życia ..................................................................... 13 1.1.2. Style życia według Raportu Lalonda ........................................ 14 1.1.3. Pojęcie zachowań zdrowotnych ................................................ 17 1.1.4. Zasady kształtowania prozdrowotnego stylu życia ................... 20 1.2. Styl życia mieszkańców Unii Europejskiej – wybrane przykłady ........ 23 w ostatnich latach – przykłady .................................................. 30 1.3. Styl życia Polaków ................................................................................ 35 1.3.1. Główne zagrożenia zdrowia Polaków ....................................... 37 1.3.2. Zagrożenia zdrowia Polaków w środowisku fizycznym i społecznym .............................................................................. 44 1.3.3. Główne problemy zdrowotne Polaków ..................................... 45 1.3.4. Uwarunkowania zdrowia (płeć, miejsce zamieszkania, 1.3.5. Sytuacja zdrowotna ludności Polski i Narodowy Program Zdrowia 2006-2015 – diagnoza sytuacji zdrowotnej i systemu opieki w Polsce ......................................................... 47 1.3.6. Charakterystyka głównych stylów życia Polaków .................... 48 1.4. Porównanie stylów życia mieszkańców Unii Europejskiej i Polski ...... 49 zróżnicowanie społeczne) ......................................................... 46 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4 1.4.1. Analiza porównawcza stylów życia mieszkańców Unii Europejskiej i Polaków ..................................................... 49 Spis treści 2. Przegląd badań nad uczestnictwem w aktywności rekreacyjno-ruchowej w Polsce i wybranych krajach Europy .............. 51 2.1. Opis i analiza projektu europejskiego ................................................... 51 2.2. Opis i analiza polskich projektów badawczych ..................................... 53 2.3. Program badawczy COMPASS ............................................................. 57 3. Badania własne – założenia metodologiczne ........................................... 74 3.1. Przesłanki teoretyczne badań ................................................................. 74 3.2. Problematyka badań .............................................................................. 85 3.3. Cel badań, problem, hipotezy i pytania badawcze ................................ 88 3.4. Zmienne, wskaźniki, definicje ............................................................... 91 3.5. Metody i techniki badań ........................................................................ 94 3.6. Charakterystyka badanej populacji i materiału badawczego ................. 95 3.7. Organizacja i przebieg badań ................................................................ 98 stylu uczestnictwa ................................................................... 109 4. Rekreacyjna aktywność ruchowa dorosłych Polaków – – wyniki badań własnych .......................................................................... 99 4.1. Styl uczestnictwa w rekreacyjnej aktywności ruchowej ..................... 101 4.1.1. Zmienne pośredniczące a styl uczestnictwa w rekreacyjnej aktywności ruchowej ...................................... 103 4.1.2. Ciągłość a częstotliwość uczestnictwa w rekreacji ................. 108 4.1.3. Realizacja zorganizowanej rekreacji ruchowej jako element 4.1.4. Miejsce zamieszkania, wiek i płeć jako swoiste uwarunkowanie uczestnictwa w zorganizowanej rekreacyjnej aktywności ruchowej ................................................................ 111 4.1.5. Wartości uczestnictwa w rekreacyjnej aktywności ruchowej .. 113 4.1.6. Internalizacja uczestnictwa w rekreacyjnej aktywności 4.1.7. Wiek, płeć, miejsce zamieszkania i częstotliwość 4.1.8. Bariery uczestnictwa w rekreacji ruchowej a zaangażowanie w aktywność ruchową ............................................................. 140 4.1.8.1. Bariera ekonomiczna i dostępności a częstotliwość ruchowej dorosłych a jego częstotliwość ................................. 116 4.1.6.1. Zmienne socjodemograficzne a styl uczestnictwa w rekreacyjnej aktywności ruchowej .......................... 120 uczestnictwa a popularność form rekreacji ............................. 122 4.1.7.1. Grupy aktywności – popularność form ....................... 135 uczestnictwa w rekreacyjnej aktywności ruchowej .... 141 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści 5 4.1.8.2. Zmienne socjodemograficzne a bariera ekonomiczna 143 rekreacyjno-ruchowej .............................................................. 155 ruchowa badanych ................................................................... 156 (akceptacja twierdzeń) ............................................................ 161 grup aktywności uczestnictwa ................................................. 159 4.2. Styl uczestnictwa w rekreacyjnej aktywności ruchowej a wybrane zachowania zdrowotne badanych ....................................... 153 4.2.1. Realizacja zdrowego stylu życia a grupy aktywności 4.2.2. Grupy częstotliwości uczestnictwa a codzienna aktywność 4.2.3. Czynniki modelujące zdrowie – opinie zróżnicowanych 4.2.4. Związki aktywności fizycznej ze zdrowiem 4.2.5. Związki poszczególnych grup aktywności 4.2.6. Czynniki sprzyjające zwiększeniu masy ciała – wskazania 4.2.7. Wskaźnik BMI wobec aktywności fizycznej, płci, 4.2.8. Miejsce używek w stylu życia poszczególnych 4.2.9. Korzystanie z używek – płeć, miejsce zamieszkania, 4.2.10. Zależność płci, wieku i miejsca zamieszkania wobec opinii wiek badanych ......................................................................... 175 miejsca zamieszkania .............................................................. 166 grup aktywności ...................................................................... 164 grup aktywności ...................................................................... 169 z racjonalnym odżywianiem ................................................... 162 na temat oddziaływania wybranych elementów stylu życia ... 178 Dyskusja .......................................................................................................... 184 Wnioski ........................................................................................................... 201 Podsumowanie, kierunki dalszych badań .................................................... 208 Spis literatury ................................................................................................. 209 Spis rycin ......................................................................................................... 221 Spis tabel ......................................................................................................... 222 Spis źródeł elektronicznych ........................................................................... 225 Załącznik ......................................................................................................... 226 Summary ......................................................................................................... 238 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Streszczenie Problem największych niebezpieczeństw dla zdrowia i życia współczesnego człowieka tkwi między innymi w jego świadomości na temat zagrożeń i sposo- bach ich przeciwdziałaniu. Interdyscyplinarne podejście do rekreacyjnej aktywności ruchowej implikuje badania na temat związków tej aktywności z innymi zachowaniami prozdrowot- nymi. Celem opracowania jest diagnoza uczestnictwa Polaków w rekreacyjnej ak- tywności ruchowej oraz określenie związków tej aktywności z prewencją otyłości i chorób utajonych (uzależnieniowych). A w szerszym aspekcie – stworzenie stra- tegii zwiększenia popularności i dostępności rekreacyjnej aktywności ruchowej Polaków. Materiał badawczy stanowi reprezentatywna próba Polaków. Główny problem badawczy koncentruje się na odnalezieniu najistotniejszych wskaźników i czynników decydujących o uczestnictwie w rekreacyjnej aktyw- ności ruchowej, mianowicie na tym, które z nich mobilizują do uczestnictwa, a które tworzą bariery w tym uczestnictwie, jakie można odnaleźć sposoby ni- welowania przeszkód uczestnictwa w różnych środowiskach ich oddziaływania, np. na wsiach, w miasteczkach i dużych miastach czy rekreacyjna aktywność ruchowa może stanowić jedno z narzędzi prewencji chorób cywilizacyjnych, w tym głównie otyłości oraz chorób uzależnieniowych (utajonych), jaki jest jej zakres profilaktyczny; jakie można określić sposoby zwiększania powszechności i dostępności sportu dla wszystkich w społeczeństwie polskim; czy tendencje roz- wojowe sportu dla wszystkich w Europie mają swoje odnośniki w rozwoju tego sportu w Polsce? Novum w tej pracy stanowi powiązanie współzależności czynników warun- kujących uczestnictwo Polaków w rekreacyjnej aktywności ruchowej oraz stan zagrożenia wybranymi chronicznymi chorobami niezakaźnymi ze sklasyfikowa- nymi grupami częstotliwości uczestnictwa. Założyłam, że aktywność sportowo-rekreacyjna populacji polskiej jest po pierwsze bardzo zróżnicowana i określają ją, co najmniej cztery poziomy często- tliwości; po drugie jest niska (porównywalnie również do wybranych krajów UE) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Streszczenie i drastycznie maleje wraz z wiekiem; jedynie grupy najbardziej aktywne doceniają jej wartość zdrowotną i użytkową (w zakresie sprawności fizycznej); w związku z nikłym uczestnictwem w rekreacyjnej aktywności ruchowej Polacy zagrożeni są w znaczącym stopniu chronicznymi chorobami niezakaźnymi, w tym szcze- gólnie otyłością i chorobami uzależnieniowymi; a najsilniej oddziaływującą ba- rierą uczestnictwa jest, obok braku czasu wolnego – bariera ekonomiczna, niwe- lowaniem jej powinny się zająć organizacje lokalne; szczególnie trudną sytuację w dbałości o zdrowie mają polskie środowiska wiejskie – uwarunkowania kulturo- we, jednostronna, sezonowa praca, brak propozycji dostępu do specjalistycznych dla rolników programów i bazy sportowo-rekreacyjnej stawia szczególne zadania dla samorządów w tym względzie. Dotychczasowe badania nad uczestnictwem poszczególnych grup społecznych w rekreacyjnej aktywności ruchowej są nieprecyzyjne. Nie określają np. nasilenia częstotliwości, rodzaju form jakie są realizowane, rzadko dotyczą określeń inten- sywności. Pojawia się konieczność uszczegółowienia danych dotyczących tego uczestnictwa. Słusznym wydaje się więc określenie grup nasilenia częstotliwości od uczestnictwa okazjonalnego do intensywnego oraz uwzględnienie w analizach empirycznych grup realizowanych form, od relaksacyjnej aktywności rekreacyj- nej poprzez użytkową, komunikacyjną po usportowioną. Sklasyfikowanie grup uczestnictwa i analiza materiału pod tym kątem do- starczyła wiedzy na temat zróżnicowanych uwarunkowań realizacji procesu re- kreacyjnej aktywności ruchowej – zwłaszcza w analizie czynników mobilizują- cych otyłość i choroby utajone. Uzyskane dane pozwoliły skonstruować ramy strategii rozwoju powszechności i dostępności rekreacyjnej aktywności ruchowej w Polsce. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Rekreacyjna aktywność ruchowa jest tą formą aktywności, która zawiera w sobie cechy całej, najogólniej pojętej natury człowieka, a więc spełnia się w obszarze biologicznych jak też psychospołecznych możliwości ludzkich. Jej uprawianie jest uwarunkowane wielorako. Z jednej strony uczestnictwo w rekre- acyjnej aktywności ruchowej jest wyrazem określonych doświadczeń człowieka; jego potrzeb, przyzwyczajeń i umiejętności rozwiniętych w ciągu życia; z drugiej pobudzane jest biospołecznie m.in. przez motywacje, możliwości biologiczne, czy hierarchię wartości człowieka. Wśród potrzeb najczęściej zaspokajanych dzięki uprawianiu rekreacji fizycz- nej R. Winiarski (1989) wymienia potrzebę: wypoczynku i relaksu, aktywności psychofizycznej, zmiany trybu i środowiska życia, kontaktu z naturą, emocji i przyjemnych wrażeń, obniżenia poziomu samokontroli, kontaktów społecznych, nowych doświadczeń, wiedzy, umiejętności. W ostatnich latach zdrowotne korzyści wynikające z rekreacyjnej aktywności ruchowej są lepiej rozpoznawane i doceniane. Nauka pod tym względem na równi stawia wartość rekreacji ruchowej w podnoszeniu stanu zdrowia człowieka, jak też przedłużaniu sprawności. Motywacja zdrowotna (Wolańska 1994) stała się wśród ludzi dorosłych głów- ną przyczyną podejmowania rekreacyjnej aktywności ruchowej, nieraz po wielo- letniej przerwie, w wieku średnim i starszym. Wyraźne znamiona inwolucyjne, pojawiające się już około 40. roku życia oraz pogarszający się stan sprawności psychofizycznej i zdrowia mobilizują do powro- tu do uczestnictwa w aktywnym wypoczynku często zaprzestanym wraz z zakoń- czeniem procesu skolaryzacji. W pojęciu T. Wolańskiej „nie można na jednej płaszczyźnie stawiać rekreacji fizycznej i pozostałych form. O ile nie uczestniczenie w innych formach rekre- acji (tych nie sportowych) nie odbija się ujemnie na stanie zdrowia człowieka, o tyle niedosyt lub brak pracy fizycznej nie pozostaje bez wpływu na zdrowie” (Wolańska 1971, s 17). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Jolanta Mogiła-lisowska Pomimo zdecydowanej rozpoznawalności roli aktywności ruchowej w kształ- towaniu zdrowia i komfortu życiowego, uczestnictwo w niej, szczególnie popula- cji polskiej jest nadal niskie. Nasilająca się tendencja do biernego w sensie aktyw- ności ruchowej modelu wypoczynku jest, między innymi, efektem również zmian systemu wartości i potrzeb a także zauważalnego ostatnio konsumpcyjnego stylu życia. Zdrowy styl życia, zawierający jako istotny element systematyczną aktywność ruchową, wymaga właściwego przygotowania w okresie dzieciństwa i młodości. Ale również dbałości o edukację w tym zakresie we wczesnej i późnej dorosło- ści. Uświadamianie, uczenie, rozmiłowywanie do aktywnego ruchowo spędza- nia czasu wolnego, to zadanie środowisk wychowujących i socjalizujących. Nie oznacza to jednak, że to czy styl życia dojrzałego człowieka jest aktywny czy też nie, zależy wyłącznie od wychowania. W rzeczywistości modyfikowany jest przez czynniki genetyczne, środowiskowe, społeczne, ekonomiczne, które kreują rozwój osobniczy, sprawność i zdrowie. Z drugiej strony zbiegły się w jednym czasie cele sportu dla wszystkich i po- trzeby społeczne posiadania środka profilaktyki i promocji zdrowia, pisze J. Palm (1991). C. Feingold (1991) rysując zadania dla rekreacji fizycznej w dzisiejszej dobie postrzega ją jako antidotum na dzisiejsze zagrożenia a jednocześnie jako jeden ze środków podnoszących jakość życia człowieka. Ostatnie badania potwierdzają tezę, że aktywność ruchowa najistotniej oddziaływuje prewencyjnie, kiedy jest wtopiona w styl życia człowieka. Oznacza to, że uczestnictwo w rekreacji czy turystyce nie może być czymś sporadycznym, realizowanym od przypadku do przypadku, ale powinna towarzyszyć człowiekowi każdego dnia i możliwie pod- czas całej ontogenezy. Tylko taka ustawiczna i regularna aktywność fizyczna jest uznanym przez specjalistów sposobem utrzymania pełnego zdrowia. Istnieją dowody popierające tezę, która mówi, że aktywność fizyczna już o średnim poziomie intensywności przynosi znaczne korzyści zdrowotne. Dlatego głównym celem powinna być, mająca na celu zmniejszenie współczynnika zacho- rowalności i śmiertelności, promocja regularnego, średnio intensywnego wysiłku fizycznego. Najbardziej pożądane efekty dadzą te programy, które skłonią osoby zupełnie nieaktywne fizycznie do podjęcia chociaż niewielkiej aktywności, oso- by nieregularnie korzystające z ćwiczeń zachęcą do co najmniej 30 minutowych ćwiczeń o niskim lub średnim poziomie intensywności przez 5 lub więcej dni w tygodniu (Compass, Raport 1999). Aby przekonać ludzi do podejmowania aktywności fizycznej, należy znać czynniki determinujące zachowania z tym związane. Jest wiele przykładów tłu- maczących stosunek do aktywności rekreacyjnej, ale najważniejsze z determinan- tów można podzielić na trzy grupy: wiedza i postawa, wpływ środowiska, bariery i skuteczność w ich przezwyciężaniu. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rekreacyjna aktywność ruchowa dorosłych Polaków – uwarunkowania i styl uczestnictwa 11 Wielu badaczy zajmowało się czynnikami motywującymi do aktywności fi- zycznej, barierami występującymi w związku z uczestnictwem w zajęciach rucho- wych, samym uczestnictwem i jego determinantami (m.in. Drabik 1997, Kunicki 1993, Winiarski 1994, Wolańska 1996, Mogiła-Lisowska 1992 i inni). Mało aktywny tryb życia a jednocześnie nieracjonalne odżywianie i wzrost spożycia różnego typu używek dają obraz zagrożeń zdrowia współczesnego Po- laka. Skala i zjawisko nadużywania alkoholu w Polsce a zwłaszcza obyczaj picia alkoholu i jego konsekwencje dla stylu życia i zdrowia są niepokojące. Dodatko- wo ostatnie lata przynoszą nowe niebezpieczeństwa – korzystania z różnego typu środków odurzających, czy uzależnienia od telewizji, internetu itp. W prowadzonych w Polsce działaniach edukacyjnych i profilaktycznych, zwłaszcza tych, dotyczących prewencji chorób utajonych – zdecydowanie brakuje programów nastawionych na pobudzanie sportowej aktywności młodzieży i doro- słych. Nasilenie zachowań antyzdrowotnych, zagrożenie przewlekłymi chorobami niezakaźnymi, mała niezbędna aktywność ruchowa, dopełniają obraz stylu ży- cia współczesnego Polaka, ale też mieszkańca Europy. Stąd czynione są poszu- kiwania sposobów modyfikacji tych zachowań. Z punktu widzenia uczestnictwa w rekreacji ruchowej, sondowanie uwarunkowań tych zachowań, ze względu na złożoność i różnorodność, napotyka na wiele trudności. Czasem bada się je rów- nolegle obok innych zachowań zdrowotnych (jak w programie CINDI), często również rozpoznaje się czynniki mobilizujące i hamujące to uczestnictwo. O ile poszukiwania sposobów zmian zachowań pośród jednej grupy etnicznej mogą przynieść oczekiwane efekty, o tyle badania komparatystyczne wykonywane po- śród mieszkańców wielu krajów Unii Europejskiej, na dzień dzisiejszy nie przy- noszą oczekiwanych efektów. Przykładem problemów jakie napotykają badacze zachowań rekreacyjno-ruchowych różnych nacji jest program COMPASS. Nie- jednolitość metodologicznych podstaw tych badań, pomimo przewidywanych wielkich korzyści, uniemożliwia uzyskanie pełnego obrazu rekreacyjnej aktyw- ności ruchowej mieszkańców Europy. Dążenie jednak do wyjaśnienia sposobów i uwarunkowań stylu uczestnictwa w tej aktywności, może przyczynić się do zmian zachowań społecznych w stronę bardziej aktywnego ruchowo, prozdrowot- nego stylu życia wielu populacji. Trwające od lat 80. moje zainteresowania uwarunkowaniami uczestnictwa w rekreacji ruchowej, potem – w sporcie dla wszystkich, znalazło finalnie pole realizacji w problemie prowadzonym przez prof. dr. hab. Henryka Sozańskiego w ramach ekspertyzy naukowej nt. Strategia rozwoju sportu w Polsce do roku 2012, zleconej dla Instytutu Sportu w Warszawie w latach 2004/2005. Temat szczegółowy ekspertyzy – Sport dla wszystkich. Aktywność ruchowa i sportowa Polaków – diagnoza. Kierunki rozwoju powszechności i dostępności sportu w społeczeństwie. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Jolanta Mogiła-lisowska Zespół realizujący to zadanie stanowiła grupa 6 osobowa pracowników naukowo-dydaktycznych Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie: dr hab. E. Kozdroń, dr M. Pastwa, dr A. Smoleń, dr J. Gajewski i z Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, dr A. Kłodecki oraz kierująca projektem autorka pracy – także z AWF Warszawa. Projekty sondażu wybranych elementów ekspertyzy opracowali profesjonal- nie członkowie zespołu. Autorka opracowania, po modyfikacji dostosowującej do koncepcji ekspertyzy, opracowała pełny projekt badań oraz w efekcie – końcowy projekt zawierający rozwiązania praktyczne, dotyczące zwiększenia dostępności sportu dla wszystkich wśród społeczeństwa polskiego. Prezentowane opracowanie wykorzystuje dorobek badawczy wspomnianego zespołu oraz wieloletnie badania własne i doświadczenia autorki pracy. Jego ce- lem jest rozpoznanie uwarunkowań uczestnictwa w rekreacyjnej aktywności ru- chowej i jego związków z innymi zachowaniami prozdrowotnymi. Wieloletnia praca wolontarialna, jako ekspert w Federation International Sport pour Tous (Międzynarodowej Federacji Sportu dla Wszystkich) i zdobyte tam do- świadczenie, dały wyraz w opracowaniu analizy międzynarodowych projektów badawczych (Compass, CINDI – w Polsce) we wskazaniu trudności ich realizacji, ale też przekazaniu wartości praktycznych efektów takich poszukiwań. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Styl życia – Unia Europejska i Polska 1.1. Styl życia 1.1.1. Pojęcie stylu życia Pojęcie stylu życia systematycznie ukazuje się w publikacjach Światowej Or- ganizacji Zdrowia (WHO) już od blisko 30 lat. W psychologii występuje od lat 20. i 30. XX wieku, kiedy to wprowadził je austriacki psychiatra, psycholog i pedagog Alfred Adler. Za styl życia według A. Adlera uważa się indywidualny i swoisty dla danego człowieka sposób bycia. Oznacza to, że stylem życia można nazwać ogół bodźców inspirujących jakieś działanie, przyczyny tłumaczące postępowanie człowieka, ale także jego cechy, zainteresowania, wartości, zachowanie, sposób postrzegania świata i reagowania na niego. Tak rozumiany styl życia zależy za- tem od norm społecznych, środowiska, w którym żyje i z którym się identyfikuje człowiek. Wyznaczony jest przez jego osobiste przekonania oraz uznawany przez niego system wartości. Zależy też od ogólnej sytuacji ekonomicznej i struktury po- litycznej społeczeństwa. W społecznym i potocznym znaczeniu pojęcie stylu życia nie uległo jakieś dużej przebudowie. W ostatnich latach, kiedy większość ludzi, a przede wszystkim decydenci interesują się ogólnym stanem zdrowia społeczeń- stwa, styl życia oznacza także poszukiwania, głównie poprzez medycynę, nowych dróg wiodących do poprawy zdrowia społeczeństw. Analizując fakt, że życie spo- łeczne przejawia się w czterech wymiarach: – – małej grupy społecznej (rodzina, grupa przyjaciół itp.); – społeczności (społeczność lokalna, sąsiedzka, spółdzielcza, grupy nieformal- ne, organizacje, stowarzyszenia itp.); społeczeństwa (naród, państwo), możemy uznać, że trzy pierwsze wymienione wyżej poziomy organizacyjne są podstawowe dla funkcjonowania społeczeństwa o nastawieniu prozdrowotnym. W ich obrębie zaspokajać można najważniejsze społeczne funkcje integracyjne, tożsamościowe, kulturowe, ekonomiczne, socjalne, itp. – czyli można wpływać jednostki; – ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Jolanta Mogiła-lisowska w zasadniczy sposób na styl życia ich członków. Czwarta forma organizacyjna (system państwowy, organizacja społeczeństwa jako całości) jest możliwa do utrzymania, a być może nawet niezbędna, z uwagi na konieczność ochrony spo- łeczeństwa przed zagrożeniem zewnętrznym, np. natury militarnej, ekologicznej czy ekonomicznej i realizację tzw. ogólnospołecznych lub ogólnopaństwowych funkcji kulturowo-integracyjnych bądź zdrowotnych. Bodźcem do dokonywania zmian stylów życia członków poszczególnych wymiarów są najczęściej wyniki badań epidemiologicznych, kwestionujących tzw. „wielkie równanie” utożsa- miające dobrą opiekę medyczną z dobrym zdrowiem. Liczne badania dowiodły, że postęp medycyny ma mniejszy wpływ na przeciętną długość życia ludzkiego niż czynniki środowiskowe a wśród nich czynniki określane mianem stylów ży- cia. Styl życia w literaturze przedmiotu jest kategorią pojęciową różnie określaną i interpretowaną. Według B. Woynarowskiej (2002) to zespół postaw, zachowań i ogólna filozofia życia jednostki lub grupy. Podobnie też styl życia definiuje J. Drabik (1997). Według znawców przedmiotu, zarówno zachowania zdrowotne, jak i styl życia należą do najważniejszych czynników, które dają się kontrolować i modyfikować. 1.1.2. Style życia według Raportu Lalonda Przełomem w rozwoju badań nad zdrowiem i jego kształtowaniem przez pro- pagowanie zdrowych stylów życia stał się raport Lalonda (1974), według którego tzw. „pola zdrowia” człowieka warunkowane są w ponad połowie przez jego in- dywidualne zachowania w obszarze zdrowia. Raport został zrealizowany i przed- stawiony w latach 70. XX wieku. Rycina 1.1. Pola zdrowia wg Lalonda (opracowanie własne) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Styl życia – Unia Europejska i Polska 15 Przedstawiona na ryc. 1.1 przez Lalonda koncepcja „pól zdrowia” (można ją także nazwać koncepcją obszarów zdrowia lub koncepcją sytuacji zdrowotnej – tłum. własne) pozwala na uporządkowanie każdego czynnika, któremu można przypisać wpływ na stan zdrowia, jednej z czterech wyróżnionych kategorii. Jak widać na rycinie 1 największy wpływ na zdrowie – bo aż 53 ma styl życia, czyli między innymi: • • • • aktywność fizyczna, sposób odżywiania, radzenie sobie ze stresem, stosowanie używek (nikotyna, alkohol, środki psychoaktywne, seksualne). Jest to jednocześnie grupa czynników, na które człowiek ma bezpośredni wpływ. Środowisko fizyczne – warunkuje stan zdrowia człowieka w ok. 21 . Za- tem korzystny wpływ na zdrowie człowieka mają: stan czystości powietrza, wody i gleby, ilość odpadów, etc. Negatywne oddziaływanie na zdrowie wynika więc w znacznym stopniu z degradacji środowiska naturalnego, promieniowania joni- zującego, hałasu, szkodliwych substancji chemicznych oraz różnorakich czynni- ków biologicznych. Oddziaływanie człowieka na poszczególne elementy zmienia się wraz z postępem cywilizacyjnym i technologicznym. Czynniki genetyczne są odpowiedzialne w ok. 16 za zdrowie – człowiek nie ma właściwie na nie żadne- go wpływu. Co ciekawe, z raportu Lalonda wynika też, że opieka medyczna (jej dostępność, organizacja i jakość) wpływa tylko w około 10 na nasze zdrowie. Zatem słuszna jest hipoteza, że pacjent jest wyłącznie odbiorcą działań, na które nie ma bezpośredniego wpływu, a także, że nawet najlepiej zorganizowana służba zdrowia – o bogatych zasobach sprzętowych i dobrze finansowana ochrona nie warunkuje utrzymania stanu pełnego zdrowia. Raport Lalonda wpłynął w dużym stopniu na myślenie o zdrowiu w ogóle. Dowiódł on, że decydującą rolę w zacho- waniu i umacnianiu zdrowia każdego człowieka oprócz stanu środowiska natural- nego, czynników genetycznych i działań opieki zdrowotnej pełnią przede wszyst- kim warunki i styl życia. Przypisuje się mu coraz większe znaczenie ze względu na wzrastające poczucie indywidualnej odpowiedzialności za stan zdrowia. Warto także zwrócić uwagę, że koncepcja Lalonda podsumowała wcześniejsze poglądy zarówno polityków, jak i badaczy oraz, że powstała jako idea specyficzna dla poli- tyki zdrowotnej. Lalonde swoją koncepcję traktował jako narzędzie służące anali- zie problemów zdrowotnych, określeniu potrzeb zdrowotnych społeczeństwa oraz sposobów ich zaspokojenia, o czym pisze C. W. Włodarczyk na łamach Vesaliusa w 1996 roku. Tenże sam autor wskazuje także na wpływ czynników z poszczegól- nych „pól zdrowia” na umieralność (w ) z określonych przyczyn (tabela 1.1). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Jolanta Mogiła-lisowska Tabela 1.1. Wpływ czynników z poszczególnych „pól zdrowia” na umieralność z określonych przyczyn (w ) (Włodarczyk 1996) Stan zdrowia Styl życia Środowisko Biologia Służba zdrowia Choroby serca Nowotwory Wypadki drogowe Inne wypadki Wylewy Zabójstwa Samobójstwa Marskość wątroby Grypa i zapalenia płuc Cukrzyca Wszystkie czynniki 54 37 69 51 50 63 60 70 23 34 51,5 9 24 18 31 22 35 35 9 20 0 21,1 25 29 1 4 21 2 2 18 39 60 19,8 12 10 12 14 7 0 3 3 18 6 10 Przytoczona z pracy Włodarczyka próba szacowania procentowego wpływu czynników ma miejsce także u innych autorów. B. Badura (1995) szacuje przykła- dowo, że biologia w 25 , środowisko w 9 , ochrona zdrowia w 12 i styl życia w 54 mają wpływ na umieralność z powodu chorób układu krążenia. Także au- torzy Narodowego Programu Zdrowia 1996-2005 wyrazili opinię, że stan zdrowia człowieka zależy w 50-60 od stylu życia (1996). systematyczna aktywność fizyczna, Oprócz Raportu Lalonda ciekawych informacji na temat stylów życia dostar- cza lektura materiałów związanych w programem Alameda Study. Wynika z nich, że na podstawie wieloletnich prospektywnych badań prowadzonych w ramach programu, wyodrębniono zachowania istotnie wpływające na wydłużenie życia człowieka. Są to: • • powstrzymywanie się od palenia papierosów, • umiarkowane spożywanie alkoholu, • • powstrzymywanie się od jedzenia między posiłkami, • 7-8 godzin snu na dobę, oraz • utrzymywanie prawidłowej masy ciała. regularne spożywanie śniadań, Rozległy program badawczy, o którym piszę wyżej obejmuje badania prowa- dzone w okręgu Alameda (Kalifornia, USA). Dotyczy on jak widać m.in. prostych form zachowania określanych jako dobre nawyki zdrowotne. Badania rozpoczęły się w 1965 roku i objęto nimi blisko 7 tysięcy osób. Po upływie 5 ½ roku stwierdzo- no niższą śmiertelność w grupach zachowujących się „odmiennie” tzn. w zgodzie ze zmienionym stylem życia. Okazało się, że 45-letni mężczyzna praktykujący sześć ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Styl życia – Unia Europejska i Polska 17 lub siedem wymienionych form zachowania ma szanse na dłuższe o 11 lat życie w porównaniu ze swoimi rówieśnikami praktykującymi co najwyżej trzy formy. Dane uzyskane w późniejszych latach potwierdziły zdrowotne znaczenie wymienio- nych form zachowań, chociaż okazało się ono zróżnicowane (Schoenborn, 1993). 1.1.3. Pojęcie zachowań zdrowotnych Zachowania są jednym z podstawowych pojęć w psychologii. Oznaczają one dającą się obserwować reakcję na bodźce z otoczenia lub ogół reakcji i ustosunko- wań organizmu do środowiska. Zachowania człowieka, jak pisze M. Rokitiańska (2002) zorganizowane są na trzech poziomach (ryc. 1.2). Rycina 1.2. Poziomy zachowań (opracowanie własne). Jak widać (ryc. 1.2) najniższy poziom obejmuje wrodzone, wspólne dla całego gatunku relacje na stabilne cechy środowiska. Ten poziom zachowań nie wymaga gromadzenia informacji (zachowania są oparte na starych i sztywnych programach ewolucyjnych). Na tej podstawie rozwija się drugi poziom, zapewniający indywi- dualne przystosowanie do zmiennych cech środowiska. Obejmuje on powstające związki bodziec – reakcja (odruchy warunkowe i nawyki). Zachowania te cechu- je duża plastyczność dzięki pamięci, która przechowuje informacje o sukcesach i porażkach. M. Rokitiańska (2002) na podstawie tych dwóch poziomów opisuje trzeci, przywołując pracę W. Ch. Dolmana, który wprowadził pojęcie zachowa- nia celowego, czyli interakcji między organizmem a środowiskiem, ukierunko- wanej na osiągnięcie pewnego stanu dzięki spostrzeganiu nie tylko pojedynczych sygnałów, lecz także układów mających dla organizmu określone znaczenie. Za- chowanie takie nazwał molarnym w odróżnieniu od molekularnego, składającego się z reakcji ruchowych i wydzielniczych. Takie rozumienie zachowania stało się bazą do dokładnego sprecyzowania trzeciego poziomu zachowań – zachowania celowego, które zmierza do osiągnięcia określonego wyniku, a jest regulowane przez proces przetwarzania informacji i kontrolowane przez sprzężenie zwrot- ne, pozwalające na ciągłe dostosowywanie jego przebiegu do zmieniających się ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Jolanta Mogiła-lisowska warunków. Poziom trzeci zachowań nie stanowi prostego przeciwieństwa zacho- wania reaktywnego (wyznaczonego przez bodźce z otoczenia). Zawiera wiele elementów odruchowych i nawykowych, podporządkowanych realizacji celów, a cele to najogólniej mówiąc cechy osobowościowe człowieka, jego wiedza, sys- tem wartości, podstawy społeczne, wzorce kulturowe oraz inne czynniki doraźne (np. stan fizjologiczny). Także w pracach S. Freuda (1997) można znaleźć infor- macje, że nie zawsze mechanizmy motywacyjne sterujące celowym zachowaniem człowieka mają charakter świadomy. Z socjologicznego punktu zachowanie jest świadomym działaniem człowieka regulującym jego stosunek do społeczeństwa w obrębie wytworzonej przez niego kultury, norm, wzorców osobowych i kon- troli społecznej. W toku takiego rozumowania pojęcia zachowań można nakreślić pojęcie zachowań zdrowotnych. Z punktu widzenia psychologii zachowania zdro- wotne mają status czynności, czyli aktywności ukierunkowanej na cele zdrowot- ne: pozytywne (zachowania prozdrowotne) lub negatywne (zachowania antyzdro- wotne). W polskiej literaturze specjalistycznej (Gniazdowski 1999, s. 37) można znaleźć cztery najczęściej cytowane definicje zachowań zdrowotnych: • według E. Mazurkiewicza (2001, s 83-84) – zachowania zdrowotne to wszel- kie zachowania, nawyki, zwyczaje, postawy, uznane wartości przez jednostki ludzkie i przez grupy społeczne w dziedzinie zdrowia. To, jaki jest człowiek pod względem zdrowotnym, jak pisze E. Mazurkiewicz wyraża się w jego za- chowaniu zdrowotnym: jak pojmuje zdrowie, jak je ocenia, w jaki sposób nim dysponuje, jak reaguje na zdrowie innych, • według A. Majchrowskiej (2003b) zachowania zdrowotne to te zachowania, które w świetle współczesnej wiedzy medycznej wywołują określone – pozy- tywne lub negatywne- skutki zdrowotne u osób, które je urzeczywistniają. Są to zarówno reakcje na wszelkie sytuacje związane ze zdrowiem jak i nawyki oraz celowe czynności, • według A. Titkowa (1983 s. 18) – czynności i działania ludzkie wyrażone za pomocą zmiennych behawioralnych-związanych ze sferą zdrowia i choroby, zaś • według K. Puchalskiego (1990) – wybrane przez obserwatora lub/i podmiot działania, zachowania czy typy zachowań, które w gruncie pewnego systemu wiedzy (przekonań potocznych, danej teorii naukowej czy ideologii społecz- nej) pozostają istotnym, określonym wyborem związku ze zdrowiem ujmowa- nym w znaczeniu przyjętym w tym systemie. Jedno jest pewne – zachowania w sferze zdrowia stanowią element stylu życia. Są one też przedmiotem szczególnego zainteresowania medycyny i szerzej – polity- ki zdrowotnej. Wiedza na temat zachowań zdrowotnych stała się konieczna do speł- nienia jej celów. Podstawowym zaś celem polityki zdrowotnej jest poprawa stanu zdrowia społeczeństwa. Główną przyczyną śmierci w Polsce są choroby układu krą- żenia (Czaplicki 2008, Drabik 2003, Jegier, Stasiołek 2001, Sapiński i wsp. 1990). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Styl życia – Unia Europejska i Polska 19 Tabela 1.2. Typologia zachowań zdrowotnych Typologia zachowań (podział zachowań) Przykłady Podział zachowań zdrowotnych ze względu na stan zdrowia Podział zachowań zdrowotnych ze względu na znaczenie dla organizmu Podział zachowań zdrowotnych ze względu na podmiot działania Podział zachowań zdrowotnych ze względu na posiadaną wiedzę encyklopedyczną Podział zachowań zdrowotnych ze względu na relację do przedmiotu działania zachowania zdrowotne ludzi zdrowych zachowania zdrowotne ludzi chorych zachowania w zdrowiu: wszelkie zachowania człowieka, które umacniają go w zdrowiu, jak i te, które skierowane są na chorobę zachowania w doświadczaniu choroby zachowania w roli chorego zachowania biopozytywne: ich podejmowanie służy zdrowiu, umacnia je, bądź pomaga w powrocie do zdrowia zachowania bionegatywne: szkodzące zdrowiu zachowania jednostkowe – indywidualne, charakterystyczne dla poszczególnych osób sposoby postępowania w sytuacjach zdrowotnie ważnych (np. palenie papierosów, uprawianie sportu) zachowania zbiorowe –typowe dla określonych grup czy spo- łeczności, realizowane przez wszystkich jej członków, nie za- wsze świadomie, podejmowane z własnej inicjatywy zachowania zdrowotne laików zachowania zdrowotne profesjonalistów: u podstawy tego podziału leży założenie, że posiadanie fachowej wiedzy me- dycznej może różnicować zachowania związane ze zdrowiem i chorobą; znajomość objawów bądź dolegliwości towarzy- szących chorobom może powodować bardziej racjonalne po- dejście do nich zachowania bezpośrednio skierowane na jednostkę/grupę (np. szczepienia ochronne) zachowania pośrednio skierowane na zdrowie (np. chlorowa- nie wody, jodowanie soli kuchennej) Źródło: Opracowanie własne na podstawie (Majchrowska, 2003). Na drugim miejscu plasują się choroby nowotworowe. Najskuteczniejszą formą działania zmniejszającego zachorowalność i umieralność z powodu jakiejkolwiek choroby jest likwidacja jej przyczyn lub zmniejszenie zasięgu jej występowania. W wypadku chorób układu krążenia, czynniki zwiększające prawdopodobieństwo zachorowania są związane z zachowaniami. Dlatego zachowania i wiedza z nimi związana wysunęły się na plan pierwszy w działaniach zmierzających do poprawy stanu zdrowia współczesnych społeczeństw. Zachowania zdrowotne są to niewąt- pliwie takie zachowania, które pozostają w jakiejś relacji ze zdrowiem. Wiedza na temat zachowań pozostających w związku ze zdrowiem niezbędna do realizacji po- lityki zdrowotnej obejmuje przede wszystkim dwie kwestie: ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Jolanta Mogiła-lisowska • • wzory zachowań, które w świetle współczesnej medycyny mają znaczenie dla zdrowia obecne w społeczeństwie lub w poszczególnych grupach czy katego- riach społecznych; czynniki warunkujące realizowane przez jednostki lub grupy wzory zacho- wań. Te kwestie stanowią obecnie przedmiot badań i zainteresowań socjologów zajmujących się problematyką zachowań zdrowotnych. Badania te dotyczą: • odżywiania; • palenia papierosów; • wzorów spędzania wolnego czasu, ze szczególnym uwzględnieniem, czy mają charakter czynności aktywnych czy biernych w sensie aktywności fizycznej; • wzorów radzenia sobie ze stresem. Opis zachowań zdrowotnych można też przedstawić od strony typologicznej (tabela 1.2). 1.1.4. Zasady kształtowania prozdrowotnego stylu życia Zachowania zdrowotne są w dużym stopniu kształtowane czynnikami zwią- zanymi z życiem społecznym jednostki. Znaczący wpływ na kształtowanie się prozdrowotnego stylu życia mają uwarunkowania kulturowe (system norm i przekonań, wzorów postępowania, a także ogół wytworów materialnych/niema- terialnych wytworzonych przez grupę społeczną). Można zauważyć, że system wartości przypisywanych zdrowiu fizycznemu i psychicznemu, subiektywnemu i obiektywnemu, jednostkowemu i publicznemu przejawia się w świadomym re- gulowaniu relacji człowiek – środowisko. Poczucie odpowiedzialności za zdrowie własne i publiczne oraz wrażliwość na potrzeby zdrowotne stanowią swoisty stan- dard zdrowotny, typowy dla określonej zbiorowości i uzyskany dzięki powiąza- niom kultury tej społeczności z jej zdrowiem. W szerszym kontekście tak kształ- towany prozdrowotny styl życia przejawia się kulturą zdrowotną społeczeństwa (grupy), która reguluje: • wyobrażenia o zdrowiu i chorobie, sposób odczuwania, postrzegania i opisywania objawów chorobowych, • • stan wiedzy dotyczącej przyczynowości chorób, • postawy i zachowania wobec choroby własnej, • styl życia uznany za decydujący czynnik w kształtowaniu zdrowia tej społecz- ności. Na zasady kształtowania prozdrowotnego stylu życia należy też spojrzeć w sposób bardziej „przyziemny” i mieć na uwadze profilaktykę i promocję zdro- wia. Profilaktyka zdrowotna obejmuje wszelkie działania mające na celu zapo- bieganie chorobom poprzez ich wczesne wykrycie i leczenie. W profilaktyce me- dycznej wyróżnia się cztery fazy (tabela 1.3). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Styl życia – Unia Europejska i Polska 21 Tabela 1.3. Fazy profilaktyki zdrowotnej (opracowanie własne) L.p. Fazy profilaktyki zdrowotnej Opis 1. 2. 3. 4. profilaktyka wczesna profilaktyka pierwotna profilaktyka wtórna profilaktyka wtórna ostatniej fazy utrwalanie prawidłowych wzorców zdrowego stylu życia zapobieganie chorobom przez kontrolowanie czynników ryzyka zapobieganie konsekwencjom choroby poprzez jej wczesne wykrycie i leczenie (przesiewowe badanie skriningowe) zahamowanie postępu choroby oraz ograniczenie powikłań Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Dziennika Urzędowego MON z 29 stycznia 2007 roku. Profilaktyka zajmuje poczesne miejsce i obejmuje swym zasięgiem niemal ogół społeczeństwa. Szczepienia ochronne, zastosowanie prawnie obwarowanych kryteriów sanitarno-epidemiologicznych w zakładach żywienia zbiorowego czy użyteczności publicznej, wpajanie zasad zachowań utrzymujących wysoki poziom higieny osobistej, higieny miejsca pracy i nauki ograniczyło niemal w 100 wystę- powanie niektórych chorób zakaźnych. Ograniczeniu uległo też występowanie in- nych chorób takich jak próchnica zębów, miażdżyca, choroba niedokrwienna serca, czy niektórych nowotworów. Nastąpiła też wyraźna poprawa w składowaniu i uty- lizacji odpadów. W odróżnieniu od profilaktyki, procesu skierowanego przeciwko chorobie, promocja jest działaniem zmierzającym do zachowania zdrowia. Celem tej ostatniej jest więc kształtowanie i krzewienie prozdrowotnego stylu życia wśród mieszkańców danej społeczności. Na pierwszy plan wysuwa się ograniczenie szko- dliwych zdrowotnie zachowań, wynikających z przemian cywilizacyjnych i zmian sposobu życia. Skutki tych zachowań obarczają bowiem całe społeczeństwo, toteż dobru ogólnemu służy podejmowanie działań przeciwstawiających się niekorzyst- nym zmianom stylu życia. Zagadnienie to stanowi najbardziej istotną treść promo- cji zdrowia. Promocja zdrowia buduje też zdrowie publiczne, a jej zadania to: • budowanie polityki zdrowia publicznego, • • wzmacnianie działań społeczności lokalnych na rzecz zdrowia, rozwijanie osobniczych umiejętności dla zachowania zdrowia, • • reorientacja świadczeń zdrowotnych. Na poziomie systemowym w Polsce, Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecz- nej opracowało zasady kształtowania prozdrowotnego stylu życia, na podstawie strategii Światowej Organizacji Zdrowia. Jest to dokument rządowy pod nazwą Narodowy Program Zdrowia, który zawiera 18 celów operacyjnych1: tworzenie środowisk wspierających zdrowie, 1 Narodowy Program Zdrowia na lata 2007-2015 przyjęty Uchwałą Nr. 90/2007 Rady Ministrów z dnia 15 maja 2007 r. w sprawie Narodowego Programu Zdrowia na lata 2007-2015. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Jolanta Mogiła-lisowska 1. Zwiększenie aktywności fizycznej ludności. 2. Poprawa sposobu żywienia ludności i jakości zdrowotnej ludności. 3. Zmniejszenie rozpowszechnienia palenia tytoniu. 4. Zmniejszenie i zmiana struktury spożycia alkoholu oraz zmniejszenie szkód zdrowotnych spowodowanych alkoholem. 5. Ograniczenie używania substancji psychoaktywnych i związanych z tym 6. Zwiększenie skuteczności edukacji zdrowotnej społeczeństwa oraz działań szkód zdrowotnych. w promocji zdrowia. chicznych. 7. Promocja zdrowia psychicznego i zapobieganie występowania zaburzeń psy- 8. Zmniejszenie narażenia na czynniki szkodliwe w środowisku życia i pracy. 9. Poprawa stanu sanitarnego kraju. 10. Zmniejszenie częstości wypadków, szczególnie drogowych. 11. Zwiększenie sprawności i skuteczności pomocy doraźnej w nagłym zagroże- 12. Zwiększenie dostępności i usprawnienie podstawowej opieki zdrowotnej. 13. Zapobieganie występowania oraz skutkom wcześniactwa i małej urodzenio- niu życia. wej masy ciała. 14. Usprawnienie wczesnej diagnostyki i czynnej opieki nad osobami z ryzy- kiem rozwoju niedokrwiennej choroby serca. 15. Usprawnienie wczesnej diagnostyki i zwiększenie efektywności leczenia no- wotworów złośliwych szyjki macicy i sutka. 16. Stwarzanie warunków umożliwiających osobom niepełnosprawnym włącze- nie się lub powrót do czynnego życia. 17. Zwiększenie skuteczności zapobiegania chorobom zakaźnym. 18. Intensyfikacja profilaktyki próchnicy zębów i chorób przyzębia u dzieci, młodzieży oraz kobiet ciężarnych. Celem strategicznym promocji zdrowia jest więc poprawa zdrowia i związa- nej z tym jakości życia ludności przez: • stwarzanie warunków oraz kształtowanie motywacji, wiedzy i umiejętności zdrowego stylu życia, a także podejmowania działań na rzecz zdrowia wła- snego i innych, • kształtowanie sprzyjającego zdrowiu środowiska życia, pracy i nauki, • zmniejszenie różnic w zdrowiu i dostępie do świadczeń medycznych. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Styl życia – Unia Europejska i Polska 23 1.2. Styl życia mieszkańców Unii Europejskiej – wybrane przykłady 1.2.1. Zagrożenia i problemy zdrowia mieszkańców Unii Europejskiej Jak podaje jeden z najbardziej aktualnych informatorów multimedialnych (www.ec.europa.eu) obywatele UE jeszcze nigdy nie żyli tak długo, a średnia dłu- gość życia Europejczyków nadal wzrasta. Wciąż jednak utrzymuje się znaczący poziom zachorowalności na choroby, którym można zapobiegać, oraz wczesnej umieralności. Ma to związek z: • wypadkami i obrażeniami, • zaburzeniami psychicznymi, • niektórymi rodzajami raka, chorobami układu krążenia, • • zakażeniami, chorobami układu oddechowego. • Stan zdrowia mieszkańców UE zależy w dużej mierze od indywidualnego try- bu życia (odżywianie, aktywność fizyczna, palenie), warunków życia (warunki mieszkaniowe, środowisko), warunków społeczno-ekonomicznych i warunków pracy. Raport przygotowany przez czwórkę brytyjskich epidemiologów z dwóch słynnych placówek – London School of Economics i London School of Hygiene and Tropical Medicine mówi o stanie zdrowia mieszkańców Unii Europejskiej. Wyniki raportu przedstawiono na międzynarodowym spotkaniu w Brukseli. Za- sadnicze pytanie, jakie postawili sobie naukowcy, brzmiało: czy stan zdrowia no- wych i starych członków Unii bardzo od siebie odbiega i w jakim tempie nowi członkowie „gonią” zdrowsze, bogatsze kraje? Autorzy raportu zastanawiali się też, jakie kryterium najpełniej pokazałoby różnice w efektywności systemów opieki zdrowotnej w obu częściach kontynentu. Rozważali różne wskaźniki, jakie można brać pod uwagę, np. liczbę szpitali, liczbę szpitalnych łóżek, lekarzy przy- padających na 100 tys. mieszkańców i śmiertelność noworodków. Ostatecznie wy- bór padł na liczbę tzw. „niepotrzebnych śmierci”, a więc przedwczesnych (przed 75. rokiem życia) zgonów, których można by uniknąć, o ile opieka zdrowotna w danym kraju działałaby w porę i efektywnie. Epidemiolodzy przyjrzeli się dwóm wskaźnikom – liczbie zgonów z powodu chorób, które można dziś skutecznie le- czyć (ang. treatable conditions – na ich liście znalazły się 33 schorzenia, takie jak: rak szyjki macicy, zapalenie płuc, wrzód żołądka, odra, gruźlica czy zapalenie wyrostka robaczkowego), a także liczbie zgonów związanych bardziej ze stylem życia (ang. preventable conditions). W tym drugim przypadku wzięli pod uwagę trzy przyczyny zgonów: raka płuca związanego z paleniem papierosów, marskość wątroby jako skutek picia alkoholu i wreszcie śmierć w wyniku wypadków dro- gowych. Naukowcy zebrali dane z 18 krajów Unii – nowych i starych członków ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 Jolanta Mogiła-lisowska – oraz dwóch kandydatów do UE – Rumunii i Bułgarii. Porównali ze sobą dane za lata 1990-1991 z tymi z lat 2000-2002. Jak nietrudno można było przewidzieć już w latach 90. XX wieku wszyscy (poza Portugalią) „starzy” członkowie Unii mieli lepszy system opieki zdrowotnej i w związku z tym rzadziej umierali na dające się leczyć choroby niż Czesi, Polacy, Węgrzy czy Rumuni. Podczas ostatniej dekady XX wieku sytuacja w całej niemal Europie poprawiła się, z tym że podział na zdrowszą zachodnią i mniej zdrową środkowowschodnią część kontynentu pozo- staje nadal bardzo wyraźny. Na przykład liczba „niepotrzebnych zgonów” wśród mężczyzn w Hiszpanii wynosi ok. 60 na 100 tys. rocznie, podczas gdy w Estonii przekracza 210. Sytuacja w byłych krajach Układu Warszawskiego poprawia się, ale bardzo nierównomiernie: wskaźniki zgonów najszybciej spadają w Czechach (liczba niepotrzebnych śmierci wśród mężczyzn spadła tam w ciągu 10 lat aż o 37 proc.), Słowenii i na Węgrzech. Polska na tym tle wygląda słabiej – Polacy i Polki umierają dziś częściej niż Czeszki i Czesi. W kategorii zgonów, którym można by zapobiec, gdyby obywatele nie palili papierosów, nie nadużywali alko- holu i nie ginęli za kierownicą, najgorzej wypadają Węgrzy, a najlepiej Szwecja. Polacy ze swoją wysoką liczbą ofiar wypadków drogowych są na szóstym miej- scu od końca wśród dwudziestki badanych krajów. Sytuacja poprawia się pod tym względem u nas znów wolniej niż w Czechach czy na Słowenii (Zagórski 2008). 1.2.2. Charakterystyka wybranych stylów życia Europejczyków Obszar aktywności fizycznej – przykłady Wyniki badań przeprowadzonych przez Eurobarometr (www.europa.eu.int) w grudniu 2003 r. w 15 państwach UE u 16 tys. osób (to jest około 1 tys. w każ- dym państwie) pozwoliły spojrzeć na jeden z podstawowych czynników zdrowia – aktywność fizyczną. Okazuje się, że aż 57,4 respondentów nie wykonywało żadnego energicznego wysiłku podczas ostatnich 7 dni a 40,8 z nich nie sto- sowało nawet żadnej formy umiarkowanej aktywności. Wyniki tego badania potwierdziły, że społeczeństwa Europy nieubłaganie podążają do automatyzacji życia oraz bezruchu. Ponadto określono grupy społeczne najbardziej zagrożone, ponieważ stopień aktywności fizycznej różni się istotnie pomiędzy poszczególny- mi grupami. Na przykład aż 80 osób w starszym wieku nie wykonywało żadne- go wysiłku energicznego w ciągu ostatniego tygodnia, podczas gdy u osób w gru- pie wiekowej 15-25 lat ten odsetek wyniósł 43 . Bardziej zaskakujące są różnice pomiędzy płciami. Wśród mężczyzn połowa nie wykonywała intensywnych wy- siłków w ostatnim tygodniu, a wśród kobiet aż dwie trzecie. Wpływ na aktywność fizyczną ma również, jak mówią badania Eurobarometru, położenie geograficzne. Niektóre państwa szczególnie wyróżniają się dużym zasięgiem niskiej aktywno- ści fizycznej. Należą do nich Francja, Belgia, Włochy, Hiszpania i Portugalia. Na drugim biegunie znajdują się państwa cechujące się wyższą aktywnością fizyczną, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rekreacyjna aktywność ruchowa dorosłych Polaków - uwarunkowania i styl uczestnictwa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: