Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00260 004330 12931801 na godz. na dobę w sumie
Relacje międzypokoleniowe we współczesnych polskich rodzinach - ebook/pdf
Relacje międzypokoleniowe we współczesnych polskich rodzinach - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 164
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9855-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka jest wielogłosem w sprawie relacji rodzinnych we współczesnej Polsce. Składają się na nią teksty dotyczące: społeczno-ekonomicznych uwarunkowań relacji międzypokoleniowych w rodzinie; starości w polskiej rodzinie; relacji międzypokoleniowych z perspektywy gerontologicznej; sieci rodzinnych seniorów oczekujących na miejsca w domach pomocy społecznej; relacji między dziadkami a wnukami na podstawie dziewiętnastowiecznych pamiętników; międzypokoleniowego przekazu kulturowego w rodzinach wiejskich województwa podlaskiego; wspólnych cech i różnic uczestnictwa rodzin wielopokoleniowych wiejskich w kulturze audiowizualnej; zakłóceń relacji międzypokoleniowych w rodzinie (na przykładzie studium wielokrotnego przypadku); relacji interpersonalnych z bliskimi w zestawieniu z jakością życia oraz opis genogramu jako narzędzia służącego do badania relacji międzypokoleniowych w rodzinie, związanych ze zdrowiem kobiet ciężarnych.
Z przeglądu tych różnorodnych tekstów można wysnuć bardziej ogólnie wnioski. Badacze zjawisk społecznych są coraz bardziej świadomi złożoności więzi łączących różne grupy społeczne. Dotyczy to również rodziny, będącej jedną z takich grup. Pomijając występujące obecnie głębokie przemiany jakościowe, jakim rodzina podlega, coraz bardziej widoczna jest jeszcze inna płaszczyzna zmian - przeobrażająca się demografia rodziny, sygnalizowana zmianą form życia małżeńsko-rodzinnego, małodzietnością, odraczaniem momentu wystąpienia kluczowych zmian statusu rodzinnego i wydłużaniem się trwania karier rodzinnych, lecz również i wydłużeniem genealogicznego lineażu. W miejsce dwupokoleniowej, a krótkookresowo trzypokoleniowej rodziny, występującej w przeszłości, pojawia się jako norma rodzina trzypokoleniowa, przekształcająca się okresowo w czterogeneracyjną. Współegzystencja trzech, czterech, a sporadycznie i pięciu, pokoleń jest zjawiskiem nowym, zachęcającym do zastanowienia się nad jego przyszłymi konsekwencjami.
Prezentowane w niniejszym tomie opracowania łączy chęć podjęcia próby opisu tego, jak we współczesnej Polsce wyglądają w rodzinie relacje, więź, solidarność i umowy międzypokoleniowe. Jest to zatem jedna z pierwszych prób naukowego spojrzenia na zagadnienia międzypokoleniowości w polskich rodzinach, ewidentne zaś „skrzywienie gerontologiczne” - tj. uwypuklenie relacji intergeneracyjnych prezentowanych z perspektywy starszego pokolenia - niniejszego tomu jest jedynie wynikiem świadomości znaczenia relacji międzypokoleniowych w rodzinie dla jakości życia seniorów w środowisku badaczy zajmujących się problemami osób starszych, starzenia się i starości.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Piotr Szukalski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Instytut Socjologii, Katedra Socjologii Stosowanej i Pracy Socjalnej 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1095 r. nr 41 RECENZENT Zdzisława Kawka REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Elżbieta Marciszewska-Kowalczyk SKŁAD I ŁAMANIE Mateusz Poradecki PROJEKT OKŁADKI Łukasz Orzechowski Zdjęcie wykorzystane na okładce: depositphotos.com/SimpleFoto © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06752.14.0.K Ark. druk. 10,25 ISBN 978-83-7969-440-2 e-ISBN 978-83-7969-855-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści Wprowadzenie | 7 Joanna Szczepaniak‑Sienniak Społeczno‑ekonomiczne uwarunkowania relacji międzypokoleniowych w rodzinie we współczesnej Polsce – wybrane zagadnienia | 9 BarBara Szatur‑JaworSka Starość w polskiej rodzinie | 25 anna rudnik Relacje międzypokoleniowe w rodzinie – perspektywa gerontologiczna | 41 zofia Szweda‑LewandowSka Sieci rodzinne seniorów oczekujących na miejsca w domach pomocy społecznej | 57 anna Szafranek Relacje między dziadkami a wnukami na podstawie dziewiętnastowiecznych pamiętników | 73 Joanna Borowik Międzypokoleniowy przekaz kulturowy w rodzinach wiejskich województwa podlaskiego | 87 krzySztof czykier Wspólne cechy i różnice uczestnictwa rodzin wielopokoleniowych wiejskich w kulturze audiowizualnej | 105 Małgorzata HaLicka Zakłócenia relacji międzypokoleniowych w rodzinie. Na przykładzie studium wielokrotnego przypadku | 121 agata nowakowSka‑głąB, irena Maniecka‑Bryła Relacje interpersonalne z bliskimi a jakość życia związana ze zdrowiem kobiet ciężarnych 137 | Beata zięBińSka Genogram jako narzędzie służące do badania relacji międzypokoleniowych w rodzinie | 149 6 | Wprowadzenie Badacze zjawisk społecznych są coraz bardziej świadomi złożoności więzi łączących grupy. Dotyczy to i rodziny, jednej z podstawowych grup społecznych. Pomijając występujące obecnie głębokie prze‑ miany jakościowe, jakim rodzina podlega, coraz bardziej widoczna jest i inna płaszczyzna zmian – zmieniająca się demografia rodzi‑ ny, uwidaczniająca się nie tylko zmianą form życia małżeńsko‑ro‑ dzinnego, małodzietnością, odraczaniem momentu wystąpienia kluczowych zmian statusu rodzinnego i wydłużaniem się trwania karier rodzinnych, lecz również i wydłużeniem genealogicznego lineażu. W miejsce dwupokoleniowej – a krótkookresowo trzypo‑ koleniowej – rodziny przeszłości, pojawia się jako norma rodzina trzypokoleniowa, przekształcająca się okresowo w czterogenera‑ cyjną. Współegzystencja trzech, czterech, a sporadycznie i pięciu pokoleń1, to zjawisko na taką skalę nowe, zachęcające do zastano‑ wienia się nad swymi konsekwencjami. Następstwa te związane są z kontaktami na różnorodnych płaszczyznach pomiędzy członkami różnych pokoleń i opisywane mogą być poprzez odwołanie się do następujących, bliskoznacznych terminów: relacje międzypokole‑ niowe, więź międzypokoleniowa, solidarność międzypokoleniowa i umowa międzypokoleniowa (Szukalski 2010, 2012). W przypadku pojęcia relacje międzypokoleniowe mamy do czy‑ nienia z terminem określającym ogół występujących stosunków po‑ między jednostkami lub grupami wchodzącymi w skład różnych pokoleń. Stosunki te mogą być definiowane zarówno w katego‑ riach pojedynczych interakcji, w kategoriach stosunku społeczne‑ go (a zatem mogą być strukturyzowane za pośrednictwem „właś‑ ciwych” interakcji pomiędzy partnerami zajmującymi określone pozycje społeczne) oraz w kategoriach wpływających na przebieg i częstość interakcji opinii, postaw i stereotypów. W przypadku więzi międzypokoleniowej chodzi o powszech‑ ne poczucie – a zatem uświadamianą sobie, choć odznaczającą się 1 Demografia zna przypadki incydentalnie występujących rodzin sześcio‑ i siedmiopokoleniowych, występujących w sytuacji dziedziczenia skłonności do wczesnego macierzyństwa. Jest to przykład tzw. dziedziczenia zachowań demo‑ graficznych, a zatem przekazywania w rodzinach z pokolenia na pokolenie norm prowadzących do wzrostu częstości występowania w kolejnych generacjach nie‑ których zachowań (rozwody, wczesne macierzyństwo, związki nieformalne, ma‑ cierzyństwo pozamałżeńskie). niedookreśleniem wiedzę – łączności biologicznej, kulturowej, ekonomicznej z jed‑ nostkami wchodzącymi w skład innego pokolenia (niezależnie od sposobu jego de‑ finiowania). Poczucie to prowadzi do pojawienia się pozytywnego nastawienia wo‑ bec jednostek należących do innych pokoleń, tj. gotowości do specyficznego odbioru informacji o tych osobach i do reagowania na nią. Podkreślam słowo gotowości, al‑ bowiem to słowo tworzy najmocniejszą dystynkcję w stosunku do terminu solidar‑ ność międzypokoleniowa. Pojęcie solidarności międzypokoleniowej z kolei – zgodnie z przytoczonymi powy‑ żej podejściami – to poczucie wzajemnej odpowiedzialności wobec osób przynależą‑ cych do innych generacji. Tym samym gotowość, wynikająca z więzi międzypokole‑ niowej, zostaje aktywizowana, przekształcając się w uwzględnianie w podejmowanych działaniach interesów, potrzeb i opinii innych generacji. Kontrakt międzypokoleniowy to umowa określająca obowiązujące reguły redys‑ trybucji wyznaczników statusu społecznego pomiędzy przedstawicieli różnych ge‑ neracji. Choć ma ona zazwyczaj niespisany charakter, częściowo przynajmniej od‑ znacza się kodyfikacją (dotyczy to szczególnie kontraktu publicznego, który wraz z umową prywatną składają się ów kontrakt). Choć prezentowane w niniejszym tomie opracowania nie nawiązują bezpośrednio do powyższej siatki pojęciowej, łączy je chęć podjęcia próby opisu, jak we współczes‑ nej Polsce wyglądają w rodzinie relacje, więź, solidarność i umowa międzypokole‑ niowe. Jest to zatem jedna z pierwszych prób naukowego spojrzenia na zagadnienia międzypokoleniowości w polskich rodzinach, zaś ewidentne „skrzywienie gerontolo‑ giczne” – tj. uwypuklenie relacji intergeneracyjnych prezentowanych z perspektywy starszego pokolenia – niniejszego tomu jest tylko wynikiem świadomości znaczenia relacji międzypokoleniowych w rodzinie dla jakości życia seniorów w środowisku badaczy problemów osób starszych, starzenia się i starości. Literatura Piotr Szukalski Szukalski P. (2010), Co łączy pokolenia? Relacje międzypokoleniowe z perspektywy polityki społecznej, „Polityka Społeczna”, nr 10, 7–12 Szukalski P. (2012), Solidarność pokoleń. Dylematy relacji międzypokoleniowych, Wyd. UŁ, Łódź 8 | Joanna Szczepaniak‑Sienniak Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Społeczno‑ekonomiczne uwarunkowania relacji międzypokoleniowych w rodzinie we współczesnej Polsce – wybrane zagadnienia Wprowadzenie Relacje międzypokoleniowe zmieniają się wraz przemianami życia rodzinnego i implikowane są złożonymi uwarunkowaniami demo‑ graficznymi, społeczno‑ekonomicznymi, strukturalnymi, kultu‑ rowymi i technologicznymi. W obszarze uwarunkowań społecz‑ no‑ekonomicznych i strukturalnych, z jednej strony, obserwować można pewne tendencje charakterystyczne dla wszystkich krajów gospodarki rynkowej, doprowadzające do rozwoju gospodarcze‑ go kraju i społeczeństwa postindustrialnego. Z drugiej zaś strony, czynnikami determinującymi kierunki i nasilenie przemian w ro‑ dzinie są: pauperyzacja wielu osób, dynamicznie zmieniająca się sytuacja na rynku pracy, wysoki poziom bezrobocia wśród osób młodych – w wieku produkcyjnym czy prokreacyjnym, wzrost znaczenia poziomu wykształcenia, trudna sytuacja mieszkanio‑ wa, zwiększanie skłonności do emigracji (zwłaszcza osób młodych, w celach zarobkowych), zwiększanie się różnego rodzaju proble‑ mów rodzinnych, niewydolność systemu zabezpieczenia społecz‑ nego – zwłaszcza wobec osób młodych (rodziców lub potencjalnych matek i ojców) oraz osób starszych (dziadków) itp. Analizując uwarunkowania przemian w rodzinie, nie sposób pominąć także takich czynników, jak wzrost demokracji oraz roz‑ przestrzenianie się autonomii, pluralizmu, uniwersalizmu, indy‑ widualizmu. Towarzyszą temu przemiany polityczne, a także proces „westerniza‑ cji”, polegający na bezrefleksyjnym upowszechnianiu się (przejmowaniu) poglądów, norm i wartości występujących w krajach rozwiniętej demokracji. Ponadto, dla opi‑ sywanych tu przemian istotny jest dynamiczny postęp technologiczny, który wiąże się m.in. z rewolucją antykoncepcyjną, sprzyjającą niemal pełnej powszechności re‑ gulacji urodzeń za pomocą wysoce skutecznych metod antykoncepcyjnych. Oprócz tego obserwować można coraz większą tolerancję wobec bezdzietności, akceptację rozwodów i separacji, zmianę układu ról kobiet i mężczyzn (osłabienie patriarchatu), zmianę wartości rodziny i dzieci (coraz częściej rodzina staje przed wyborem: liczba dzieci czy ich „jakość”), rozwój postaw prokonsumpcyjnych, postulowanie hedoni‑ stycznego stylu życia, w którym dzieci stanowią barierę do realizacji potrzeb indy‑ widualnych itd. (por. Balcerzak‑Paradowska 2004: 23; Okólski 2002: 29). Związane z wymienionymi powyżej uwarunkowaniami zmiany demograficzne, w tym przede wszystkim wydłużanie się średniej życia i spadająca jednocześnie lub utrzymująca się na niskim poziomie dzietność, implikują proces wertykalizacji, czy‑ li przekształcania rodzin wielopokoleniowych z „piramid” w „kolumny” (rys. 1)1, co wynika z występowania długotrwałej współprzeżywalności pokoleń. Ów proces to niedoświadczona wcześniej przez ludzi na taką skalę sytuacja, w której wiele jednostek wchodzi w wiek podeszły, podczas gdy ich rodzice jeszcze żyją. Zdaniem V. L. Bengt‑ sona powoduje to, że ludzie spędzają dziś i będą spędzać w rolach rodzinnych, na przykład w roli opiekuńczej, znacznie więcej czasu niż niegdyś, a właściwie więcej niż kiedykolwiek wcześniej (dzisiaj rodzice i ich dzieci mogą przeżyć wspólnie na‑ wet 50 i więcej lat, a jednocześnie dziadkowie mogą zobaczyć swoje wnuki jako oso‑ by dorosłe) (Mabry i wsp. 2007: 87–108; Szlendak 2011: 258; Szukalski 2006: 9–17). Dziadkowie Rodzice Dzieci Dziadkowie Rodzice Dzieci Rysunek 1. Proces wertykalizacji rodziny Źródło: Szlendak 2011: 258 Jednocześnie mamy do czynienia z procesem dezinstytucjonalizacji (detradycjo‑ nalizacji) rodziny nuklearnej (Murdock 1949: 1–2) – dwupokoleniowej, składającej się z małżeństwa i dzieci – ukonstytuowanej jako podstawowa komórka społecz‑ 1 W ramach piramid najwięcej jest dzieci, natomiast najmniej osób starszych. Taka struktura była charakterystyczna dla rodzin przed procesami modernizacyjnymi. W kolumnie natomiast wszystkie pokolenia mają mniej więcej jednakową liczebność i jest to sytuacja charakterystyczna dla rodzin dzi‑ siejszych (Szlendak 2011: 258). 10 | Joanna Szczepaniak‑Sienniak na, w wyniku czego relacje wewnątrzrodzinne stają się niestabilne, rozpadają się lub w ogóle nie powstają – w przypadku całkowitej rezygnacji z posiadania potom‑ stwa (jeśli proces ten utrzyma się, zobrazowane powyżej kolumny będą przekształ‑ cać w „piramidy regresywne” – odzwierciedlające mniejszą liczbę dzieci, a większą osób starszych). Konsekwencją przytoczonych powyżej przemian jest automatyczny wzrost zna‑ czenia relacji międzypokoleniowych w rodzinie kosztem relacji intrageneracyjnych (tj. wertykalizacja sieci rodzinnej) (Szukalski 2006: 16). Istotna jest przede wszyst‑ kim częstość posiadania przez młode osoby dzieci, a jednocześnie częstość posiada‑ nia przez seniorów dzieci i wnuków, czyli potencjalnych, pierwszoplanowych obok małżonka opiekunów, w przypadku konieczności uzyskania wsparcia z ich strony. Rodziny trzypokoleniowe stają się podstawowymi źródłami opieki i dobrostanu lu‑ dzi w XXI wieku (Mabry i wsp. 2007: 108). Celem niniejszego opracowania jest zwrócenie uwagi, jak na relacje międzypoko‑ leniowe w rodzinie może wpływać istotnie zróżnicowana sytuacja społeczno‑ekono‑ miczna osoby lub rodziny, jednocześnie odzwierciedlająca się w różnym położeniu w społecznej hierarchii, gdzie kształtują się swoiste uwarunkowania dla życia rodzin‑ nego. Jako czynniki warunkujące sytuację społeczno‑ekonomiczną jednostki lub ro‑ dziny oraz stosunki wewnątrzrodzinne przyjęto tu poziom życia i sytuację na rynku pracy (ze szczególnym zwróceniem uwagi na kobiety). Przedmiotem zainteresowania są tu przede wszystkim relacje rodzicie‑dzieci, które ulegają szczególnym przemianom na tle obserwowanego współcześnie procesu dezinstytucjonalizacji rodziny, a tym samym kształtują istotne uwarunkowania dla relacji międzypokoleniowych – po‑ między generacjami dorosłe dzieci‑sędziwi rodzice bądź wnuczęta‑dziadkowie. Przedstawiane w niniejszym opracowaniu spostrzeżenia i wnioski stanowią w du‑ żej mierze refleksje intelektualne autorki, u podstaw których leżą własne obserwacje, poparte dogłębnymi studiami literaturowymi. Dezinstytucjonalizacja rodziny a relacje międzypokoleniowe w rodzinie Cezurę czasową przemian w życiu małżeńsko‑rodzinnym w Europie wyznacza‑ ją lata 1960., zaś dla naszego kraju szczególny okazał się proces transformacji systemowej oraz integracji międzynarodowej. Zachodzące w tym okresie prze‑ miany społeczno‑ekonomiczne, polityczne i kulturowe istotnie zmieniają za‑ równo miejsce i rolę rodziny w społeczeństwie, jak i samą rodzinę. Małżeństwa z dzieckiem lub większą ich liczbą (rodziny tradycyjne), które niegdyś uznawa‑ no w kulturze zachodniej za normę i wzorzec, współcześnie zamieniane są na inne, niezliczone i zazwyczaj niedookreślone formy organizacji życia osobiste‑ go. Współcześnie, w dynamicznie zmieniających się warunkach funkcjonowania, poszukiwanie konsensusu odnośnie do wartości rodziny, jej struktury, funkcji, relacji wewnątrzrodzinnych bądź też reperkusji zachowań w rodzinie dla społe‑ czeństwa staje się coraz trudniejsze. Społeczno‑ekonomiczne uwarunkowania relacji międzypokoleniowych w rodzinie we współczesnej Polsce – wybrane zagadnienia | 11 Wpływ na przemiany w życiu rodzin mają przede wszystkim takie czynniki, jak masowy dostęp kobiet do wyższych poziomów wykształcenia, upowszechnianie środków antykoncepcyjnych oraz zmiany w systemie norm i wartości, wyrażające się we wzroście indywidualizmu i dążeniu do samorealizacji. Stworzenie rynku pra‑ cy dla kobiet (w edukacji, ochronie zdrowia, pomocy społecznej itd.) spowodowało rozciągnięcie zasad stratyfikacji rozwiniętego społeczeństwa rynkowego także na nie. Skutkiem tego jest rozpadanie się stosunków między płciami opartych na od‑ dzieleniu produkcji i reprodukcji oraz wynikających z tego ustalonych ról. Małżeń‑ stwo przestało być przeznaczeniem kobiety, a stało się jednym z możliwych sposo‑ bów życia. Brak jednoznacznych norm i reguł postępowania wywołuje niepewność, która dotyczy także życia prywatnego, poglądów na seksualność i miłość oraz ich powiązanie z małżeństwem i rodziną. Natomiast upowszechnienie środków anty‑ koncepcyjnych i planowania rodziny spowodowało, że również macierzyństwo stało się w większym stopniu niż wcześniej kwestią wyboru. Konieczność dokonywania wyborów nie wynika tylko z osobistych preferencji, lecz także z sytuacji społecznej, która jest określana przez badaczy jako zinstytucjonalizowany indywidualizm. In‑ stytucje społeczne (szkoła, praca, system zabezpieczenia społecznego itd.) wymagają, zarówno od kobiet, jak i od mężczyzn, działań jako jednostek, a nie członków szer‑ szych struktur społecznych (Socjologia. Przewodnik encyklopedyczny 2008: 168). Wskaźnikami przemian w życiu rodzinnym krajów rozwiniętych są: 1) zmniejszanie się udziału ludności pozostającej w związkach małżeńskich wśród ogółu ludności, jako rezultat rozwodów, śmierci współmałżonka lub decyzji pozo‑ stania w stanie bezżennym; 2) odkładanie decyzji matrymonialnych przez kobiety i mężczyzn; 3) wzrost częstości rozpadu małżeństw; 4) zmniejszenie się średniej liczby dzieci urodzonych przez kobietę; 5) opóźnianie decyzji o urodzeniu pierwszego dziecka; 6) spadek dzietności do poziomu poniżej zastępowalności pokoleń; 7) przesunięcie maksymalnej płodności z  młodszych na nieco starsze gru‑ py wieku. W literaturze przedmiotu powyższa sytuacja opisywana jest jako drugie przejście demograficzne – zgodnie z koncepcją holenderskiego demografa Dirka van de Kaa. Pierwsze przejście cechowało się spadkiem liczby zgonów, którego tempo wyprzedza‑ ło tempo obniżania się rozrodczości. Znamienny dla tego okresu był dodatni przyrost naturalny, początkowo zwiększający się, a następnie sytuujący na poziomie prostej za‑ stępowalności pokoleń (reprodukcji prostej)2. Uznaje się, że koniec pierwszego przejścia demograficznego w Polsce, a także w innych krajach Europy Środkowo‑Wschodniej, przypadał na lata 60. XX wieku i utrzymywał się mniej więcej do końca lat 80. Nato‑ miast późniejszy okres transformacji systemowej zaczął coraz bardziej zbliżać nasz kraj do sytuacji charakterystycznej dla wspomnianego, drugiego przejścia demograficznego. Inne cechy tego przejścia to obniżanie się liczby zgonów, przedłużenie trwania życia, sta‑ rzenie się społeczeństwa (por. Okólski 2002: 26–29; Balcerzak‑Paradowska 2004: 21). 2 Prosta zastępowalność pokoleń oznacza, że wskaźnik dzietności w danym okresie osiąga wartość w granicach 2,10–2,15. 12 | Joanna Szczepaniak‑Sienniak Przedstawione tendencje występują we wszystkich krajach rozwiniętych, ale ich nasilenie jest zróżnicowane. W Polsce, pomimo obserwowanego w ostatnich kilku latach zahamowania, czy nawet odwrócenia, niektórych przemian (spadku liczby urodzeń, spadku liczby emigrujących), sytuacja demograficzna pozostaje również niepokojąca, owo zahamowanie, czy odwrócenie, charakteryzuje się bowiem raczej krótkookresowością3. Na szczególne podkreślenie zasługuje bardzo niska dzietność, niezapewniająca zastępowalności pokoleń4. Jednocześnie w dalszym ciągu trwa pro‑ ces odkładania przez partnerów decyzji o zawieraniu małżeństwa na coraz wyższy wiek, a w konsekwencji powoduje to, że kobiety rodzą pierwsze dziecko coraz później, co prowadzi do ograniczania liczby rodzonych przez kobiety dzieci (proces ten nie jest jeszcze tak zaawansowany jak w innych krajach Unii Europejskiej (Mały Rocz‑ nik Statystyczny 2010: 544). „Odkładanie” zakładania rodziny na nieco późniejszy okres życia przez nowożeńców jest związane m.in. z wydłużaniem nauki, ogranicze‑ niami i trudnościami na rynku pracy dla ludzi młodych, ograniczonymi możliwoś‑ ciami nabycia przez nich mieszkań, brakiem odpowiednich instrumentów polity‑ ki rodzinnej itp. (por. Sytuacja demograficzna Polski 2008–2009: 7). Zauważyć przy tym należy, iż po kilku latach wzrostu liczby zawieranych małżeństw oraz spadku poziomu rozwodów – co napawać zaczęło nadzieją na wzrost trwałości małżeństw w przyszłości – oba te procesy budzą ponownie niepokój (pierwszy z nich został od‑ wrócony, drugi zaś zahamowany5). Z punktu widzenia relacji międzypokoleniowych w rodzinie najbardziej niepo‑ kojącymi przejawami dezinstytucjonalizacji rodziny jest niska dzietność, spadek wartości małżeństwa (lub też posiadania dziecka) oraz rozwój alternatywnych form 3 Na przykład: od 2006 r. – po czwartym z kolei roku ujemnego przyrostu naturalnego – odnotowu‑ je się dodatni przyrost naturalny, który w końcu 2008 r. wyniósł około35 tys. osób, zaś w 2009 r. 33 tys. (było to spowodowane faktem, iż do wieku zdolności rozrodczej doszły wyżowe generacje z lat 1982–1984, a zatem tendencje te nie muszą utrzymać się w przyszłości); od 2007 r. obserwuje się dynamiczny spa‑ dek emigracji Polaków za granicę (tendencja spowodowana najprawdopodobniej światowym kryzysem ekonomicznym, a zatem również może zmienić się w niedługim czasie; należy przy tym zwrócić uwagę, iż najczęściej migrują osoby młode – w wieku prokreacyjnym) (Szerzej: Sytuacja demograficzna Polski 2008–2009: 6–7 i n.; Mały Rocznik Statystyczny 2010: 112 i 128). 4 W 2009 r. zastępowalność pokoleń była niższa o około 39 od niezbędnej, abypokolenie rodzi‑ ców było równolicznie zastąpione pokoleniem dzieci (współczynnik reprodukcji ludności wyniósł 1,398, podczas gdy oczekiwana wartość tego współczynnika to 2,1; w 2008 r. wskaźnik dzietności wyniósł 1,39). Wskaźnikiw tym zakresie kształtują się w Polsce na średnim poziomie wśród krajów europejskich, ale aż o 1/3 niższym niż w krajach Europy Północnej i niektórych Europy Zachodniej. Oznacza to pogłę‑ bianie deformacji struktury wieku ludności i przyspieszenie procesów depopulacyjnych w przyszłości oraz przyspieszenie starzenia się ludności (Sytuacja demograficzna Polski2008–2009: 7;Mały Rocznik Statystyczny 2010: 123). 5 Liczba małżeństw w 2000 r. wyniosła 211,2 tys. (5,5 na 1000 ludności), w 2008 r. 257,7 tys. (6,8 na 1000 ludności) i był to czwarty z rzędu rok wzrostu liczby małżeństw, natomiast w 2009 r. odnotowano spa‑ dek liczby małżeństw do 250,8 tys. (6,6 na 1000 ludności). Liczba rozwodów w 2008 r. wyniosła 65,5 tys. (1,7 na 1000 ludności) i był to drugi z kolei rok spadku liczby rozwodów, a jednocześnie zahamowania wzrostowej tendencji w tym zakresie rozpoczętej wraz z okresem transformacji; w 2009 roku liczba rozwodów wprawdzie spadła w stosunku do poprzedniego roku o 2 tys., jednak współczynnik liczby rozwodów na 1000 ludności pozostał już na tym samym poziomie, tj. 1,7 (w poprzednich latach rów‑ nież się obniżał), a zatem skala zjawiska nie zmieniła się (na podstawie: Roczniki Demograficzne, wy‑ dania odpowiednich lat). Społeczno‑ekonomiczne uwarunkowania relacji międzypokoleniowych w rodzinie we współczesnej Polsce – wybrane zagadnienia | 13 rodziny tradycyjnej, takich jak np.: kohabitacja (z potomstwem lub bez), samotne rodzicielstwo (w nomenklaturze socjologicznej rodzina taka określana jako mono‑ parentalna6), życie w samotności i bez dziecka (jako singiel/singielka), małżeństwo bezdzietne (np. związek, w którym obydwoje partnerzy są zorientowani na karie‑ rę, posiadają podwójny dochód oraz rozmyślnie rezygnują z potomstwa7) lub inny wzorzec (zob. szerzej o alternatywnych formach rodziny (Szlendak 2011: 457–501; Giddens 2004: 211–213)). Taki stan rzeczy zagraża zwłaszcza dwupokoleniowym re‑ lacjom rodzice‑dzieci, mogą one bowiem w ogóle nie powstać (w wyniku rezygnacji z założenia rodziny i posiadania dzieci8), istotnie osłabić się (w przypadku znalezie‑ nia się w „nowym”, alternatywnym modelu rodziny) lub całkowicie się rozpaść (na skutek zupełnej dezintegracji więzi pomiędzy małżonkami i zerwania kontaktów). W ostatnich latach szczególnie nieprzewidywalny wpływ na więzi rodzicielskie zda‑ ją się mieć zmiany, jakie zachodzą w relacjach intrageneracyjnych – pomiędzy mał‑ żonkami, takie jak np. rozwód, powtórne małżeństwo i/lub założenie wielorodzinny, (w której np. oboje małżonkowie mają dzieci z poprzednich związków oraz dzieci własne), albo też utworzenie homorodziny (opartej na związku jednej płci, również z dziećmi z poprzednich związków). Nawiasem rzecz ujmując, ta ostatnia forma jest najbardziej wyrazistym symbolem późnej nowoczesności w sferze przemian wzorów życia rodzinnego (Szlendak 2011: 486–491) – w Polsce formalnie niedopuszczalnego, nie oznacza to jednak braku dążeń do legitymizacji związków homoseksualnych. Nie sposób też nie wspomnieć o innych, obecnych w naszym kraju zjawiskach, ta‑ kich jak rodziny binacjonalne – tworzone przez małżeństwa różnej narodowości, któ‑ re nierzadko cechują się brakiem stałej siedziby i/lub częstym przemieszczaniem się małżonków‑rodziców bądź jednego z nich, a także rodzin opartych na małżeństwach „wizytowych” – żyjących razem, ale w oddzielnych gospodarstwach domowych9. W wyniku dezinstytucjonalizacji rodziny powstaje zatem niepokój nie tylko o częstość powstawania międzypokoleniowych relacji, ale także o trwałość i jakość stosunków wewnątrzrodzinnych, a także związaną z tym międzypokoleniową solidarność, która rozumiana jest jako wzajemna życzliwość i gotowość niesienia różnorakiej pomocy (Sztompka 2002: 197): rodziców wobec dzieci, dzieci wobec rodziców, a także dziadków wobec wnuków i wnucząt wobec dziadków. Wydaje się, iż w przyszłości może wystąpić przede wszystkim problem całkowitego braku, bądź ograniczonych możliwości, wsparcia i opieki wobec osób starszych ze strony ich dzieci i/lub wnuków (np. z powodu niedostatecznych kontaktów pomiędzy członkami rodziny oraz związanej z tym słabej solidarności asocjacyjnej i strukturalnej, a nawet 6 Warto zauważyć, iż obecnie ok. 80 dzieci rodzi się w rodzinach tworzonych przez prawnie za‑ warte związki małżeńskie, a co istotniejsze, od kilkunastu lat systematycznie rośnie odsetek urodzeń pozamałżeńskich. Na początku lat 90‑tych ze związków pozamałżeńskich rodziło się ok. 6–7 dzieci, w 2000 r. – 12 , zaś w ostatnich latach ok. 20 . Rosnący współczynnik dzietności pozamałżeńskiej może oznaczać, że zwiększa się liczba rodzin tworzonych przez związki partnerskie lub wzrasta liczba matek samotnie wychowujących dzieci, tworzących rodziny niepełne, co również jest przejawem dez‑ instytucjonalizacji rodziny (Podstawowe informacje…: 6). 7 Oznaczone w socjologii skrótem DINKS, od angielskich słów Double Income No Kids. 8 Wówczas alternatywą pozostaje budowanie często rozległych sieci wsparcia i przyjaźni, które za‑ stępują tradycyjne więzi krewniacze (Szlendak 2011: 469 i n.) 9 Oznaczone w socjologii skrótem LAT, od angielskich słów Living Apart Together. 14 | Joanna Szczepaniak‑Sienniak Barbara Szatur‑Jaworska Instytut Polityki Społecznej, Uniwersytet Warszawski Starość w polskiej rodzinie Wprowadzenie Starość jest tą fazą w życiu człowieka, w której rodzina jest najważ‑ niejszą (członkowską) grupą odniesienia Jest zarazem też takim etapem w życiu, w którym brak bliskiej rodziny wywołuje dużo bardziej dramatyczne skutki niż we wcześniejszych latach. Rodzi‑ na tworzy także grupę, w której niepracujący zawodowo człowiek starszy najintensywniej uczestniczy w relacjach międzypokole‑ niowych. Kształt życia rodzinnego jest zatem istotnym elementem opisu i analizy społecznej sytuacji ludzi starych. Celem niniejsze‑ go artykułu jest analiza sytuacji rodzinnej ludzi starych w Polsce (w przypadku części danych porównawczo – także będących w fa‑ zie późnej dojrzałości) na podstawie wybranych danych demogra‑ ficznych i badań sondażowych. Życie rodzinne polskich seniorów w świetle danych GUS Główny Urząd Statystyczny gromadzi różnorodne dane doty‑ czące sytuacji rodzinnej ludzi starych. W tym miejscu ograniczam się tylko do danych dotyczących stanu cywilnego faktycznego oraz dwóch składników ruchu naturalnego ludności – małżeństw i rozwodów. Dane przeprowadzonego w 2011 roku Narodowego Spisu Po‑ wszechnego (podobnie jak dane z poprzedniego NSP) wyraźnie wskazują na dwa czynniki różnicujące sytuację rodzinną ludzi starych: płeć i wiek. W grupie wieku 65–69 lat żonaci mężczyzn stanowili 82 tej subpopulacji w miastach i 81 na wsi, a zamęż‑ ne kobiety odpowiednio – 52 i 56 . W grupie wieku 80 lat i wię‑ cej żonatych mężczyzn było 62 w miastach i 60 na wsi, zaś mężatki stanowiły zaledwie 13 kobiet w tym wieku. W całej populacji w wieku 65 lat i więcej żyło w związkach (małżeńskich i partnerskich) 76 mężczyzn i zaledwie 34 kobiet. Re‑ latywnie niewielkie różnice co do stanu cywilnego faktycznego występowały między miastami a wsiami – wśród mieszkanek miast w wieku 65 lat i więcej nieco więcej było rozwiedzionych i panien, natomiast w populacji mężczyzn na wsiach wyższy był odsetek kawalerów, a w miastach wyższy był odsetek rozwiedzionych (tab. 1). Tabela 1. Stan cywilny faktyczny osób w wieku 65 lat i więcej w 2011 roku (w  ) grupy wieku 65–69 70–74 75–79 80+ grupy wieku 65–69 70–74 75–79 80+ grupy wieku 65–69 70–74 75–79 80+ grupy wieku 65–69 70–74 75–79 80+ OGÓŁEM kawalero‑ wie MĘŻCZYŹNI – MIASTA żonaci partnerzy wdowcy rozwie‑ dzeni separowani 100,0 100,0 100,0 100,0 3,4 3,1 2,5 2,0 81,8 79,8 75,8 62,6 1,3 0,9 0,8 0,5 7,8 11,7 17,3 32,1 4,6 3,6 2,8 2,0 0,6 0,6 0,5 0,4 OGÓŁEM kawalero‑ wie MĘŻCZYŹNI – WIEŚ żonaci partnerzy wdowcy 100,0 100,0 100,0 100,0 7,3 5,7 4,1 2,9 81,1 79,7 75,2 59,7 0,7 0,5 0,3 0,2 7,5 11,7 18,6 36,1 KOBIETY – MIASTA ogółem panny zamężne partnerki wdowy 100,0 100,0 100,0 100,0 5,3 4,5 4,1 5,1 52,1 41,2 29,5 13,1 0,7 0,5 0,3 0,1 33,8 47,5 61,0 78,0 KOBIETY – WIEŚ ogółem panny zamężne partnerki wdowy rozwie‑ dzeni separowani 2,5 1,6 1,1 0,7 0,6 0,5 0,4 0,3 rozwiedzio‑ ne separo‑ wane 7,3 5,6 4,5 2,9 0,6 0,4 0,3 0,2 rozwiedzio‑ ne separo‑ wane 100,0 100,0 100,0 100,0 3,2 2,8 3,1 3,7 56,4 43,4 29,3 12,6 0,4 0,2 0,1 0,1 37,6 51,8 66,3 82,7 1,8 1,3 0,8 0,5 0,4 0,3 0,2 0,1 Źródło: Narodowy Spis powszechny, GUS, 2013b: tabl. 15; obliczenia własne. Ludzie starzy, jeżeli nie żyją samotnie w jednoosobowych gospodarstwach do‑ mowych, prowadzą życie rodzinne w różnych formach. Z reguły są to małżeństwa, gdyż grupie wieku 65 lat i więcej odsetek osób żyjących w związkach partnerskich nie osiągał nawet 1 ( 0,8 wśród mężczyzn i 0,3 wśród kobiet). Małżeństwa osób starszych zazwyczaj mieszkają oddzielnie, ale niekiedy także razem z dorosłymi 26 | Barbara Szatur‑Jaworska
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Relacje międzypokoleniowe we współczesnych polskich rodzinach
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: