Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00059 004590 13085838 na godz. na dobę w sumie
Religia w nowoczesnym państwie demokratycznym - szansa czy zagrożenie? - ebook/pdf
Religia w nowoczesnym państwie demokratycznym - szansa czy zagrożenie? - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 293
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788323526421 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).
Analiza dyskusji dotyczących współczesnego znaczenia religii dla demokratycznego państwa oraz jej form i warunków obecności w sferze publicznej. Autorka bada religijne i pozareligijne podstawy państwa konstytucyjnego, które znacząco wpływają na kondycję tego systemu. Sięgając do najważniejszego sporu w zakresie filozofii politycznej, jaki toczył się od lat 70. XX wieku, czyli do sporu między liberałami a komunitarianami dotyczącego głównie idei sprawiedliwości w społeczeństwie, stara się rozwinąć aktualną polemikę i wzbogacić ją o nowe argumenty. ****** Religion in a Modern Democratic State a Chance or a Threat? The Analysis of the Dispute between Liberals and Communitarians The analysis of the discussion on the significance of religion for the contemporary democratic state and its forms of presence in the public sphere. The author examines the religious and non-religious foundations of the constitutional state that affect the condition of the system. Referring to the dispute between the liberals and the communitarians about the idea of justice in the society, the author makes an attempt to develop the current polemics with new arguments.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ROZDZIAŁ 1 TEORIA SPRAWIEDLIWOŚCI RAWLSA I WYBRANE KRYTYKI Rawls konstruuje swoją teorię sprawiedliwości na podstawie takich zasad normujących funkcjonowanie społeczeństwa, które odwołują się do tradycji umowy społecznej i nie wymagają wielu założeń. Jednocześnie zasady te miałyby być sprawiedliwe w jak najbardziej potocznym rozumieniu, zgodnie z którym sprawie- dliwe jest to, co bezstronne i uczciwe zarazem (fairness). Rawls jednakże zawęził swoje rozważania w dwóch zasadniczych aspek- tach – jasno określił wizję społeczeństwa (poprzez jego główne instytucje społeczne) oraz wskazał obowiązki moralne obywate- li w społeczeństwie. Po pierwsze, zasady sprawiedliwości miały odnosić się do „podstawowej struktury społeczeństwa”, to znaczy głównych instytucji społecznych, takich jak: rodzina monogamicz- na, prawna ochrona wolności słowa i sumienia, rynek z jego zasa- dą konkurencyjności czy prywatna własność środków produkcji. Autor nie rozpatruje ich odmiennego kształtu lub innych instytu- cji, które teoria mogłaby obejmować: zagadnienia sprawiedliwo- ści stosunków międzynarodowych, stowarzyszeń prywatnych czy nieformalnych konwencji życia codziennego. Po drugie, zasady spra- wiedliwości formułowane są w odniesieniu do społeczeństwa dobrze 28 Część I. Okoliczności sporu liberałów i komunitarian... urządzonego (well-ordered), to znaczy takiego, co do którego zakłada się, że obywatele, znając zasady sprawiedliwości, będą zmotywowani do ich przestrzegania. W ten sposób mają oni podtrzymywać funkcjono- wanie społeczeństwa jako rządzącego się sprawiedliwymi zasadami5 . Jednym z narzędzi wykorzystanych przez Rawlsa podczas po- szukiwania sprawiedliwych zasad dla społeczeństwa jest „sytuacja początkowa”. Jako przesłanka czysto teoretyczna pozwala autorowi na ukazanie istotnych cech podmiotów, które przy wyborze zasad sprawiedliwości decydowałyby o podstawowej strukturze społe- czeństwa. Cechami tymi są „wolność” i „równość”. Wśród minimal- nych założeń przyjmowanych, by wywieść zasady sprawiedliwości i uzyskać ich szeroką akceptację społeczną, znalazło się założenie racjonalności stron wspomnianej umowy społecznej. Rawls przyj- muje, że w sytuacji pierwotnej, w momencie wyboru, za słynną „za- słoną niewiedzy” strony kierują się czysto racjonalnymi motywami, to znaczy dbają o własne korzyści. Interesy pozostałych są brane pod uwagę przez danego uczestnika jedynie, gdy mają wpływ na jego interes własny. Zakładana racjonalność oznacza również zdol- ność poszczególnych podmiotów do formułowania całościowych planów życiowych oraz ich realizacji. Strony, znajdując się za „za- słoną niewiedzy”, dysponują wyłącznie ogólną wiedzą o świecie, nie mają pojęcia o sobie jako o poszczególnych jednostkach: nie posiadają wiedzy o swoim położeniu społecznym, ekonomicznym, o charakterze, kontekście rodzinnym, pozostając bez świadomo- ści uwarunkowań własnego indywidualnego życia. Ta zasłona ma 5 Koncepcja „sprawiedliwych zasad funkcjonowania podstawowej struk- tury społeczeństwa dobrze urządzonego” jest w ujęciu Rawlsa alternatywą dla zasad głoszonych w ramach utylitaryzmu i koncepcji intuicjonistycznych. Por. J. Rawls, Teoria…, op. cit.; zob. także: Cz. Porębski, Wstęp, w: J. Rawls, Liberalizm…, op. cit., s. XIX. Rozdział 1. Teoria sprawiedliwości Rawlsa i wybrane krytyki 29 niejako wymusić bezstronność, będącą gwarancją sprawiedliwości. Racjonalne podmioty nie mogą kształtować zasad funkcjonowania społeczeństwa według osobistych, jednostkowych interesów i po- trzeb. Owa konstrukcja intelektualna pozwala autorowi na wskaza- nie warunków tworzenia sprawiedliwych zasad rządzących podsta- wową strukturą społeczną. A zatem wolne i równe osoby kierujące się racjonalną motywa- cją, pozostając za „zasłoną niewiedzy”, mogą przyjąć w warunkach sytuacji pierwotnej sprawiedliwe zasady funkcjonowania dobrze urządzonego społeczeństwa. Takie zasady mogłyby być ustanowio- ne przy równym podziale ciężarów i korzyści współpracy społecz- nej. Jednak nierówny podział może być powodem zwiększenia dóbr podlegających podziałowi. Osoby racjonalne zgodzą się zatem na ów nierówny rozdział, ale pod pewnymi warunkami. Określa je dru- ga zasada sprawiedliwości, która głosi: Urządzenie społecznych i ekonomicznych nierówności winno być takie, by (a) było z największą korzyścią dla najmniej uprzywilejo- wanych i żeby (b) nierówności te były związane z pozycjami i urzę- dami otwartymi dla wszystkich w warunkach autentycznej równo- ści możliwości6 . Jednakże pewna grupa dóbr podstawowych okazuje się nie- przeznaczona do takiego nierównego podziału. Jednostki nie mogą się na niego zgodzić, ponieważ zrezygnowałyby wówczas z bycia wolnymi i równymi. Dlatego potrzebna jest pierwsza zasada, po- przedzająca powyższą, która brzmi: 6 J. Rawls, Teoria…, op. cit., s. 107. 30 Część I. Okoliczności sporu liberałów i komunitarian... Każda osoba ma mieć równe prawo do jak najszerszej podstawowej wolności możliwej do pogodzenia z podobną wolnością dla innych7 . Kolejnym po sformułowaniu zasad sprawiedliwości etapem tworzenia sprawiedliwego społeczeństwa jest etap konstytucyjny. Jego efektem jest przyjęcie porządku konstytucyjnego odpowied- niego dla danego społeczeństwa, który będzie zgodny z zasadami sprawiedliwości. Następnie w fazie legislacyjnej mają pojawić się ustawy zgodne z porządkiem konstytucyjnym, a na ostatnim etapie przestrzega się ich i je wykonuje8 . Rawls w 1975 roku wprowadził poprawki do pierwszego wy- dania pracy, uwzględniając krytyczne uwagi. Najpoważniejsza, jego zdaniem, słabość teorii dotyczyła ujęcia wolności. Jego wady wskazał H.L.A. Hart w polemicznym artykule Rawls o wolności i jej priorytecie. Obszerniejszą odpowiedź na zarzuty Harta autor Teo- rii sprawiedliwości zamieścił w artykule Basic Liberties and Their Priority9 . Szeroka fala krytyki teorii sprawiedliwości, świadcząca zresztą o wadze i doniosłości tego dzieła dla całej współczesnej filozofii politycznej10, miała kilka odrębnych nurtów. Komunitariańska oce- 7 Ibidem, s. 87. 8 Por. Cz. Porębski, Wstęp, op. cit., s. XXI. 9 Por. H.L.A. Hart, Rawls o wolności i jej priorytecie, w: idem, Eseje z filozofii prawa, tłum. J. Woleński, Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 2001, s. 224–249 (wyd. oryg.: Rawls on Liberty and its Priority, w: N. Daniels, Reading Rawls, Basic Books, New York 1975, s. 230–252); oraz J. Rawls, Basic Liberties and Their Priorities, w: Tanner Lectures on Human Values, t. 3, University of Utah Press, Salt Lake City 1982, s. 3–8 (artykuł został później włączony do pracy Political Liberalism, op. cit.). 10 Robert Nozick powiedział o Teorii sprawiedliwości, że „jest dziełem po- tężnym, głębokim, subtelnym, szeroko zakrojonym, systematycznym, takim, jakie w dziedzinie filozofii politycznej i moralnej nie pojawiło się co najmniej od czasów Johna Stuarta Milla”. Por. R. Nozick, Anarchia, państwo, utopia, Rozdział 1. Teoria sprawiedliwości Rawlsa i wybrane krytyki 31 na liberalizmu, rozpoczynająca omawiany spór liberałów i komuni- tarian, a biorąca początek od pierwszego dzieła Rawlsa, jest tylko jednym z nich. Niemal każdy istotny pod względem teoretycznym wątek zaprezentowanej teorii został poddany dyskusji, pojawiła się również bardziej całościowa krytyka. Skupiam się tutaj na zaryso- waniu kilku wybranych, zasadniczych perspektyw11 . Jako pierwszą warto przeanalizować teorię racjonalnego wy- boru. Sam Rawls, wykładając swoją koncepcję, nawiązał wprost do teorii racjonalnego wyboru; sugerował przy tym, że można pod pewnymi względami łączyć obie teorie: […] będę uważał jakąś koncepcję sprawiedliwości za bardziej sen- sowną od innej czy też lepiej od niej uzasadnioną, jeżeli racjonalne osoby znajdujące się w opisanej sytuacji wyjściowej uznałyby, że za- sady pierwszej koncepcji, nie zaś drugiej, winny pełnić rolę wykładni sprawiedliwości. Koncepcje sprawiedliwości można więc uszerego- wać wedle stopnia ich akceptacji we wspomnianych okolicznościach. Rozumiane w ten sposób uzasadnienie sprowadza się do rozważenia, tłum. P. Maciejko, M. Szczubiałka, Aletheia, Warszawa 1999, s. 183. Nato- miast inny angielski filozof, Jonathan Wolff, powiedział o samym Rawlsie: „[…] podczas gdy można dyskutować o tym, kto mógłby być uznany za dru- giego najważniejszego filozofa politycznego XX wieku, to nie ma wątpliwo- ści, kto jest najważniejszym; jest nim John Rawls” (tłum. M.T.), cyt. za: D. Gordon, Going Off the Rawls, „The American Conservative”, 28 lipca 2008. 11 Ukazanie w całości recepcji pracy Rawlsa wiąże się z szeroko zakrojo- nymi studiami, bowiem zakres jej oddziaływania był ogromny, nie tylko wśród wielu nurtów współczesnej filozofii politycznej, ale również innych dziedzin społecznych, jak ekonomia, socjologia, politologia, psychologia, teoria decy- zji. Stworzenie wyczerpującego obrazu owej recepcji wykracza poza ramy tej pracy. Stąd skupiam się na zarysowaniu jedynie najważniejszych dla filozofii polityki – jak się wydaje – polemik i problemów, w celu ukazania znaczenia pracy Rawlsa oraz osadzenia jej głównej krytyki komunitariańskiej w szer- szych ramach krytyki teorii sprawiedliwości. 32 Część I. Okoliczności sporu liberałów i komunitarian... jakie zasady byłoby racjonalnie przyjąć w takiej umownej sytuacji. Łączy to teorię sprawiedliwości z teorią racjonalnego wyboru12. Cytowane powyżej wskazanie możliwości wykorzystania usta- leń z zakresu teorii racjonalnego wyboru w koncepcji sprawiedli- wości stało się przyczyną zainteresowania teoretyków przywoływa- nego nurtu koncepcją Rawlsa oraz wzbudziło wiele dyskusji. Nie wnikając szczegółowo w ten nurt krytyki, warto wspomnieć jedynie, że głównym punktem spornym była kwestia, czy Rawls właściwie scharakteryzował problem wyjściowy, a także czy proponowana metoda podejmowania decyzji (metoda mini-maksu) jest odpowied- nia do rozwiązania postawionego przez niego problemu13 . Drugi nurt polemiki ogniskował się wokół kwestii spójności intencji Rawlsa w tworzeniu teorii sprawiedliwości wymagającej stabilności dobrze urządzonego społeczeństwa. Głównym celem Rawlsa było zaprezentowanie takiej koncepcji sprawiedliwości, która byłaby alternatywą dla utylitaryzmu i intuicjonizmu. Z tego także powodu przedstawił on swoją propozycję jako będącą na tym samym poziomie co stanowiska, które podważał. Teoria sprawie- dliwości w stosunku do nich jest opcją zamienną, niejako konku- rencyjną. Jednocześnie zgodnie z koncepcją sprawiedliwości tym, co gwarantuje ludziom stabilność, jest założenie, że członkowie do- brze urządzonego społeczeństwa znają tę koncepcję i kierują się nią w swoim postępowaniu. Rawls uznał słuszność zarzutów formułowanych przede wszyst- 12 J. Rawls, Teoria…, op. cit., s. 31. 13 Por. J.C. Harsanyi, Can the Maximin Principle Serve as a Basis for Mo- rality? A Critique of John Rawls’s Theory, „The American Political Science Review” 1975, t. 69, nr 2, s. 594–606; oraz D. Rae, Maximin Justice and an Alternative Principle of General Advantage, „The American Political Science Review” 1975, t. 69, nr 2, s. 630–647. Rozdział 1. Teoria sprawiedliwości Rawlsa i wybrane krytyki 33 kim przez Thomasa M. Scanlona, Ronalda Dworkina, Thomasa Na- gela, Wilfrieda Hinscha, Joshuę Cohena i Tylera Burge’a. Co więcej, pod ich wpływem dostrzegł także potrzebę pewnej modyfikacji swo- jej teorii14. W efekcie stwierdził, że proponowana koncepcja spra- wiedliwości nie może występować na tym samym poziomie co jej konkurentki. Innymi słowy, utylitaryzm i intuicjonizm są rozległymi doktrynami, co do których członkowie społeczeństwa nie zawsze się zgadzają, natomiast teoria sprawiedliwości nie ma charakteru roz- ległej doktryny. Ma być ona podstawą stabilności sprawiedliwego społeczeństwa, dlatego że będzie uznawana przez wszystkich jego członków. Liberalizm polityczny to właśnie wyraz takiej zmodyfiko- wanej koncepcji sprawiedliwości, która jest rezerwuarem dla wielu – często sprzecznych, ale zawsze rozumnych – rozległych doktryn. Stanowisko to uznaje fakt istnienia i różnorodności owych doktryn jako „normalny efekt czynienia użytku z ludzkiego rozumu w ramach wolnych instytucji reżimu demokratycznego”15. Liberalizm politycz- ny akceptuje taką koncepcję „sprawiedliwości jako bezstronności”, która nie będąc sama rozległą rozumną doktryną, daje się uzgodnić z różnymi rozumnymi i rozległymi doktrynami. 14 Rawls opisuje szczegółowo, które części Teorii sprawiedliwości ule- gły zmianie pod wpływem uwag autorów wymienionych we Wprowadzeniu do Liberalizmu politycznego. W przypisach do kolejnych rozdziałów książki wyczerpująco wymienia artykuły i pozycje krytyczne, do których się odnosi, dokonując modyfikacji. Por. J. Rawls, Wprowadzenie, w: idem, Liberalizm…, op. cit., s. 25–26. 15 J. Rawls, Liberalizm..., op. cit., s. 8.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Religia w nowoczesnym państwie demokratycznym - szansa czy zagrożenie?
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: