Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00166 002627 12923718 na godz. na dobę w sumie
Religia w nowoczesnym państwie demokratycznym - szansa czy zagrożenie? - ebook/pdf
Religia w nowoczesnym państwie demokratycznym - szansa czy zagrożenie? - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2642-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Analiza dyskusji dotyczących współczesnego znaczenia religii dla demokratycznego państwa oraz jej form i warunków obecności w sferze publicznej. Autorka bada religijne i pozareligijne podstawy państwa konstytucyjnego, które znacząco wpływają na kondycję tego systemu. Sięgając do najważniejszego sporu w zakresie filozofii politycznej, jaki toczył się od lat 70. XX wieku, czyli do sporu między liberałami a komunitarianami dotyczącego głównie idei sprawiedliwości w społeczeństwie, stara się rozwinąć aktualną polemikę i wzbogacić ją o nowe argumenty.


Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

WSTĘP Dyskusje dotyczące współczesnego znaczenia religii dla państwa demokratycznego ogniskują się głównie wokół kwestii, które można usystematyzować jako religijne lub pozareligijne podstawy państwa konstytucyjnego oraz warunki i formy obecności religii w demokra- tycznej sferze publicznej. Podkreśla się albo pozytywne znaczenie religii jako wzmacniającej system demokratyczny, albo negatyw- ne jako osłabiającej stabilność ustroju, stanowiącej zagrożenie dla neutralności i sprawiedliwości systemu władzy. Stała obecność tych dyskusji i powracające w nich argumenty pozwalają uznać, że reli- gia odgrywa niejednoznaczną rolę w politycznym systemie demo- kratycznym, bo to o kondycję tego systemu toczy się spór. Religia, jak sądzę, może zyskać pozytywne znaczenie w demo- kratycznym systemie władzy – niejako pomimo liberalnego strachu przed jej obecnością w sferze publicznej – jedynie wówczas, gdy sformułowane zostaną jasno określone warunki jej występowania w sferze publicznej państw demokratycznych oraz gdy zaakcepto- wane zostaną zasady będące podstawą państwa demokratycznego. Z kolei negatywne znaczenie religii – ujmowanie jej jako zagroże- nie, stronniczość, partykularność – będzie się uwidaczniać, gdy te warunki nie zostaną jasno określone. W prezentowanej pracy chciałabym zbadać, w jakim stopniu można wzbogacić występujące w tych dyskusjach strategie ar- 16 Wstęp gumentacyjne, odwołując się do najważniejszego sporu w zakre- sie fi lozofi i politycznej, który toczył się od lat siedemdziesiątych XX wieku, czyli do sporu między liberałami a komunitarianami. Dotyczył on głównie idei sprawiedliwości w dobrze urządzonym społeczeństwie i ujmowany był z uwzględnieniem takich opozycji jak: indywidualizm – wspólnotowość; wizja podmiotu jako nieusy- tuowanego i usytuowanego; zdolność jednostki do rewizji własnego stylu życia i ograniczanie tej możliwości. W odróżnieniu od tego rodzaju interpretacji proponuję spojrzeć na ten spór jako na jedno z zasadniczych źródeł tematów i uzasadnień dla rozważań dotyczą- cych znaczenia, roli i miejsca religii we współczesnych demokra- cjach liberalnych. Teoria sprawiedliwości Johna Rawlsa wywołała szeroką dys- kusję nie tylko nad takimi, skądinąd ważnymi zagadnieniami, jak znaczenie sprawiedliwości dla demokracji, liberalna wizja podmiotu czy sprawiedliwa dystrybucja dóbr. Dała także początek rozważa- niom na temat znaczenia religii dla współczesnych demokracji libe- ralnych, sytuując ją w sferze prywatnej, defi niując jako partykularną cechę podmiotów. I właśnie ten wymiar sporu – dotychczas nieba- dany jako osobna całość – stał się głównym przedmiotem mojego zainteresowania. Zgodnie z przyjętą przeze mnie hipotezą nowy ob- raz sporu liberałów i komunitarian jest źródłem oraz uzupełnieniem współczesnych dyskusji na temat znaczenia religii w nowoczesnych państwach demokratycznych. Przyjmując taki punkt wyjścia, można uporządkować i poszerzyć toczące się dyskusje o nowe argumenty, a także zrekonstruować formę i podstawowe kategorie tego dyskur- su. W tym celu odwołam się do analizy strukturalnej badanych kon- cepcji, analizy pojęciowej oraz metody komparatystycznej w kon- frontacji tez i stanowisk. Przyjęta metoda pracy polegać będzie na formułowaniu i sprawdzaniu hipotez, analizie koncepcji i twórczym opracowywaniu wniosków. W badaniach posługiwać się będę rów- Wstęp 17 nież krytyką historyczną i fi lozofi czną w odniesieniu do źródeł i tek- stów pomocniczych. Na wstępie przyjmuję taką defi nicję religii, która pozwala mi podjąć badania i wyznaczyć obszar konfrontacji między liberałami i komunitarianami, uwzględniającą przede wszystkim funkcjonalny wymiar religii i religijności. Podejście to, odwołujące się do prekur- sorskich ustaleń Émile’a Durkheima, uwypukla role, jakie religia może odgrywać w określonej i wybranej społeczności1. Przy czym czerpanie ze schedy socjologicznej nie oznacza przyjęcia metod ani defi nicji z zakresu socjologii religii, lecz jedynie stanowi inspirację w badaniu politycznego znaczenia religii. Pozwala m.in. na zali- czenie „religii obywatelskiej” do kategorii religii, a co za tym idzie – badanie jej znaczenia w demokracji liberalnej. Nie ujmuję zatem religii w sposób substancjalny, to znaczy nie poszukuję jej „istoty”, nie odwołuję się także do konkretnych wyznań, które mogłyby słu- żyć jako defi nicja religii2. Nie skupiam się też na funkcjach religii, jakie rzeczywiście peł- ni ona w społeczeństwie, ale na dyskursie fi lozofi cznym, w ramach którego opisuje się role religii; badam występowanie kategorii re- ligii w argumentach i poglądach fi lozofów i teoretyków ustroju li- beralnego. Nie jest to również spojrzenie na religię z perspektywy teologii czy fi lozofi i religii, które zajmują się przede wszystkim tre- ściami doktryn religijnych i założeniami wierzeń. W prezentowanej pracy zagadnienie religii ujmowane jest jako przedmiot fi lozofi i polityki. Oznacza to, że religia przyjmuje kształt Rawlsowskich rozległych doktryn, przy czym nie określam z góry, czy jest ona rozumna czy nie. Rozumność rozległej dok- 1 E. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, tłum. A. Zadrożyń- ska, PWN, Warszawa 1990, s. 19–42. 2 Por. K. Zielińska, Defi niowanie religii, w: eadem, Spory wokół teorii se- kularyzacji, Nomos, Kraków 2005, s. 59 i nn. 18 Wstęp tryny określona jest warunkami, które religia może spełniać lub nie. Poprzez analizę pojęciową przyjmuję wstępnie, że to, co „reli- gijne”, rozumiane jest jako metafi zyczne, przedpolityczne; z kolei to, co „niereligijne”, traktowane jest jako pozametafi zyczne, post- metafi zyczne, świeckie, laickie. Natomiast to, co „normatywne”, rozumiane jest zarówno jako religijne, jak i niereligijne/świeckie – zależnie od nastawienia, systemu czy postawy. Zatem to, co świec- kie, niekoniecznie pozbawione jest określenia „normatywny”, bowiem „normatywny” oznacza zarówno religijny, metafi zyczny, etyczny, prawny, przedpolityczny, jak i proceduralny, pozaprawny, przedprawny. Staram się ująć religię w ramach fi lozofi i polityki nie tylko jako rozległą doktrynę światopoglądową, łączę ją także z wolnością do i od religii. To znaczy z samymi warunkami jej występowania w demokracji, wyrażonymi przez wolność sumie- nia i wyznania, a więc podstawowymi dla nowożytnego państwa demokratycznego. Nie wyklucza to religii monoteistycznych, takich jak chrześci- jaństwo, judaizm, islam, a także buddyzm i hinduizm, wraz z ich praktykami religijnymi, jak i przekonaniami metafi zycznymi, teza- mi teologicznymi, nauczaniem i dogmatami. Ponadto, przez religię rozumiem także jej instytucjonalne formy, jak Kościoły czy stowa- rzyszenia. Są one jednymi ze składowych religii jako jej społeczne konkretyzacje. Również pozainstytucjonalne formy mieszczą się w proponowanej przeze mnie defi nicji tego pojęcia3. Religia może przyjmować różne formy, zależnie od społeczeństwa, tradycji reli- gijnych czy epok historycznych. 3 Por. prace Thomasa Luckmanna, który przyjmował, że we współczes- nym świecie mamy do czynienia z pozainstytucjonalnymi, zindywidualizowa- nymi formami religii. T. Luckmann, On Religion in Modern Society: Individ- ual Consciousness, Worldview, Institution, „Journal for the Scientifi c Study of Religion” 1963, 2 (2), s. 147–162. Wstęp 19 Trzeba przy tym pamiętać, że problematyka obecności reli- gii w sferze publicznej nowoczesnych społeczeństw, zobrazowana przez spór liberałów i komunitarian, została sformułowana na grun- cie amerykańskim – to jest w społeczeństwie pluralistycznym świa- topoglądowo, etnicznie, kulturowo oraz mającym polityczne opar- cie w systemie demokratycznym. Większość przywołanych przeze mnie badaczy swoje rozważania dotyczące politycznego znaczenia religii odnosi przede wszystkim do tradycji judeochrześcijańskiej: zarówno do judaizmu, jak i protestanckich denominacji oraz kato- licyzmu. Podstawą do rekonstrukcji dyskursu dotyczącego politycznego znaczenia religii, a uformowanego na podstawie sporu liberałów i komunitarian, będą dla mnie głównie koncepcje wyrażone w tek- stach autorstwa Johna Rawlsa, Judith Shklar, Jürgena Habermasa, Michaela Walzera, Charlesa Taylora oraz Roberta N. Bellaha. Inni uczestnicy sporu przywoływani będą w sposób incydentalny, przy okazji omawiania poglądów tych właśnie myślicieli. Wynika to z konieczności ograniczenia bardzo rozległej bazy bibliografi cznej, a także z dostosowania jej do przedmiotu moich badań. Jeśli chodzi o liberalną stronę sporu, to zdominowana została przez twórczość Johna Rawlsa. Jego prace okazały się na tyle obszerne, rozbudowa- ne strukturalnie, a także wywierające taki wpływ, że po wstępnej selekcji niemożliwe stało się uwzględnienie większej liczby libera- łów w analizie sporu. Zresztą to teoria Johna Rawlsa była podsta- wą tego sporu i do dzisiaj jest jego osią oraz najczęstszym punktem odniesienia dla krytyków. W tym kontekście poglądy innych libe- rałów, jakkolwiek pomocne i uzupełniające argumentację liberalną, nie wnoszą – poza analizami Judith Shklar i Jürgena Habermasa – nowych istotnych elementów do interesującej mnie problematyki. Być może zdziwi kogoś, że po stronie liberalnej usytuowałam także Jürgena Habermasa. Filozof ten sam jednak określa siebie jako li- 20 Wstęp berała, podejmując wprost kwestie politycznego znaczenia religii, chociaż w odniesieniu do jego późnej twórczości uznać można, że bliżej mu do argumentacji komunitarian. Z drugiej strony sporu, po wstępnym przeglądzie materiałów źródłowych, wybrałam tych przedstawicieli komunitarianizmu, któ- rzy w wielu tekstach podejmują bezpośrednio problematykę religii jako przedmiotu zainteresowań fi lozofi i politycznej. Zagadnienie religii nie pojawia się w ich koncepcjach jedynie incydentalnie, ale stanowi część szerzej pojętej refl eksji nad kondycją współczesnej demokracji. Zapewne dyskusyjne wydać się może niewłączenie do szczegółowej analizy poglądów Alasdaira MacIntyre’a, on sam jednak protestował przeciw próbom przypisania go do tego ruchu. Co więcej, jego koncepcje ogniskują się głównie wokół zagadnie- nia indywidualizmu i wspólnoty; nie traktują bezpośrednio o relacji między religią a strukturami nowoczesnego państwa i jego sferą pu- bliczną. Ponadto, rozważania tego fi lozofa można zaliczyć przede wszystkim do refl eksji etycznej, a dopiero potem do dziedziny fi lo- zofi i politycznej. Jednak prezentowane przez MacIntyre’a podejście będzie w pracy obecne pośrednio, w analizach ustaleń i propozycji Roberta N. Bellaha, który czerpał z etycznych diagnoz tego autora, dotyczących kondycji nowoczesnego społeczeństwa i jego podstaw normatywnych. Bazę źródłową do przeprowadzanych analiz tworzą przede wszystkim następujące teksty: Johna Rawlsa Teoria sprawiedliwo- ści, Liberalizm polityczny, O idei publicznego rozumu raz jeszcze; Judith Shklar The Liberalism of Fear, Zwyczajne przywary; Jürge- na Habermasa Wierzyć i wiedzieć, Przedpolityczne podstawy demo- kratycznego państwa praworządnego?, Religia w sferze publicznej. Poznawcze założenia „publicznego czynienia użytku z rozumu”; Michaela Walzera Sfery sprawiedliwości: obrona pluralizmu i rów- ności, O tolerancji, Polityka i namiętność, Drawing the Line. Reli- Wstęp 21 gion and Politics, Liberalizm a praktyka separacji; Charlesa Tay- lora Oblicza religii dzisiaj; Roberta N. Bellaha Civil Religion in America oraz Skłonności serca. Indywidualizm i zaangażowanie po amerykańsku. Pozostała obszerna bibliografi a stanowi ważne uzu- pełnienie koncepcji wymienionych myślicieli, zawiera dodatkowe pozycje ich autorstwa, a także opracowania, syntezy, interpretacje innych autorów. W pewnym tylko stopniu posiłkuję się dokumen- tami historycznymi. Praca składa się z czterech części. W pierwszej z nich posta- ram się zarysować okoliczności sporu liberałów i komunitarian, uwzględniając jego chronologię, zakres problemowy oraz wyraźnie zarysowane w nim stanowiska. W części drugiej i trzeciej wykorzystuję kategorię religii jako nową oś badanego sporu. Kategoria ta pozwala na wyróżnienie i klasyfi kację określonych normatywnych założeń państwa nowo- czesnego, a następnie sfery publicznej. Należą do nich w odnie- sieniu do państwa nowoczesnego kolejno: zasada tolerancji reli- gijnej, zasada wolności sumienia i wyznania, zasada neutralności państwa, zasada rozdziału państwa od Kościoła, źródła legitymacji państwa oraz podstawy praktyk politycznych w demokracji. Z ko- lei jako normatywne założenia nowoczesnej sfery publicznej trak- tuję sam podział na sferę publiczną i pozostałe obszary (państwo, sfera prywatna), a w odniesieniu do religii – warunki uczestnic- twa w debacie publicznej, religię obywatelską jako zestaw założeń normatywnych oraz założenie dobrowolności religijnych stowa- rzyszeń w demokracji. Zarówno liberałowie, jak i komunitarianie dostarczają w swoich refl eksjach bogatego materiału do systema- tyzacji i analizy tych normatywnych założeń, które wyróżniam w sferze państwa i sferze publicznej. Dokonuję szczegółowego przeglądu owych refl eksji, ukazując wizje funkcjonowania religii w tych sferach. 22 Wstęp W czwartej części zarysowuję nowy obraz sporu liberałów i ko- munitarian, wyłaniający się z przeprowadzonych analiz. Powstaje on dzięki użyciu kategorii religii jako osi, wokół której zorgani- zowana została interpretacja i recepcja sporu. Jest nowy również w odniesieniu do dyskusji na temat współczesnego znaczenia re- ligii w demokracjach; obecnie jawi się jako ich źródło oraz ważne uzupełnienie o analizy warunków funkcjonowania religii w sferze państwa i sferze publicznej, prowadzone z perspektywy fi lozofi i po- litycznej. W zakończeniu podsumowuję dotychczasowe rozważania, a także staram się dookreślić polityczne znaczenia religii w koncep- cjach wybranych przeze mnie uczestników sporu. Przede wszystkim ujmują oni religię jako element prywatnych przekonań obywateli (Rawls), niejednoznaczny element argumentacji w debacie publicz- nej (Habermas) czy czynnik metafi zyczny wartościowy dla wspól- noty, wzbogacający sferę publiczną (wybrane koncepcje komuni- tariańskie). Szczególna uwaga zostaje poświęcona wieloznacznym i zmieniającym się określeniom i rolom religii w systemie Johna Rawlsa – zmiany te są w dużej mierze efektem samego sporu.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Religia w nowoczesnym państwie demokratycznym - szansa czy zagrożenie?
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: