Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00395 005790 11253018 na godz. na dobę w sumie
Reprywatyzacja - ebook/pdf
Reprywatyzacja - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 348
Wydawca: Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk Język publikacji: polski
ISBN: 9788364091605 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Tym, co odróżnia tę książkę od innych opracowań poświęconych reprywatyzacji, restytucji, a także prywatyzacji jest odejście od fragmentarycznego traktowania tych procesów na rzecz szerokiego spojrzenia. Dlatego uważam, że w warstwie poznawczej jej głównym walorem jest interdyscyplinarne spojrzenie na problematykę zmian własnościowych w okresie ostatnich 70 lat w Polsce i w innych krajach naszego regionu. Autor jest z wykształcenia prawnikiem, posiada praktykę rzeczoznawcy majątkowego, a więc wiedzę ekonomiczną, a w tej książce legitymuje się również bogatą wiedzą historyczną i ciekawymi przemyśleniami politologicznymi. Nie stroni też od formułowania założeń aksjologicznych. Szczegółowe potraktowanie omawianych zagadnień oraz bogata dokumentacja prawna i historyczna przedstawiona w książce każą przypuszczać, że jej czytelnikami będą osoby studiujące te i podobne zagadnienia w ramach szerokiego nurtu badań transformacji gospodarczej oraz ewentualni twórcy przyszłych rozwiązań prawnych służących ostatecznemu rozwiązaniu ciążącej nam, wciąż niezałatwionej sprawy reprywatyzacji.

prof. Barbara Błaszczyk

Książka Tomasza Lutereka stanowi pionierskie, wszechstronne i bardzo wnikliwe studium reprywatyzacji – największej porażki pod innymi względami całkiem udanej polskiej transformacji postkomunistycznej. Do niewątpliwych zalet pracy zaliczam także konkretne – realistyczne, a zarazem sprawiedliwe społecznie – propozycje rozwiązania tego jak dotąd nierozwiązywalnego problemu.

prof. Piotr Kozarzewski

Cześć książki Tomasza Luterka jest poświęcona problemowi wyceny majątku podlegającego ewentualnej reprywatyzacji. Z punktu widzenia praktycznego jest to kwestia podstawowa. Nie zdradzę jednak czytelnikom, jaką metodę wyceny proponuje autor, zachęcając do lektury i refleksji. Warto ją podjąć, bo skoro własność prywatną uznaliśmy za zdrową podstawę gospodarki, to prędzej czy później reprywatyzacja może powrócić jako ważny temat polityczny. Przemawiają za tym argumenty natury moralnej, prawnej, ekonomicznej, społecznej oraz kulturowej, o których pisze autor.

prof. Wojciech Roszkowski

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Spis treści Przedmowa (Wojciech Roszkowski) .................................................................................... Słowo wstępne (Ryszard Pessel) ......................................................................................... Wstęp ....................................................................................................................................... 1. Zarys doktryn i podstawowe pojęcia związane z przemianami prawa własności w kontekście procesów reprywatyzacyjnych .................................... 1.1. Wprowadzenie ........................................................................................................ 1.2. Doktryny ................................................................................................................. 1.2.1. Funkcje i rodzaje doktryn politycznych ................................................... 1.2.2. Doktryny konserwatywno-liberalne ......................................................... 1.2.3. Doktryny rewolucyjne ................................................................................ 1.2.4. Doktryny reakcyjne ..................................................................................... 1.3. Własność ................................................................................................................. 1.4. Nacjonalizacja ......................................................................................................... 1.5. Denacjonalizacja ..................................................................................................... 1.6. Renacjonalizacja ...................................................................................................... 1.7. Obywatelizacja ........................................................................................................ 1.8. Komunalizacja ........................................................................................................ 1.9. Konfi skata ............................................................................................................... 1.10. Wywłaszczenie ........................................................................................................ 1.11. Prywatyzacja ............................................................................................................ 1.12. Uwłaszczenie .......................................................................................................... 1.13. Reprywatyzacja ....................................................................................................... 1.14. Restytucja i odszkodowanie .................................................................................. 1.15. Użytkowanie wieczyste .......................................................................................... 11 15 21 29 29 31 31 37 42 46 51 54 59 61 62 63 65 66 69 72 74 79 80 85 85 87 97 97 98 99 w wybranych krajach Europy Środkowo-Wschodniej ........................... 113 nacjonalizacyjnych oraz związanych z nimi regulacji reprywatyzacyjnych .. 3.1. Wprowadzenie ........................................................................................................ 3.2. Nacjonalizacja nieruchomości ziemskich ........................................................... 3.2.1. Reformy rolne w Polsce ............................................................................. 3.2.2. Reforma rolna w Polsce na tle podobnych procesów 3.3. Nacjonalizacja przemysłu i usług oraz majątków opuszczonych i porzuconych ......................................................................................................... 125 3.3.1. Nacjonalizacja w Polsce na tle podobnych procesów w Europie ........ 126 3.3.2. Nacjonalizacja w Polsce ............................................................................. 135 3.4. Komunalizacja i nacjonalizacja gruntów warszawskich ................................... 171 3.5. Nacjonalizacja dóbr martwej ręki ........................................................................ 178 3.6. Nacjonalizacja nieruchomości leśnych ............................................................... 186 3.7. Nacjonalizacja fundacji i dóbr kultury ................................................................ 189 3.8. Konfi skata majątku osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego ............................................................... 193 3.9. Umowy indemnizacyjne ........................................................................................ 194 2. Przesłanki legalności prawnej aktów nacjonalizacyjnych ................................. 2.1. Wprowadzenie ........................................................................................................ 2.2. Legitymizacja władz i legalność aktów nacjonalizacyjnych ............................. 3. Polska Centralna – przesłanki polityczne i podstawy prawne aktów 4. Ziemie Odzyskane – przesłanki polityczne i podstawy prawne 5. Kresy Wschodnie – przesłanki polityczne i podstawy prawne aktów nacjonalizacyjnych oraz związanych z nimi regulacji reprywatyzacyjnych .. 247 5.1. Przesłanki historyczne i polityczne problemu reprywatyzacji na Kresach 5.2. Nacjonalizacja na Kresach Wschodnich – polityczne i prawne podstawy aktów nacjonalizacyjnych. ..................................................................................... 254 5.3. Aktualne regulacje odszkodowawcze .................................................................. 261 Wschodnich ............................................................................................................ 249 aktów nacjonalizacyjnych oraz związanych z nimi regulacji reprywatyzacyjnych ....................................................................................................... 199 4.1. Wprowadzenie ........................................................................................................ 199 4.2. Przesłanki historyczne ........................................................................................... 202 4.3. Przesłanki kompensacyjne .................................................................................... 213 4.4. Przesłanki reparacyjne (odszkodowawcze) ........................................................ 215 4.5. Przesłanki geopolityczne ....................................................................................... 225 4.6. Przewłaszczenie majątku na Ziemiach Odzyskanych z punku widzenia 4.7. Przewłaszczenie majątku na Ziemiach Odzyskanych z punku widzenia prawa wewnętrznego ............................................................................................. 233 4.6.1. Nacjonalizacja .............................................................................................. 233 4.6.2. Prywatyzacja ................................................................................................. 236 prawa międzynarodowego .................................................................................... 241 6. Przyczyny braku kompleksowych regulacji reprywatyzacyjnych w Polsce po 1989 roku ................................................................................................................... 271 6.1. Wprowadzenie ........................................................................................................ 271 6.2. Przesłanki polityczne braku kompleksowych regulacji reprywatyzacyjnych w Polsce po 1989 roku na tle podobnych procesów w wybranych krajach Europy Środkowej ................................................................................................. 272 6.3. Projekty ustaw reprywatyzacyjnych w Polsce po 1989 roku ........................... 285 6.4. Krąg kulturowy a ochrona własności w kontekście zaspokajania roszczeń reprywatyzacyjnych ................................................................................................ 299 7. Wycena wartości majątku objętego roszczeniami reprywatyzacyjnymi ....... 305 Podsumowanie ...................................................................................................................... 317 Bibliografi a ............................................................................................................................. 329 Indeks osób ........................................................................................................................... 343 Summary ................................................................................................................................... 347 Przedmowa Kwestia własności jako podstawy sprawiedliwego porządku prawnego i sprawnie działającej gospodarki stanowi podstawowy problem od stuleci. Historia zna nie tylko wiele przykładów gwałtownych zmian prawa własno- ści w wyniku wojen czy działań politycznych o charakterze rewolucyjnym (i kontrrewolucyjnym), jednak wszechogarniająca nacjonalizacja komuni- styczna oraz kwestia reprywatyzacji po upadku systemu komunistycznego są szczególnym doświadczeniem niektórych państw Europy Środkowej i Wschodniej końca XX wieku. Choć znakomita większość elit politycznych tych państw – zarówno opozycyjnych w stosunku do dawnego systemu, jak i postkomunistycznych – uznała, że własność prywatna jest najlepszą pod- stawą systemu gospodarczego, w praktyce ostatniego ćwierćwiecza problem przywrócenia własności znacjonalizowanej przez komunistów okazał się nie- zwykle złożony i w wielu przypadkach nierozwiązany. Ponadto w polskiej debacie politycznej reprywatyzacja pojawiała się w postaci bardzo powierz- chownej i często instrumentalnej. Jest także charakterystyczne, iż debata prowadzona w Polsce nie przy- niosła dotychczas kompleksowych opracowań naukowych. Jedną z przyczyn tego stanu rzeczy jest wspomniany polityczny charakter tej debaty, inną – nie- zwykłe skomplikowanie problemu. Mamy tu bowiem do czynienia z trzema obszarami reprywatyzacji – utraconymi Kresami Wschodnimi, Polską Cen- tralną oraz Ziemiami Zachodnimi i Północnymi otrzymanymi po II wojnie światowej. Mamy też ponad siedemdziesiąt lat wielkich przemian politycz- 12 Wojciech Roszkowski nych, a więc wojnę i okupację niemiecką oraz sowiecką, wraz ze związanymi z tym zniszczeniami, komunistyczne ustawy nacjonalizacyjne (niejednokrot- nie naruszane przez samych komunistów), a także spontaniczną apropriację ze schyłkowych lat komunizmu. Przemiany te zaowocowały nieprawdopo- dobnym chaosem prawnym. Mamy także różne rodzaje roszczeń: ze strony dawnych właścicieli polskich i zagranicznych, w tym spadkobierców mienia żydowskiego, a także dawnych właścicieli będących obywatelami III Rzeszy, która wywołała II wojnę światową. Istnieje wreszcie kwestia sprawiedliwości oraz ustanowienia cywilizowanych norm prawnych w kontekście kosztów tej operacji, które mogą obciążyć współczesne państwo polskie i jego obywateli. W analizie reprywatyzacji występuje zatem olbrzymia liczba problemów, których uwzględnienie wymaga jednoczesnego posiadania dużej wiedzy hi- storycznej, prawniczej i politologicznej. Trudno się więc dziwić, że temat re- prywatyzacji pojawiał się w Polsce ostatniego ćwierćwiecza często, ale jedynie w postaci krótkich, często polemicznych artykułów, a nie pełnego opraco- wania naukowego. Tym bardziej warto zasygnalizować pojawienie się pracy, która wypełnia tę lukę. Jej autorem jest Tomasz Luterek, z wykształcenia prawnik, a z praktyki zawodowej rzeczoznawca majątkowy o dziesięciolet- nim już stażu w zakresie wyceny nieruchomości. Niniejsza książka jest owo- cem jego kilkuletnich badań zakończonych obroną doktoratu na podstawie tego tekstu. W rozdziale pierwszym autor przytacza istniejące defi nicje podstawo- wych kategorii prawnych związanych z omawianą tematyką. Analizuje mię- dzy innymi pojęcia własności, nacjonalizacji, komunalizacji, konfi skaty i wy- właszczenia, a także prywatyzacji, reprywatyzacji i użytkowania wieczystego – swoistej konstrukcji prawa PRL-owskiego, będącej połączeniem własności państwowej i użytkowania prywatnego. Interesujące uwagi dotyczące legalności aktów nacjonalizacyjnych po II wojnie światowej zawarł Tomasz Luterek w rozdziale drugim. Zauważył problematyczny legalizm konstytucji kwietniowej z 1935 roku w zestawieniu z zasadą efektywności oraz niekonstytucyjny charakter władz ustawodaw- czych komunistów po 1945 roku, ale także nie zaprzeczył, że akty prawne uchwalane przez te gremia były efektywne, choć niekonstytucyjne. Ostatecz- nie, nie bez racji, sytuację prawną dotyczącą własności w III Rzeczypospolitej określił mianem bałaganu. Wspomniał przy tym, że problemy z własnością cechowały także II Rzeczpospolitą, która musiała rozstrzygnąć kwestie włas- ności osób nagradzanych w czasach zaborów za walkę z polskością, a tak- Przedmowa 13 że rekompensat dla Polaków poszkodowanych przez władze zaborcze. Nic może tak dobitnie nie dowodzi nieciągłości systemu politycznego i praw- nego, będącej smutną cechą polskiej historii ostatnich 250 lat, jak perypetie z własnością. Najważniejszym rozstrzygnięciem teoretycznym, jakie zapadło w III Rze- czypospolitej były wnioski z konferencji „Reprywatyzacja w systemie prawa” zorganizowanej w 1999 roku pod auspicjami rządu. Stwierdzono wówczas – i trudno się z tym nie zgodzić – że władze ustawodawcze Polski komu- nistycznej, a więc państwa niesuwerennego i niedemokratycznego, nie były podmiotami uprawnionymi do stanowienia prawa w imieniu narodu polskie- go, ale że przepisy prawa przyjęte przez te władze należą do dwóch kategorii. Pierwszą określono jako „prawo niegodziwe”, drugą zaś stanowiły przepi- sy regulujące życie codzienne w sposób przyjmowany podobnie w krajach demokratycznych. O ile te ostatnie mogą być inkorporowane do systemu państwa demokratycznego i suwerennego, o tyle te pierwsze wymagają za- sadniczej rewizji. Ponieważ akty nacjonalizacyjne komunistów nie przewi- dywały odszkodowania, autor zaliczył je – i słusznie – do kategorii „prawa niegodziwego”. W kolejnych rozdziałach Tomasz Luterek szczegółowo omawia ustawy nacjonalizacyjne na wspomnianych trzech obszarach geografi cznych: w Pol- sce Centralnej, na Ziemiach Zachodnich i Północnych (skrótowo nazywa- nych przez autora Ziemiami Odzyskanymi) oraz na utraconych przez Polskę po II wojnie światowej Kresach Wschodnich. W rozdziałach tych punkt cięż- kości położony jest na formalnych podstawach prawnych tych aktów nacjo- nalizacyjnych, a także na rozmiarach akcji i liczbie ich ofi ar. W każdym przy- padku, omawiając fakty, autor zastanawia się, w jaki sposób można by sobie poradzić z tym problemem. Szczególnie ciekawie przedstawia kwestię komu- nalizacji i nacjonalizacji gruntów warszawskich, które stanowią dziś zmorę inwestorów, polityczne i moralno-prawne aspekty aktów nacjonalizacyjnych na Ziemiach Zachodnich i Północnych, a także najsłabiej dotąd zbadane i mało znane akty nacjonalizacyjne na dawnych Kresach Wschodnich. W tym ostatnim przypadku autor stawia sprawę jasno i wyraźnie: w ob- liczu bezprecedensowych zmian terytorialnych wynikłych z II wojny świa- towej poszkodowanymi były dwa państwa – Polska i Niemcy, tyle że Polska stała się ofi arą zarówno napaści niemieckiej, jak i przesunięcia granic. Jak zauważa Tomasz Luterek, niezależnie od zniszczeń wojennych i sowieckich rabunków, wartość gospodarcza terytoriów uzyskanych na zachodzie i pół- 14 Wojciech Roszkowski nocy prawie trzykrotnie przekraczała wartość ziem utraconych na wscho- dzie. Niemniej ludność polska Kresów, zmuszona do ewakuacji na zachód, na mocy nieratyfi kowanych umów między Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego i rządami odpowiednich republik sowieckich utraciła majątek osobisty o ogromnej wartości, a rekompensatę za te straty musiało wypłacać państwo polskie w nowych granicach. W przedostatnim rozdziale autor zastanawia się nad przyczynami braku kompleksowego, ustawowego rozwiązania problemu reprywatyzacji. Słusz- nie zauważa, że reprywatyzacja na drodze sądowej przyniosła pewne efekty, ale tylko w przypadkach jawnych naruszeń ustaw nacjonalizacyjnych przez ich autorów, czyli przez państwo komunistyczne. Prowadzi to do wypaczenia idei reprywatyzacji i oznacza nierówne traktowanie osób poszkodowanych. Za główną przyczynę braku ustawowej reprywatyzacji uważa autor brak na- cisku społecznego, gdyż nie cieszyła się ona w III Rzeczypospolitej popar- ciem większości społeczeństwa. Ponieważ jedynymi benefi cjentami komuni- stycznych aktów nacjonalizacyjnych byli chłopi, a ich potomkowie stanowią znakomitą większość współczesnego społeczeństwa polskiego, trudno się dziwić, że sprawa reprywatyzacji nie znalazła się wśród priorytetów politycz- nych III Rzeczypospolitej. Autor dokonał przy tym ciekawego porównania osobowości dwóch charyzmatycznych przywódców transformacji Polski i Czechosłowacji – Lecha Wałęsy i Vaclava Havla – zauważając ich całkowi- cie odmienny stosunek do reprywatyzacji ze względu na pochodzenie spo- łeczne. Ta personifi kacja problemu wiele mówi o klimacie, w jakim toczyła się polityka wobec własności w obydwu krajach. Ostatni rozdział pracy poświęcony jest problemowi wyceny majątku podlegającego ewentualnej reprywatyzacji. Z punktu widzenia praktyczne- go jest to rzeczywiście kwestia kluczowa. Nie zdradzę jednak czytelnikom, jaką metodę wyceny proponuje autor, zachęcając do lektury i refl eksji. Warto ją podjąć, bo skoro własność prywatną uznaliśmy za zdrową podstawę go- spodarki, to prędzej czy później reprywatyzacja może powrócić jako ważny temat polityczny. Przemawiają za tym argumenty natury moralnej, prawnej, ekonomicznej, społecznej oraz kulturowej, o których autor pisze w zakoń- czeniu pracy. Wojciech Roszkowski Słowo wstępne Trafność ujęcia przez Tomasza Luterka reprywatyzacji jako problemu w kon- tekście zmian ustrojowych, które nastąpiły w Polsce po 1989 roku wynika między innymi z braku przeprowadzenia w kraju reprywatyzacji ustawowej, obejmującej wszystkie grupy poszkodowanych, które utraciły mienie wsku- tek przeprowadzonej nacjonalizacji, począwszy od 1944 roku (dekret o re- formie rolnej). Reprywatyzacja – która stanowi przeciwieństwo pozbawienia własności – jako zjawisko gospodarcze, społeczne i prawne jest procesem złożonym. Autor zwraca uwagę na zróżnicowane znaczenie tego terminu w kontekście nacjonalizacji, denacjonalizacji, komunalizacji i uwłaszczenia. Zrozumienie istoty reprywatyzacji jest możliwe na gruncie nie tylko defi nio- wania samego terminu „reprywatyzacja” w kontekście takich pojęć jak na- cjonalizacja, ale w ujęciu dynamicznym – jako zjawiska wielowymiarowego, gdy krzyżują się wielorakie sprzeczne interesy. Analizując problem reprywa- tyzacji, autor wskazuje na występowanie sprzecznych interesów zwłaszcza w odniesieniu do kwestii odszkodowania za utracone mienie prywatne. Roszczenia dawnych właścicieli, których pozbawiono własności, są prze- ciwstawne interesom tych, którzy władają przedmiotem roszczeń w dobrej wierze. Państwo w układzie omawianych interesów występuje co najmniej w podwójnej roli: jako adresat roszczeń, a także jako gwarant ładu społecz- nego oraz prawnego, w tym stabilności stosunków własnościowych. Począwszy od lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku przy każdej po- dejmowanej próbie ustawowego uregulowania reprywatyzacji przedstawia- no i uzasadniano pogląd o różnorodnych korzyściach, jakie państwo polskie 16 Ryszard Pessel odniosłoby w razie wprowadzenia ustawy reprywatyzacyjnej. Przedstawiano je na trzech płaszczyznach: • ekonomicznej – reprywatyzacja sprzyja porządkowaniu praw włas- ności będących fundamentalnym warunkiem sprawnego funkcjonowania gospodarki rynkowej; przywrócenie nieruchomościom naturalnych właści- cieli jest warunkiem niezbędnym do zaistnienia prawidłowego rynku nieru- chomości, co może mieć doniosłe znaczenie dla ożywienia gospodarczego (w tym inwestycji) oraz wzrostu stałego strumienia dochodów publicznych (podatki, opłaty); • prawnej – przywrócenie obywatelom wiary w podstawowe wartości i zasady, które realizuje państwo, zwłaszcza w kwestii ochrony własności; • moralnej – naprawienie (choćby częściowe) krzywd doznanych od pań- stwa przez obywateli pozbawionych własności w wyniku nacjonalizacji. Mając na uwadze wskazaną wyżej wielowymiarowość zjawiska reprywaty- zacji, autor, omawiając w rozdziale pierwszym doktryny polityczne w kontek- ście własności oraz procesu reprywatyzacji, bardzo trafnie zauważa, że istotą problemu jest zderzenie doktryny komunistycznej – której fundamentem była nacjonalizacja mienia prywatnego w celach ideologicznych budowy ustroju komunistycznego opartego na własności społecznej – oraz doktryny liberalnej, czyli dwóch przeciwstawnych ujęć prawa własności. Warto jed- nak wskazać, jakie są tego skutki na płaszczyźnie prawno-społecznej. Otóż po dwudziestu pięciu latach transformacji ustrojowej akty nacjonalizacyjne nadal stanowią podstawę oceny prawnej decyzji nacjonalizacyjnych, a zatem wciąż obowiązują w systemie prawa Trzeciej Rzeczypospolitej. Reprywaty- zacja znalazła się między dwoma krańcowymi biegunami: z jednej strony – obowiązującymi aktami nacjonalizacyjnymi, które w sposób bezprawny pozbawiły obywateli własności, z drugiej zaś – wymaganiami aksjologiczny- mi państwa prawnego, do którego pretenduje Polska. Trzecia Rzeczpospolita nie wykreowała całkowicie odrębnego syste- mu prawa, w oderwaniu od korzeni systemu komunistycznego, który jas- no określiłby zasady rozliczeń i odpowiedzialności za skutki nacjonalizacji spowodowane przez komunizm. Autor słusznie zwraca uwagę na problem legitymacji konstytucyjnej aktów nacjonalizacyjnych. Były one bezprawne, ponieważ struktury władzy faktycznej – które tworzyły Krajowa Rada Na- rodowa i Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego – nie miały legitymacji konstytucyjnej do ich stanowienia. Niezależnie od tego, że były bezprawne, miały wady formalne, które je dyskwalifi kowały jako akty prawne. Niektóre Słowo wstępne 17 z nich, na przykład dekret o reformie rolnej, były kopią radzieckiego dekre- tu o ziemi. Akty nacjonalizacyjne tworzyły narzędzie niszczenia struktur gospodar- czych powojennej Polski. Zostały wymierzone w określone warstwy właś- cicieli ziemskich, przemysłowców, kupców, aptekarzy. Nieposłuszeństwo w wykonaniu tych aktów było zagrożone represjami karnymi, na przykład w dekrecie o lasach za przeszkadzanie w przejęciu przez państwo lasów grozi- ła kara pozbawienia wolności lub kara śmierci. Głównym problemem, z któ- rym musimy się zmagać, jest sankcjonowanie po 1989 roku bezprawnych aktów nacjonalizacyjnych, które były narzędziem budowy państwa komuni- stycznego w sytuacji, gdy obecnie mamy do czynienia ze standardami pań- stwa prawnego określonymi w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku. W konstytucji tej nie ma bowiem pozytywnej normy, która określałaby stosunek Trzeciej Rzeczypospolitej do kwestii odpowiedzialności za skutki bezprawnych aktów nacjonalizacyjnych wydanych w okresie komunistycz- nym. W preambule znajduje się jedynie ocena moralna naruszeń podstawo- wych wolności człowieka w okresie totalitaryzmu. Z rozdziału szóstego, w którym autor analizuje przyczyny braku kom- pleksowych regulacji reprywatyzacji w Polsce po 1989 roku, wynika wprost pytanie, od odpowiedzi na które w jakimś stopniu zależy rozwiązanie prob- lemu reprywatyzacji: kto ponosi odpowiedzialność za wydanie bezprawnych aktów nacjonalizacyjnych, których stosowanie łączyło się z nieuprawnio- nym pozbawieniem lub ograniczeniem prawa własności? Bez dokonania tego rodzaju konstatacji i oceny w odniesieniu do zasad odpowiedzialności za szkody spowodowane wydaniem bezprawnych aktów nacjonalizacyj- nych fundamenty państwa prawnego budowanego po 1989 roku stają się wątpliwe. Dlaczego zatem konsekwencje takiego stanu rzeczy miałaby ponosić wyłącznie Trzecia Rzeczpospolita, której obywatele bezpośrednio nie legi- tymizowali aktów nacjonalizacyjnych? Domniemanie zgody narodu (suwe- rena) na uchwalenie tego rodzaju aktów byłoby uproszczeniem zarówno formalnym, jak i materialnym. Odpowiedzialność Trzeciej Rzeczypospolitej za krzywdy wyrządzone przez poprzedni system nie może się opierać wy- łącznie na podstawach prawnych. Naprawienie tamtych krzywd przez Trze- cią Rzeczpospolitą należałoby oprzeć głównie na przesłankach moralnych i politycznych, wynikających z obowiązku dbałości o interesy własnych oby- wateli. Wydaje się ,że jest to odpowiedź na postawiony trafnie przez autora 18 Ryszard Pessel problem zasadności roszczeń reprywatyzacyjnych zgłaszanych przez właści- cieli mienia utraconego w wyniku nacjonalizacji. Rozwiązanie problemu reprywatyzacji na płaszczyźnie zarówno doktry- nalnej, jak i praktycznej może nastąpić po dokonaniu generalnego obra- chunku prawnego minionego okresu państwa komunistycznego. Zgodnie z fundamentalną zasadą prawa rzymskiego za szkody powinien odpowiadać sprawca. Trzecia Rzeczpospolita nie jest sprawcą szkód wyrządzonych daw- nym właścicielom przez poprzedni system. Powinna jednak rozliczyć skutki bezprawnych aktów nacjonalizacyjnych (dokonać oceny prawnej odpowie- dzialności politycznej i prawnej tamtego systemu z punktu widzenia obowią- zujących standardów państwa prawnego). Jednocześnie należałoby uznać, że ze względu na ważne wartości kon- stytucyjne nie ma możliwości zniesienia skutków tych aktów. Trzecia Rzecz- pospolita nie ma obowiązku prawnego dokonania za PRL naprawy wyrzą- dzonych szkód dawnym właścicielom. Obowiązek zadośćuczynienia może wynikać z nakazów moralnych i politycznych w stosunku do swoich oby- wateli pokrzywdzonych w wyniku pozbawienia ich własności. W 1991 roku Polska dokonała już takiego aktu w stosunku do osób represjonowanych za działania na rzecz niepodległego państwa w Ustawie z 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (autor omawia przepisy tej ustawy w rozdziale trzecim). Forma dokonania zadośćuczynienia (nie odszkodowa- nia) jest uzależniona od wielkości oraz wartości zasobów majątkowych (fi - nansowych) przeznaczonych na ten cel przez Skarb Państwa. Niewątpliwie należy się zgodzić z wyodrębnieniem przez Tomasza Lu- terka problematyki Ziem Odzyskanych. Jest to bowiem istotne ze względu na kontekst międzynarodowy, a przede wszystkim roszczenia odszkodo- wawcze podnoszone przez środowiska wysiedlonych Niemców w stosunku do Polski. Stanowi to odrębny problem w odniesieniu do komunistycznej nacjonalizacji. Pragnę zwrócić szczególną uwagę na rozważania Tomasza Luterka za- warte w rozdziale siódmym, poświęconym problematyce wyceny wartości majątku objętego roszczeniami reprywatyzacyjnymi. Autor przeprowadził w nim profesjonalną analizę wyceny wartości majątku, którego miałyby doty- czyć ewentualne regulacje reprywatyzacyjne, między innymi wpływu różnych czynników na zmiany wartości nieruchomości w czasie. Odnosząc prowa- dzone rozważania do analizy wartości roszczeń reprywatyzacyjnych, słusznie Słowo wstępne 19 zwraca uwagę na konieczność przeprowadzenia rozróżnienia między war- tością roszczeń a wysokością zadośćuczynienia (rekompensaty) za utracone nieruchomości. Zdaniem Tomasza Luterka punktem wyjścia powinno być ustalenie stanu prawnego nieruchomości z dnia przejęcia, czyli stanu ujaw- nionego w księgach wieczystych i innych dokumentach, które określają po- łożenie oraz przeznaczenie nieruchomości. Jeżeli na przykład w chwili prze- jęcia na podstawie aktów nacjonalizacyjnych nieruchomość miała charakter rolny, powinna być określona jej wartość według przeznaczenia z daty prze- jęcia. Poszukując wskaźników najbardziej zbliżonych do odtworzenia war- tości przejętej nieruchomości, autor proponuje określanie wartości przejętej nieruchomości na podstawie cen z lat 1989–1991 jako momentu pokojowego ustalania wartości nieruchomości wynikającego z faktu rozpoczęcia procesu transformacji własnościowej w Trzeciej Rzeczypospolitej oraz innych kra- jach Europy Środkowo-Wschodniej. Koncepcja ta jest zbieżna z aktualnym orzecznictwem sądowym w zakresie ustalania stanu prawnego nieruchomo- ści (przeznaczenie nieruchomości z daty przejęcia), jednak odszkodowanie jest określane na podstawie cen obowiązujących z daty orzekania. Należy docenić wysiłek twórczy autora w tym względzie, ponieważ kwestia wyso- kości oraz podstawy ustalenia rekompensaty za mienie utracone w wyniku nacjonalizacji jest fundamentalna dla byłych właścicieli. Wnioski autora wskazują na złożoność procesu reprywatyzacji oraz jego uwarunkowania polityczno-społeczne. Tomasz Luterek opowiada się za potrzebą ustawowego uregulowania skutków nacjonalizacji między inny- mi ze względu na zjawiska patologiczne występujące w obrocie roszczeniami reprywatyzacyjnymi obciążające Skarb Państwa, a pośrednio również podat- ników. Warto zwrócić uwagę, że autor proponuje konkretne rozwiązania zwłasz- cza w kwestii wyceny roszczeń reprywatyzacyjnych, pozostawiając ustawo- dawcy rozwiązanie problemu wysokości zadośćuczynienia za mienie przeję- te wskutek nacjonalizacji. Należy także jeszcze raz podkreślić, iż roszczenia reprywatyzacyjne mogą być zrekompensowane w formie ustawowej przez Skarb Państwa na zasadzie pomocy swoim obywatelom, którzy ponieśli szko- dy w wyniku nacjonalizacji. Trzecia Rzeczpospolita nie jest bowiem sprawcą szkód wyrządzonych byłym właścicielom znacjonalizowanego mienia. Ryszard Pessel
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Reprywatyzacja
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: