Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00439 006510 14477618 na godz. na dobę w sumie
Republika versus monarchia. Myśl polityczna i prawna Andrzeja Maksymiliana Fredry - ebook/pdf
Republika versus monarchia. Myśl polityczna i prawna Andrzeja Maksymiliana Fredry - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 335
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-351-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Pierwsza w literaturze przedmiotu monografia przedstawiająca całościowo myśl polityczno-prawną jednego z najbardziej znaczących pisarzy politycznych siedemnastowiecznej Rzeczypospolitej. Praca analizuje podstawowe kategorie myśli Andrzeja Maksymiliana Fredry przez pryzmat ustrojowej i doktrynalnej konfrontacji republiki z monarchią, ukazując również przełożenie tego konfliktu na gospodarkę, kwestie militarne i postulaty sprawnego działania. Autor w szerokim zakresie wykorzystał pisma Fredry, przedstawiając oryginalne ujęcie tematu.

Rozprawa Marka Tracza-Trynieckiego jest najbardziej kompleksową, najstaranniej usystematyzowaną, najlepiej źródłowo udokumentowaną prezentacją siedemnastowiecznej polskiej doktryny polityczno-prawnej w literaturze przedmiotu. Bez wątpienia stanowi długo oczekiwany przełom w badaniach nad rodzimą refleksją polityczną tej epoki.

prof. dr hab. Zbigniew Rau

Monografia Marka Tracza-Trynieckiego to istotne wydarzenie wydawnicze. Tekst przynosi wysoce kompetentną analizę doktryny dotychczas niemal nieznanej w nauce polskiej. Zawarte w książce rozważania są wynikiem dokonanych przez Autora niezwykle precyzyjnych badań nad pisarstwem politycznym Andrzeja Maksymiliana Fredry. Wypełniają one lukę w literaturze historyczno­doktrynalnej dotyczącą ważnego twórcy XVII wieku, będącego aktywnym politykiem i zarazem osobą zdolną do formułowania abstrakcyjnych idei. Omawiana książka zasługuje na najwyższe uznanie zarówno jeśli chodzi o jej wartość naukową, jak i znaczenie poznawcze dla całego środowiska historyków.

prof. dr hab. Lech Dubel

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Marek Tracz-Tryniecki – Uniwersytet Łódzki, Wydział Prawa i Administracji Katedra Doktryn Polityczno-Prawnych, 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 8/12 RECENZENT Mirosław Sadowski REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Paweł M. Sobczak KOREKTA TEKSTÓW ŁACIŃSKICH Józef Macjon SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: https://polona.pl/item/andreae-maximiliani-fredro-gestorvm-populi-poloni-sub-henrico-valesio- polonorvm-postea,MTQyNjQ0NDc/0/#info:metadata © Copyright by Marek Tracz-Tryniecki, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08877.18.0.M Ark. wyd. 19,5: ark. druk. 20,875 ISBN 978-83-8142-350-2 e-ISBN 978-83-8142-351-9 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów ............................................................................................................ 9 Wstęp ........................................................................................................................... 11 Stan badań i oceny myśli Fredry ............................................................................... 11 Edycje dzieł Fredry ...................................................................................................... 20 Założenia badawcze ..................................................................................................... 23 Rozdział I Autor ............................................................................................................................ 29 1. Życie i twórczość – rys biograficzny ................................................................... 29 2. Źródła inspiracji ...................................................................................................... 44 a. Poglądy wyrażane przez sejmik wiszeński w latach 1646–1651 oraz w bezkrólewiu roku 1648 ................................................................................ 44 b. Literatura ............................................................................................................ 52 c. Doświadczenie .................................................................................................. 81 Rozdział II Ludzka natura i działanie .............................................................................. 83 1. Natura ludzka .......................................................................................................... 83 2. Bóg i fortuna ............................................................................................................ 89 3. Skuteczne działanie ................................................................................................ 92 4. Wiedza ...................................................................................................................... 101 Rozdział III Państwo ..................................................................................................................... 107 1. Istota i typologia państw ....................................................................................... 107 2. Natura państwa ....................................................................................................... 111 Rozdział IV Naród .......................................................................................................................... 117 1. Naród polityczny .................................................................................................... 117 2. Naród polski i polskość ......................................................................................... 122 6 Rozdział V Jedność ....................................................................................................................... 125 1. Solidarność .............................................................................................................. 127 2. Jedność prawa i instytucji ..................................................................................... 130 3. Obyczaje ................................................................................................................... 132 4. Zgoda ........................................................................................................................ 134 5. Państwo złożone ..................................................................................................... 138 6. Stronnictwa .............................................................................................................. 140 7. Pokój religijny .......................................................................................................... 141 Rozdział VI Władza........................................................................................................................ 143 1. Cel i zadania władzy ............................................................................................... 143 2. Udział narodu w sprawowaniu władzy ............................................................... 164 3. Organizacja władzy ................................................................................................ 173 4. Powołanie władzy ................................................................................................... 181 5. Król w republice – rector ........................................................................................ 186 6. Urzędnicy ................................................................................................................. 190 7. Sprawowanie władzy .............................................................................................. 198 a. Zaangażowanie emocjonalne .................................................................. 198 b. Zaufanie ..................................................................................................... 199 c. Skuteczne działanie wedle cnoty ............................................................ 199 d. Łagodność ................................................................................................. 202 e. Dopuszczenie krytyki .............................................................................. 204 f. Słuchanie rad ............................................................................................. 204 g. Tłumienie buntów .................................................................................... 206 h. Zachowanie norm moralnych ................................................................. 208 8. Zagrożenia płynące ze strony władzy i środki zapobiegawcze ....................... 209 Rozdział VII Wolność ..................................................................................................................... 213 1. Istota wolności ........................................................................................................ 214 2. Wolność zbiorowa a indywidualna ..................................................................... 217 3. Wolność jako udział w rządach ............................................................................ 219 4. Brak nacisku zewnętrznego i bezstronność ....................................................... 221 5. Wolność jako przywilej ......................................................................................... 225 6. Zagrożenia dla wolności ........................................................................................ 226 7. Wolność a stosunek do majątku ........................................................................... 236 Spis treści 7 8. Równość a wolność ................................................................................................ 238 9. Polska wolność jako odmienność ........................................................................ 241 Rozdział VIII Cnota ........................................................................................................................... 243 1. Istota cnoty .............................................................................................................. 243 2. Cnoty obywatelskie ................................................................................................ 246 3. Cnoty militarne obywateli .................................................................................... 253 4. Czynniki kształtujące cnoty obywatelskie ......................................................... 257 5. Wybitne jednostki .................................................................................................. 259 6. Upadek republiki .................................................................................................... 264 Rozdział IX Prawo .......................................................................................................................... 273 1. Prawa pozytywne a inne systemy norm ............................................................. 273 a. Prawo Boże i naturalne .................................................................................... 273 b. Prawo a obyczaje ............................................................................................... 280 2. Źródła pochodzenia i obowiązywania prawa .................................................... 281 a. Dawne prawo ..................................................................................................... 281 b. Prawo stanowione ............................................................................................ 285 3. Rządy prawa ............................................................................................................. 291 4. Prawo karne ............................................................................................................. 296 5. Wymiar sprawiedliwości ....................................................................................... 300 Konkluzje ................................................................................................................. 303 Bibliografia .................................................................................................................. 311 Wykaz ilustracji .......................................................................................................... 327 Summary ...................................................................................................................... 329 Od redakcji .................................................................................................................. 333 Spis treści WYKAZ SKRÓTÓW – Biblioteka Kórnicka AGAD – Archiwum Główne Akt Dawnych AGZ – Akta Grodzkie i Ziemskie BK BUW – Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego DSE48 – Diariusz sejmu elekcyjnego 1648 roku – Krotko zebrane zdanie KZZ – List do Jego Mości Księdza Arcybiskupa Lwowskiego LAL OSP – Ojcowskie synom przestrogi PMP – Przysłowia Mow Potocznych PPD – Powtorne Przysłowia WSTĘP Godzien Bother z Modrzewskim, byś my ich chwalili Co te Prawa dawnych lat, piorem określili Godnieyszy Iednorożec, co ich wykonywa A Cnotami pięknemi, Krolestwo okrywa1. Stan badań i oceny myśli Fredry Andrzej Maksymilian Fredro w dziejach myśli politycznej i prawnej długo wiązany był przede wszystkim z jedną instytucją – liberum veto, co w zasadniczy sposób wpływało na formułowane wobec niego oceny. Dotyczyło to zarówno teoretycznej obrony wolności sprzeciwu obecnej w jego pismach, jak i pełnie- nia przez niego funkcji marszałka sejmu, na którym uznano jednostkowy pro- test Sicińskiego. Najwięcej uwag krytycznych z tego powodu spadło na Fredrę w okresie zaborów, na przełomie XIX i XX w., kiedy upadek Rzeczypospoli- tej przypisywano głównie wolności sprzeciwu i wolnej elekcji2. Warto jednak zauważyć, że wcześniej opinia taka nie była powszechna. Przykładowo w okre- sie apogeum walki o reformę ustroju podczas Sejmu Wielkiego w notatce bio- graficznej poświęconej Andrzejowi Maksymilianowi nie obarczano go zarzu- tem wprowadzenia liberum veto w życie, choć uznawano tę instytucję za wielkie 1 F. Glinka, Zwierzyniec Iednorozcow. Z Przydatkiem Rożnych Mow, Seymowych, Listow, Pism y Dyskusow, tak Polskich, iako y Łacińskich, Lwów 1670 [dalej: Zwierzyniec], s. 120. 2 Na opinię tę wpłynęli zwłaszcza Władysław Konopczyński oraz Stanisław Tarnowski. Por. W. Konopczyński, Liberum veto: Studium porównawczo-historyczne, Kraków 2002, s. 289 oraz S. Tarnowski, Andrzej Maksymilian Fredro. Charakterystyka literacka, Kraków 1876, s. 63–64, 81. Por. też K. B. Hoffman, Historia reform politycz- nych w dawnej Polsce, Warszawa 1988, s. 90–91; J. Tazbir, Andrzej Maksymilian Fredro, [w:] Filozofia w Polsce. Słownik pisarzy, red. H. Baczko, Warszawa 1971, s. 88–89. Rów- nież Władysław Czapliński we wnikliwej monografii sejmów 1652 r. krytycznie ocenia postawę Fredry: „ten fanatyczny i mimo całego wykształcenia tępy zwolennik złotej wolności nie zdobył się w swym pożegnaniu na co innego, jak tylko wyrazy ubolewania nad nieszczęściem kraju i życzenia dla króla, by mimo to rządził szczęśliwie Rzeczypo- spolitą” (W. Czapliński, Dwa sejmy roku 1652, Wrocław 1955, s. 127). 12 nieszczęście3. Natomiast później, w latach siedemdziesiątych XX w., zapropo- nowana przez Zbigniewa Ogonowskiego reinterpretacja Fredrowskiego spoj- rzenia na zasadę jednomyślności – śmiała na ówczesne czasy – stała się bodaj najbardziej znaczącym tekstem poświęconym jego myśli politycznej4. Powstałe ostatnio prace poruszające kwestię Fredrowskiej koncepcji liberum veto, idąc w ślad za Ogonowskim, wykazują już dla niej dużo większe zrozumienie i pod- kreślają m.in. jej związek z obroną przed tyranią większości5. Z problemem jednostkowego sprzeciwu powiązana jest druga najczęściej spotykana opinia na temat myśli Andrzeja Maksymiliana – o jej wewnętrznej sprzeczności i to nie tylko w aspekcie ewolucji przekonań Fredry, lecz również na poziomie tych samych tekstów. Pogląd ten dotyczy zwłaszcza rzekomej nie- zgodności pomiędzy jego koncepcjami ekonomicznymi a obroną wolnościo- wego ustroju6. Stanisław Tarnowski stwierdził nawet, iż: „Ze wszystkich pisarzy 3 Por. Życie Andrzeia Maximiliana Fredra, (b.a.), [w:] Andrzeia Maxymiliana Fre- dra, Potrzebne konsyderacye około porządku woiennego i pospolitego ruszenia, Warszawa 1789 [dalej: Potrzebne konsyderacye], s. a5 i nast.: „Umiał zasłużyć na szacunek i ufność Współ-Ziomków. Obrany kilkakrotnie Posłem, Roku 1652. ster Obrad Kraiowych w Izbie Poselskiey trzymał, z znakomitą gorliwości Obywatelskiey zaletą”. To opatrzo- ne przypisem: „Seym ten najszkodliwszym i gorszącym dla następnych wieków przy- kładem, pierwszy od iednego Posła zerwany został. Był nim Syciński, Poseł Upitskiego Powiatu. Zlorzeczyć winna pamiętce iego Oyczyzna. Lecz w ów czas niebaczny Polak. Krok takowy zwał: Unicum et specialissimum jus Cardinale”. 4 Zob. Z. Ogonowski, Nad pismami Fredry. W obronie liberum veto, cz. 1–2, „Człowiek i Światopogląd” 1975, nr 4–5. W tym miejscu chciałbym podziękować Pro- fesorowi Ogonowskiemu za rozmowę, w której naświetlił niezwykle interesujące kuli- sy powstania i odbioru swojego tekstu. 5 Por. E. J. Głębicka, Liberum veto a obrona przed tyranią większości. Obraz demokra- cji w pismach Andrzeja Maksymiliana Fredry, „Wiadomości Historyczne” 2004, nr 47/3, s. 12 oraz M. Rysiewicz, Sarmacki republikanizm inaczej odczytany. Andrzej Maksymi- lian Fredro jako obrońca liberum veto, „Studia z Filozofii Polskiej” 2010, t. 5, s. 281–299, a także Я. А. Мержва, Анджей Максимилиан Фредро о liberum veto, „Вестник Санкт- Петербургского университета. Серия 2. История” 2015, № 1, s. 132–138 oraz ostat- nio M.Z. Dankowski, Liberum veto: Chluba czy przekleństwo? Zrywanie sejmów w ocenach społeczeństwa drugiej połowy XVII wieku, Gdynia 2018, s. 202–214. 6 Kwestię sprzeczności najwyraźniej postawił bodaj Franciszek Stopa, przypi- sując Fredrze jedno oblicze na potrzeby zagranicy w pismach łacińskich, a odmienne w polskich przysłowiach. Por. F. Stopa, Pisarz o dwu obliczach – A. M. Fredro, „Prze- gląd Współczesny” 1931, nr 116, s. 399–413. Por. też Z. Ogonowski, Nad pismami…, cz. II, s. 99, E. Lipiński, Andrzej Maksymilian Fredro – ideolog kultury przemysłowej, [w:] Idem, Historia polskiej myśli społeczno-ekonomicznej do końca XVIII wieku, Wro- Wstęp 13 polskich żaden może nie sprzeciwiał się sam sobie tak ustawicznie i tak zupełnie jak Fredro”7. Przyznać jednak należy rację Zbigniewowi Ogonowskiemu, scep- tycznemu wobec rzeczywistej natury tych niezgodności, który podejrzewał, że mogą one okazać się zagadką „pozorną dlatego, że brak nam, jako ogniwa, jakiejś przesłanki myślowej, ewidentnej dla Fredry”, co jego zdaniem „pokażą dalsze gruntowniejsze studia nad twórczością autora Monitów i nad epoką, w której żył”8. Do rozwiązania owej „zagadki” w dużym stopniu przybliżyły badania Anny Grześkowiak-Krwawicz i Doroty Pietrzyk-Reeves nad naturą tradycji staropolskiego republikanizmu9. Myśl Fredry odczytana w republikań- skim kontekście prezentuje się bowiem zdecydowanie bardziej koherentnie, co postaramy się również wykazać w prezentowanej pracy. Opinię o przynależności Fredry do tradycji republikańskiej można obecnie uznać za przyjętą w polskiej nauce historii doktryn politycznych. Warto zwrócić uwagę na opinię Włodzimierza Berneckiego, który w swej syntezie myśli poli- tycznej I Rzeczypospolitej uznaje jego refleksję za „zwieńczenie, a zarazem naj- lepiej doprecyzowaną koncepcję republikańską w wieku XVII”10. Zbigniew Ogo- nowski zaś wielokrotnie odwołuje się do Fredry jako wyraziciela podstawowych zasad i czołowego przedstawiciela nurtu republikańsko-demokratycznego11. cław 1975, s. 229–230, a także S. Czaja, Prekursorzy naturalizmu w ekonomii, [w:] Roz- wój polskiej myśli ekonomicznej na przestrzeni wieków, red. S. Czaja, Wrocław 2004, s. 66 oraz J. Górski, Z historii myśli ekonomicznej, Łódź 1985, s. 80; G. Kucharczyk, Polska myśl polityczna do roku 1939, Dębogóra 2011, s. 55; M. Jaskólski, Fredro Andrzej Mak- symilian, [w:] Słownik historii doktryn politycznych, t. 2, red. M. Jaskólski, Warszawa 1999, s. 212–214. 7 S. Tarnowski, op. cit., s. 101. 8 Z. Ogonowski, Nad pismami…, cz. II, s. 106. 9 Mam tu na myśli zwłaszcza dwa znakomite studia: A. Grześkowiak-Krwawicz, Regina libertas. Wolność w polskiej myśli politycznej XVIII wieku, Gdańsk 2006 oraz D. Pietrzyk-Reeves, Ład rzeczypospolitej. Polska myśl polityczna XVI wieku a klasyczna tradycja republikańska, Kraków 2012. Rekonstrukcja idei staropolskiej wolności prze- prowadzona przez Annę Grześkowiak-Krwawicz wyraźnie umiejscawia w niej Fredrę, jako jednego z wyrazicieli i współtwórców tej idei. Zob. A. Grześkowiak-Krwawicz, op. cit., s. 19–39, zwłaszcza s. 27. 10 W. Bernacki, Myśl polityczna I Rzeczpospolitej, Kraków 2011, s. 226. Na repu- blikanizm Fredry oparty o model ustroju mieszanego zwraca również uwagę Urszula Augustyniak. Zob. U. Augustyniak, Wazowie i „królowie rodacy”. Studium władzy kró- lewskiej w Rzeczypospolitej XVII wieku, Warszawa 1999, s. 40–42. 11 Por. Z. Ogonowski, Filozofia polityczna w Polsce XVII wieku i tradycje demokra- cji europejskiej, Warszawa 1992, s. 76–87, 101–104. Wstęp 14 Odnotujmy jeszcze próbę zaklasyfikowania Fredry jako jednego z przedstawicieli „konstytucjonalistów”, dokonaną przez Andrzeja Sulimę Kamińskiego12. Należy jednak zauważyć, że Andrzej Maksymilian nieczęsto włączany jest do obowiązkowego kanonu pisarzy staropolskich omawianych w ramach kursu doktryn polityczno-prawnych, jakkolwiek do wyjątków należą publika- cje przedstawiające dzieje polskiej myśli politycznej, które by go przynajmniej nie wzmiankowały13. Współczesne badania nad polityczną refleksją Fredry zwracają również uwagę na jej demokratyczny wymiar oraz powiązania ideowe z ówczesnymi trendami intelektualnymi w Europie14. Ostatnio Jan Mierzwa podjął analizę kwestii wzoru idealnego monarchy, jaki wyłania się z mów sej- 12 Zob. A. Sulima Kamiński, Historia Rzeczpospolitej wielu narodów 1505–1795. Obywatele, ich państwa, społeczeństwo, kultura, Lublin 2000, s. 91 oraz 84–85, 90–94. Z wymienionych przez Sulimę Kamińskiego czynników charakteryzujących „konsty- tucjonalistów” Fredrze istotnie można przypisać odrzucenie absolutyzmu, uznanie mieszanego ustroju, chęć usprawnienia prac parlamentu, wzmocnienie państwa na drodze reform skarbowych i wojskowych, obronę autorytetu króla, wspieranie cen- tralizmu państwowego przeciw wszechwładzy samorządów. Odróżniałaby go jednak akceptacja bezpośrednich form sprawowania władzy przez naród polityczny i przed- kładanie czynnika demokratycznego ponad arystokratyczny, wyrażające się m.in. w przyznawaniu kompetencji Izbie Poselskiej kosztem Senatu czy opowiedzeniu się za kadencyjnymi urzędami. Należy też zauważyć, że sama koncepcja „konstytucjo- nalistów” i ich doktryny, choć interesująca, wymaga jednak poszerzonych badań nad myśli polityczną XVII w. Odwołująca się do idei „konstytucjonalistów” monografia Marii O. Pryshlak poświęcona myśli Łukasza Opalińskiego, pomimo swej wartości, nie stanowi tu przełomu wobec braku wykorzystania podstawowej pracy doktrynalnej jego autorstwa: De officiis libri tres. Por. M. O. Pryshlak, Państwo w filozofii politycznej Łukasza Opalińskiego, tłum. G. Chomicki, Kraków 2000. 13 Por. L. Dubel, J. Malarczyk, Historia doktryn polityczno-prawnych, Lublin 1998, s. 190–191. Myśl Fredry omawia pokrótce E. Jarra, Historia polskiej filozofii politycznej 966–1795, Londyn 1969, s. 210–213 oraz G. Kucharczyk, op. cit., s. 52–55. Obszer- niejszy tekst w eseistycznej formie, Fredro, czyli Sarmatyzm bez złudzeń, poświęcił my- śli Fredry Bohdan Urbankowski. Zob. B. Urbankowski, Źródła. Z dziejów myśli polskiej. Tom I. Budowniczowie nadpowietrznych katedr, Warszawa 2017, s. 477–516. Wyjątkiem na tle przedstawianej literatury jest brak choćby wzmianki o Andrzeju Maksymilianie Fredrze oraz poświęcenie myśli politycznej XVII w. zaledwie jednej strony w pracy: R. R. Ludwikowski, Historia polskiej myśli politycznej, Warszawa 2002. 14 Por. E. J. Głębicka, Pojęcie populus i libertas w politycznych traktatach Andrzeja Maksymiliana Fredry, [w:] Łacina jako język elit, red. J. Axer, Warszawa 2004, s. 109– 120 oraz eadem, Polskie realia w Monita politico-moralia, [w:] Świt i zmierzch baroku, red. M. Hanusiewicz, J. Dąbkowska, A. Karpiński, Lublin 2002, s. 243–253. Wstęp 15 mowych Fredry15. Stanowi to fragment szerszych badań autora nad myślą Andrzeja Maksymiliana16. Osobną kwestię stanowią opinie badaczy odnośnie do Gestorum Fredry, które pozwalają spojrzeć na nie zarówno jako na pracę historyczną, jak i trak- tat polityczny, a także źródło do poznania epoki. Pierwsze ujęcie pozostaje dominujące, choć ostatnie badania nakazywałyby raczej widzieć w tej pracy komentarz do ustroju Rzeczypospolitej17. Opinie o Fredrze jako historyku były przy tym przeważnie negatywne18, podobnie nisko oceniano wartość źródłową pracy19. Należy jednak zauważyć, że część badaczy dostrzegała w Gestorum 15 Por. Я. А. Мержва, «Идеальный монарх» в сеймовых речах Анджея Максимили- ана Фредро, „Петербургский исторический журнал” 2017, № 4, s. 205–219. 16 W 2018 r. Jan Mierzwa przedstawił do obrony na Petersburskim Uniwersytecie Państwowym rozprawę: Политическая мысль Анджея Максимилиана Фредро. Praca obejmuje analizę koncepcji zawartych we wczesnych dziełach Fredry (do 1664 r.), ak- centując szczególnie pozycję ustrojową króla. Pozostałych prac Andrzeja Makysmilia- na autor nie uwzględnił, co tłumaczy następująco: „За рамками диссертационного исследования оставлены лишь те немногочисленные труды Фредро (в частности, недавно переизданное сочинение «О военных делах»), которые не касаются кардинальной для его политической мысли темы королевской власти”. Ibidem, s. 8. Tytuł tej rozprawy może być więc nieco mylący dla czytelnika. 17 Por. M. Tracz-Tryniecki, Wstęp, [w:] Gestorum Populi Poloni sub Henrico Va- lesio, Polonorum postea vero Galliae Rege / Dzieje Narodu Polskiego za czasów Henryka Walezego, Króla Polaków, potem zaś Francji, tłum. J. Macjon, wstęp i przyp. M. Tracz- -Tryniecki, Warszawa 2018 [dalej: Gestorum], s. 256–258. 18 Stanisław Tarnowski ocenia Gestorum nastepująco: „historyja Fredry, w szcze- góły nie bogata, w opracowaniu i sądach słaba, nie wiele pożytku i racyi bytu, on sam, nie wiele musiał mieć dziejopisarskiej zdolności”. Por. S. Tarnowski, op. cit., s. 39–43. Wincenty Zakrzewski stwierdził, że Gestorum „jako opracowanie rzecz bez wartości, podaje jednak pewną ilość aktów, a ztąd ma wartość źródła” (W. Zakrzewski, Po uciecz- ce Henryka. Dzieje bezkrólewia 1574–1575, Kraków 1878, s. V). Bardziej przychylny, choć w większości nietrafiony, osąd wydał o Gestorum Zbigniew Kiereś, który uznał Fredrę za bezstronnego obserwatora odwołującego się do dokumentów bez przedsta- wiania własnej oceny i komentarza. Por. Z. Kiereś, Szlachta i magnateria Rzeczypospoli- tej wobec Francji w latach 1573–1660, Wrocława 1985, s. 28. 19 Por. S. Płaza, Próby reform ustrojowych w czasie pierwszego bezkrólewia (1572– 1574), Kraków 1969, s. 8. Charakterystyczne przy tym, że wcześniejsze opinie na te- mat źródeł, z których korzystał Fredro nie wykryły skali zmian, jakich dokonał w celu realizacji swych koncepcji politycznych. Choć Stefan Gruszecki podejrzewał, że Fre- dro „również będąc jednym z liderów szlachty polskiej XVII w. dawał się ponieść swym sympatiom proszlacheckim”. Por. S. Gruszecki, Walka o władzę w Rzeczypospolitej Pol- Wstęp 16 wyraz własnych poglądów autora. Trafna jest zatem w znacznej części opinia Tadeusza Bieńkowskiego: „Gestorum Fredry to w równej mierze monografia historyczna niewielkiego wycinka dziejów Polski, jakim było panowanie Wale- zego, jak i traktat polityczny zawierający własne poglądy autora na gospodarkę, sytuację społeczną i pozycję międzynarodową Polski”20. Podobnie Mykoła Iwa- nowycz Kostomarow słusznie widzi w Andrzeju Maksymilianie bardziej poli- tyka, dyplomatę, myśliciela i moralistę niż historyka opisującego wydarzenia: В авторе повсюду виден дипломат и политик: он вставляет часто рассужде- ния и собственные взгляды, касающиеся вообще до политических связей и управления государств, судит поступки правителей и военачальников, от- гадывает побуждения, выводит последствия и вообще в своей истории более мыслитель и моралист, чем простой повествователь: с этой точки зрения его история имеет большое достоинство как выражение современных ему взгля- дов, Фредро — католик и горячий патриот21. Interesujące są oceny koncepcji Fredry w  przypadku tekstów, co do któ- rych możemy z dużą dozą prawdopodobieństwa przyjąć jego autorstwo, choć nie było ono znane oceniającym. Wyniki tych swoistych blind review są cenne z powodu obiektywizmu sytuacji, a także klasy formułujących je historyków. Sta- nisław Płaza, oceniając zawartą w Gestorum mowę „nieznanego senatora” z sejmu koronacyjnego Walezego, za którą zapewne krył się sam Fredro, stwierdził: „Był to zdaje się całkiem odosobniony głos dobrego żołnierza i obywatela”22. Nato- skiej po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów (1572–1573), Warszawa 1969, s. 207. Nato- miast próba podważenia wiarygodności jednej z podanych w Gestorum mów okazała się nietrafiona. Por. T. Piliński, Bezkrólewie po Zygmuncie Auguście i elekcya Króla Hen- ryka, Kraków 1872, s. 57. 20 Por. T. Bieńkowski, Proza polsko-łacińska 1450–1750, [w:] Problemy literatury staropolskiej, seria II, red. J. Pelc, Wrocław 1973, s. 153. Opinię tę powiela Rafał Sto- biecki w haśle Fredro A.M., [w:] Słownik historyków polskich, red. M. Prosińska-Jackl, Warszawa 1994, s. 135. Zgadza się z nią również Zbigniew Rynduch, por. Z. Rynduch, Andrzej Maksymilian Fredro. Portret literacki, Gdańsk 1980, s. 27–48. Intuicję tę wyraził zapewne pierwszy tłumacz Gestorum, Władysław Syrokomla, który widział we Fredrze „historyka-moralistę” a w jego książce – dzieło „rozumowane bardziej niż opisowe”. Por. W. Syrokomla, Od tłómacza, [w:] Jędrzeja Maksymiliana Fredro, Dzieje narodu pol- skiego pod Henrykiem Walezyuszem, królem polskim a potém francuzkim, tłum. W. Syro- komla, Petersburg, Mohylew 1855, s. V. 21 Н. И. Костомаров, Иван Свирговский, украинский козацкий гетман XVI века, [w:] idem, Козаки, http://dugward.ru/library/kostomarov/kostomarov_ ivan_svirgovskiy.html [dostęp: 8.01.2018]. 22 S. Płaza, op. cit., s. 168. Wstęp 17 miast Witold Kłaczewski, analizując anonimowe pismo O dalszym zatrzymaniu wolnej elekcji i wolności 1667, którego argumentacja w odniesieniu do ponownego ożenku króla wskazuje na autorstwo Fredry, konkluduje: „autor, dobry obserwa- tor życia politycznego Rzeczypospolitej, wyciąga trafne oceny i wnioski”23. Dotychczas podjęto dwie próby całościowego ujęcia dorobku Fredry, pióra Stanisława Tarnowskiego i Zbigniewa Rynducha24. Obie oparte są na analizie chronologicznie następujących po sobie dzieł Andrzeja Maksymiliana25. Nato- miast spośród prac Fredry największą popularnością wśród badaczy cieszyły się Przysłowia mów potocznych, które doczekały się dwóch monografii – Ludwika Kosińskiego i Macieja Edera26. Wymienione studia analizują jednak dorobek Andrzeja Maksymiliana z punktu widzenia literaturoznawstwa, niewiele miej- sca poświęcając warstwie doktrynalnej, choć z pewnością w pracy Edera należy docenić wysiłek odczytania Przysłów w kontekście neostoicyzmu i programu naprawy Rzeczypospolitej. Charakterystyczne natomiast są podejmowane w oparciu o Przysłowia próby rekonstrukcji Fredrowskiego nauczania o sku- tecznym rządzeniu, czy szerzej: działaniu27. Osobne zainteresowanie badaczy przyciągają również emblematy załączone do Scriptorum28. 23 W. Kłaczewski, Abdykacja Jana Kazimierza. Społeczeństwo szlacheckie wobec kryzysu politycznego lat 1667–1668, Lublin 1993, s. 77. 24 Zob. S. Tarnowski, op. cit. oraz Z. Rynduch, op. cit. 25 Zbigniew Rynduch, obok kryterium chronologicznego, łączy też prace Fredry w grupy tematyczne. Należy zauważyć, że w podobny sposób koncepcje polityczne Fredry przedstawia Jan Mierzwa. Por. Я. А. Мержва, Политическая… 26 Zob. L. Kosiński, Przysłowia Andrzeja Maksymiliana Fredry, Poznań 1929 oraz M. Eder, U źródeł aforystyki polskiej. Studium o „Przysłowiach…” Andrzeja Maksymi- liana Fredry, Wrocław 2008. Z tekstów poświęconych Przysłowiom wspomnieć należy również: L. Sternbach, O przysłowiach mów potocznych Andrzeja Maksymiliana Fredry, cz. 1: Tekst dzieła, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń PAU” 1918, t. 23, nr 3; Idem, Paremiografia polska XVII wieku, cz. 2, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń PAU” 1933, t. 38 nr 3 oraz R. Gałaj, Wojsko w siedemnastowiecznych przysłowiach pol- skich zebranych przez Salomona Rysińskiego i Andrzeja Maksymiliana Fredrę, „Szczeciń- skie Studia Historyczne” 2000, nr 12, s. 53–67. 27 Zob. G. Raubo, Światło przyrodzone. Rozum w literaturze polskiego baroku, Poznań 2006, s. 52–84 oraz idem, Zasady skutecznego rządzenia w filozofii politycznej dawnej Polski: Andrzej Maksymilian Fredro, [w:] Prakseologia w zarządzaniu i dowodze- niu, t. 2: Skuteczność dowodzenia, red. W. Kieżun, J. Wołejszo, I. Rącka, Kalisz 2016, s. 247–258. Por. też L. Kukulski, Wstęp, [w:] A. M. Fredro, Przysłowia mów potocznych, wybrał i opracował L. Kukulski, Warszawa 1980, s. 6 oraz M. Eder, op. cit., s. 222–239. 28 Zob. J. Pelc, Słowo i obraz na pograniczu literatury i sztuk plastycznych, Kraków 2002, s. 252–259; P. Buchwald-Pelcowa, Emblematy w drukach polskich i Polski doty- Wstęp 18 Jeśli chodzi o  pozostałe aspekty myśli Fredry, charakterystyczne, że w okresie powojennym zaczęto stopniowo ją doceniać w miarę prowadze- nia badań połączonych z wydawaniem przekładów fragmentów jego prac29. Jeszcze w latach czterdziestych Henryk Barycz poddał znakomitemu stu- dium koncepcje wychowawcze Andrzeja Maksymiliana30. Do ponownego zainteresowania koncepcjami ekonomicznymi Fredry walnie przyczynił się Edward Lipiński, który osadził je na tle siedemnastowiecznego merkantyli- zmu31. Zarówno Lipiński, jak i późniejsi badacze staropolskiej myśli ekono- micznej na ogół pozytywnie osądzali postulowane przez Andrzeja Maksymi- liana zasadnicze kierunki rozwoju gospodarczego32. Wskazywano natomiast na problematyczność jednoznacznego zaklasyfikowania Fredry jako przed- stawiciela merkantylizmu, co słusznie wyraził Stanisław Czaja, oceniając go jako „najoryginalniejszego pisarza ekonomicznego tego okresu, głównego czących XVI–XVIII wieku. Bibliografia, Wrocław 1981, s. 38; U. Olbromska, Kobierce, czyli ilustracje do Peristromata regum symbolis Expressa Andrzeja Maksymiliana Fredry, „Galicja” 2000, nr 1, s. 37–43; A. Kołos, Kilka uwag o ikonografii emblematycznych po- uczeń moralnych w zbiorze „Peristromata Regum” Andrzeja Maksymiliana Fredry, http:// polishemblems.uw.edu.pl/index.php/pl/news/29-news-text-3 [dostęp: 1.07.2018]; Idem, Cykl emblematyczny Peristromata regum Andrzeja Maksymiliana Fredry. Wstępne rozpoznania, „Meluzyna. Dawna Literatura i Kultura” 2017, nr 2(7), s. 19–43. 29 Swego rodzaju przewodnikiem bibliograficznym po powojennej polskiej litera- turze poświęconej Fredrze (do roku 2014) jest artykuł: Я. А. Мержва, Образ Анджея Максимилиана Фредро в современной польской исторической науке, „Вестник ТвГУ. Серия «История»” 2016, № 2, s. 113–124, http://vestnik.tversu.ru/journals/1/do- cuments/25/merzhva.pdf?1493033003 [dostęp: 1.07.2018] 30 Zob. H. Barycz, Andrzej Maksymilian Fredro wobec zagadnień wychowawczych, Kraków 1948. Na walory myśli wychowawczej Fredry zwracał przed wojną uwagę Łu- kasz Kurdybacha, pokazując zarazem oddziaływanie tej koncepcji na myśl polskiego oświecenia oraz jej powiązanie z ideami Komisji Edukacji Narodowej. Por. Ł. Kurdy- bacha, Staropolski ideał wychowawczy, Lwów 1938, s. 90–94, 141–144, 155. Ostatnio myśli wychowawczej Fredry uwagę poświęciła Dorota Żołądź-Strzelczyk, uzupełnia- jąc ustalenia Barycza. Zob. D. Żołądź-Strzelczyk, Andrzeja Maksymiliana Fredry wska- zówki dla młodych, aby „wzrastali w cnocie dla dobra ojczyzny”, [w:] Źródła do dziejów staropolskich podróży edukacyjnych, red. D. Żołądź-Strzelczyk, M. E. Kowalczyk, Wro- cław 2017, s. 105–123. 31 Por. E. Lipiński, Andrzej..., oraz idem, Wstęp, [w:] Merkantylistyczna myśl eko- nomiczna w Polsce XVI i XVII wieku. Wybór pism, red. J. Górski i E. Lipiński, Warszawa 1958, s. V–XXX. 32 Por. S. Czaja, op. cit., s. 55, a także J. Rosicka, O wyobraźni ekonomicznej Pola- ków, Kraków 1991, s. 219. Wstęp 19 propagatora reform i nowego podejścia do gospodarowania, bliższego kon- cepcjom szkoły klasycznej niż myśli merkantylistycznej”33. Teresa Zarębska przeanalizowała natomiast koncepcje Andrzeja Maksymiliana poświęcone urbanistyce i zagospodarowaniu przestrzennemu kraju, wskazując na ich unikatowość na tle ówczesnej rodzimej literatury oraz uznając je „za przejaw wybitnie racjonalistycznego spojrzenia” na omawiane kwestie34. Do dziś swą wartość zachowuje studium Jana Wimmera poświęcone myśli militarnej Fre- dry, zwłaszcza w części wyrażonej w jego polskich pismach35. Bazujący czę- ściowo na tych badaniach inny historyk wojskowości, Karol Olejnik, docenia wszechstronność spojrzenia Andrzeja Maksymiliana, choć zwraca uwagę na wspomnianą już niekonsekwencję oraz niepraktyczność części z jego szcze- gółowych propozycji36. Fredrowską koncepcję budowy twierdz przedstawił na tle ówczesnych uwarunkowań prawnych i skutków „potopu” Bogusław Dybaś37. Aspekty polityki morskiej siedemnastowiecznego autora omawiał Jakub Zdzisław Lichański, zauważając, że: „W pracy Fredry uderza troska i zrozumienie potrzeby rozbudowy floty i starannego przygotowania wojny morskiej”38. Podsumowując przedstawioną literaturę, można stwierdzić, że na ogół zawiera ona pozytywne oceny myśli Fredry, choć częstym zjawiskiem pozostaje fragmentaryczne wykorzystanie jego pism, co uniemożliwia pełne ujęcie badanej materii. Należy zatem uznać za wciąż aktualną, zwłaszcza w zakresie myśli polityczno-prawnej, opinię Zbigniewa Ogonowskiego, że pism Andrzeja Maksymiliana nikt dotąd porządnie nie omówił39. 33 S. Czaja, op. cit., s. 54. 34 Zob. T. Zarębska, Początki polskiego piśmiennictwa urbanistycznego, Warszawa– Łódź 1986, s. 367–375. 35 Por. J. Wimmer, Andrzej Maksymilian Fredro jako projektodawca reform wojs- kowych, [w:] O naprawę Rzeczypospolitej XVII–XVIII wieku, red. J. A. Gierowski, Warszawa 1965, s. 109–124. 36 Por. K. Olejnik, Rozwój polskiej myśli wojskowej do końca XVII wieku, Poznań 1976, s. 89–96. 37 Por. B. Dybaś, Problem budowy i funkcjonowania fortyfikacji stałych w Rzeczy- pospolitej w okresie wojen w połowie XVII wieku, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Historia” 1993, t. XXVIII, s. 13–33. 38 Zob. J. Z. Lichański, Wstęp, [w:] O zwyczaju morskiej bitwy, red. J. Z. Lichań- ski, Gdańsk 1983, s. 20, 32. Autor zwraca jednak uwagę, że choć Fredro posługuje się przykładami z historii antycznej i współczesnej, podając wiele ciekawych anegdot, daje mało rzetelnej wiedzy na ten temat. 39 Por. Z. Ogonowski, Nad pismami…, cz. I, s. 77. Wstęp 20 Edycje dzieł Fredry Zainteresowanie myślą Fredry wyrażają również ponowne wydania i prze- kłady jego dorobku. Pierwsze polskie tłumaczenie łacińskiej pracy Andrzeja Maksymiliana – Monita politico-moralia – autorstwa Jana Ignacego Jankow- skiego, ukazało się w 1781 r.40 W epoce stanisławowskiej wznowiono również polskie dzieła Fredry: Przysłowia mów potocznych oraz Potrzebne konsyderacje41. W XIX w. wydano pisma militarne ze Zwierzyńca Jednorożców, kilkukrotnie Przysłowia mów potocznych, ukazał się też przekład Gestorum autorstwa Wła- dysława Syrokomli42. Co jednak charakterystyczne, ostatnie badania poczy- nione nad ostatnim wymienionym tekstem wskazują, że było to tłumaczenie niepełne, noszące zapewne ślady cenzury albo autocenzury i pomijające najbar- dziej nieprzychylne Moskwie uwagi43. Prac Fredry nie publikowano w latach II Rzeczypospolitej44. W okre- sie powojennym kilkukrotnie wydawano tłumaczenia fragmentów jego prac w antologiach tematycznych myśli staropolskiej: w zbiorze poświęconym myśli merkantylistycznej umieszczono przekład rozdziału 1 (bez cz. 1) i 2 pierw- szej księgi Militarium45; w zbiorze poświęconym filozofii i myśli społecznej XVII  w. opublikowano tłumaczenia rozdziału 5 i 10 Scriptorum, fragmenty 40 A. M. Fredro, Przestrogi polityczno-obyczajowe, oraz dokład o różności rozumów, z łacińskiego na polski ięzyk przetłumaczone przez X. Jana Ignacego Jankowskiego, Wilno 1781. 41 Zob. Potrzebne konsyderacye; Przysłowia mow potocznych albo przestrogi obycza- jowe, radne, wojenne, wyd. F. Bohomolec, Warszawa 1769. Na edycji Bohomolca bazo- wały późniejsze osiemnasto- i dziewiętnastowieczne wydania Przysłów (z lat: 1777, 1781, 1802, 1809, 1855, z wyjątkiem wydania z 1868 r.), łącząc je w jednym tomie z Powtórnymi Przysłowiami, których Bohomolec nie znał jednak wprost ze Zwierzyńca Jednorożców, tylko pośrednio z odpisów i określił je jako: „Z starego Rękopisma wy- jętych; Które, ile można wiedzieć, nigdzie dotąd nie były drukowane”. Szerzej patrz: M. Eder, op. cit., s. 34–36; L. Sternbach, Paremiografia…, s. 6. 42 A. M. Fredro, O porządku wojennym i o pospolitem ruszeniu małem, wyd. K. J. Tu- rowski, Sanok 1856; Jędrzeja Maksymiliana Fredro, Dzieje narodu polskiego… 43 Por. J. Macjon, Słowo od tłumacza, [w:] Gestorum, s. 265–267. 44 O  ile nie liczyć przekładu fragmentu z rozdziału 10 Scriptorum, przetłuma- czonego jako Zabezpieczenie Rzplitej czyli oznaka jej trwałości, w zbiorze Władysława Konopczyńskiego Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej. Zeszyt 39, oprac. W. Konopczyński, Kraków 1923, s. 30–31. 45 A. M. Fredro, Militaria, tłum. J. Domański, [w:] Merkantylistyczna myśl ekono- miczna w Polsce XVI i XVII wieku. Wybór pism, red. J. Górski i E. Lipiński, Warszawa 1958, s. 397–475. Wstęp 21 Monita, Praerogativa Popularis status repraesentatur załączone do pierwszej księgi Militarium, a także fragmenty wydanego w 1958 r. przekładu rozdziału 1 pierwszej księgi Militarium46; w zbiorze dotyczącym staropolskich koncep- cji bitew morskich umieszczono tłumaczenie rozdziału 4, De Maritimo bello in genere, drugiej księgi Militarium47; w zbiorze poświęconym koncepcjom wychowawczym opublikowano przekłady rozdziału 6 Scriptorum, instrukcji dla syna, Jerzego Bogusława, z 1667 r., a także napisane po polsku: Ojcowskie synom przestrogi, Methodus studii (choć należy tu wyrazić poważne wątpliwości co do autorstwa Fredry) i Peregrynacja dwuletnia każdemu Polakowi potrzebna48. W roku 1980 ukazał się wybór Przysłów mów potocznych w opracowaniu Leszka Kukulskiego49. Od końca lat osiemdziesiątych XX w. trud wydania mniejszych, choć niezwykle istotnych, pism Fredry oraz jemu poświęconych podjęli Jerzy Starnawski i Kazimierz Przyboś, głównie na łamach czasopism przemyskich50. 46 A. M. Fredro, 1. W obronie liberum veto, 2. Od czego zależy trwałość Rzeczypo- spolitej, 3. Przestrogi polityczno-obyczajowe, 4. O wyższości Rzeczypospolitej nad monar- chią, 5. Warunki potęgi narodu, tłum. F. Wujtewicz (1, 2), R. Zawadzki (3), T. Włodar- czyk (4), [w:] Filozofia i myśl społeczna XVII wieku, cz. 1, red. Z. Ogonowski, Warszawa 1979, s. 301–348. Przedruk tłumaczenia W obronie liberum veto znalazł się następnie w publikacji Wybrane teksty z historii myśli społecznej, cz. III: Polska myśl społeczna XV– XVII w., Warszawa 1984 (wydane przez Wyższą Szkołę Nauk Społecznych przy KC PZPR, Instytut Filozofii, Socjologii i Religioznawstwa, z dopiskiem: „Do użytku we- wnętrznego”). 47 A. M. Fredro, O wojnie morskiej w ogólności, tłum. Z. Rynduch, [w:] O zwyczaju morskiej bitwy, s. 153–170. 48 Idem, Wskazówki dla synów, a także idem, Wskazówki dla Lubomirskich, tłum. A. Strzelecka, [w:] Ojcowskie synom przestrogi. Instrukcje rodzicielskie (XVI–XVII w.), red. D. Żołądź-Strzelczyk i M. Kowalczyk, Wrocław 2017, s. 349–395, 417–430. Wcześniej Peregrynację dwuletnią każdemu Polakowi potrzebną i instrukcje z 1667 r. w łacińskim oryginale opublikował Henryk Barycz. Zob. H. Barycz, op. cit., s. 87–99. 49 A. M. Fredro, Przysłowia mów potocznych, oprac. L. Kukulski, Warszawa 1980. 50 Zob. K. Przyboś, Projekt reformy pieniądza Andrzeja Maksymiliana Fredry, „Przemyskie Zapiski Historyczne” 1989/1990, R. VI–VII, s. 223–238; Idem, Propagan- da w służbie rokoszu Lubomirskiego. W sprawie autorstwa „Echa żałosnego” z 1666 roku, „Przemyskie Zapiski Historyczne” 1989/1990, R. VI–VII, s. 121–138; Idem, Andrzeja Maksymiliana Fredry „rachunek opieki” z lat 1659–1664, „Studia Historyczne” 2002, t. 45, z. 1, s. 69–78; Idem, Kandydatura Piasta w literaturze politycznej w bezkrólewiu po abdykacji Jana Kazimierza, „Studia Historyczne” 1971, R. XIV, z. 4, s. 493–508; Idem, Propaganda w służbie rokoszu Lubomirskiego: Czy Andrzej Maksymilian Fredro był auto- rem „Echa Żałosnego” z 1666 roku?, „Ruch Literacki” 2001, t. 42, z. 4, s. 553–565 oraz J. Starnawski, Wierszowana saga rodu Fredrów z 1670 r., „Rocznik Przemyski. Literatura Wstęp 22 Wydawanie powyższych źródeł powiązane było na ogół z opisanymi wyżej publikacjami poświęconymi myśli Andrzeja Maksymiliana. Pierwsze krytyczne polsko-łacińskie wydanie pracy Fredry ukazało się w 1999 r. Są to Monita politico-moralia w opracowaniu Ewy Jolanty Głębickiej i Estery Lasocińskiej, które wykorzystały wspomniane osiemnastowieczne tłu- maczenie oraz dołączyły własny przekład Complementum politico-moralium, sta- nowiących także w zamyśle Fredry uzupełnienie Monita51. Wypadałoby jedynie zauważyć, że z pewnością cenne byłoby ponowne wydanie tej pozycji, z nowym tłumaczeniem Monita i uwzględnieniem w tekście łacińskim charakterystycz- nych dla Fredry fragmentów tekstu wydrukowanych kursywą52. Począwszy od 2014 r., polsko-łacińskie krytyczne edycje prac Fredry wydawane są w ramach Biblioteki Staropolskiej Myśli Politycznej. Dotychczas ukazały się: w 2014 r. Scriptorum, w 2015 r. pierwsza księga Militarium – oba w tłumaczeniu Jagody Chmielewskiej i Bartłomieja Bednarka, zaś w 2018 r. Gestorum przełożone przez Józefa Macjona. Gdy idzie o wartość tych edycji dla badań nad myślą polityczną-prawną Fredry, zgodzić należy się z opinią Jana Mierzwy: Настоящим событием стало издание в 2014 г. первого полного перевода «Фрагментов писем» на польский язык. […] В обширном предисловии Ма- рек Трач-Трынецкий предпринимает интересную попытку на основе «Фраг- ментов» систематизировать взгляды Фредро на государство, право, религию и т. д., исходя из концепции республиканизма, которая, по его мнению, помо- гает объяснить противоречия в политической мысли публициста53. i Język” 2006, t. 42, z. 3, s. 39–55; Idem, Chór muz greckich na chwałę Andrzeja Maksy- miliana Fredry, „Rocznik Przemyski. Literatura i Język” 2007, t. 43, z. 3, s. 53–58; Idem, Franciszka Glinki Anagrammata ku czci Andrzeja Maksymiliana Fredry, „Rocznik Prze- myski. Literatura i Język” 2007, t. 43, z. 3, s. 59; Idem, Zapomniany konterfekt Andrzeja Maksymiliana Fredry, „Rocznik Przemyski. Literatura i Język” 2008, t. 44, z. 2, s. 51–52. 51 A. M. Fredro, Monita politico moralia / Przestrogi polityczno obyczajowe oraz Icon ingeniorum / Wizerunek umysłów i charakterów, tłum. J. I. Jankowski, E. J. Głębicka, oprac. E. J. Głębicka i E. Lasocińska, Warszawa 1999 [dalej: Monita]. 52 Należy zauważyć, że na potrzebę nowego polskiego tłumaczenia Monita zwró- cił uwagę Zbigniew Ogonowski w recenzji omawianej edycji, „Odrodzenie i Refor- macja w Polsce” 2000, t. 44, s. 240–242. Jednocześnie brak zachowania w wydaniu z 1999 r. fragmentów wydrukowanych kursywą w tekście łacińskim sprawia, że ciężko bez zastrzeżeń uznawać ten tekst za podstawę badań. Fredro bowiem często sygnali- zował w ten sposób cytaty i parafrazy. Zob. Monita politico moralia et Icon ingeniorum, Dantisci 1664. 53 Я. А.Мержва, Образ…, s. 121. Wstęp 23 Kolejnymi tomami prac Fredry przygotowywanymi do wydania w ramach Biblioteki Staropolskiej Myśli Politycznej są Vir Consilii w przekładzie Jagody Chmielewskiej, Józefa Macjona i Bartłomieja Bednarka oraz druga księga Milita- rium w tłumaczeniu Jagody Chmielewskiej i Bartłomieja Bednarka54. Należy też w przyszłości uwzględnić potrzebę krytycznego wydania polskich dzieł Andrzeja Maksymiliana. Nasuwa się tu, jako najbardziej oczywisty z racji materii i formy, podział na trzy tomy: pierwszy – poświęcony aforystyce z Przysłowiami mów potocz- nych oraz Powtórnymi Przysłowiami, drugi – zbierający pisma o tematyce militarnej, trzeci – zawierający pozostałe pisma, zwłaszcza mowy parlamentarne i listy55. Założenia badawcze Niniejsza praca stanowi pierwszą próbę przedstawienia całości myśli polityczno-prawnej Fredry. Przeprowadzone badania pozwalają stwierdzić, że w  przedmiotowym zakresie koncepcje Andrzeja Maksymiliana pozostają zasadniczo stabilne, a dokonane przez niego rewizje niektórych rozwiązań, jak przykładowo wybór króla-rodaka, nie zmieniają podstawowych założeń dok- trynalnych. Należy przy tym zauważyć, że choć dorobek Fredry stanowi zbiór o niejednolitej strukturze, tak ze względu na formę, jak i założony cel, a także porusza szeroką rozpiętość tematów, to wyłania się z niego dojrzała i dobrze przemyślana wizja zagadnień politycznych i prawnych. Przedstawione w niej analizy i oceny podstawowych wartości i kategorii: natury ludzkiej, państwa, narodu, jedności, władzy, wolności, cnoty oraz prawa, choć momentami nie wolne od bieżących odniesień, oparte są na klarownym i konsekwentnie prowa- dzonym sposobie rozumowania. Umożliwia to potraktowanie myśli Andrzeja Maksymiliana jako jednolitej całości, pozwalając spójnie umiejscowić w niej –  odrębnie dotąd analizowane – kwestie gospodarcze, wojskowe i wycho- wawcze. Takiemu ujęciu służy również zaprezentowanie jego doświadczenia politycznego, formacji intelektualnej oraz przyjętych przez niego ogólnych metod skutecznego działania. Przedstawione założenia sprawiły, że prezento- wana praca odchodzi od dotychczasowej tradycji omawiania twórczości Fre- dry z podziałem na poszczególne dzieła bądź ich grupy, proponując spojrzenie oparte na systematyce wymienionych kategorii i wartości, co znajduje odzwier- ciedlenie w strukturze książki. 54 Z racji trwających nadal prac nad edycją obu dzieł i ostatecznym kształtem ich przekładów w przedstawianej pracy nie cytuję ich polskich tłumaczeń. 55 Warto zauważyć, że Maciej Eder przedstawił zarys projektu wydania Przysłów. Zob. M. Eder, op. cit., s. 46–50. Wstęp 24 Jako klucz interpretacyjny przyjęto fundamentalne dla Fredry przeciwsta- wienie republiki i monarchii. Ten spór ustrojowy stanowi bowiem niezmienny element jego koncepcji polityczno-prawnej, obecny we wszystkich większych pracach. Uzasadnia go również stosowana przez Andrzeja Maksymiliana metoda prezentacji badanych kwestii. Polega ona na, z jednej strony, porównaniu obu dóbr tak, by obrać bardziej pożądane z nich, a z drugiej – na wskazaniu prze- ciwieństwa, co ma pozwolić najlepiej poznać tak skonfrontowaną rzecz56. Przy wyborze omawianej osi ważny jest także kontekst historyczny, w którym ustrój Rzeczypospolitej był zarówno poddany próbom reform mających wzmocnić pozycję króla, jak i stale konfrontowany z absolutystycznymi tendencjami na Zachodzie. Takie informacje jak, przykładowo, wprowadzenie dziedziczności tronu w Danii czy obiecywana przez posła francuskiego po bitwie warszawskiej pomoc w narzuceniu absolutyzmu w Polsce w zamian za ustępstwa teryto- rialne na rzecz Szwedów musiały rodzić poważne obawy szlacheckich obywa- teli57. Rzutowały one także na poglądy i działalność Fredry. Tak więc, zarówno warstwa tekstowa, metoda autora, jak i pośrednio tło historyczne wskazują na zasadność przyjęcia konfrontacji pomiędzy republiką a monarchią jako klucza do całościowego odczytania jego myśli politycznej i prawnej. Przedstawione założenie nie powinno jednak prowadzić do wniosku o ist- nieniu symetrii w prezentowaniu przez Fredrę kwestii dotyczących republiki i monarchii. Zasadniczy punkt odniesienia stanowi dla niego Rzeczypospolita Obojga Narodów. Stawia sobie za cel interpretację jej ustroju, podanie sposo- bów skutecznego nią rządzenia, wskazanie koniecznych dróg rozwojowych. Rzutuje to istotnie na typ republiki, którą Fredro uczynił głównym przed- miotem swej, praktycznej w dużym stopniu, refleksji58 i sprawia, że znacznie mniej miejsca poświęca rozważaniom nad monarchią. Postrzega ją w znacz- nej mierze przez pryzmat, naznaczonego rosnącym w siłę absolutyzmem, doświadczenia politycznego zachodniej Europy, które poznał w czasie podróży zagranicznej i śledził w licznych pracach współczesnych autorów. Oceniał te 56 Por. Vir Consilii Monitis Ethicorum nec non Prudentiae civilis. Praeludente appa- ratus Oratorii Copia ad Civiliter dicendum instructus, Leopoli 1730 [dalej: Vir Consilii], s. 284, 294. 57 Por. W. Kłaczewski, op. cit., s. 21; W. Czapliński, Próby reform państwa w czasie najazdu szwedzkiego, [w:] Polska w okresie Drugiej Wojny Północnej 1655–1660, red. A. Przyboś, Warszawa 1957, s. 314. 58 Można stwierdzić, że myśl Fredry ma charakterystyczną cechę staropolskiej literatury politycznej, która, w opinii Anny Grześkowiak-Krwawicz, w większym stop- niu niż prace zagraniczne nawiązywała „do określonego tu i teraz”. Por. A. Grześko- wiak-Krwawicz, op. cit., s. 19. Wstęp 25 zjawiska negatywnie, co bodaj najkrócej wyraził stwierdzeniem: „za granicą źle się dzieje”59. Jednocześnie obserwował siłę oddziaływania absolutystycznych wzorców w Polsce, których personifikacją stała się dla niego królowa Ludwika Maria60. Nie można zapominać, że w swym patrzeniu na jedynowładztwo Fre- dro uwzględniał też stosunki w Turcji i Moskwie. Rozróżniał wszakże postawę panujących w świecie chrześcijańskim i barbarzyńskim – dla pierwszych racją władzy jest cnota, podczas gdy dla drugich żądza nieograniczonego panowania (dominatio)61. Dla wyrażenia swych koncepcji Fredro posługiwał się instrumentarium stworzonym przez klasyczną refleksję polityczną. Jednocześnie specyficzny polski kontekst nadawał owym pojęciom nowy wymiar, a czasem nawet zna- czenie. Możemy tu zauważyć, że świadomość odmienności Rzeczypospolitej prowadzi Andrzeja Maksymiliana do uczynienia z różnic pomiędzy republiką a monarchią elementu samoidentyfikacji i samopoznania natury własnego pań- stwa. Ponadto Fredro, pisząc wiele ze swych prac z zamiarem dotarcia do zagra- nicznego czytelnika, poprzez omawianą konfrontację mógł klarowniej ową pol- ską specyfikę wyjaśnić. Powyższe konstatacje nie oznaczają jednak, że poglądy Andrzeja Maksymiliana pozbawione są uniwersalności. Co więcej, komplek- sowe spojrzenie na jego myśl, wskazanie zachodzących w niej współzależności oraz dynamik rozwojowych, pozwala pełniej dostrzec tę uniwersalność. Zamiarowi przedstawienia całości myśli polityczno-prawnej Fredry pod- porządkowano zakres wykorzystanych źródeł, na który składają się przede wszystkim jego opublikowane łacińskie i polskie prace. W przypadku Gestorum, Scriptorum, Monita i pierwszej księgi Militarium posługiwano się przed wszyst- kich omówionymi wydaniami krytycznymi. Natomiast w wypadku drugiego tomu Militarium i Vir Consilii odnoszono się głównie do ich osiemnastowiecz- nych wydań pośmiertnych, przy czym należy zaznaczyć, że trwają obecnie prace nad ich krytycznymi edycjami. W przypadku polskich prac: Przysłowia Mów Potocznych, Piechotne ćwiczenia, Zwierzyniec Jednorożców, Potrzebne Con- sideratie korzystano przede wszystkim z ich siedemnastowiecznych wydań, 59 Scriptorum Seu Togae et Belli Notationum Fragmenta. Accesserunt Peristromata Regum Symbolis expressa/Fragmenty pism, czyli uwagi o wojnie i pokoju. Zawierają dodat- kowo Emblematy Królów w Rycinach, Symbolicznie Odtworzone, tłum. J. Chmielewska, B. Bednarek, wstęp i przyp. M. Tracz-Tryniecki, Warszawa 2014 [dalej: Scriptorum], s. 465. 60 Por. List do podufałego Przyiaciela. De data z Kormanic, Die 15. Augusti. A.D. 1667, [w:] Zwierzyniec [dalej: List do podufałego przyjaciela], s. 204. 61 Por. Gestorum, s. 189. Wszystkie numery stron Gestorum podano wedle pagina- cji z wydania z roku 1652, która jest odzwierciedlona również w edycji z 2018 r. Wstęp 26 korzystając pomocniczo z późniejszych fragmentarycznych edycji62. Z czterech autentycznych wydań Przysłów Mów Potocznych oparto się przede wszystkim na ich ostatniej edycji z 1664 r. oraz kilkukrotnie pomocniczo na wydaniu z 1660 r., podzielając podnoszony w literaturze argument dotyczący jego war- tości. Skorzystano również z omówionych zbiorczych wydań tematycznych drobniejszych, często rękopiśmienniczych prac Fredry. Pomocniczo odno- szono się do wypowiedzi parlamentarnych Andrzeja Maksymiliana zawartych w diariuszach poszczególnych sejmów bądź przywołanych w ich opracowa- niach. Analiza tekstowa połączona ze zbadaniem zawartości zbioru rękopisów Fredry znajdującego się w zasobach Zakładu Narodowego im. Ossolińskich [rkps. B. Oss. 305/II] pozwoliła na prawdopodobne przypisanie mu autorstwa pisma, które dotychczas nie było z nim identyfikowane. Odwołano się rów- nież do zawartego w siedemnastowiecznych drukach prac Fredry materiału ikonograficznego, który z racji swego alegorycznego i symbolicznego wymiaru odgrywa istotną rolę w rekonstrukcji koncepcji autora. Podczas badań nad gra- fiką poczyniono odkrycie dotyczące związku, jaki zachodzi między emblema- tami zawartymi w Scriptorum a pięcioma z kolekcji trzynastu obrazów alego- rycznych znajdujących się w zbiorach Nationalmuseum w Sztokholmie, które należały wcześniej do Magnusa Gabriela De la Gardie. Są to prace nieznanego malarza, wykonane techniką olejną na desce, datowane na ok. 1660 r., które nawiązują treścią i formą do emblematów alegorycznych. Dalszych badań wymaga kwestia wzajemnej inspiracji między tym zbiorem a dziełem Fredry. Niniejsza praca, oprócz realizacji przedstawionego wyżej celu, może zna- leźć dwojakie zastosowanie w dalszych badaniach. Z jednej strony, stanowi krok w stronę syntezy polskiej myśli polityczno-prawnej XVII w. Z drugiej zaś, stać się może punktem wyjścia do opracowania biografii intelektualnej Andrzeja Maksymiliana, dla której bodaj najlepszym wzorem metodologicznym jest słynne studium o Alexisie de Tocqueville autorstwa Andrégo Jardina. Składam podziękowania za cenne uwagi koncepcyjne dotyczące niniej- szej pracy prof. Zbigniewowi Rauowi oraz Zespołowi Katedry Doktryn Poli- tyczno-Prawnych WPiA UŁ i Centrum Myśli Polityczno-Prawnej im. Alexisa de Tocqueville. Bardzo pomocne były również wnikliwe uwagi recenzenta monografii – prof. Mirosława Sadowskiego. Wyrazy wdzięczności kieruję także do prof. Lecha Dubela, który przez lata wspierał badania autora nad myślą Fre- dry. Ważnym bodźcem do napisania przedstawianej monografii była zachęta ś.p.  prof. Zbigniewa Ogonowskiego skierowana podczas wielogodzinnej 62 W przypadku Przysłów Fredry w niniejszej książce podawane są odniesienia do numerów poszczególnych aforyzmów. Tekst przysłów został podany w postaci zawar- tej w cytowanym siedemnastowiecznym wydaniu. Wstęp 27 dyskusji poświęconej Andrzejowi Maksymilianowi. Dziękuję tłumaczom pism Fredry, z którymi współpracuję przy wydawaniu Biblioteki Staropolskiej Myśli Politycznej: dr Jagodzie Marszałek i dr. Bartłomiejowi Bednarkowi. W tym gronie szczególne wyrazy wdzięczności winien jestem dr. Józefowi Macjonowi wraz z Małżonką, którzy przy powstawaniu niniejszej książki wielokrotnie słu- żyli radą i korektorskim okiem. Pragnę również złożyć podziękowania: Naro- dowemu Centrum Kultury za wieloletnie wysiłki przy wydawaniu Biblioteki Staropolskiej Myśli Politycznej, Towarzystwu Naukowemu Płockiemu za pomoc w dotarciu do trzeciego wydania Przysłów, Nationalmuseum w Sztok- holmie, które udostępniło fotokopie swych zbiorów powiązanych z emblema- tami Fredry, a także Prowincji Matki Bożej Anielskiej Zakonu Braci Mniejszych w Krakowie oraz Pracownikom Archiwum i Biblioteki Prowincji za życzliwą pomoc w skorzystaniu z rękopisów i księgozbioru Fredrów. Wyrazy wdzięczno- ści składam Wydawnictwu Uniwersytetu Łódzkiego, w tym szczególnie: Pani Monice Borowczyk za energiczną opiekę nad publikacją pracy, Pani Katarzynie Turkowskiej za opracowanie szaty graficznej monografii oraz Panu dr. Pawłowi Sobczakowi za rzeczową i cierpliwą korektę tekstu. Wstęp Rozdział I AUTOR 1. Życie i twórczość – rys biograficzny1 Andrzej Maksymilian Fredro urodził się ok. 1620–1621 r.2 w rodzinie zamożnej średniej szlachty ziemi przemyskiej, szczycącej się pochodzeniem się- gającym czasów Mieszka I3. Ojciec, Jerzy Stefan – stolnik przemyski, osierocił go w 1634 r. i odtąd opiekę nad nim przejęli stryjowie, Jan i Jakub Maksymilian4. 1 Fredro nie doczekał się dotychczas biografii. Niniejszy rys biograficzny opar- to głównie na opracowaniu: W. Czapliński, Fredro Andrzej Maksymilian, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 7, Wrocław 1958, s. 114–116 i badaniach własnych. W ramach przedstawiania kontekstu powstania Gestorum, Scriptorum i Militarium szerzej po- traktowano pierwszy etap działalności politycznej Andrzeja Maksymiliana, w okresie do 1652 r., oraz szczytowe lata jego zaangażowania politycznego: 1660–1668. Por. M. Tracz-Tryniecki, Wstęp, [w:] Gestorum, s. 27–67; Idem, Wstęp, [w:] A. M. Fredro, Militarium, seu Axiomatum belli ad harmoniam togae accommodatorum libri duo. Acces- sere minutiora quaedam, ejusdem Authoris scripta / Kwestia wojskowa, czyli o prawidłach wojny i pokoju dwie księgi. Wraz z pewnymi pomniejszymi pismami tegoż autora, tłum. J. Chmielewska, B. Bednarek, wstęp i przyp. M. Tracz-Tryniecki, Warszawa 2015 [da- lej: Militarium], s. 25–57. Pomocne w przedstawieniu rysu działalności Fredry są m.in. publikacje: L. Fac, Fredro Andrzej Maksymilian. Blaski i cienie pracowitego żywota, „Nasz Przemyśl” 2005, nr 2(5), s. 2–4; S. Góralik, Życie i działalność polityczna Andrzeja Maksymiliana Fredry, [w:] Per aspera ad astra Materiały z XVI Ogólnopolskiego Zjazdu Historyków Studentów w Krakowie 16–20 kwietnia 2008, t. V: Historia Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Kraków 2008, s. 101–122. 2 Rycina Wawrzyńca Willatza przedstawiająca późny portre
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Republika versus monarchia. Myśl polityczna i prawna Andrzeja Maksymiliana Fredry
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: