Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00481 009170 11771844 na godz. na dobę w sumie
Republiki literackiej nowoczesności - ebook/pdf
Republiki literackiej nowoczesności - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 184
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2224-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Spis treści

 

Od autora / 7

 

Modernistyczne preludium / 15

Stanisław Brzozowski w przestrzeni studiów postkolonialnych / 27

Jeszcze o postkolonializmie w literaturze / 41

Tadeusz Boy-Żeleński krytyk w dobie przebudowy / 49

Czesław Miłosz wśród „zniewolonych umysłów” / 77

Potęga pamięci. Kulturotwórcza funkcja pamięci w pisarstwie Tymona Terleckiego / 93

Paweł Hertz polski Europejczyk / 109

Koncepcja wspólnoty według Tomasza Burka / 121

Inna nowoczesność Krzysztofa Karaska / 135

Łabędzi śpiew Nowej Fali / 143

Krytycznoliteracki mainstream / 159

 

Bibliografia (wybór) / 171

Indeks osobowy / 175

Summary / 181

Zusammenfassung / 183

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Krzysztof Krasuski Republiki literackiej nowoczesności K r z y s z t o f K r a s u s k i R e p u b l i k i l i t e r a c k i e j n o w o c z e s n o ś c i C M Y CM MY CY CMY K 30 8012-224-6 Republiki literackiej nowoczesności NR 3189 Krzysztof Krasuski Republiki literackiej nowoczesności Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2014 Redaktor serii: Historia Literatury Polskiej Marek Piechota Recenzent Jerzy Jastrzębski Redaktor Małgorzata Pogłódek Projektant okładki Aleksandra Gaździcka Redaktor techniczny Barbara Arenhövel Korektor Marzena Marczyk Łamanie Marek Zagniński Copyright © 2014 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-223-9 (wersja drukowana) ISBN 978-83-8012-224-6 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk 11,75. Ark wyd. 11,5. Papier Alto 80 g, vol. 1.5  Cena 30 zł (+ VAT) Druk i oprawa: „TOTEM.COM.PL Sp. z o.o.” Sp.K. ul. Jacewska 89, 88-100 Inowrocław Spis treści Od autora — 7 — Modernistyczne preludium — 15 — Stanisław Brzozowski w przestrzeni studiów postkolonialnych — 27 — Jeszcze o postkolonializmie w literaturze — 41 — Tadeusz Boy-Żeleński — krytyk w dobie przebudowy — 49 — Czesław Miłosz wśród „zniewolonych umysłów” — 77 — Potęga pamięci. Kulturotwórcza funkcja pamięci w pisarstwie Tymona Terleckiego — 93 — Paweł Hertz — polski Europejczyk — 109 — Koncepcja wspólnoty według Tomasza Burka — 121 — — 5 — Inna nowoczesność Krzysztofa Karaska — 135 — Łabędzi śpiew Nowej Fali — 143 — Krytycznoliteracki mainstream — 159 — Bibliografia (wybór) — 171 — Indeks osobowy — 175 — Summary — 181 — Zusammenfassung — 183 — Od autora Tematem przedstawionej książki, określonym prawno- ustrojową metaforą w formule tytułu, jest kształtowanie się w polskiej świadomości literackiej idei nowoczesności udokumentowane w tekstach krytycznoliterackich. Są to jednak nie tylko projekty ściśle literackie, ale także w całym tego słowa znaczeniu — intelektualne, zawarte w tekstach Stanisława Brzozowskiego, Czesława Miłosza, Pawła Hertza. Z jakiego powodu nowoczesność stała się przedmiotem rozważań? Na to pytanie odpowiadam krótko i węzłowato, posługując się argumentami autorki Innej nowoczesności. Ewidentnymi podstawowymi cechami nowoczesności na każdym etapie kultury europejskiej jest: po pierwsze, wy- chodzenie z mityczności i funkcjonujących mitologii; po drugie, ożywcze niepojednanie pomiędzy mitologiami sym- bolizowanymi jako tradycje Rzymu i Jerozolimy1, napięcie otwierające możliwości opozycyjności i mniej lub bardziej dialektycznego rozwoju. Jestem przekonany, że przedstawione w książce poglądy i projekty, aczkolwiek w różnej mierze, stanowią ilustrację wymienionych cech oraz kilku innych. I chociaż różnego rodzaju mity są w nich przedmiotem rewizji oraz krytyki, owa transgresja we wszystkich przypadkach jawi się jako oczywista — tak jak oczywisty jest wpływ kontekstu historycznego na poszczególne zjawiska. Albowiem każdo- 1 Por. A. Bielik -Robson: Ożywcze niepojednanie; nowoczesność jako do- świadczenie religijne. W: Nowoczesność jako doświadczenie. Red. R. Nycz, A. Zeidler -Janiszewska. Kraków 2006. — 7 — razowo kategoria nowoczesności ma określone ramy cza- sowe, to znaczy jest historycznie względna. W tym sensie nawet propozycje z pozoru wydające się klasycystycznymi czy też tradycjonalnymi skierowane bywają przeciwko koncepcjom o niemałej dozie zmistyfikowania, z czym spotykamy się nie tylko w wypowiedziach Czesława Mi- łosza, ale także na przykład Pawła Hertza i Tomasza Burka. Miłosz, jak wiadomo, wypowiada się przeciwko różnym legendom nowoczesności, a Hertz i Burek oży- wiają nowoczesne doświadczenie narodowe2, występując zarazem przeciwko symplifikacjom kulturowym czy też ideologicznym, zmierzającym w kierunku totalitarnej prak- tyki społecznej. Teksty Hertza i Burka traktuję jako mosty, a być może tylko jako skromne pomosty wiodące ku nowo- czesności. Literacką nowoczesność w tej książce ujmuję w znaczeniu węższym niż kategoria modernizmu, ugruntowana przez literaturoznawcze badania w ostatnim okresie3. W brutalnie zawężonym wyborze przedstawiam jedynie kilku kreatorów i świadków krajowej nowoczesności literackiej. Dyskurs o nowoczesności w piśmiennictwie artystycznym zdaje się dotyczyć nieco innych zagadnień aniżeli dyskurs na temat modernizmu. Uzmysłowić ten stan rzeczy ma niniejsza publikacja. Dość oczywisty jest fakt, że oba wchodzące w grę pojęcia: „nowoczesność” i „modernizm”, są sobie bliskie sensu largo, natomiast różnią się sensu stricto. W centrum przyjętej przeze mnie perspektywy umieszczam świadomość nowoczesności jako cząstkę inicjatyw modernizujących. Trzeba wiedzieć, iż nowoczesność i modernizm nie są kategoriami nazbyt od siebie odległymi, jeżeli chodzi o zakres znaczeniowy. Nota bene w praktyce badawczej zaznaczają się niekiedy tendencje 2 Por. J. Kurczewska: Nowoczesne doświadczenie narodowe (z różnorodnoś- cią teraźniejszości w tle). W: Nowoczesność jako doświadczenie… 3 Por. serię monografii pt. Modernizm w Polsce (pod red. W. Boleckiego i R. Nycza) oraz tom W. Boleckiego: Modalności modernizmu. Studia, analizy, interpretacje. Warszawa 2012. — 8 — do ich utożsamiania4. Osobiście jestem skłonny to rozgra- niczać. Na wybranych przykładach refleksji metaliterackiej za- mierzam wskazać czynniki procesu kształtowania się lite- rackiej nowoczesności w polszczyźnie w ubiegłym stuleciu. Przedstawiam zatem różnorodne przejawy aktywności kry- tycznoliterackiej, składające się w sumie na rozważania nad intelektualnymi drogami, prowadzącymi do nowoczesności. Nolens volens przychodzi postępować w ślad za aktualnym stanem badań w tym zakresie. Ustalono w nich, że „pisa- rze odmiennie doświadczali i definiowali nowoczesność oraz — w różnych okresach — różne z tych doświadczeń wyciągali wnioski (dotyczące także podstawowych spraw artystycznych”5. Parafrazując nieco konstatacje Włodzimie- rza Boleckiego na ten temat, można stwierdzić, że każde z tych doświadczeń aspiruje do tego, aby być wyznaczni- kiem nowoczesności, a zarazem nowoczesności literatury „nie można opisać, wskazując tylko na jeden typ wyznaczni- ków […], ponieważ było ich wiele”6. Zjawiska literackie, które przedstawiam na tych kartach, były i są ważnymi składnikami polskiej literatury, a także są znaczącymi czynnikami jej ewolucji w XX stuleciu. Wyznaczają one, pośród innych istotnych wektorów, kie- runki i obszary funkcjonowania życia literackiego w kultu- rze współczesnej. Określają tejże kultury nowoczesny status, rozumiany jako antecedencja stopniowo kształtującej się w końcu minionego wieku ponowoczesnej kondycji kultury, sztuki i literatury. W tej publikacji zajmuję się jednakże faktami stricte oko- łoliterackimi, prezentowanymi w wypowiedziach krytycz- noliterackich, związanych ze źródłami kultury nowoczesnej, lokowanymi raczej z dala od jej stopniowego, ze schyłkiem stulecia, przechodzenia w Polsce oraz w regionie Europy Środkowej i Wschodniej w stadium ponowoczesne. 4 Por. K. Uniłowski: Granice nowoczesności. Proza polska i wyczerpanie modernizmu. Katowice 2006. 5 W. Bolecki: Modalności modernizmu…, s. 9. 6 Ibidem, s. 8, 9. — 9 — Dlaczego w tytule książki odwołuję się do ustroju i stylu życia republikańskiego w odniesieniu do społecznego funk- cjonowania kultury i literatury? Inspiracją do przedstawienia tych fenomenów w kategoriach myśli republikańskiej — takiego, a nie innego sprofilowania i sformatowania niniej- szej publikacji — stała się osobliwa i jakby prekursorska inicjatywa krytycznoliteracka Jacka Łukasiewicza zawarta w jego książce Republika mieszańców, ogłoszonej jeszcze w 1974 roku, i jej chwalebny ówczesny zamiar „odbicia kilku istotnych rysów polskiej literatury i życia literackiego lat sześćdziesiątych”7; dekady wydobytej przez krytyka z oficjalnej nicości artystycznej dzięki przyjętym kryteriom opisu, z ducha republikańskim. Po latach staram się nawią- zać do tej konwencji, tym razem obejmując nią jedynie teksty krytycznoliterackie, pochodzące z całego minionego stulecia, nie bez przyczyny często nazywanego „wiekiem krytyki”. Widzę pluralistyczny i w istocie republikański charakter prawdziwej nowoczesności. Postulat funkcjonowania obok siebie wielu literackich kultur w ramach nowoczesnej spo- łeczności nie wydaje mi się nazbyt idealistyczny i utopijny. Między okładkami tej książki chcę rekonstruować zarys republikańskiego organizmu literackiego, wielokulturowego i różnorodnego pod (prawie!) każdym względem; to znaczy w wielu wymiarach i kontekstach życia. Stwarza on więzy najogólniej rozumianej kulturowej wspólnoty, którą współokreślają literatura, sztuka, dawne i nowe idee oraz problemy, a także religia, ekonomia i ustrój społeczny. Wypada określić czasową cezurę przedstawionych roz- ważań. Terminus a quo jest oczywisty — to przełom dzie- więtnastego i dwudziestego wieku, okres narodzin pol- skiego modernizmu. „Tam nasz początek” — nie tylko Miłoszowy. Terminus ad quem omawianych w tej książce projektów polskiej literackiej nowoczesności — to jej późna, wysokorozwinięta faza, która znamionuje się globalizacją, radykalizacją i populistyczną formą podstawowych rysów. Ale w dokonywanym przeglądzie stanowisk zatrzymuję się 7 J. Łukasiewicz: Republika mieszańców. Wrocław 1974, s. 379. — 10 — przed fazą schyłkową dwudziestowiecznej nowoczesności. Ograniczam się na razie do propozycji niejako zamknię- tych we wcześniejszych ramach, wskazujących kulturowe korzenie doświadczania nowoczesności w jej pionierskich na gruncie polskim czasach; do idei innowacyjności reprezento- wanej przez podmioty kontestujące i rewizjonistyczne — by nie powiedzieć: heretyckie — wobec dominujących wtedy dyskursów. Wielu komentatorów niedawnej przeszłości, dwudziesto- wiecznego życia literackiego, potwierdza dość upowszech- nioną opinię, iż modernizm — i związany z nim typ i styl nowoczesności, zwłaszcza w jej rozwiniętej fazie — był reakcją na burzliwe dziedzictwo związku kultury i poli- tyki oraz ideologii8. Odnoszę wrażenie, że studia i szkice zamieszczone w tej książce także ilustrują tę zależność i tę tendencję, zakotwiczając je w różnorodnych i zróżnicowa- nych opcjach narodowej kultury w minionym stuleciu. Publikacja prezentuje bardzo zróżnicowane epizody pol- skiej literackiej nowoczesności i czyni to w sposób — by tak rzec — migawkowy. Nie uwzględnia jeszcze nowi- nek stulecia, które rozpoczęło się dopiero niedawno. Jako centrum narracji w książce przyjęto punkt widzenia poz- walający na ocenę z większego dystansu i na zasadzie nieco już dłuższego trwania poszczególnych zjawisk lite- rackich w tradycji kulturowej. Przedmiotem oglądu są wyłaniające się w tej perspektywie nader rozmaite postacie i barwy szeroko pojętej współczesności. Kompozycja całości polega na tym, że stara się uwzględniać i zestawiać obok siebie kontradyktoryjne i kontrastowo różnorodne strony nowoczesności. Dzieje się tak po to, aby obraz zagadnienia był w miarę bogaty, aczkolwiek na pewno jest on jeszcze daleki od wyczerpania złożonej problematyki. Ale dlatego sąsiadują z sobą na kartach tej książki tak diametralnie różne przejawy aktywności krytycznoliterackiej, jak teksty 8 Por. T. Eagleton: Kultura a śmierć Boga. Tłum. B. Baran. Warszawa 2014, s. 196. Por. A. Giddens: Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności. Tłum. A. Szulżycka. Warszawa 2001. — 11 — Brzozowskiego i Boya -Żeleńskiego, osobowości tak od siebie odległe, jak Czesław Miłosz i Tymon Terlecki, temperamenty krytycznoliterackie tak odrębne, ale — jak się wydaje — znamienne dla współczesności, jak Paweł Hertz i Tomasz Burek oraz Julian Kornhauser i Stanisław Gębala. Oto różne i tylko wybrane trakty i odcienie nowoczesności, która roz- kwitła w polskiej krytyce literackiej w niedawno minionym stuleciu. Dodatkowym uzasadnieniem takiej tęczowej kompozycji zawartego w książce dyskursu jest owa szeroka repre- zentacja pojęcia „nowoczesność”, rozumianego w zgodzie z zasadą przyjętą w niniejszej publikacji. Przedmioty, któ- rym jest poświęcona, z pewnością nie zaliczają się do zjawisk awangardowych, według powszechnie przyjętych definicji tej kategorii. Decydująca w moim wyborze była lokalizacja omawianych zjawisk w głównym nurcie moder- nizacji życia i myśli. Skoncentrowałem uwagę na pisarstwie, które — wedle eleganckiej formuły — „jednocześnie zabez- piecza przed nowoczesnością niewczesną, ale i nie usypia całkowicie w bezbolesnych i bezkrytycznych fantazmatach przeszłości”9. Na koniec tych wstępnych uwag przedstawię, kierując się kryteriami przyjętymi w niniejszej publikacji, krótkie rekomendacje niektórych reprezentantów krajowej literackiej nowoczesności. Pozostałych bohaterów tej książki także nie można włączyć do ekstremalnej awangardy. Decydująca w tej prezentacji jest ich przynależność do nurtu głównego. Twórczość Brzozowskiego zdobyła w polskiej krytyce literackiej rangę jednego z najwyższych i najpoważniejszych sprawdzianów. Nieledwie powszechne jest przekonanie o Brzozowskim jako „myślicielu przeczuwającym dylematy nowoczesności”, bo jego pisarstwo „stało się istotnym punk- tem odniesienia dla wielu polskich krytyków, pisarzy, inte- lektualistów zarówno przez cały wiek XX, jak i w ostatnich 9 M. Gloger: Henryk Sienkiewicz i Stanisław Brzozowski — dwie drogi polskiej nowoczesności. W: Konstelacje Stanisława Brzozowskiego. Red. U. Ko- walczuk, A. Mencwel, E. Paczoska, P. Rodak. Warszawa 2012, s. 148. — 12 — latach”10. Odnotowano już kilka krajowych renesansów tej twórczości, były one doświadczeniami niemal każdego pokolenia autorów i czytelników. Niedawna, setna rocznica śmierci pisarza przyniosła kolejną lawinę reedycji dzieł, a także (ko)repetycji w zakresie ich współczesnych interpre- tacji, ukazując wiele twarzy wybitnego krytyka. Chciałbym dołączyć do tych badań profil jakby dotychczas niezauwa- żony i niedoinwestowany myślowo aspekt dzieła autora Legendy Młodej Polski. Ukazują się one w kontekście zarówno metodologii światowych colonial studies, jak i krajowych studiów postzależnościowych. Wobec pism Brzozowskiego chciałbym realizować badawczy postulat „ukazania ich nieznanych dotąd wymiarów czy twórczego zastosowania pewnych koncepcji”11. Krytycznoliteracka, translatorska i publicystyczna aktyw- ność Boya -Żeleńskiego upłynęła pod znakiem fascynacji lite- raturą i kulturą francuską. A któryż z krajów europejskich był w minionym stuleciu, a zwłaszcza w jego pierwszej połowie, bardziej nowoczesny niż Francja? Stąd bierze się miejsce tego pisarza w niniejszej publikacji. Boy -Żeleński odnalazł w ubiegłowiecznych wpływach wielowiekowej kultury literackiej Francji najbardziej przekonujące jego i rzesze jego czytelników — źródła nowoczesności. Trzeba być świadomym, iż nie interesował się wszystkimi rodza- jami wypowiedzi. Preferował gatunki najbardziej masowe i przez kulturowy kanon funkcjonujący wśród odbiorców najbardziej zdemokratyzowane. Można wątpić — za Janem Tomkowskim — „by mógł się przejąć surrealizmem czy egzystencjalizmem, równie obcy pozostał mu zapewne Paul Valéry”12. Taka właśnie w wydaniu Boya, ograniczona do popularnych tonów i skali, była nowoczesność, ale przecież są to jej niezbywalne cechy. W działalności Pawła Hertza chciałbym widzieć jako jedną z ważniejszych, być może — osobliwą, ale tym bar- 10 D. Kozicka: Krytyczne (nie)porządki. Studia o współczesnej krytyce lite- rackiej w Polsce. Kraków 2012, s. 82. 11 Ibidem, s. 100. 12 J. Tomkowski: Moja historia eseju. Warszawa 2013, s. 78. — 13 — dziej cenną, barwę w różnokolorowej palecie estetyki nowo- żytności i nowoczesności. Byłaby to najzupełniej oczywista u tego pisarza, normalna funkcja literatury w anormalnych warunkach społeczno -ustrojowych, na które przypadła jego dojrzałość. Skutecznie poświęcił się aktualizacji i populary- zacji literackiej klasyki narodowej oraz powszechnej, a także efektownie ożywiał teksty z archiwum kultury. Przedstawiony w książce materiał pozostał chronolo- gicznie i tematycznie rozproszony, co jest także signum nowoczesności. Owo pomieszanie materii jest dodatkowym wskaźnikiem problemowego otwarcia omawianych projek- tów nowoczesności, w pewnym sensie otwarcia również na erę ponowoczesności. Na republikańskiej zasadzie staram się pogodzić w tej publikacji treści kultury wysokiej i kul- tury popularnej, zwłaszcza przy okazji omówień wybranych wątków twórczości Tadeusza Boya -Żeleńskiego oraz Czesława Miłosza. Ale jednocześnie, patrząc z perspektywy aktualnie dynamicznie rozwijających się badań nad tym zjawiskiem, zdaję sobie sprawę, iż problematyce tej należałoby poświęcić więcej miejsca. Odkładam to do następnej okazji. Publikacja ukazuje się dzięki dotacji władz dziekańskich Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Śląskiego oraz nie- zawodnej współpracy Redaktorek Wydawnictwa Uniwer- sytetu Śląskiego — Małgorzaty Pogłódek i Olgi Nowak. Długoletnia pomoc Pani Olgi Nowak w przygotowywaniu wersji komputerowych moich prac jest nie do przecenienia. Wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tej pub- likacji, gorąco dziękuję. Indeks osobowy Adamski Jerzy 44 Adorno Theodor Wiesengrund 88 Aftanazy Roman 113 Anderman Janusz 48 Andrzejewski Jerzy 171 Appadurai Arjun 127 Atwood Margaret 118 August-Zarębska Agnieszka 82 Bach Johann Sebastian 99 Bachmann-Medick Doris 32 Baczyński Stanisław 17, 165 Bakuła Bogusław 32, 43 Baliński Stanisław 116 Balzac Honoire 52 Banasiak Bogdan 77 Baran Bogdan 11 Barańczak Stanisław 90, 144—146, 153, 159 Barthes Roland 28 Bauman Zygmunt 111, 172 Baumgarten Alexander G. 87 Bąk Adam 173 Beaumarchais Pierre Augustin Bielik-Robson Agata 7, 37, 38, 116, 136, 137, 172 Bieńkowski Dawid 129 Biernacki Andrzej 34, 73 Bieroń Tomasz 77 Blake William 85, 86 Bloch Natalia 31 Bloom Allan 77 Błoński Jan 87, 167 Bobkowski Andrzej 96, 100, 167 Bobrownicka Maria 43 Bogusławski Antoni 96, 97 Bolecki Włodzimierz 8, 9, 45, 136, 172 Borkowska Grażyna 45 Böhme Gernot 87, 88 Braudel Fernand 103, 105 Broch Hermann 130 Brodzka-Wald Alina 121 Brumer Wiktor 69, 72 Brun Julian 17 Bryll Ernest 166 Brzozowski Stanisław 7, 12, 13, 16—21, 24, 27—39, 46, 49, 52, 68, 110, 111, 114, 123, 124, 126, 128, 146, 147, 165, 171—174 Buksiński Tadeusz 172 Burek Tomasz 8, 12, 30, 34, 38, 121—132, 139, 165 Caron de 60 Beckett Samuel 152, 153 Benjamin Walter 88 Berent Wacław 116 Bergson Henri 104 Bhabha Homi K. 41 Białoszewski Miron 146, 153 Biedrzycki Marcin 48 152, Carroll Nöel 90 Casanova Josè 80 Chakrabarty Dipesh 41 — 175 — Chałasiński Józef 132 Chlebowski Bronisław 34, 36 Conrad Joseph 38, 104, 117 Cortázar Julio 156 Cywiński Bohdan 28—30 Czachowska Jadwiga 72 Czapliński Przemysław 48, 172 Czechow Antoni 119 Czerniak Stanisław 87 Czycz Stanisław 126, 129, 132 Czyżewski Tytus 140 Davies Norman 118 Dąbrowska Maria 116 Dąbrowski Mieczysław 32, 43, 172, 173 Dąbrowski Stanisław 150 Degler Janusz 93, 172 Descartes René 52 Diderot Denis 52 Dłuski Stanisław 137, 138 Dostojewski Fiodor 81, 117, 119 Drozdowski Bohdan 146 Dukaj Jacek 128 Dunin Kinga 48 Durkheim Emil 18 Dybciak Krzysztof 96, 149—151 Eagleton Terry 11 Eliot Thomas Stearns 135, 138 Falkiewicz Andrzej 167 Fanon Frantz 41, 42 Faulkner William 130 Fellini Federico 95 Fik Ignacy 17, 165 Fik Marta 48 Fiut Aleksander 81, 83, 89, 151, 173 Fokkema Douwe 35 Foucault Michel 105 Franaszek Andrzej 160 Fredro Aleksander 24, 51, 62 Frybes Marcin 48 Fukuyama Francis 111 Gadamer Hans-Georg 111 Gajcy Tadeusz 154 Gałczyński Konstanty Ildefons 166 Gandhi Leela 31, 41 Gdula Maciej 172 Geremek Bronisław 103 Gębala Stanisław 12, 164—169, 171 Giddens Anthony 11, 172 Giza Barbara 173 Gloger Maciej 12 Głowacka-Kaczanowska Izabela 83, 84 Głowiński Michał 72, 113 Goethe Johann Wolfgang 117 Gogol Nikołaj 119 Gombrowicz Witold 25, 36, 105, 106, 148, 152, 153, 165—167 Gosk Hanna 43, 83 Górny Antoni 30 Greenberg Clement 90 Gromek Joanna 92 Grzymała-Siedlecki Adam 69 Guillén Jorge 82 Gutowski Wojciech 82 Habermas Jürgen 172 Harasym Sarah 30 Hartwig Julia 146 Hauser Arnold 90 Heck Dorota 119 Hegel Georg Wilhelm Friedrich 52, 85 Heller Ágnes 172 Helman Alicja 54, 55 Herbert Zbigniew 48, 115, 137, 147, 148, 159—164, 171 Herling-Grudziński Gustaw 125 Hertz Paweł 7, 8, 12, 13, 109—120, 131, 144, 171 Heydel Magdalena 135 Hofmannsthal Hugo von 112 — 176 — Iwaszkiewicz Jarosław 116 154, 160—164, 171 Hölderlin Friedrich 125 Horzyca Wilam 97 Hudzik Jan P. 172 Ibsen Henrik 67 Iredyński Ireneusz 137 Irzykowski Karol 18, 39, 68, 69, 73, 124, 127, 140 Janaszek-Ivaničková Halina 35 Janion Maria 44, 111 Jankowicz Grzegorz 92 Jankowski Zbigniew 150 Janta Aleksander 154 Jarosiński Zbigniew 47 Jarzębski Jerzy 48, 106, 167, 173 Jastrun Tomasz 144, 157 Jekiel Wojciech 105 Jeleński Konstanty Aleksander 83 Jerzyna Zbigniew 146 Jeske-Choiński Teodor 16 Joyce James 130 Juda Celina 43 Juszczyk Andrzej 106, 173 Kadłubek Zbigniew 85 Kalemba-Kasprzak Elżbieta 50, 58, 98 Kalinowski Marian Leon 77 Kaliszewski Andrzej 159 Kałuża Anna 92 Kamieńska Anna 146, 150 Kapuściński Ryszard 104 Karasek Krzysztof 135—140, 171 Karpiński Franciszek 115 Karpiński Wojciech 151 Karwowska Bożena 43 Katajew Walentin 66 Kijowski Andrzej 89, 123, 124, 144, 165, 168 Kirsch Donat 156 Kisielewski Stefan 144 Kochanowski Jan 34 Kociuba Grzegorz 137 Kola Adam F. 42 Kołakowski Leszek 127 Komornicka Maria 38 Kopaliński Władysław 112 Kopciński Jacek 121, 123 Korczak Janusz 38 Kornhauser Julian 12, 144—148, Korzeniewski Bohdan 72 Kot Wiesław 45 Kott Jan 70 Kowalczuk Urszula 12, 172 Kozicka Dorota 13, 28, 173 Krajewska Wanda 33 Kralowa Halina 173 Krasiński Janusz 126—129 Krasiński Zygmunt 112, 114, 131 Krasnowiecki Władysław 97 Krasuski Krzysztof 45, 46, 106 Kraszewski Józef Ignacy 114 Kropiwnicki Maciej 30 Krowiranda Krzysztofa 83 Krynicki Ryszard 144 Kryszak Janusz 93 Krzemieniowa Krystyna 32 Krzywicka Irena 51 Krzywicki Ludwik 15—18 Krzyżewski Juliusz 153 Kuczyńska-Koschany Katarzyna 135 Kula Marcin 43 Kummer Kazimierz 126 Kunz Tomasz 111, 172 Kuraszkiewicz Władysław 153 Kurczewska Joanna 8, 173 Kwiatkowski Jerzy 173 Lack Stanisław 69, 72 Lafargue Paul 19 Latour Bruno 172 Lechoń Jan (właśc. Leszek Serafino- wicz) 125 Lem Stanisław 147 — 177 — Lenartowicz Teofil 115 Lessing Doris 118 Libera Antoni 119, 133, 152, 153 Liciński Ludwik Stanisław 38 Ligęza Wojciech 106 Loomba Ania 31, 36, 41 Lorentowicz Jan 69—73 Łapiński Zdzisław 46 Łukasiewicz Jacek 10, 149, 162 Łukasiewicz Małgorzata 172 Macdonald Dwight 90 MacIntyre Alasdair 105 Maeterlinck Maurice 18 Maj Bronisław 144—146, 153—157 Majewska Ewa 92 Majmurek Jakub 30 Makowiecki Andrzej Z. 49, 57, 172, 173 Makuszyński Kornel 71 Mandalian Andrzej 150 Mann Thomas 117 Mannheim Karl 172 Marczak-Oborski Stanisław 57 Marczewski Paweł 80, 82 Markiewicz Henryk 39, 59, 171, Masłowska Dorota 45 Mencwel Andrzej 12, 49, 172, 173 Merton Thomas 83, 84 Michalski Rafał 87 Michałek Bolesław 55 Michel Patrick 48 Mickiewicz Adam 44, 52, 104, 106, 172 148 Miecznicka Magdalena 118 Miller Jan Nepomucen 17 Miłosz Czesław 7, 8, 12, 14, 77—93, 124, 125, 135, 140, 150, 151, 156, 163, 167, 171—173 Miłosz Oscar W. 86, 99 Miszalski Marian 153, 155 Mizerkiewicz Tomasz 173 Mochnacki Maurycy 123, 124, 126, 165 Moczulski 145, 155 Leszek Aleksander Modrzejewska Helena 94, 97 Molière (właśc. Jean Baptiste Po- quelin) 51, 64, 67, 68 Montaigne Michel Eyquem de 52, 67 Mroczkowska Marta 93 Mrożek Sławomir 165—167 Muratow Paweł 119 Murzyn Monika A. 172 Musil Robert 130 Najder Zdzisław 131 Nalewajk Żaneta 83 Nałkowska Zofia 38 Napierski Stefan Marek Eiger) 116 (właśc. Stefan Newman John Henry 19 Niemczuk Jerzy 155, 156 Nietzsche Friedrich 19, 71 Norwid Cyprian Kamil 114 Noskowski Witold 69, 71 Nowacki Dariusz 48, 121 Nowak Olga 14 Nowakowski Marek 48, 115, 126, 128, 129, 152, 153 Nycz Ryszard 7, 8, 27, 173 Oakeshott Michael 105 Obertyńska Beata 102 Opacki Ireneusz 46 Orska Joanna 173 Ortwin Ostap (właśc. Oskar Katze- nellenbogen) 69, 71, 72 Osterwa Juliusz 98 Ostrowska Bronisława 99 Paczoska Ewa 12, 33, 37, 46, 172 Parnicki Teodor 111 Pawelec Dariusz 143 Pawlak Antoni 144 — 178 — Peiper Tadeusz 135, 140 Perzyński Włodzimierz 64 Piekara Magdalena 47 Pierzchała Jan 47 Pietrzyk Bartłomiej 118 Piwińska Marta 52, 68, 73 Pogłódek Małgorzata 14 Pol Wincenty 115 Polkowski Jan 48, 132, 144, 157 Pomian Krzysztof 77 Praz Mario 105 Proust Marcel 67, 117 Prus Bolesław (właśc. Aleksander Głowacki) 15, 44 Przesmycki-Miriam Zenon 19 Przyboś Julian 135 Przylipiak Mirosław 90 Pstrowski Wincenty 47 Purchla Jacek 172 Puzyna Konstanty 54, 57, 74 Rabelais François 52 Raźniewski Andrzej 172 Rilke Rainer Maria 135 Rimbaud Arthur 137 Rittner Tadeusz 68 Rodak Paweł 12, 172 Rowiński Cezary 173 Różewicz Tadeusz 140, 156, 163, 165—168 Różycki Tomasz 48 Rudnicki Adolf 152 Rylski Eustachy 48 Rymkiewicz Jarosław Marek 48 Said Edward Wadie 32, 41, 47, 127 Saint-Sernin Bertrand 77 Salvadori Roberto 173 Sardou Victorien 51 Serwański Jacek 31 Shaw George Bernard 65, 97 Shore Marci 173 Siciński Andrzej 48 Siekierski Albin 47 Sieniewicz Mariusz 48 Sienkiewicz Henryk 12, 16, 17, 19, Skarga Barbara 104, 105 Skórczewski Dariusz 29, 42, 43, 30, 36 121, 124 Skrendo Andrzej 173 Skwarnicki Marek 147, 148 Sławek Tadeusz 35, 85, 91 Słobodnik Włodzimierz 150 Słonimski Antoni 51, 71, 116, 144 Słowacki Juliusz 112, 115 Smith Anthony D. 127 Sołowjow Władimir 81 Sommer Piotr 157 Sowa Janek 92 Spencer Herbert 15 Spivak Gayatri Chakravorty 30, 41 Stachura Edward 137 Stala Marian 145 Stasiuk Andrzej 45 Stawar Andrzej (właśc. Edward Janus) 17, 49, 165 Stempowski Jerzy 165, 167 Stendhal (właśc. Marie-Henri Bey- le) 117, 166 Stępnik Krzysztof 29, 43 Strindberg August 67 Strug Andrzej (właśc. Tadeusz Ga- łecki) 38 Stryjkowski Julian (właśc. Pesach Stark) 152, 153 Sulikowski Andrzej 148, 151 Surma-Gawłowska Monika 174 Sutowski Michał 173 Swedenborg Emanuel 86 Sygietyński Antoni 38 Syrokomla Władysław Ludwik Kondratowicz) 115 (właśc. Szacki Jerzy 124, 173 Szahaj Andrzej 42 Szaniawski Jerzy 61 Szestow Lew 81 — 179 — Szklarski Alfred 45 Szkołut Tadeusz 173 Szołtysik Marek 156 Sztajnert Bernard 152, 153 Szuber Janusz 157 Szulc-Packalen Małgorzata Anna 143, 173 Szulżycka Alina 11, 172 Szymborska Wisława 146, 150, 152, 153, 156 Śliwińska Katarzyna 43 Śliwiński Piotr 48 Śliwonik Roman 146 Śpiewak Paweł 80, 131 Świetlicki Marcin 48 Święch Jerzy 173 Tarasin Jan 136 Tarnowska Maria 83 Taylor Charles 105 Terlecki Tymon 12, 72, 93—107, 172, 173 Thackeray William Makepeace 38 Thompson Ewa M. 32, 43 Tocqueville Alexis de 80 Todorov Tzvetan 42 Tołstoj Lew 117, 119 Tomasik Wojciech 46 Tomkowski Jan 13 Tornatore Giuseppe 95 Trakl Georg 125 Tramer Maciej 173 Trześniowski Dariusz 29, 43 Tubielewicz-Madson Dorota 45 Turgieniew Iwan 119 Turowicz Jerzy 144 Tuwim Julian 116 Twardowski Jan 150 Udalska Eleonora 50, 70, 73, 98 Uniłowski Krzysztof 9, 48, 121, 173 Urbanowski Maciej 121, 127 Valéry Paul 13 Vattimo Gianni 174 Verlaine Paul 18 Vincenz Stanisław 167 Wajda Andrzej 111 Walas Teresa 39 Walicki Andrzej 29, 78, 174 Wawrzak Jerzy 47 Ważyk Adam 135, 140 Weber Max 38, 80 White Hayden 105, 111 Wiegandt Ewa 106, 107 Wierzyński Kazimierz 125 Wildstein Bronisław 129, 133 Witczak Tadeusz 153 Witkiewicz Stanisław Ignacy 51, 70 Witkowski Tadeusz 149 Wittlin Józef 95, 167 Wojaczek Rafał 137 Woźniakowski Jacek 146, 147 Wójcik Tomasz 172 Wróblewski Andrzej 136 Wyka Kazimierz 19, 132, 146, 165 Wyka Marta 30, 39, 174 Wyspiański Stanisław 72, 73, 98 Zagajewski Adam 136, 144—148, 154, 155, 171, 172 Zahorska Stefania 100, 101 Zambrzycki Władysław 128 Zeidler-Janiszewska Anna 7, 173 Zengel Ryszard 34 Zieniewicz Andrzej 83 Zimand Roman 22, 29, 49, 57, 174 Zola Emil 18 Żarnowski Janusz 53 Żeleński (Boy) Tadeusz 12—14, 17, 18, 21—25, 49—75, 98, 99, 169, 172 Żeromski Stefan 114, 125, 127, 132 Żukowski Tomasz  121 Życzkowska Zdzisława 97 Krzysztof Krasuski The Republics of Literary Modernity Summary The development of the concept of modern literature in Poland, docu- mented with literary criticism and essay writing, constitutes the main theme of the book. In the presented overview, the selected literary and strictly intellectual projects, included in the texts of Stanisław Brzo- zowski and Czesław Miłosz, were taken into consideration. The examples illustrate the significant factors which influenced the development of modernity in Polish literature of the previous century. It has been illustrated that different writers of successive generations experienced and defined the concept of modernity differently and that, in various historical periods, they drew different conclusions in respect of the artistic texts realisations. Each of the book’s chapters is based on the assumption that the catego- ry of modernity is historically relative. Thus, the subsequent parts of this study present the development of modernity in chronological order. The initial stages of the history of modernity in Polish literature of the 20th century, which were selected as crucial, include the analysis of the aspect of Stanisław Brzozowski’s (1878—1911) artistic activity that is reflected in the theory of postcolonial studies, since until now it has not been the subject to interpretation with regard to this critic’s writing. The assumptions of this theoretical approach may also be applied to the research into the later literary periods in Poland, the post- 1989 period. Tadeusz Żeleński (Boy) (1874—1941), the propagator of the rapid cul- tural changes, has become an advocate of the literary and social moder- nity in the interwar period. The writers creating in political exile after 1945, also actively partici- pated in the process of shaping the Polish modern cultural awareness. Like i.a. Czesław Miłosz (1911—2004) and Tymon Terlecki (1905—2000), they represented various ideas about modernity, ranging from the liberal — 181 — to the conservative ones. In these terms, the intellectual and artistic propositions which might have seemed classicist or traditional, were turned against the concept based on a considerable dose of mystification, for liberal and democratic attitude may be observed in the literary criticism of Czesław Miłosz, Paweł Hertz (1918—2001), and Tomasz Burek (born 1938). instance, the totalitarian social practices. Such a The book ends with the analyses of statements issued by literary crit- ics participating in the creation of the modern trend in the contemporary literature, but not in the least belonging to the avant-garde. With regard to the artistic output of the older and the consecutive generations of writers and critics, for instance those belonging to the New Wave generation, the author pays less attention to the extreme avant-garde projects than to the projects which remain related to the contemporary literary references, reactivating the existential experiences of the earlier and the more recent past, as well as the present. This type of modernity strives for a broad social reception. Hence, it is not the state of elimina- tion, but the state of homeostasis of tradition and contemporaneity that is expected to be a remedy for the canons of modernity favoured in the critical activities presented in the book. Krzysztof Krasuski Die Republiken der literarischen Modernität Zusammenfassung Zum Thema des Buches ist die mit literarischer Essayistik und litera- turkritischen Texten belegte Bildung von der Idee der modernen Literatur in Polen. Die Übersicht umfasst ausgewählte nicht nur strikt literarische, sondern auch strikt intellektuelle, in den Texten von Stanisław Brzozow- ski und Czesław Miłosz enthaltene Projekte. An ausgewählten Beispielen werden wesentliche Faktoren der im Polnischen im vorigen Jahrhundert entstehenden literarischen Modernität dargestellt. Es wurde gezeigt, dass der Begriff „Modernität” von verschiedenen Schriftstellern der aufeinan- derfolgenden Generationen ganz anders betrachtet und definiert wurde. Aus ihren Erfahrungen zogen sie auch andere Schlüsse, die sie dann in ihren künstlerischen Texten wiedergaben. In jedem Kapitel des Buches wurde die Hauptthese angenommen, dass die Kategorie der Modernität historisch relativ ist, deshalb wird sie in den einzelnen Buchteilen chronologisch geschildert. Der Verfasser wählte die grundsätzlichen Zeitabschnitte der Modernitätsgeschichte in der polni- schen Literatur des 20.Jhs und ganz am Anfang bespricht er den Aspekt der Werke von Stanisław Brzozowski (1878—1911), der seine Widerspie- gelung in der Theorie der postkolonialen Studien findet und der bisher noch nie interpretiert wurde. Die Voraussetzungen der Theorie können auch in den Forschungen über spätere literarische Perioden in Polen, auch nach 1989, zur Anwendung kommen. Als Urheber der literarischen und sozialen Modernität in der Zwi- schenkriegszeit gilt ein großer Verbreiter von schnelleren Kulturwand- lungen, Tadeusz Żeleński (Boy) (1874—1941). An der Schaffung des modernen polnischen Kulturbewusstseins haben sich auch die nach 1945 im Exil lebenden Schriftsteller aktiv be- teiligt. Diese, wie z.B.: Czesław Miłosz (1911—2004) und Tymon Terlecki (1905—2000) repräsentierten verschiedene Konzeptionen der Modernität, — 183 — von liberalen zu konservativen. Ihre intellektuellen und künstlerischen Ideen, die klassizistisch oder traditionell zu sein scheinen, sind gegen irreführende Entwürfe z.B.: in totalitären sozialen Praktiken, gerichtet. Solche freiheitsbestrebende und demokratische Einstellung lässt sich in literaturkritischen Werken von Czesław Miłosz, Paweł Hertz (1918—2001) und Tomasz Burek (geb. 1938) nachweisen. Im Schlussteil des Buches werden die Äußerungen von den an der Schaffung der modernen Tendenzen in der Gegenwartsliteratur teilneh- menden, doch der Avantgarde keineswegs gehörenden Literaturkritikern besprochen. Was die Werke der älteren Autoren und der nächsten Generationen der Schriftsteller und Kritiker (z.B. der der Neuen Welle gehörenden) betrifft, schenkt der Verfasser seine Aufmerksamkeit nicht so sehr den extremen avantgardistischen Entwürfen, sondern den auf gegenwärtige Literaturwerke bezogenen und existentielle Erfahrungen der vergangenen Jahre und der heutigen Zeit reaktivierenden Werken. Das ist eine solche Modernität, die möglichst weite Kreise der Gesellschaft zu erlangen sucht. Nicht eine Nivellierung sondern eine Homöostase der Tradition und der Gegenwart sollte in den im vorliegenden Buch erwähnten kritischen Texten ein Rezept für erwünschte Ausdrücke der Modernität werden. Krzysztof Krasuski Republiki literackiej nowoczesności K r z y s z t o f K r a s u s k i R e p u b l i k i l i t e r a c k i e j n o w o c z e s n o ś c i C M Y CM MY CY CMY K 30 8012-224-6
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Republiki literackiej nowoczesności
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: