Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00305 005606 13609421 na godz. na dobę w sumie
Resistenza we włoskim filmie fabularnym - ebook/pdf
Resistenza we włoskim filmie fabularnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 280
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9275-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> sztuki filmowe i filmoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).
Książka traktuje o filmowych reprezentacjach włoskiego ruchu oporu w czasie II wojny światowej, interpretowanych jako ważne świadectwo pamięci kulturowej Italii. W części teoretycznej autorka prezentuje rozmaite koncepcje dotyczące związków filmu i historii, przedstawiając własną propozycję kategoryzacji tego istotnego problemu .W kolejnych rozdziałach szczegółowo analizowane są: Rzym, miasto otwarte i Generał Della Rovere Roberta Rosselliniego, Strategia pająka, Bernarda Bertolucciego, Noc świętego Wawrzyńca Paola i Vittoria Tavianich oraz Człowiek, który nadejdzie Giorgio Dirittiego. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Anna Miller-Klejsa – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Zakład Italianistyki 90-114 Łódź, ul. H. Sienkiewicza 21 ania.miller@gmail.com RECENZENT Piotr Zwierzchowski REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Dorota Stępień SKŁAD I ŁAMANIE Oficyna Wydawnicza Edytor.org PROJEKT OKŁADKI Adrian Dutkowski Na okładce wykorzystano zdjęcie z filmu Noc świętego Wawrzyńca P. i V. Tavianich NARODOWY PROGRAM ROZWOJU HUMANISTYKI Książka została opublikowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą Narodowy Program Rozwoju Humanistyki (projekt Italianistyka dla filmoznawstwa, filmoznawstwo dla italianistyki. Paradygmat audiowizualny w badaniach polsko-włoskiego transferu kulturowego realizowany na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Łódzkiego w latach 2012–2014) © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06355.13.0.M ISBN (ebook) 978-83-7969-275-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści Rozdział IV. Lata 1960–1968: pół żartem, pół serio Rozdział VI. Lata 1979–1994: baśniowe formuły Noc świętego Wawrzyńca: cienie (zapomnianych) przodków Rozdział V. Lata 1969–1978: kontestacja i rozliczenia Strategia pająka: narracja pamięci Rozdział III. Lata 1945–1959: krzepnięcie włoskiej republiki Rzym, miasto otwarte: narracja ofiarnicza Podziękowania Wstęp Rozdział I. Resistenza w kulturze politycznej Włoch Rozdział II. Film fabularny jako medium opowieści historycznej   7   9  15  31 Wokół filmu historycznego jako gatunku i jego społeczno-kulturowej funkcji  33 Historiofotia – historia w obrazach  46 Film historyczny jako zwierciadło dyskursów teraźniejszych  58 Fabularyzacja faktów historycznych versus film z tłem epoki  63  77  96  113 Generał Della Rovere: scherzo all’italiana, czyli symfonia nie całkiem bohaterska  136  153  178  195  201  217  233  243  251  261  263  269  277  279 Zakończenie Bibliografia Metryki analizowanych filmów Indeks filmów Indeks osób Summary Od Redakcji Rozdział VII. Lata 1995–2012: historyczne rewizje Człowiek, który nadejdzie: historia, która powraca Podziękowania Chciałabym podziękować za pomoc i życzliwość, jakich doświadczy- łam od wielu osób w trakcie pracy nad tą książką. Przede wszystkim pragnę podziękować prof. Piotrowi Zwierzchow- skiemu oraz prof. Arturowi Gałkowskiemu za wnikliwą lekturę mojej pracy, poczynione uwagi i sugestie, które pozwoliły mi dokonać jej ko- rekty i uniknąć najpoważniejszych błędów. Dziękuję także prof. Tomaszowi Kłysowi (promotorowi mojej pracy doktorskiej) za wszelkie spostrzeżenia i komentarze w toku prac nad osta- tecznym kształtem publikacji, prof. Ewelinie Nurczyńskiej-Fidelskiej oraz koleżankom i kolegom z Zakładu Historii i Teorii Filmu za gesty życz- liwości oraz rady – stanowiły one dla mnie wielką pomoc. Za wytrwałe poszukiwanie potrzebnych mi filmów dziękuję Bartoszowi Zającowi i Mi- chałowi Dondzikowi oraz moim najbliższym, którzy również zaangażo- wali się w zdobycie rozmaitych, niekiedy naprawdę trudno dostępnych materiałów. Z całego serca dziękuję mojej Rodzinie (w szczególności Agacie i moim Rodzicom) oraz Przyjaciołom (przede wszystkim Ewie i Maćkowi) za wsparcie, słowa otuchy i wyrozumiałość, które pozwoliły mi sprostać sfi- nalizowaniu mojej pracy. Poza wszelką kolejnością pragnę podziękować – choć mam wrażenie, że sens tego, co chciałabym wyrazić, umknie gdzieś „między słowami” – mojemu mężowi Konradowi, który wspierał mnie przez cały ten niełatwy dla mnie czas przygotowywania niniejszej publi- kacji i był przy mnie w najtrudniejszych chwilach. Bez tego nieocenionego wsparcia książka ta zapewne by nie powstała. Książkę dedykuję moim Rodzicom. Żałuję, że mojemu Tacie nie dane było wraz ze mną zobaczyć ostatecznego efektu pracy, której ukończenia tak wyczekiwał. Wstęp Ironiczna uwaga Susan Sontag o bliskim końcu czasu „ludzi oczy- tanych” i rychłym nadejściu świata „ludzi opatrzonych” pochodzi z po- czątku lat 70. XX wieku1. Mimo że była ona pomyślana raczej jako prowo- kacyjny bon mot niż jako prognoza, okazała się uderzająco trafna. Patrząc z dzisiejszej perspektywy, nie ulega wątpliwości, że tworzywem (i jed- nocześnie „opakowaniem”) wiedzy potocznej, także tej o czasach minio- nych, są w coraz większej mierze obrazy. Popularność tematyki historycznej w kinie współczesnym rodzi po- trzebę badań naukowych, które z wielu perspektyw ukazywałyby rozma- ite aspekty związków historii i filmu. Potrzeba ta jest motywowana także względami społecznymi: film to swoisty wehikuł pamięci kulturowej oraz narodowej mitologii. Celem niniejszej pracy jest ukazanie obecnych w kinie włoskim strategii opowiadania o antyfaszystowskim ruchu oporu we Wło- szech (1943–1945). Fenomen ten zajmuje ważne miejsce w pamięci kultu- rowej Italii – o czym świadczą liczne praktyki komemoracyjne resistenzy (uroczyste rocznice, pomniki i muzea, okolicznościowe przemówienia itd.). Stanowi także punkt odniesienia konieczny dla powstania i stabiliza- cji kolektywnej tożsamości społeczeństwa Półwyspu Apenińskiego. Mając świadomość, jak rozległy jest wybrany przeze mnie temat, uznałam za stosowne zawęzić pole poszukiwań do kinowych, pełnome- trażowych filmów fabularnych z zakresu interesującej mnie problematyki. Przyjmuję kryterium tematyczne, nie stylistyczne – co oznacza, iż pod- dane analizie zostaną zarówno filmy zaliczane do nurtu kina autorskiego, jak i produkcje kina popularnego (ważne fenomeny z kręgu filmu doku- mentalnego zasługują na odrębne omówienie – w niniejszej rozprawie siłą rzeczy pozostaną na marginesie podejmowanych rozważań). Jak już zostało powiedziane, centrum mojego zainteresowania stanowią filmowe reprezentacje włoskiego ruchu oporu. Oznacza to, że pominięte są filmy podejmujące inne wątki dotyczące II wojny światowej (m.in. Ho- locaustu lub udziału Włochów na innych frontach – w Grecji, na Bałka- nach czy w Afryce). Choć większość umieszczonych w niniejszej pracy 1 Książka On Photography, w której znalazło się przywołane sformułowanie, ukazała się w 1973 roku. Polski przekład: Susan Sontag, O fotografii, tłum. Sławomir Magala, Kra- ków 2009, s. 35. 9 filmów o resistenzy prezentuje działania zbrojne partyzantów, do swojego wywodu włączam także filmy traktujące o „resistenzy biernej” – a zatem produkcje koncentrujące się raczej na obserwacji przeżyć i zachowań cy- wilów, którzy niejednokrotnie decydują się dołączyć do zorganizowa- nych oddziałów włoskiego ruchu oporu. Skupienie uwagi wyłącznie na „oporze zbrojnym” w moim przekonaniu znacznie zubożyłoby obecny we włoskim filmie fabularnym obraz resistenzy. Książkę otwiera rozdział o charakterze przeglądowym. Jego funkcja polega na zaprezentowaniu kluczowych wydarzeń politycznych związa- nych z tematem oraz współgrających z nimi fenomenów artystycznych. Ponieważ tematyka ta została szczegółowo omówiona przez innych auto- rów, nie dokonuję tu ustaleń nowych – bibliografia poświęcona resistenzy jako fenomenowi historycznemu obejmuje wiele pozycji. Przedstawiam tu raczej autorską rekonstrukcję dynamiki zjawiska, którego obszerność utrudnia próby zwięzłej eksplikacji. Z tego samego powodu rezygnuję z przytaczania obszernej faktografii dotyczącej włoskiego ruchu oporu (zawierającej na przykład nazwy wielu partii politycznych czy ugrupo- wań partyzanckich). Nie było bowiem moim zamiarem przygotowanie monografii resistenzy jako takiej, a jedynie nakreślenie kontekstu, wzbo- gacającego ogląd fenomenów filmowych. Ograniczam się zatem do krót- kiego przedstawiania tych zjawisk, które w istotny sposób wpłynęły na kształt kultury filmowej. Rozdział drugi dotyczy konceptualizacji relacji historii i filmu akcen- tujących tematykę reprezentacji wydarzeń autentycznych w filmach fa- bularnych. Oczywiście, zagadnienie to jest niezwykle obszerne i stanowi splot wielu problemów; pragnę je zasygnalizować celem wypracowania własnego narzędzia klasyfikacji. W rozdziale drugim, prócz prezentacji i porównania wybranych koncepcji (m.in. Roberta Rosenstone’a i Haydena White’a), podejmuję zatem próbę zbudowania własnego modelu poję- ciowego, który byłby adekwatny do systematyzacji materiału poddawa- nego analizie2. W niniejszej pracy stanowią go filmy podejmujące temat resistenzy, jakim poświęcone są rozdziały analityczne. Mając świadomość, 2 Należy przy tym wspomnieć, że w polskim piśmiennictwie można znaleźć kilka prac poświęconych wzajemnym relacjom filmu i historii – Marka Hendrykowskiego (Film jako źródło historyczne, Poznań 2000), Piotra Witka (Kultura – film – historia. Metodologiczne problemy doświadczenia audiowizualnego, Lublin 2005) i Doroty Skotarczak (Media audiowizu- alne w warsztacie historyka, Poznań 2008). W rozdziale teoretycznym stają się one dla mnie istotnymi punktami odniesienia; nie wyczerpują jednak poszukiwań konceptualizacji teo- retycznych dla analizy interesujących mnie fenomenów. Ważną publikacją dla dyskusji nad metodologią badań „historii w obrazach” jest także antologia przekładów pod redak- cją Iwony Kurz (Film i historia, Warszawa 2008). Istotną lekturą jest również niedawno przełożona na język polski praca Marca Ferro (Kino i historia, Warszawa 2011). 10 że zaproponowany przeze mnie schemat jest podatny na korekty i uzu- pełnienia, akcentuję przede wszystkim jego wartość operacyjną (tzn. służy mi on głównie do uporządkowania materiału). Wyodrębnione przeze mnie kryteria omawiam szczegółowo w roz- dziale teoretycznym. W przypadku filmów traktujących o fenomenach na- leżących do przeszłości w momencie realizacji tych filmów (w mojej pracy są to wszystkie produkcje o resistenzy) kryteria te obejmują: charakter fa- buły (rozróżniam zatem, czy film jest fabularyzacją faktów historycznych czy raczej filmem ewokującym „wrażenie epoki”), horyzont narracji (czy akcja filmu rozgrywa się wyłącznie w przeszłości w odniesieniu do czasu jego powstania czy też zawiera on współczesną ramę narracyjną, względ- nie „współczesny” prolog bądź epilog „po latach”) oraz obecność w nar- racji materiałów archiwalnych. Zasadnicza część książki poświęcona jest sposobom ujmowania inte- resującej mnie problematyki – tematu włoskiego ruchu oporu – we wło- skim filmie fabularnym. Aby lepiej unaocznić trajektorię ewoluowania interesującego mnie zagadnienia w kinematografii Włoch, ta część pracy została podzielona na rozdziały. Ich wyróżnienie nastręczało pewnych trudności. Chciałam bowiem, aby przyjęte ramy czasowe z jednej strony były wyznaczone rzeczywiście przez wydarzenia polityczne we włoskiej historiografii powszechnie przyjmowane jako cezury w dziejach powo- jennej republiki, z drugiej – by korespondowały możliwie najpełniej z fak- tycznymi zmianami, jakie dostrzec można w filmowych reprezentacjach analizowanego fenomenu. I tak, rozważając rozmaite możliwości i szuka- jąc „złotego środka” zdecydowałam, by datami granicznymi wyróżnio- nych segmentów uczynić we wszystkich przypadkach wydarzenia poli- tyczne, które w widoczny sposób zaważyły na obecności włoskiego ruchu oporu w dyskursie publicznym. Przyjęta w książce periodyzacja wyzna- czana jest zatem przez: rok 1960 (datę wyboru Fernando Tambroniego na premiera Włoch, która to decyzja wywołała społeczne zamieszki, o czym będzie jeszcze mowa), „gorącą jesień” 1969 roku (będącą apogeum mło- dzieżowej kontestacji w Italii), zabójstwo Alda Moro przez Czerwone Bry- gady w 1978 roku (taki układ wynika nie tylko z odrębności reprezentacji tego fenomenu w kinie włoskim w latach 1969–1978, ale także podkreśla związek istniejący między włoskim ruchem oporu a „dekadą ołowiu”3) oraz wybór Silvio Berlusconiego na premiera Włoch w 1994 roku. 3 O dekadzie lat 70. – tzw. latach ołowiu (anni di piombo) – piszę więcej w artykule Fabularyzacje zabójstwa Aldo Moro w filmie włoskim, [w:] Przeszłość we współczesnej narracji kul- turowej, red. Andrzej Plichta, Kraków 2012 oraz „Przypadkowa śmierć anarchisty”. Tzw. sprawa Pinellego i jej fabularyzacja w włoskich tekstach kultury, [w:] Historia w kulturze współczesnej, red. Piotr Witek, Mariusz Mazur, Ewa Solska, Lublin 2011. 11 Próba doprecyzowania narzędzi badawczych pomocnych w inter- pretacji filmów historycznych wynika z przekonania, iż medium filmowe dokumentuje napięcia w społeczno-politycznym dyskursie, stając się źró- dłem wiedzy na temat kształtowania, upowszechniania bądź zanikania rozmaitych strategii mówienia o przeszłości. Uznając zatem komunikaty filmowe za ważne świadectwa społecznych przemian, pragnę uwypuklić wielopoziomowe relacje pomiędzy analizowanymi filmami a szeroko pojętym dyskursem politycznym (tym samym w książce mimowolnie pojawi się wątek refleksji nad rolą filmu w opisie i interpretacji dziejów najnowszych). Choć zatem analiza tekstualna będzie podstawowym mo- dus operandi mojego postępowania badawczego, to w niniejszej rozpra- wie społeczno-polityczne oraz kulturowe konteksty nie będą pominięte. Przedmiotem uwagi są bowiem „filmy o historii”, które zarazem są w hi- storię uwikłane – tzn. uzależnione od ideologicznych, politycznych i spo- łecznych mechanizmów. Kierunek postępowania przy omawianiu interesujących mnie zagad- nień każdorazowo jest zatem następujący: rozpoczynam od przypomnie- nia tych faktów z życia społeczno-politycznego, które w istotny sposób profilowały w danym okresie filmowe reprezentacje resistenzy. Następ- nie prezentuję filmy, które podejmując ten temat, realizują wyróżnione w części teoretycznej strategie. Są to zarówno tytuły powszechnie znane, często zaliczane do kanonu, jak i niemal całkowicie – czasem niesłusznie – zapomniane. W obrębie poszczególnych rozdziałów pracy wyróżnionych wedle kryterium chronologicznego znajdują się podrozdziały analityczne. Każdy z rozdziałów przeglądowych „opatrzony” więc został analizą filmu repre- zentatywnego dla danego przedziału czasowego. Starałam się, aby wy- brane przeze mnie do osobnej analizy filmy lokalizowały problemy istotne dla tematu ruchu oporu w danym okresie. I tak, w rozdziale odnoszącym się do lat 1960–1968 zrealizowany przez Rosselliniego Generał Della Ro- vere (19594) stanowi głos polemiczny wobec wcześniejszego dzieła tego samego reżysera – Rzymu, miasta otwartego (1945), który analizowany jest w rozdziale dotyczącym lat 1945–1959. W rozdziale obejmującym filmy z okresu 1969–1978 Strategia pająka (reż. B. Bertolucci, 1970), w formule eksponowanego wtedy konfliktu pokoleń, wyraziście unaocznia gorący 4 Choć film ten został zrealizowany w 1959 roku, pozwoliłam sobie przesunąć jego analizę do kolejnego rozdziału, bowiem faktycznie recepcja tego filmu rozpoczyna się w 1960 roku. Zob. także: Gli atti delle rassegne e seminari „Il sole sorge ancora” ed „Europa ritrovata”, red. Paola Olivetti, Torino 1995. 12 wówczas temat rozliczeń z dziedzictwem faszyzmu i wojny. Wreszcie Noc świętego Wawrzyńca (reż. P. i V. Taviani, 1982) oraz Człowiek, który nadejdzie (reż. G. Diritti, 2009) – filmy analizowane w rozdziałach dotyczących ko- lejno lat 1979–1994 oraz 1995–2012 – łączy subiektywny ogląd wydarzeń z perspektywy dziecka, chętnie wykorzystywany współcześnie w narra- cjach o resistenzy. W piśmiennictwie polskim uwagi w zakresie interesującej mnie pro- blematyki pojawiają się w monografiach poświęconych kinu włoskiemu (pióra Tadeusza Miczki) oraz kinu kontestacji (autorstwa Konrada Klej- sy)5, ale stanowią one raczej punkt wyjścia do rozważań na inne tematy. Wśród włoskich publikacji na zajmujący mnie temat warto wspomnieć prace Gianfranco Goriego, Sary Pesce i Giuseppe Ghigiego6. Spośród anglojęzycznych opracowań nieco refleksji nad reprezentacją włoskiego ruchu oporu w kinie oraz telewizji znajduje się w publikacjach Roberta Boswortha, Pierre’a Sorlina oraz Philipa Cooke’a7. Żadna z wy- mienionych publikacji nie wyczerpuje jednak interesującego mnie tematu i nie profiluje go w taki sposób, jaki zaproponowałam w mojej pracy. Opisując przemiany dyskursu dotyczącego resistenzy, próbowałam zdystansować się wobec silnie zideologizowanego trybu argumentacji, właściwemu przede wszystkim rozpolitykowanej dekadzie lat 70. W roz- działach analitycznych w większym stopniu ujawniałam własne opinie i uwzględniałam bardziej subiektywne komentarze i oceny. Jeżeli mój styl wypowiedzi wyda się czytelnikowi nie dość wyważony, pozostaje przyjąć mi tę uwagę z pokorą. Jeśli nie zaznaczono inaczej, tłumaczenia tekstów (zarówno angloję- zycznych, jak i włoskich) podaję w przekładzie własnym. Przy pierwszym wzmiankowaniu danego filmu zamieszczam jego tytuł polski, tytuł ory- ginalny, nazwisko reżysera oraz datę produkcji. Tytuł polski jest niekiedy moim tłumaczeniem, co każdorazowo zaznaczam. Podrozdział o filmie 5 Tadeusz Miczka, 10 000 km od Hollywood. Historia kina włoskiego od 1896 roku do po- łowy lat 50. XX wieku, Kraków 1992; idem, W Cinecittà i okolicach. Historia kina włoskiego od połowy lat pięćdziesiątych do końca lat osiemdziesiątych XX wieku, Kraków 1993; idem, Kino włoskie, Gdańsk 2009 (to w zasadzie przedruk obu wyżej wymienionych tomów, uzupeł- nionych o część 1990–1999); Konrad Klejsa, Filmowe oblicza kontestacji, Warszawa 2008. 6 Storia al cinema. Ricostruzione del passato/interpretazione del presente, red. Gianfran- co Gori, Roma 1994; Sara Pesce, Memoria e immaginario. La seconda guerra mondiale nel cinema italiano, Genova 2008; Giuseppe Ghigi, La memoria inquieta. Cinema e resistenza, Venezia 2009. 7 Philip Cooke, The Legacy of the Italian Resistance, New York 2011; Italian Fascism. Hi- story, Memory and Representations, red. Robert Bosworth, Patrizia Dogliani, London 1999; Pierre Sorlin, The Film in History. Restaging the Past, Oxford 1980. 13 Noc świętego Wawrzyńca ukazał się wcześniej – w nieco skróconej formie – w „Kwartalniku Filmowym”8. Z pewnością fenomen resistenzy i jego obecność we włoskim filmie fa- bularnym mógł zostać omówiony w sposób inny niż ten zaproponowany przeze mnie; wierzę jednak, że najważniejsze problemy i zagadnienia udało mi się przedstawić. Mam jednocześnie nadzieję, że książka ta bę- dzie stanowić przyczynek do dalszych badań z zakresu historii filmu oraz włoskiej kultury filmowej. 8 Anna Miller-Klejsa, Noc Świętego Wawrzyńca. Cienie (zapomnianych) przodków, „Kwar- talnik Filmowy” 2013, nr 81. Rozdział I Resistenza w kulturze politycznej Włoch W Italii ruch oporu (tzw. resistenza: 1943–1945) stał się mitem zało- życielskim Republiki Włoskiej. Stosunek Włochów do wojny określiło po jej zakończeniu wszechobecne w środkach przekazu, dychotomiczne od- dzielenie faszystowskich zbrodni popełnianych przez „odszczepieńców”, od działań i aspiracji „dobrego” narodu włoskiego. Historyczna narracja, ukazująca Italię jako kraj bohatersko walczący po stronie aliantów, speł- niała rolę terapeutyczną: pozwalała zapomnieć o wstydliwej, faszystow- skiej przeszłości, a zarazem utrwalić w zbiorowej pamięci obraz wspólnego wroga – Niemców. Ale przecież Włochy od czerwca 1940 roku uczestni- czyły w wojnie po stronie III Rzeszy; dopiero we wrześniu 1943 roku, po serii porażek militarnych, rząd włoski zerwał koalicję z państwami osi. 25 lipca 1943 roku, kiedy na Sycylii wylądowali już Amerykanie, Wielka Rada Faszystowska wystąpiła z wotum nieufności wobec Benito Musso- liniego; jego miejsce zajął powołany przez króla marszałek Pietro Bado- glio, zaś 3 września 1943 roku podpisano tajny rozejm między aliantami a Włochami, który de facto dotarł do opinii publicznej – za pośrednictwem radia – 8 września i spowodował ogólny zamęt w całym kraju. Badoglio wezwał bowiem siły zbrojne Włoch do zaprzestania działań wojennych przeciw aliantom, natomiast nie wydał jednoczesnego rozkazu, aby woj- sko przystąpiło do obrony macierzystego terytorium. Sam Badoglio wraz z królem Wiktorem Emanuelem I uciekł na południe kraju, do Brindisi, pod „opiekę” wojsk alianckich. W 1943 roku alianci po opanowaniu Sycylii dopiero zaczynali inwazję na południową część kraju. Tymczasem 12 września niemieccy koman- dosi pod wodzą Ottona Skorzennego uwolnili więzionego w Apeninach Mussoliniego i ten już trzy dni później proklamował Republikę Socjalną Salò – marionetkowe państwo, faktycznie całkowicie podporządkowane Niemcom, którzy zaczęli okupować terytorium północnej Italii1. Włoskie 1 Określenie państwa jako republikańskiego miało znaczyć nie tyle podkreślenie spo- łecznych treści i aspiracji Republiki Salò, ile symbolizować dystans do monarchii Sabaudii, uznanej przez faszystów za zdradziecką. 15 społeczeństwo było zatem podzielone między zwolenników Mussoli- niego (urzędującego nad jeziorem Garda) a partyzantów, wspieranych przez utworzony w 1943 roku Komitet Wyzwolenia Narodowego, we- wnątrz którego także istniały światopoglądowe różnice2. Najwyrazist- sze konflikty przebiegały na linii dwóch najliczniejszych jego stronnictw – chadecji i włoskiej partii komunistycznej, które stały się zresztą głów- nymi aktorami politycznej areny Włoch po wojnie. Obie partie wykorzy- stywały mit resistenzy, podkreślając własny udział w ruchu oporu. Pierw- sze dwa lata po zakończeniu zbrojnego konfliktu (święto wyzwolenia obchodzone jest do dziś 25 kwietnia3) to jednak przede wszystkim okres „współpracy ponad podziałami”4. W Paryżu, w sierpniu 1946 roku, od- była się wystawa poświęcona resistenzy (pod kuratelą włoskiego rządu), by także za granicą przekonać o wielkim wysiłku włoskiego społeczeń- stwa włożonym w wyzwoleńczą walkę. Luigi Salvatorelli, naczelny redaktor gazety „La Stampa”, określił już w czasie wojny faszyzm jako antirisorgimento5. Takie sprofilowanie ustroju wprowadzonego przez państwo Mussoliniego pomogło po wojnie trak- tować faszyzm jako obce ciało, które nie mogło przyjąć się „w zdrowym organizmie włoskim”6. Ruch oporu 1943–1945 nazywano zaś secondo risor- 2 Komitet Wyzwolenia Narodowego zrzeszał wszystkie antyfaszystowskie siły party- zanckie: chadecję, komunistów, socjalistów oraz zwolenników Partii Czynu (Partito d’Azio- ne) – zradykalizowanego ruchu liberalnego. 3 25 kwietnia – rocznica Wyzwolenia Włoch (L’anniversario della Liberazione d’Italia), zwana także Świętem Wyzwolenia (Festa della Liberazione) lub rocznicą ruchu oporu (L’an- niversario della resistenza) to data umowna. 25 kwietnia 1945 roku miało miejsce wyzwole- nie Mediolanu i Turynu (ostatnich przyczółków faszystowskiej władzy). 4 „Celem walki jest narodowe wyzwolenie i zniszczenie faszyzmu. Wszystkie inne problemy będą rozwiązywane przez wolne, obywatelskie konsultacje i wybór Zgroma- dzenia Konstytucyjnego, gdy całe Włochy zostaną wyzwolone” – mówił Palmiro Togliatti w Salerno już w 1944 roku, po powrocie z ZSRR do Włoch. Zob. Donald Sassoon, The Strategy of the Italian Communist Party: From the Resistance to the Historic Compromise, Lon- don 1981, s. 18. O podkreślaniu narodowego charakteru resistenzy świadczy także zor- ganizowany w 1947 roku I narodowy kongres ANPI (Associazione Nazionale Partigiani d’Italia – największego partyzanckiego stowarzyszenia we Włoszech, powstałego w czerw- cu 1944 roku). Kongres odbył się bowiem w stolicy – w rzymskim Teatro Italia. Z tej okazji ANPI wydał także jedyny numer gazety, zatytułowanej „Il Tricolore” (nawiązując w ten sposób do włoskiej flagi). Związek szybko jednak się podzielił (zwyciężyły polityczne róż- nice) – w 1948 roku chadecy, liberałowie i „niezależni” utworzyli FIVL (Federazione italiana volontari della libertà), a zwolennicy partii czynu i demokraci w 1949 roku utworzyli FIAP (Federazione italiana delle associazioni partigiane). 5 Risorgimento to okres ruchów wyzwoleńczych XIX wieku, dążących do zjednocze- nia Włoch. Zob. Luigi Salvatorelli, Pensiero e azione nel Risorgimento, Turin 1943, s. 189. 6 Do takiego postrzegania faszyzmu przyczynił się z pewnością Benedetto Croce, któ- ry w cyklu swoich esejów pisał o faszyzmie jako o „intelektualnej i moralnej chorobie”, która zainfekowała Włochów po I wojnie światowej i zablokowała postęp kraju. 16 gi mento, co dodatkowo akcentowało narodowy charakter wyzwoleńczej walki przeciw obcemu wrogowi. Używanie tego określenia w odniesieniu do resistenzy było na tyle żywotne, że po wojnie w Mediolanie zorganizo- wano wystawę Pierwsze i drugie „risorgimento” łączącą te dwa fenomeny. Innym ciekawym przejawem ich połączenia jest pierwsza wersja obrazu Renato Guttuso La battaglia di Ponte dell’Ammiraglio (1952). Obraz przed- stawia kluczową bitwę risorgimenta – na koniu widać Garibaldiego. Gdy przyjrzymy się twarzom jego współtowarzyszy, okaże się, że to komu- nistyczni bohaterowie resistenzy (drugiego risorgimento): Pajetta, Tromba- dori, Longo, Vittorini7. O tym, że ruch oporu traktowano jako swoistą cezurę – moment na- rodzin nowej republiki – świadczy najlepiej nieco poetycka wypowiedź jednego z partyzantów, Teresio Olivellego: Resistenza to rewolta przeciw systemowi i epoce, przeciw sposobowi myślenia i życia. Nigdy nie czuliśmy się tak wolni jak wtedy, gdy odkryliśmy w głębi naszej świado- mości zdolność do buntu przeciw biernej akceptacji brutalnych faktów […]. Wielki ból i wojenne cierpienie oczyściły nas z grzechu […]. Zaczynamy od nowa! Spieszmy się, by tworzyć8. Epoka faszyzmu stała się natomiast odległym wspomnieniem, co do- brze unaocznia fragment artykułu, który ukazał się w listopadzie 1945 roku w periodyku „Società”: […] wojna niedawno się skończyła, ale nikt z nas nie może sobie przypomnieć życia przed wojną. Nikt nie może odnaleźć swojej przeszłości. Wydaje nam się ona nie- zrozumiała. Nawet Renesans lub wiek XIX wydają się bliższe niż smutne lata dnia wczorajszego… Nasze życie teraz zdominowane jest przez instynktowne poszuki- wanie kierunku9. Jak słusznie zauważa Robert Bosworth, przez 20 lat miliony Włochów poddawały się obietnicom Mussoliniego, który ma- mił Włochów narodową jednością i międzynarodowym prestiżem. […] Dyktatura 7 Obraz dostępny pod adresem: www.arte.it/opera/la-battaglia-di-ponte-dell-am- miraglio-4920 (dostęp: 10.07.2013). 8 Cyt. za: Ugoberto Grimaldi, Marina Saba, Cultura a passo romano, Milano 1983, s. 76–77. Bojownicy ruchu oporu byli często dezerterami z armii faszystowskiej. Cytowany Teresio Olivelli w 1940 roku zdobył np. pierwszą nagrodę w konkursie Littoriali za esej o tematyce faszystowskiej. 9 Przedruk w: Italian Fascism. History, Memory and Representations, red. Robert Bosworth, Patrizia Dogliani, London 1999, s. 83. 17
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Resistenza we włoskim filmie fabularnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: