Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00426 007248 15925299 na godz. na dobę w sumie
Restrukturyzacja i upadłość przedsiębiorstw 2.1 - ebook/pdf
Restrukturyzacja i upadłość przedsiębiorstw 2.1 - ebook/pdf
Autor: , , , Liczba stron: 289
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-619-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja pod redakcją R. Adamusa, M. Geromina, B. Groele, Z. Miczka pt. „Restrukturyzacja przedsiębiorstw 2.1' zawiera zbiór referatów odnoszących się do najważniejszych zagadnień z zakresu prawa restrukturyzacyjnego oraz prawa upadłościowego, które zostały zaprezentowane w ramach kongresów Prawa Upadłościowego oraz Kongresów Prawa Restrukturyzacyjnego organizowanych przez Instytut Allerhanda w Krakowie w latach 2014–2017.

W przeciwieństwie do wcześniejszego zbioru referatów „Restrukturyzacja przedsiębiorstw 2.0' w tym wydaniu dobór referatów ma na celu zaprezentowanie szerokiego i różnorodnego spektrum problemów z zakresu teorii i praktyki prawa restrukturyzacyjnego i upadłościowego z uwzględnieniem aspektów ekonomicznych postępowań restrukturyzacyjnych i upadłościowych, odnoszonych również do innych dziedzin i gałęzi prawa i szeroko rozumianego życia społecznego.

I tak, w szczególności należy podkreślić zwiększający się udział artykułów, których podstawą nie jest analiza prawna, a analiza ekonomiczna, czy też ekonomiczno-prawna zagadnień towarzyszących procedurom upadłości i restrukturyzacji. W publikacji poruszane są zagadnienia związane z badaniem moralności płatniczej konsumentów, sprawozdawczością finansową dłużników, ekonomicznymi aspektami planu restrukturyzacyjnego i rachunkowości w odniesieniu do postępowań restrukturyzacyjnych i upadłościowych.

Kolejna grupa artykułów, odnosi się do analizy prawa upadłościowego i restrukturyzacyjnego w kontekście szeroko rozumianych sankcji. W publikacji przeanalizowane zostały problemy związane z odpowiedzialnością cywilną, podatkową i karną za niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie, albo złożenie go w złej wierze, kwestie odpowiedzialności na gruncie tzw. postępowań zakazowych, zmiany zakresu odpowiedzialności członków zarządu na gruncie przepisów KSH.

Wśród artykułów odnoszących się do bieżących problemów prawnych i ekonomicznych znaleźć można te, które analizują kwestie statusu nieruchomości rolnej w postępowaniach restrukturyzacyjnych, zasad tworzenia propozycji układowych, ubezskutecznienia czynności prawnych, eksmisji dłużnika z lokalu, pre-packu, czy też skutków otwarcia postępowania sanacyjnego oraz zasad rozliczania umów niewykonanych w całości po ogłoszeniu upadłości.

Ostatnią grupę artykułów można potraktować jako zaproszenie do podjęcia szerokiej dyskusji w obszarach prawa upadłościowego i restrukturyzacyjnego, które jak dotąd nie były podejmowane albo podejmowane były rzadko, bądź niewyczerpującą. Wymienić tutaj należy przede wszystkim zagadnienia związane z upadłością klubów piłkarskich, upadłością małżonków, zagadnienia związane ze skutkami upadłości w odniesieniu do prawa pomocy publicznej czy też zagadnienia upadłości i restrukturyzacji grupy kapitałowej.

Publikacja jest przeznaczona dla szerokiego grona odbiorców zainteresowanych praktycznymi i teoretycznymi aspektami prawa upadłościowego i restrukturyzacyjnego w tym przede wszystkim sędziów, doradców restrukturyzacyjnych, adwokatów, radców prawnych, przedsiębiorców, audytorów i ekonomistów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Piotr Kociubiński Alicja Sobota Nieruchomość rolna w postępowaniu upadłościowym i restrukturyzacyjnym – zagadnienia procesowe Rozdział I. i konstytucyjne Postępowanie upadłościowe (o  restrukturyzacyjnym nie wspominając) rzadko bywa przedmiotem analizy konstytucyjnoprawnej, jeszcze rzadziej zaś analiza ta zwykła być poprawną. W szczególności należy tu przywołać dwa wy- roki Trybunału Konstytucyjnego: z 10.11.2009 r., P 88/081 oraz z 15.5.2012 r., P 11/102. W obu z nich polski sąd konstytucyjny dopatrzył się nieprawidło- wości, polegających na przyjęciu unormowań niezgodnych z konstytucyjnym prawem do sądu, co rzutuje również na ocenę współczesnych rozwiązań. Co ciekawe, w uzasadnieniu obu orzeczeń Trybunał nie poświęcił niemal ani słowa dlaczego właściwie postępowanie upadłościowe miałoby być objęte rzeczonym prawem konstytucyjnym. Jak się zdaje, potraktował on w katego- riach oczywistości fakt, iż jeśli ustawa przewiduje udział sądu w jakiejś czynno- ści, to automatycznie oznacza, że dana instytucja jest objęta konstytucyjnymi gwarancjami prawa do sądu. Jest to pogląd błędny, gdyż ustawą w żaden spo- sób nie można modyfikować – czy to zawężająco, czy to rozszerzająco – zakre- su zastosowania aktu hierarchicznie wyższego (jakim jest Konstytucja RP3). Gdyby ustawodawca postanowił scedować na sądy np. organizację zamówień publicznych czy rozgrywek sportowych, to nie oznaczałoby, że w tym zakre- sie zaczęłyby obowiązywać konstytucyjne standardy wywodzone z prawa do sądu4. 1 Legalis. 2 Legalis. 3 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.). 4 Zob. P. Kociubiński, Glosa do wyroku TK z 15.5.2012 r., P 11/10, Lex/el. 2013. Kociubiński/Sobota 1 Jednakże powyższy pogląd z  uwagi na dwukrotne jego powtórzenie można już uznać za cechujący się pewną trwałością – biorąc pod uwagę dość skromną ilość merytorycznych orzeczeń wydawanych przez ten organ, odstą- pienie od niego zaś wymagałoby w istocie (choć nie lege artis) wydania orze- czenia w pełnym składzie Trybunału5. W konsekwencji niejako wyznacza on ramy rozważań konstytucyjnoprawnych. Stosownie do brzmienia art. 45 ust. 1 Konstytucji RP każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. W świetle orzecznic- twa Trybunału, na te prawo do sądu składają się następujące podstawowe ele- menty, stanowiące bardziej szczegółowo określone prawa konstytucyjne: 1) prawo dostępu do sądu, tj. prawo uruchomienia procedury przed sądem (niezależnym, bezstronnym i niezawisłym); 2) prawo do odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej, zgodnej z wy- mogami sprawiedliwości i jawności; 3) prawo do wyroku sądowego, tj. prawo do uzyskania wiążącego rozstrzy- gnięcia sprawy przez sąd6; 4) prawo do odpowiedniego ukształtowania ustroju i pozycji organów roz- poznających sprawy7. Nowe zasady obrotu ziemią rolną, wprowadzające restrykcje podmioto- we, obowiązujące od dnia 30.4.2016 r.8, znajdują zastosowanie również w po- stępowaniu upadłościowym. Ustawodawca kosztem ochrony interesu wie- rzycieli zdecydował się chronić majątek dłużnika, przerzucając na wierzycieli realne skutki tej regulacji. Począwszy od 30.4.2016 r. nabywcą nieruchomo- ści rolnej może być wyłącznie rolnik indywidualny lub inny podmiot wprost wskazany9 w ustawie z 11.4.2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego10, bądź też nabywca, który uzyska zgodę Prezesa Agencji Nieruchomości Rolnych (dalej: Prezes Agencji). Prezes Agencji może wyrazić w formie decyzji administracyj- nej jeśli zbywca (syndyk w postępowaniu upadłościowym) wykaże, że nie było możliwości nabycia nieruchomości rolnej przez rolnika indywidualnego, oraz nabywca daje rękojmię należytego prowadzenia działalności rolniczej, a w wy- 5 Art. 37 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy z 30.11.2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz.U. z 2016 r. poz. 2072 ze zm.). 6 Np. wyr. z: 9.6.1998 r., K 28/97, OTK 1998, Nr 4, poz. 50; 16.3.1999 r., SK 19/98, OTK 1999, Nr 3, poz. 36. 7 Np. wyr. z: z 14.11.2007 r., SK 16/05, OTK-A 2007, Nr 10, poz. 124; 26.2.2008 r., SK 89/06, OTK-A 2008, Nr 1, poz. 7; 27.5.2008 r., SK 57/06, OTK-A 2008, Nr 4, poz. 63; 31.3.2009 r., SK 19/08, OTK-A 2009, Nr 3, poz. 29; 12.7.2011 r., K 26/09, OTK-A 2011, Nr 6, poz. 54. 8 Ustawa z 14.4.2016 r. o wstrzymaniu sprzedaży nieruchomości Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 869). 9 Przykładowo: osoba bliska zbywcy, jednostka samorządu terytorialnego, Skarb Państwa, parki narodowe etc. 10 T.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1405 ze zm. 2 Kociubiński/Sobota Rozdział I. Nieruchomość rolna w postępowaniu upadłościowym… niku nabycia nie dojdzie do nadmiernej koncentracji gruntów rolnych (art. 2a ust. 4 pkt 1 UstRolU). Niewyrażenie zgody przez Prezesa Agencji zgody na nabycie umożliwia domaganie się nabycia ziemi rolnej przez Agencję. Wprowadzenie zasady, że nabywcą nieruchomości rolnej w  postępo- waniu upadłościowym może być wyłącznie rolnik indywidualny, inny pod- miot wskazany w UstRolU lub nabywca, który uzyska zgodę Prezesa Agencji, w ocenie autorów godzi w istotę postępowania upadłościowego. Postępowanie upadłościowe prowadzi się w celu zaspokojenia wierzycieli, choć w modelu konsumenckim nadrzędnym celem jest umorzenie zobowiązań, które dłużnik nie ma możliwości spłacić w toku likwidacji masy i wykonania planu podzia- łu. Wobec osób fizycznych prowadzących gospodarstwo rolne nieprowadzą- cych innej działalności gospodarczej lub zawodowej, można ogłosić wyłącz- nie tzw. upadłość konsumencką (art. 6 pkt 5 ustawy z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe11). Konieczność poszukiwania przez syndyka kwalifikowanego nabywcy, w razie jego braku dążenie do uzyskania zgody Prezesa Agencji na nabycie przez inny niekwalifikowany przez UstRolU podmiot, prowadzi nie tylko do nieuzasadnionego przedłużenia postępowania, o czym będzie mowa niżej, ale przede wszystkim – jako, że skutkuje ograniczeniem kręgu poten- cjalnych nabywców ziemi rolnej – prowadzi do znacznego obniżenia poziomu zaspokojenia wierzycieli, sprzeniewierzając się celowi określonemu w art. 2 ust. 1 PrUpad. Masa upadłości, która będzie głównie składać się z nierucho- mości rolnych, będzie w praktyce niesprzedawalna. Wierzyciel, który wie, że głównym składnikiem majątku dłużnika jest nieruchomość rolna (nawet za- bezpieczona hipotecznie), może nie być zainteresowany w dochodzeniu wie- rzytelności w postępowaniu upadłościowym. W tracie III czytania prac nad nowelizacją UstRolU12 ustawodawca zde- cydował – bez głębszego uzasadnienia – iż wyłącznie w postępowaniu sana- cyjnym, prowadzonym w oparciu o ustawę z 15.5.2015 r. – Prawo restruktury- zacyjne13, obrót ziemią rolną nie będzie podlegał ograniczeniom wynikającym z UstRolU. Taki kształt regulacji – ograniczenie podmiotowe stosowane w po- stępowaniu upadłościowym i wyjątek od tej zasady w postępowaniu sanacyj- nym – budzi uzasadnione wątpliwości co do zgodności z art. 32 ust. 1 Kon- stytucji RP. Przepisy UstRolU różnicują pozycję wierzyciela w zależności od charakteru toczącego się postępowania. Oba te postępowania wykazują jednak podobieństwa, które zdaniem autorów nie uprawniają do różnicowania sytu- acji wierzycieli tylko ze względu na charakter prowadzonego postępowania. Na etapie prac legislacyjnych, akcentowano właśnie podobieństwa obu tych postępowań wskazując, że: „analogicznie do postępowania upadłościowego, zasadnym jest niestosowanie przepisu, zgodnie z którym nabywcą nierucho- 11 T.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 498 ze zm. 12 Druk sejmowy Nr 293, Sejm VIII kadencji. 13 T.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 243 ze zm. Kociubiński/Sobota 3 Rozdział I. Nieruchomość rolna w postępowaniu upadłościowym… mości rolnej może być rolnik indywidualny”14. Postępowanie sanacyjne, po- dobnie jak postępowanie upadłościowe, może być prowadzone również wobec dłużnika niewypłacalnego, jednak generalnie legitymację do wszczęcia postę- powania sanacyjnego ma sam dłużnik, a zatem podmiot, który może być za- interesowany zachowaniem własnego majątku. W ocenie autorów nie istnieje żaden relewantny argument pozwalający na różnicowanie sytuacji wierzycieli w zależności od rodzaju wszczętej egzekucji generalnej (czy to postępowania upadłościowego czy postępowania sanacyjnego). Jest możliwe, iż Prezes Agencji (i minister właściwy ds. rolnictwa jako or- gan odwoławczy) może zablokować zbycie nieruchomości rolnej w upadłości. W szczególności przesłankę ku temu może stanowić powołanie się przezeń na niespełnienie szczególnie niejasnej przesłanki niewykazania braku możliwo- ści zbycia gruntu na rzecz rolników indywidualnych w rozumieniu UstRolU. Ustawodawca nie wskazał jakie kryteria należy brać pod uwagę oceniając to czy nabywca daje rękojmię należytego prowadzenia działalności rolniczej (art. 2a ust. 4 pkt 1 lit. b UstRolU), a także nie zdefiniował kiedy dochodzi do niedopuszczalnej nadmiernej koncentracji gruntów rolnych (art. 2a ust. 4 pkt 1 lit. c UstRolU). Autorom znany jest choćby przypadek rozpatrywanej obecnie skargi do sądu administracyjnego na tego rodzaju odmowę w sytuacji, gdy zbycie nastąpiło w trybie przetargu nieograniczonego (a więc dostępnego również dla wszystkich rolników indywidualnych w całym kraju). W przypad- ku tego rodzaju odmowy syndyk mógłby ponawiać i ponawiać próby sprze- daży w sposób (coraz bardziej) satysfakcjonujący Prezesa Agencji, co można by było rozpatrywać w kategoriach naruszenia prawa do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia sprawy upadłościowej w rozsądnym okresie (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), a także generowałoby dodatkowe koszty postępowania upa- dłościowego. Regulacja UstRolU czyni praktycznie niemożliwym zachowanie przez syndyka 4-miesięcznego terminu zawarcia umowy sprzedaży nierucho- mości (art. 321 ust. 1 PrUpad). Tego rodzaju argumentację można by było jednak zbić przez odwołanie się do brzmienia art. 2a ust. 6 UstRolU, w myśl którego w przypadku niewy- rażenia przedmiotowej zgody Agencja, na pisemne żądanie zbywcy złożone w terminie miesiąca od dnia, w którym decyzja o niewyrażeniu zgody stała się ostateczna, jest obowiązana do złożenia oświadczenia o nabyciu nieruchomo- ści rolnej za zapłatą równowartości pieniężnej odpowiadającej jej wartości ryn- kowej określonej przy zastosowaniu sposobów ustalania wartości nieruchomo- ści przewidzianych w ustawie z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami15. Jak nietrudno jednak zauważyć, uzyskana w ten sposób przez syndyka cena sprzedaży nieruchomości rolnej wcale nie musi być rynkowa, bowiem 14 Posiedzenie Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 17.3.2016 r., źródło: http://orka.sejm.gov.pl/ Zapisy8.nsf/wgskrnr/RRW-23 (dostęp: 20.5.2019 r.). 15 T.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2204 ze zm. 4 Kociubiński/Sobota Rozdział I. Nieruchomość rolna w postępowaniu upadłościowym… metodologia przyjęta w tej ustawie odwołuje się do różnorakich uogólnionych wskaźników, które w danym konkretnym przypadku mogą prowadzić do zu- pełnego zniekształcenia ceny gruntu. W czasach minionego ustroju krążył bòn mót, że różnica między demokracją a demokracją ludową jest taka, jak między krzesłem a krzesłem elektrycznym – który można odnieść również do różnicy między wartością rynkową a wartością rynkową wynikającą z przepisów o go- spodarce nieruchomościami. Syndyk może stanąć przed wyborem polegającym na braku możliwo- ści zbycia nieruchomości rolnej, a w rezultacie niemożności zakończenia po- stępowania upadłościowego wskutek braku likwidacji majątku wchodzącego w skład masy upadłości – co należałoby rozpatrywać w kategoriach naruszenia konstytucyjnego prawa do sądu – bądź zbyciem znacznie poniżej jej wartości rynkowej. Ta ostatnia sytuacja zaś powinna być rozpatrywana w kategoriach ewentualnego naruszenia konstytucyjnego16 prawa własności upadłego, jak też innych praw majątkowych wierzycieli. Prawo upadłościowe wyklucza możli- wość zakończenia postępowania bez pełnej likwidacji masy upadłości. Trud- no sobie bowiem wyobrazić sytuację, że – ze względu na regulację UstRolU – nieruchomość rolna, która ma swoją wartość, zostałaby wyłączona z masy upadłości tylko z tego powodu, iż jest trudno zbywalna. Nawet gdyby taka decyzja została podjęta, pojawia się fundamentalne pytanie o możliwość wy- kreślenia spółki prawa handlowego z rejestru przedsiębiorców KRS, wobec której postępowanie upadłościowe było prowadzone bez pełnej likwidacji jej majątku. Pozostawienie nieruchomości rolnej w majątku dłużnika, kłóci się jednak z fundamentalnym poczuciem sprawiedliwości, zwłaszcza, jeśli upa- dłość zmierza do oddłużenia. Naturalnie istnieje legalna możliwość ograniczania praw wskazanych w Konstytucji RP. Jej warunki jednak zostały ściśle określone w art. 31 ust. 3, stosownie do którego ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw. Żadna z wartości wymienionych w rzeczonym przepisie nie znajduje zastosowania dla przedmiotowego ograniczenia. Możliwa jest jednak argumentacja, że zakres zastosowania tego przepisu jest dodatkowo ograniczony brzmieniem art. 23 zd. 1 Konstytucji RP, w myśl którego podstawą ustroju rolnego państwa jest gospodarstwo rodzinne. Jed- nakże pobieżna lektura UstRolU, jak też powiązanej z nią ustawy z 14.4.2016 r. o  wstrzymaniu sprzedaży nieruchomości Zasobu Własności Rolnej Skar- bu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw, prowadzi do jednoznacznego 16 Zob. art. 64 Konstytucji RP. Kociubiński/Sobota 5 Rozdział I. Nieruchomość rolna w postępowaniu upadłościowym… wniosku, że nie ma żadnej prawnej gwarancji, że dane grunty wejdą w skład czyjegokolwiek gospodarstwa rodzinnego. Aktualne unormowania gwarantują jedynie upaństwowienie tych gruntów, są znacznie bliższe tendencjom kolek- tywizacyjnym niźli ukierunkowanym na powiększanie areałów gospodarstw rodzinnych. Zasygnalizować należy jeszcze dwa potencjalne problemy konstytucyjne. Po pierwsze, niemożność zakończenia postępowania mogłaby być rozpatry- wana w kategoriach uniemożliwienia osiągnięcia przez upadłego oddłużenia, obecnie wszak dominującego w modelu konsumenckim. Jednakże Trybunał Konstytucyjny dotychczas konsekwentnie odrzucał możliwość skonstruowa- nia takiego konstytucyjnego prawa podmiotowego, wywodzonego z różnych źródeł17. Po drugie, trudno zrozumieć ograniczenie18 możliwości wykazania sto- sownej inicjatywy dowodowej co do braku możliwości zbycia nieruchomo- ści rolnikowi indywidualnemu wyłącznie do osoby zbywcy (syndyka), którego ewentualnej nieudolności w tym zakresie nie mogą zapobiec przez przedsię- wzięcie stosownej inicjatywy pozostali uczestnicy (przede wszystkim wie- rzyciele, zainteresowani sprzedażą nieruchomości) czy choćby potencjalny nabywca. Tymczasem w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego ukształto- wał się pogląd, że z prawa do sądu wywodzi się również tzw. zasada równości broni19. Ponownie ograniczenie tego prawa w tym zakresie trudno tłumaczyć którąkolwiek z wartości wyartykułowanych w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. 17 Zob. w szczególności post. z 26.1.2016 r., Ts 354/15, OTK-B 2016, Nr 1, poz. 70; podobnie post. z: 16.7.2012 r., SK 13/10, OTK-A 2012, Nr 7, poz. 92; 16.10.2013 r., Ts 50/13, OTK-B 2014, Nr 1, poz. 47. 18 Przynajmniej ujawniające się w praktyce organów administracyjnych, prawidłowość których stanowiska nie zostały jeszcze zbadane przez sądy (administracyjne). 19 Zob. np. wyr. z: 12.12.2006 r., P 15/05, Legalis; 13.7.2009 r., SK 46/08, Legalis; przedmio- tową zasadę polski sąd konstytucyjny wywodził również z wyartykułowanej w art. 31 ust. 1 Konstytucji RP zasady równości (wyr. z 4.3.2008 r., SK 3/07, Legalis). Nadto, wskazuje on na jej ewidentne konwencyjne – czyli ponadustawowe – zakorzenienie (zob. post. z 9.11.2009 r., S 7/09, Legalis). 6 Kociubiński/Sobota Rozdział I. Nieruchomość rolna w postępowaniu upadłościowym… Rafał Adamus Rozdział II. Propozycje układowe polegające na ograniczeniu dłużnika w zarządzie jego majątkiem § 1. Zagadnienia wstępne Układ jest sensem postępowań restrukturyzacyjnych. Postępowania te słu- żą przyjęciu układu przez wierzycieli i finalnie zatwierdzeniu układu przez sąd restrukturyzacyjny po uprzednim zbadaniu jego legalności. Prawo restruktury- zacyjne pozwala na przyjęcie układu o treści nieakceptowanej przez dłużnika. Zgodnie z art. 155 ust. 3 PrRestr1 propozycje układowe określają sposób restrukturyzacji zobowiązań dłużnika. Celem układu jest zatem ustalenie no- wych i zbiorowych zasad zaspakajania wierzycieli. Propozycje restrukturyzacji zobowiązań co do zasady odnoszą się do już istniejących stosunków prawnych i ich celem jest określenie sposobu zaspokojenia wierzytelności objętych ukła- dem (art. 150 PrRestr)2. Z semantycznej treści art. 155 ust. 3 PrRestr można prima facie wycią- gnąć wniosek, że propozycje układowe nie mogą wprowadzać ograniczeń dla dłużnika w zakresie zarządu jego majątkiem po zatwierdzeniu układu przez sąd restrukturyzacyjny. Niemniej wniosek ten nie jest trafny. Ustawodaw- ca wprost dopuszcza formułowanie propozycji układowych polegających na ograniczeniu prawa zarządzania przez dłużnika jego majątkiem. Takie propo- zycje układowe w pośredni sposób wpływają na restrukturyzację zobowiązań dłużnika. Dotychczas w literaturze przedmiotu nie poświęcono temu zagad- nieniu większej uwagi. 1 Ustawa z 15.5.2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 243 ze zm.). 2 R. Adamus, Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, Warszawa 2015. Adamus 7 W  postępowaniu restrukturyzacyjnym –  z  zastrzeżeniem wyjątków, o których mowa w art. 156 ust. 3–4 PrRestr – nie ma zamkniętego katalogu propozycji restrukturyzacji zobowiązań3. Ustawodawca wskazał w ustawie je- dynie przykładowe rodzaje restrukturyzacji zobowiązań. Propozycje układowe mogą wskazywać jeden lub więcej sposobów restrukturyzacji. Ustawodawca wprowadził zatem, w ślad za koncepcją przyjętą w ustawodawstwie w roku 2003, wzorzec kompetencji generalnej (w odróżnieniu od wzorca kompeten- cji szczególnej, który obowiązywał np. w postępowaniu układowym z 1934 r., w ramach którego można było złożyć tylko takie propozycje układowe jak wskazane w akcie normatywnym). Otwarty katalog propozycji układowych w  pełni odpowiada potrzebom nowoczesnego obrotu prawnego. Obecnie można mówić o „nazwanych” propozycjach układowych, to jest takich, które zostały wymienione w ustawie i o „nienazwanych propozycjach układowych”. Na tle poprzednio obowiązującego stanu prawnego z 2003 r. wyrażono pogląd zachowujący nadal swą aktualność, że propozycje układowe, jeżeli wy- raźny przepis nie stanowi inaczej, mogą obejmować jakikolwiek środek praw- ny, który pozwoli na najkorzystniejsze zaspokojenie wierzytelności4. Propozycje układowe mogą wskazywać jeden lub więcej sposobów re- strukturyzacji. Uprawniony może zatem złożyć jednorodne albo różne pro- pozycje układowe. Różne propozycje układowe mogą być kierowane do wszystkich wierzycieli, a w przypadku podziału wierzycieli na grupy (art. 161 PrRestr) dopuszczalne jest złożenie odmiennych propozycji układowych dla poszczególnych grup. Przy składaniu różnych propozycji układowych nale- ży mieć na względzie zasadę równego traktowania wierzycieli. Dopuszczalne jest zastosowanie różnych propozycji układowych do poszczególnych części wierzytelności, np. umorzenie w x a w pozostałych y konwersja na akcje. Różne propozycje układowe w ramach jednego układu nie mogą jednak ze sobą kolidować i prowadzić do wykluczających się wniosków5. Propozycje układowe (w  związku z  istnieniem dwóch typów układu tzw. układu restrukturyzacyjnego i likwidacyjnego) mogą mieć charakter pro- pozycji restrukturyzacyjnych i  likwidacyjnych. Propozycje układowe mogą mieć charakter samodzielny albo akcesoryjny, tzn. mogą one występować tyl- 3 B. Groele, w: A. Hrycaj, P. Filipiak (red.), Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, Warszawa 2017, s. 576–577; A.J. Witosz, w: A. Torbus, A. Witosz, A.J. Witosz (red.), Prawo restrukturyzacyj- ne. Komentarz, Warszawa 2016, s. 442; A. Lubicz-Posochowska, M. Kuźnik, Swoboda kształto- wania propozycji układowych w postępowaniu upadłościowym z możliwością zawarcia układu, w: B. Gnela (red.), Ustawowe ograniczenia swobody umów. Zagadnienia wybrane, Warszawa 2010, s. 194 i n.; S. Gurgul, Prawo upadłościowe. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, War- szawa 2016, s. 1119; P. Zimmerman, Prawo upadłościowe. Prawo restrukturyzacyjne. Komen- tarz, Warszawa 2016, s. 1342. 4 A. Witosz, Restrukturyzacja spółek handlowych jako propozycje układowe w upadłości z moż- liwością zawarcia układu spółek handlowych, Pr. Sp. 2003, Nr 11, s. 2 i n. 5 Por. K. Piasecki, Ustawa Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2004, s. 253. 8 Adamus Rozdział II. Propozycje układowe polegające na ograniczeniu dłużnika… ko i wyłącznie w połączeniu z innymi propozycjami układowymi. Propozycje układowe mogą mieć charakter powszechny (uniwersalny) w  tym znacze- niu, iż mogą być złożone w postępowaniu upadłościowym każdego podmio- tu (np. zmniejszenie sumy długów). Propozycje układowe mogą mieć także charakter szczególny, ograniczony do wybranej grupy upadłych (np. konwer- sja wierzytelności na udziały lub akcje może mieć miejsce tylko w przypadku upadłego będącego spółką z o.o. bądź spółką akcyjną)6. Należy bronić poglądu, że propozycje układowe mogą dotyczyć, po pierwsze, wierzytelności objętych układem. Jeżeli propozycje układowe pod- legają ogólnym zasadom głosowania nad układem, bez zwracania się do osób trzecich o wyrażenie zgody na zmianę treści stosunku prawnego, wówczas restrukturyzacja zobowiązań może dotyczyć tylko tych zobowiązań, które są objęte układem. Ponadto, choć w praktyce zapewne będzie to miało zna- czenie marginalne, propozycje układowe mogą odnosić się do wierzytelności nieobjętych układem. W takim wypadku niezbędna byłaby zgoda wierzyciela pozaukładowego na restrukturyzację wierzytelności. Wierzyciel taki nie miał- by jednak tytułu do udziału w głosowaniu. W ramach układu, za zgodą wie- rzyciela którego to dotyczy, może zatem dojść do zmiany treści stosunków prawnych i praw niezależnie od tego czy podlegają one układowi i czy dotyczą wierzycieli układowych. Propozycje układowe nie mogą mieć za przedmiot stanów faktycznych ani ich oceny. Nie można zatem złożyć propozycji układowych polegających np. na przyjęciu, iż upadły nie ponosi odpowiedzialności za nienależyte wy- konanie określonych zobowiązań z uwagi na to, że przedmiot świadczenia jest odpowiedniej jakości albo że wykonane przez niego roboty budowlane nie mają wad, itp. § 2. Granice restrukturyzacji w ramach propozycji układowych Ustawodawca, jak wspomniano powyżej, jako zasadę przyjmuje otwarty katalog propozycji układowych7 co do ich rodzaju (treści), a dodatkowo ust. 2 6 R. Adamus, Prawo restrukturyzacyjne. 7 Ł. Szuster, Sposoby restrukturyzacji zobowiązań upadłego określane w propozycjach układo- wych, Pr. Sp. 2007, Nr 12, s. 19 i n.; A. Witosz, Restrukturyzacja spółek handlowych, s. 2 i n.; tenże, Wykonanie układu obejmującego konwersję wierzytelności na akcje, gdy wierzytelności okazały się nieistniejące, PPH 2007, Nr 6, s. 6 i n.; tenże, Zatwierdzony układ z konwersją wie- rzytelności na udziały lub akcje a podwyższenie kapitału zakładowego, PPH 2005, Nr 3, s. 17 i n.; tenże, Konwersja wierzytelności na udziały lub akcje w upadłości z możliwością zawarcia układu a chwila podwyższenia kapitału zakładowego upadłej spółki, PPH 2007, Nr 5, s. 27 i n.; R. Lewandowski, P. Wołowski, Transformacja spółek prawa handlowego jako propozycja układo- wa, Pr. Sp. 2009, Nr 1; D. Czajka, Prawo naprawcze – analiza systemu, GS 2003, Nr 9–10; tenże, Postępowanie naprawcze, Warszawa 2004. Adamus 9 Rozdział II. Propozycje układowe polegające na ograniczeniu dłużnika… art. 154 PrRestr nie ogranicza liczby tych propozycji (por. art. 20 PrUkład8)9. „Uwolnienie” propozycji układowych uznać należy za zjawisko pozytywne, na- wet kosztem utrudnień przy sądowej kontroli układu. Wobec braku zamknię- tej listy propozycji układowych powstaje pytanie o granice prawne dla propo- zycji układowych10. Po pierwsze, granice dla propozycji układowych wytyczają same przepisy o postępowaniu restrukturyzacyjnym. Przede wszystkim będą to art. 156 ust. 3 i art. 160 ust. 1 PrRestr, które dla niektórych rodzajów należności przewidują zamknięty katalog propozycji układowych. Granice dla propozycji układowych w postępowaniu w zakresie restrukturyzacji zobowiązań ze stosunku pracy wy- znacza przepis szczególny z art. 163 ust. 1 PrRestr. Dalej wskazać należy na ogólne przepisy o istocie i celach postępowania restrukturyzacyjnego. W kon- sekwencji, nie można składać propozycji układowych potęgujących dotychcza- sowy stan zobowiązań dłużnika. Nie jest dopuszczalne składanie propozycji układowych w innym celu niż restrukturyzacja zobowiązań dłużnika. Propozy- cje układowe nie powinny również naruszać wynikającego z normy szczególnej obowiązku równego traktowania wierzycieli (art. 162 PrRestr). Przy wytyczaniu granic dla propozycji układowych pewną pomocą służą przepisy o podstawach odmowy zatwierdzenia układu (art. 165 ust. 1 PrRestr). Na gruncie poprzednio obowiązującego stanu prawnego wyrażono pogląd, że oczywistość niewykonania układu nie może służyć jako wyznacznik granicy treści propozycji układowych. Przesłanka ta dotyczy bowiem nie treści układu a jego wykonania11.. Ponadto treść w art. 165 ust. 1 PrRestr wskazuje na to, iż ustawodawca rozróżnia naru- szenie prawa i okoliczność faktyczną w postaci niemożności wykonania układu. Po drugie, granic prawnych dla propozycji układowych, należałoby upa- trywać w treści art. 3531 KC12. Treść układu powinna mieć tak samo wytyczone 8 Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 24.10.1934 r. – Prawo o postępowaniu ukła- dowem (Dz.U. Nr 93, poz. 836 ze zm.). 9 K. Piasecki, Prawo upadłościowe. Prawo o  postępowaniu układowym. Komentarz, Byd- goszcz–Warszawa 1999, s. 372; F. Zedler, Prawo upadłościowe i układowe, Toruń 1997, s. 345 i n.; J. Korzonek, Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowem, Wrocław 1992, s. 807 i n.; M. Allerhand, Prawo upadłościowe. Prawo układowe, Bielsko-Biała 1998, s. 620; Ś. Baudouin de Courtenay, Prawo o postępowaniu układowem. Komentarz do nowych ogólno polskich przepisów o zapobieganiu upadłości, Warszawa 1935; G. Lauter, Prawo upadłościowe. Prawo o postępowaniu układowem. Komentarz, Warszawa 1935; W. Gawlas, W. Jonsik, Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowem, Poznań 1935; T. Kohorewicz, Postępowanie układowe jako instrument naprawczy (wątpliwości na tle stosowania), Pr. Sp. 2000, Nr 3, s. 43 i n.; S. Gurgul, Otwarcie postępowania układowego, MoP 2001, Nr 24; D. Czajka, Przedsiębior- stwo w kryzysie. Upadłość czy układ. Warszawa 1999; tenże, Układ w postępowaniu układowym i upadłościowym, GS 2002, Nr 3; tenże, Układ w prawie układowym, Warszawa 2002. 10 Por. Ł. Szuster, Sposoby restrukturyzacji zobowiązań, s. 26 i n. 11 A. Witosz, Układ i jego zmiana, s. 142; tenże, Spółka w upadłości układowej, Warszawa 2008, s. 79. 12 Ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1025 ze zm.). 10 Adamus Rozdział II. Propozycje układowe polegające na ograniczeniu dłużnika… granice jak treść zobowiązania. Treść i cel układu, nie mogą zatem sprzeciwiać się, ustawie (np. gdyby zastrzeżono w układzie, iż wierzycielom zostaną wy- dane dokumenty na okaziciela, na zlecenie, imienne na udziały lub prawo do zysku w spółce z o.o. – art. 174 § 6 KSH13), ani zasadom współżycia społecz- nego (np. w przypadku zbyt daleko idącej redukcji wierzytelności). Zgodność treści i celu propozycji układowych z naturą układu w postępowaniu restuk- turyzacyjnym może być wywiedziona z ogólnych przepisów o postępowaniu. W literaturze przedmiotu P. Machnikowski wskazał, że przepis art. 3531 KC jest normą kompetencyjną. W konsekwencji każda czynność dokonana poza zakresem kompetencji wskazanej w ustawie (czyli w art. 3531 KC) jest czyn- nością prawną sprzeczną z ustawą, nawet jeżeli przekroczenie kompetencji będzie polegało na ułożeniu stosunku prawnego w sposób sprzeczny z ustawą albo z właściwością stosunku prawnego14. Zasada swobody umów odnosi się do zobowiązaniowych stosunków prawnych15. Zatem, po trzecie, granic propozycji układowych należałoby po- szukiwać w treści art. 58 KC albowiem w ramach propozycji układowych mogą niekiedy znajdować się stosunki prawa rzeczowego (por. art. 151 PrRestr). Propozycje układowe powinny zatem być zgodne z prawem i zasadami współ- życia społecznego. Można bronić poglądu, że stosowanie propozycji układowych polegają- cych na ograniczeniu dłużnika w zarządzie jego majątkiem podlegają zasadzie proporcjonalności, gdyż nie zmierzają one bezpośrednio do restrukturyzacji zobowiązań dłużnika (art. 155 ust. 3 PrRestr). Istotne znaczenie może mieć relacja wartości zobowiązań układowych dłużnika do wartości majątku dłuż- nika, okoliczność czy układ ma charakter częściowy, czas realizacji układu, wiarygodność dłużnika, itp. Granica liczby propozycji restrukturyzacji jest w  zasadzie otwarta. W praktyce barierą dla mnożenia ilości propozycji są względy pragmatycz- ne, gdyż im bardziej układ jest skomplikowany pod względem prawnym, tym większe wiąże się z nim ryzyko prawne. § 3. Przedmiot propozycji układowych Propozycje układowe, w ramach układu o charakterze restrukturyzacyj- nym, mogą odnosić się do następujących zagadnień. Po pierwsze, do sposobu restrukturyzacji zobowiązań dłużnika (w tym do waluty wykonania zobowią- zań); jest to obligatoryjny element propozycji układowych. Po drugie, do spo- 13 Ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 505 ze zm.). 14 P. Machnikowski, Swoboda umów, Swoboda umów według art. 3531 k.c. Konstrukcja prawna, Warszawa 2005, s. 364. 15 P. Machnikowski, w: SPP, t. 5, 2006, s. 420. Adamus 11 Rozdział II. Propozycje układowe polegające na ograniczeniu dłużnika… sobu zaspokojenia zrestrukturyzowanych zobowiązań (np. spłata wierzytelno- ści z zysku przedsiębiorstwa dłużnika); jest to fakultatywny element propozycji układowych. W tej kategorii mieści się także propozycja co do ustanowienia zarządu przymusowego na czas wykonywania układu (art. 169 ust. 2 PrRestr). Po trzecie, do podziału wierzycieli na kategorie interesu; jest to fakultatyw- ny element propozycji układowych. Po czwarte, stosownie do art. 171 ust. 1 PrRestr propozycje układowe mogą wyłączyć możliwość ustanowienia nad- zorcy wykonania układu. Należy pamiętać, że zgodnie z art. 163 ust. 2 PrRestr restrukturyzacja powinna w równym stopniu dotyczyć zobowiązań pienięż- nych i niepieniężnych. Propozycje układowe powinny odnosić się zatem do restrukturyzacji zobowiązań pieniężnych i zobowiązań niepieniężnych (o ile wszystkie nie będą konwertowały w pieniężne). W przypadku układu likwidacyjnego przedmiotem propozycji układo- wych są: po pierwsze, sposób likwidacji majątku dłużnika, po drugie, sposób zaspokojenia wierzytelności układowych, po trzecie, w miarę potrzeby, dopłaty i spłaty pomiędzy wierzycielami układowymi. § 4. Charakter prawny układu W literaturze przedmiotu wypowiedziano wiele uwag na temat charakte- ru prawnego układu zawartego w postępowaniu upadłościowym, układowym, naprawczym. Generalnie rzecz ujmując można wskazać na cztery wiodące koncepcje16. W pierwszym rzędzie wskazać należy, na koncepcję traktującą układ jak szczególnego rodzaju orzeczenie sądowe, wydawane po spełnieniu pewnych normatywnie określonych warunków17. Układ dla swojej skuteczności wymaga bowiem zatwierdzenia przez sąd. Wielu zwolenników ma koncepcja układu jako swoistej umowy zawiera- nej pomiędzy dłużnikiem a większością wierzycieli18. W niektórych wypowie- dziach propozycje układowe traktowane są jako oferta. Układ przyrównywany jest do instytucji odnowienia (nowacji). 16 Zob. np. S. Gurgul, Układ w postępowaniu upadłościowym, MoP 2007, Nr 2, s. 74; M. Kuź- nik, Charakter prawny układu w postępowaniu układowym, w: J. Gospodarek (red.), Umowy gospodarcze, Warszawa 2010. 17 J. Korzonek, Prawo upadłościowe, s. 613–614 wyraził zapatrywanie, że układ jest konstytu- tywnym orzeczeniem sądu wydanym na podstawie uchwały wierzycieli. Podobnie M. Allerhand uznawał, że rozstrzygające znaczenie dla określenia charakteru prawnego układu ma orzeczenie sądowe, a nie uchwała wierzycieli, która jedynie stanowi podstawę do wydania orzeczenia przez sąd. M. Allerhand, Prawo upadłościowe, s. 702–703. 18 A. Witosz, Spółka w upadłości układowej, Warszawa 2008, s. 86 i n.; O. Buber, Polskie prawo upadłościowe, Warszawa 1936, s. 146; W. Gawlas, W. Jonsik, Prawo upadłościowe. Prawo o po- stępowaniu układowem, Poznań, s. 184. 12 Adamus Rozdział II. Propozycje układowe polegające na ograniczeniu dłużnika… Jeszcze inna koncepcja łączy konstrukcję układu z pojęciem czynności dokonywanych w postępowaniu sądowym. Układ traktowany jest jak ugoda zawierana przed sądem przez dłużnika i jego wierzycieli19. Układ według za- łożeń tej koncepcji byłby szczególnego rodzaju czynnością w postępowaniu sądowym (czynnością procesową) podobną do ugody sądowej, podlegającej zatwierdzeniu przez sąd (względnie czynnością podobną do ugody admini- stracyjnej). Wreszcie, wskazać należy na koncepcję traktującą układ jako insty- tucję sui generis, łączącą w sobie zarówno pewne cechy konstrukcyjne umowy jak i koncepcji orzeczenia sądowego20. Ta koncepcja wydaje się być najbardziej trafna. Układ jest zjawiskiem zarówno o charakterze materialnoprawnym jak i  proceduralnym. Zwolennicy tego poglądu nie dają przewagi ani uchwa- le zgromadzenia wierzycieli podjętej w związku ze złożonymi propozycjami układowymi ani orzeczeniu sądowemu, traktując wszystkie te elementy jako równoważne warunki sine qua non konstrukcji układu. Przedstawiona tu kon- cepcja układu wielokrotnie była wyrażana w orzecznictwie sądowym21. § 5. Propozycje układowe ograniczające zarząd majątkiem dłużnika I. Uwagi ogólne W Prawie upadłościowym i naprawczym ustawodawca przewidział nastę- pujące rodzaje propozycji układowych ograniczających zarząd majątkiem dłuż- nika. Po pierwsze udzielenie nieodwołalnego pełnomocnictwa obejmującego prowadzenie całości lub części spraw przedsiębiorstwa (art. 284 ust. 2 PrUpN22). Po drugie, udzielenie nieodwołalnego pełnomocnictwa do rozporządzania mie- niem upadłego na wypadek niewykonywania układu (art. 284 ust. 2 PrUpN). Po trzecie, powierzenie zarządu nad przedsiębiorstwem osobom wskazanym w układzie (art. 284 ust. 2 PrUpN). Literatura w zasadzie nie komentowała 19 E. Till, Zasady materialnego prawa konkursowego, Lwów 1907, s. 215–216; J. Minkus, w: D. Zienkiewicz (red.), Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2006; I. Dukiel, J. Pałys, Postępowanie naprawcze w razie zagrożenia niewypłacalnością, Art. 492–521 PrUpad- Napr. Komentarz, Warszawa 2004, s. 156. 20 Sz. Arnold, Prawo o postepowaniu układowem wraz z przepisami związkowemi, Kraków 1936, s. 5–6; K. Piasecki, Prawo upadłościowe i prawo o postępowaniu układowym. Komentarz, Bydgoszcz 1992, s. 143; P. Nazarewicz, układ w postępowaniu upadłościowym, PPH 1994, Nr 1, s. 1 i n.; P. Zimmerman, Prawo upadłościowe, 2016, s. 1032; B. Jochemczyk, Zawarcie i zatwierdzenie układu w postępowaniu upadłościowym, Warszawa 2011, s. 173 i n.; F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze w zarysie, Warszawa 2004, s. 143. 21 Uchwała SN: z 20.7.1995 r., III CZP 87/95, OSNC 1995, Nr 11, poz. 162 i z 15.1.1997 r.; wyrok SA w Katowicach z 22.3.2007 r., V ACa 153/07, niepubl. 22 Ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1112 ze zm.). Adamus 13 Rozdział II. Propozycje układowe polegające na ograniczeniu dłużnika… bliżej tych rodzajów propozycji23. Miały one przy tym marginalne znaczenie praktyczne. Natomiast A. Witosz wskazał, że propozycje mogą obejmować także upoważnienie do prowadzenia wydzielonej części przedsiębiorstwa upadłego; pełnomocnictwo może przybrać formę prokury; układ może zawierać dane do- tyczące kompetencji prokurenta, choć takie ograniczenie nie miałoby skutków wobec osób trzecich za wyjątkiem prokury oddziałowej24. Obecnie – w związku z wejściem w życie Prawa restrukturyzacyjnego – przepis art. 284 ust. 2 PrUpN został uchylony. Niemniej wobec otwartego katalogu propozycji układowych propozycje skatalogowane w art. 284 ust. 2 PrUpN mogą stanowić – na gruncie obecnie obowiązującego stanu prawnego – inspirację dla osób wyposażonych w inicjatywę do złożenia propozycji układowych. Ponieważ kompetencja do złożenia propozycji układowych przysługu- je nie tylko dłużnikowi ale także i innym osobom (art. 155 ust. 2 PrRestr), a ich przegłosowanie jest uprawnieniem większości wierzycieli, ograniczanie władztwa dłużnika nad jego majątkiem powinno mieć miejsce z poszanowa- niem zasady proporcjonalności. Nie oznacza to jednak całkowitej dowolności w kreowaniu propozycji układowych ograniczających dłużnika w zarządzie jego majątkiem. Prawo restrukturyzacyjne wskazuje wprost na możliwość ograniczenia w drodze układu prawa dłużnika do zarządzania jego majątkiem. Zgodnie z art. 169 ust. 2 PrRestr jeżeli układ przewiduje ustanowienie zarządu przy- musowego na czas wykonania układu, odpis prawomocnego postanowienia za- twierdzającego układ ma moc tytułu wykonawczego do wprowadzenia zarząd- cy we władanie majątkiem dłużnika. Przepis ten ma zastosowanie do układu typu restrukturyzacyjnego jak i typu likwidacyjnego. Nie jest wykluczone jego stosowanie w układzie częściowym. Z kolei zgodnie z art. 329 ust. 1 PrRestr z dniem zakończenia postępowania restrukturyzacyjnego dłużnik odzyskuje prawo zarządu majątkiem chyba że układ stanowi inaczej. Regulacja art. 169 ust. 2 PrRestr wymaga bliższego komentarza. 23 Zob. np. S. Gurgul, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2010, s. 871 i n.; F. Zedler, w: A. Jakubecki, F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2010, s. 611 i n.; P. Zimmerman, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2010, s. 679 i n.; D. Zienkiewicz, w: D. Zienkiewicz (red.), Prawo upadłościowe i naprawcze. Komen- tarz, Warszawa 2010, s. 633; Z. Świeboda, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, War- szawa 2003, s. 350–351; R. Adamus, Prawo naprawcze przedsiębiorcy, Warszawa 2009, s. 462. 24 A. Witosz, w: A. Witosz, A.J. Witosz (red.), Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, War- szawa 2012, s. 612. 14 Adamus Rozdział II. Propozycje układowe polegające na ograniczeniu dłużnika… II. Zarząd przymusowy jako propozycja układowa 1. Istota zarządu przymusowego Zarząd przymusowy na czas wykonania układu, o  którym mowa w art. 169 ust. 2 PrRestr, można określić jako „nazwaną” propozycję układo- wą. Zwrot języka prawnego „zarząd przymusowy na czas wykonania układu” można zastąpić formułą języka prawniczego „zarządca układu” czy „zarządca przymusowy” (przy czym to ostatnie pojęcie jest homonimem). Regulacja odnosząca się do zarządu przymusowego na czas wykonania układu jest bardzo krótka. W literaturze podnosi się, że „w związku z lakonicz- nością regulacji należy uznać, że układ musi samodzielnie określać wszelkie kwestie związane z zarządem przymusowym”25. Do zarządcy układu, oprócz art. 169 ust. 2 PrRestr znajduje zastosowanie także art. 118 ust. 2 PrRestr (o zgodzie zarządcy na objęcie tej funkcji) i art. 173 ust. 1 PrRestr (o kom- petencji zarządcy do wystąpienia z wnioskiem o zmianę układu)26. Ponadto odnotować należy przywołany powyżej art. 329 ust. 1 PrRestr. Zarząd przymusowy na czas wykonania układu jest niewątpliwie odrębną instytucją od zarządcy przymusowego jako pozasądowego organu postępo- wania restrukturyzacyjnego (art. 51 i n. PrRestr)27. W konsekwencji od osoby (osób) sprawującej funkcje zarządu przymusowego na czas wykonania układu nie wymaga się posiadania licencji doradcy restrukturyzacyjnego (por. art. 24 ust. 1 PrRestr) ani posiadania obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzial- ności cywilnej (por. art. 25 ust. 2 PrRestr)28. Ustawodawca nie wypowiada się na temat wynagrodzenia zarządcy układu. Co jednak najważniejsze przepisy o kompetencjach zarządcy w postępowaniu restrukturyzacyjnym nie mają za- stosowania do zarządcy układu. Zarządcą układu może być zatem każdy podmiot prawa: osoba fizyczna, osoba prawna, osoba ustawowa. W zasadzie należałoby przyjąć, że zarząd przymusowy ma skutek wy- łączenia kompetencji dłużnika od zarządu jego majątkiem na czas trwania tegoż zarządu. Dłużnik nie ma zatem równoległych kompetencji z zarządcą przymusowym. Zarząd przymusowy wyłącza kompetencje – zarówno ustawo- we jak i umowne (statutowe) – organu zarządzającego (zarząd), kontrolnego (rada nadzorcza, komisja rewizyjna) i stanowiącego (zgromadzenie wspólni- ków, walne zgromadzenie akcjonariuszy) dłużnika. Zatem pomiędzy zarządcą przymusowym a radą nadzorczą czy zgromadzeniem udziałowców nie zacho- 25 A. J. Witosz, w: Prawo restrukturyzacyjne, 2016, s. 490–491. 26 B. Groele, w: Prawo restrukturyzacyjne, 2017, s. 620. 27 Ibidem, s. 619. 28 Ibidem. Adamus 15 Rozdział II. Propozycje układowe polegające na ograniczeniu dłużnika… dzą relacje korporacyjne takie jak między zarządem a innymi organami statu- towymi. W piśmiennictwie B. Groele traktuje tą instytucję jako przedstawicielstwo dłużnika ustanowione przez wierzycieli w układzie, który „dokonuje czynności prawnych w imieniu i na rzecz dłużnika”29. Zatem w sferze relacji dłużnika pro foro externo zarządca układu jest reprezentantem dłużnika. Według tego ujęcia jest to zastępstwo bezpośrednie. Zarząd przymusowy nie polega przy tym na powołaniu osoby sprawu- jącej ów zarząd w skład organu zarządzającego dłużnika. Zarząd przymuso- wy nie jest podporządkowany teorii organu30. Niemniej jest możliwe przed- stawienie innych propozycji układowych – niebędących propozycją zarządu przymusowego – zakładających uprawnienie wierzycieli do wyboru członka (członków) zarządu albo rady nadzorczej dłużnika. Taka kompetencja może wynikać ze zmiany umowy spółki albo z pełnomocnictw wspólników dłużnika dla wierzycieli co do głosowania albo z towarzyszącej układowi umowy co do sposobu głosowania w organach dłużnika, itp. Jednocześnie B. Groele trafnie przyjmuje, że brak jest podstaw prawnych do przyjęcia, że czynności prawne dłużnika dotyczące jego majątku są nie- ważne albo bezskuteczne31. Reprezentacja dłużnika przez zarządcę układu nie podlega jednak ujawnieniu w rejestrze. Zgodnie z art. 324 ust. 1 PrRestr postępowanie restrukturyzacyjne zostaje zakończone m.in. z dniem uprawo- mocnienia się postanowienia o zatwierdzeniu układu. Wraz z zakończeniem restrukturyzacji dłużnik nie używa już obligatoryjnego dodatku do firmy „w re- strukturyzacji”. Zasady zarządu przez zarządcę układu nie wynikają z ustawy. O zatwierdzeniu układu informuje się w rejestrach (art. 169 ust. 1 PrRestr). Innymi słowy w przypadku ustanowienia zarządu przymusowego dochodzi do sytuacji, w której nieujawniony w rejestrze reprezentant ma prawo reprezen- tacji w miejsce ujawnionego reprezentanta32. Zarząd przymusowy – w obecnej postaci – rodzi zatem poważne niebezpieczeństwa dla obrotu prawnego. 29 Ibidem. 30 Zob. np. S. Grzybowski, w: System prawa cywilnego, t. I, Ossolineum 1974, s. 373; M. Paz- dan, Niektóre konsekwencje teorii organów osoby prawnej. Prace Prawnicze Uniwersytetu Ślą- skiego, t. I, Katowice 1969, s. 205–206; A. Klein, Charakter prawny organów osób prawnych, w: J. Błeszyński, J. Rajski (red.), Rozprawy z prawa cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Wi- tolda Czachórskiego, Warszawa 1985, s. 122–123. 31 B. Groele, w: Prawo restrukturyzacyjne, 2017, s. 620. 32 W myśl art. 39 pkt 1 ustawy z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 986 ze zm.) w dziale 2 rejestru przedsiębiorców zamieszcza się następujące dane: oznaczenie organu uprawnionego do reprezentowania podmiotu oraz osób wchodzących w jego skład, ze wskazaniem sposobu reprezentacji, a w przypadku gdy w spółkach osobowych nie ma takiego organu – wskazanie wspólników uprawnionych do reprezentowania spółki, a tak- że sposobu reprezentacji. Zgodnie z art. 41 pkt 4 KRSU w dziale 4 rejestru przedsiębiorców zamieszcza się następujące dane: informacje o zabezpieczeniu majątku dłużnika w postępo- waniu w przedmiocie ogłoszenia upadłości albo w postępowaniu restrukturyzacyjnym przez 16 Adamus Rozdział II. Propozycje układowe polegające na ograniczeniu dłużnika… Jak podnosi B. Groele zarządca układu ma tytuł do złożenia wniosku o upadłość dłużnika33. W ocenie B. Groele zarządca układowy prowadzi sprawy dłużnika i po- dejmuje wszelkie czynności zarządcze34. Zarząd przymusowy działa zatem także pro foro interno. Kompetencja do podejmowania wyłącznych decyzji za- rządczych w sposób jednoznaczny odróżnia zarządcę od prokurenta czy peł- nomocnika, którzy działają jedynie w sferze reprezentacji przedsiębiorcy. Zarząd przymusowy nie uczestniczy w relacjach korporacyjnych – nie podlega kontroli ze strony rady nadzorczej czy komisji rewizyjnej dłużnika, nie podlega uchwałom organów stanowiących. Dalej B. Groele wyraża pogląd, że: „legitymacja zarządcy przymusowe- go obejmuje również reprezentację dłużnika w postępowaniach sądowych lub administracyjnych przy czym dłużnik jest zawsze stroną tych postępowań”35. Legitymacja taka nie jest jednak gwarantowana żadną normą proceduralną. Zarządca układu pozostaje pod kontrolą nadzorcy wykonania układu (art. 171 ust. 1 zd. 1 PrRestr)36. Skutkiem ustanowienia w  układzie zarządcy przymusowego „majątek dłużnika po prawomocnym zatwierdzeniu układu winien zostać wydany przez zarządcę lub dłużnika zarządcy przymusowemu, a odpis postanowienia jest tytułem wykonawczym uprawniającym do przymusowego wprowadzenia za- rządcy we władanie tym majątkiem”37. Ustawodawca upraszcza zatem formułę przejęcia zarządu38. Usunięcie formuły zarządu przymusowego wymagałoby zmiany układu. ustanowienie tymczasowego nadzorcy sądowego lub zarządcy przymusowego i jego zmianach lub o nadzorcy sądowym lub zarządcy ustanowionym w postępowaniu restrukturyzacyjnym, który pełni funkcję po prawomocnym umorzeniu postępowania restrukturyzacyjnego w związ- ku ze złożeniem uproszczonego wniosku o otwarcie postępowania sanacyjnego albo uprosz- czonego wniosku o ogłoszenie upadłości, zawieszeniu prowadzonych przeciwko dłużnikowi egzekucji, a także o oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości na podstawie art. 13 PrUpad. Wreszcie art. 44 ust. 1 pkt 5 KRSU wskazuje, że w dziale 6 rejestru przedsiębiorców zamieszcza się następujące dane: informacje o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego, o ogłoszeniu upadłości, o ukończeniu tych postępowań lub o uchyleniu układu, o osobie zarządcy przymu- sowego, syndyka, nadzorcy sądowego, zarządcy, zarządcy zagranicznego oraz o osobach powo- łanych w toku postępowania restrukturyzacyjnego albo upadłościowego do reprezentowania dłużnika albo upadłego (reprezentant dłużnika albo upadłego lub przedstawiciel dłużnika albo upadłego). KRSU nie przewiduje wpisu do rejestru zarządu przymusowego na czas wykonywa- nia układu. 33 B. Groele, w: Prawo restrukturyzacyjne, 2017, s. 620. 34 Ibidem. 35 Ibidem, s. 619. 36 Ibidem, s. 620. 37 A. J. Witosz, w: Prawo restrukturyzacyjne, 2016, s. 490–491. 38 B. Groele, w: Prawo restrukturyzacyjne, 2017, s. 619. Adamus 17 Rozdział II. Propozycje układowe polegające na ograniczeniu dłużnika… Dotychczas nie publikowano opracowań związanych z doświadczeniami praktycznymi ze stosowania konstrukcji zarządu przymusowego na czas wy- konania układu. 2. Krytyka regulacji ustawowej W pierwszym rzędzie powstaje wątpliwość co do zgodności art. 169 ust. 2 PrRestr w szczególności z art. 21 ust. 1 Konstytucji RP. Konstytucja RP gwa- rantuje bowiem konsekwentną ochronę prawa własności, w tym m.in. przez standard stanowionego prawa. Otóż, prawo własności wiąże się z  kilkoma atrybutami: ius possidendi (atrybut posiadania), ius utendi (atrybut używania), ius disponendi (atrybut rozporządzania), ius fruendi (atrybut pobierania pożyt- ków). Zarząd przymusowy na czas wykonania układu z perspektywy dłużni- ka wiąże się z ograniczeniem ich wszystkich. Czy Prawo restrukturyzacyjne dopuszczając ograniczenie prawa własności dłużnika na czas wykonywania układu wprowadza odpowiednie instrumenty ochronne? Odpowiedź brzmi, że zdecydowanie nie. Zarządca jako organ postępowania restrukturyzacyjnego działa na mocy określonego w drodze ustawy przymusu państwowego. Ustawa z jednej strony wprowadza przymus państwowy, ale z drugiej strony wprowadza także pewne gwarancje: co do odpowiednich wymagań merytorycznych od osoby pełniącej zarząd, precyzyjnego określenia kompetencji (co stanowi także wyraźne usta- lenie granic w jakich może poruszać się osoba pełniąca zarząd), kontroli nad osobą pełniącą zarząd, odpowiedzialności za szkodę. Wreszcie ustawodawca wprowadza instrumenty ochrony osób trzecich – uczestników obrotu prawne- go, w związku z działalnością zarządcy. Podobnie jest np. w przypadku egze- kucji przez zarząd przymusowy (art. 10641 i n. KPC39), zarządu przymusowe- go w postępowaniu o ogłoszenie upadłości (art. 40 PrUpad), syndyka (art. 173 PrUpad). System prawa dopuszcza również zarząd majątkiem przez osobę trzecią – w różnych formach prawnych – ale za zgodą uprawnionego (volenti non fit iniuria). Z kolei zarząd na czas wykonania układu wynika z woli więk- szości wierzycieli i może zostać ustanowiony także wbrew woli dłużnika (na co jednoznacznie wskazuje zwrot „zarząd przymusowy” w treści art. 169 ust. 2 PrRestr). Sąd restrukturyzacyjny jedynie zatwierdza układ albo odmawia jego zatwierdzenia i nie ingeruje w jego treść. Prawo restrukturyzacyjne nie określa ram owego zarządu przymusowego, które stanowiłyby ustawowe gwarancje ochrony prawa własności dłużnika. Nie jest także do końca jasne do jakiego zakresu mienia odnosi się zarząd na czas wykonania układu: czy do mienia służącego prowadzeniu przedsiębiorstwa czy także do innego mienia należą- 39 Ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1360 ze zm.). 18 Adamus Rozdział II. Propozycje układowe polegające na ograniczeniu dłużnika… cego do dłużnika? Przepisy prawa nie precyzują relacji zarządcy ani wobec dłużnika ani wobec osób trzecich. Zarząd na czas wykonania układu nie jest uzależniony od żadnych przesłanek dotyczących dłużnika: np. braku wiary- godności, naruszania przez dłużnika prawa, itp. O  ile nad zarządcą jako organem postępowania restrukturyzacyjnego sprawuje nadzór sędzia-komisarz (art.  19 ust.  1 PrRestr), rada wierzycieli (art. 128 ust. 1 PrRestr) o tyle zarząd na czas wykonania układu nie podlega w zasadzie żadnemu nadzorowi, gdyż nadzorca wykonania układu, o którym mowa w art. 171 ust. 1 PrRestr, wyposażony – na zasadzie odesłania – w kom- petencje nadzorcy układu, nadzoruje jedynie wykonywanie układu. Dłużnik nie ma żadnych ustawowych gwarancji ochrony przed zarządem przymusowym działającym na szkodę dłużnika. Podkreślenia wymaga fakt, że zarządca przymusowy w  postępowaniu egzekucyjnym na zbycie nieruchomości, ruchomości czy praw dłużnika musi uzyskać zgodę sądu podlegającą kontroli instancyjnej (art. 106411 KPC). Po- dobnie rzecz ma się w przypadku zbywania przez zarządcę składników masy sanacyjnej w toku postępowania sanacyjnego (art. 323 PrRestr). Tymczasem ustawodawca w zakresie zarządu przymusowego na czas wykonania układu nie przewiduje żadnych miarodajnych środków gwarancji ochrony własności dla dłużnika. Podsumowując ten fragment wywodów uzasadniony zarzut co do treści art. 169 ust. 2 PrRestr jest taki, że ów przepis prawa dopuszcza – wbrew woli właściciela majątku – do przymusowego zarządu tym majątkiem, na nieokre- ślonych normatywnie zasadach, „prywatnego” zarządcę przymusowego bez wymaganych Konstytucją RP standardów gwarancji ochrony prawa własności dłużnika. Dalej należy postawić tezę, że konstrukcja z art. 169 ust. 2 PrRestr jest na tyle ogólna, że pojawia się wątpliwość, czy jest w ogóle możliwe jej doszczegó- łowienie w treści układu, w szczególności z uwagi na związek pomiędzy mocą sprawczą układu a potrzebą uregulowania relacji nie tylko w stosunku we- wnętrznym (dłużnik–zarządca) ale także w stosunku zewnętrznym (zarządca– osoby trzecie, dłużnik–osoby trzecie). Ponadto na reprezentantach dłużnika – w związku z zarządem majątkiem – ciążą pewne obowiązki publicznopraw- ne. Ich transfer na mocy układu – pomimo jego elementu publicznoprawnego jakim jest zatwierdzenie układu przez sąd (art. 164 ust. 1 PrRestr) – może bu- dzić uzasadnione wątpliwości. Nie uregulowano zatem w ustawie w szczegól- ności takich zagadnień, które z kolei nie mogą zostać uregulowane w układzie: skutki czynności dłużnika względem majątku, co do którego dłużnik utracił prawo zarządu, skutki spełnienia świadczenia do rąk dłużnika, który utracił prawo zarządu. Stosowanie takiej konstrukcji w praktyce może wiązać się z bardzo po- ważnym ryzykiem dla obrotu gospodarczego. Reprezentacja przez zarząd 19 Adamus Rozdział II. Propozycje układowe polegające na ograniczeniu dłużnika… przymusowy może budzić niezrozumienie w praktyce, a tym samym może stygmatyzować dłużnika w obrocie gospodarczym z uwagi na brak dobrej re- putacji. W przypadku niedookreślenia zarządu przymusowego na czas wykonania układu w propozycjach układowych albo w przypadku określenia go w sposób wadliwy układ będzie naruszał prawo co powinno skutkować odmową jego zatwierdzenia (art. 165 ust. 1 PrRestr). III. Inne propozycje układowe Jeżeli ustawodawca dopuszcza zarząd przymusowy na czas wykonania układu, o którym mowa w art. 169 ust. 2 PrRestr, to wnioskując a maiori ad minus dopuszczalne są mniej daleko idące ograniczenia dla dłużnika, np. wy- móg konsultacji z wierzycielami zamierzeń inwestycyjnych, czasowe zobowią- zanie dłużnika do niezbywania określonych składników majątkowych do czasu wykonania układu lub jego części, itp. § 6. Wnioski końcowe W świetle postanowień Prawa restrukturyzacyjnego co do tzw. zarządu przymusowego na czas wykonywania układu teoretycznie jest prawnie moż- liwe wprowadzenie do układu postanowień całkowicie wyłączających zarząd majątkiem przez dłużnika, nawet biorąc pod uwagę długi czas wykonania układu oraz możliwość dalszego przedłużeniem wykonania układu przez wie- rzycieli w trybie zmiany układu. Niemniej – po pierwsze – istnieją poważne wątpliwości natury konstytu- cyjnej co do ustawowej regulacji zarządu przymusowego na czas wykonywania układu, w szczególności z uwagi na brak normatywnych gwarancji co do nale- żytej ochrony normatywnej prawa własności dłużnika. Ponadto – po drugie – istnieją poważne wątpliwości czy jest dopuszczal- ne uregulowanie w treści układu zasad sprawowania zarządu przymusowego w stosunku do osób trzecich. W przypadku – po trzecie – gdyby układ przewidujący zarząd przymu- sowy nie uszczegóławiał jego zasad albo czynił to niezgodnie z prawem, to nie powinien on zostać zatwierdzony przez sąd restrukturyzacyjny. W konsekwencji formułowanie propozycji układowych polegających na ustanowieniu zarządu przymusowego na czas wykonywania układu wiąże się z dużym ryzykiem prawnym co do ich skuteczności. 20 Adamus Rozdział II. Propozycje układowe polegające na ograniczeniu dłużnika…
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Restrukturyzacja i upadłość przedsiębiorstw 2.1
Autor:
, , ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: