Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00370 030527 15615964 na godz. na dobę w sumie
Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów - ebook/pdf
Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 369
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-879-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> podręczniki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Polecamy książkę autorstwa Joanny Ostrouch - Kamińskiej pt. Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów - Studium socjopedagogiczne narracji rodziców przeciążonych rolami.

Prezentowaną książkę można czytać jako narrację o różnych kontekstach rozumienia partnerstwa w relacji małżeńskiej, o sposobach konstruowania partnerskiego bycia w rodzinnej codzienności, również w wymiarze rodzicielstwa, a także jako refleksję nad konsekwencjami realizowania partnerskiego, nietradycyjnego małżeństwa w kulturze, w której tradycja wciąż ona obszar konfliktów, napięć i dylematów, które na co dzień towarzyszą kobietom i mężczyznom próbującym zmierzyć się z ideą egalitaryzmu we własnym związku – na przekór tradycji, wychowaniu, innym ludziom, a czasem samym sobie. Jest to książka o tych, których bycie w rodzinie, przez brak gotowych rozwiązań, to nieustanne negocjacje i stawanie się, a więc całożyciowy proces uczenia się w relacji do partnera(-ki). To zatem także refleksja o edukacji i praktyce edukacyjnej – pedagogia sprawiedliwości (wzajemnej), traktująca o wyborach i wysiłkach „samokształceniowych i samowychowawczych” współmałżonków podejmujących próbę budowania partnerskich relacji w rodzinie, ale także o koncepcjach i wysiłkach wychowawczych kierowanych wobec własnych dzieci, o socjalizacyjnym znaczeniu środowiska społecznego, jakie tworzą rodziny partnerskie, oraz o przekazie kapitału społecznego i kulturowego (wraz z ekonomicznym), co uwypukla jej socjopedagogiczny charakter […]

„Współzależne podmioty” to zaangażowani w rozwój osobisty ludzie, niezależne kobiety i mężczyźni próbujący na co dzień tworzyć relację opartą na wzajemności. Kategoria ta została wyodrębniona na podstawie analizy wywiadów biograficznych przeprowadzonych wśród małżeństw/związków - kobiet i mężczyzn aktywnych zawodowo, o wysokiej pozycji w strukturze społeczno-zawodowej, w wieku od 30 do 50 lat, posiadających dzieci. Ich duże zaangażowanie emocjonalne i czasowe w wykonywanie zadań wynikających z pracy zawodowej, a także realizacja dwóch (kobiecej i męskiej) równoległych karier zawodowych w jednej rodzinie naraża ich na doświadczanie konfliktu ról i/lub poczucia przeciążenia tymi rolami, a także stawia przed koniecznością redefinicji kształtu wzajemnej relacji oraz (re)negocjacji podziału zadań w obrębie rodziny. Jak pokazują wyniki badań, owa (re)negocjacja często zmierza ku różnie rozumianemu partnerstwu w codzienności.

[…] Jedna z rozmówczyń, jako jedyna w rodzinie realizująca karierę naukową, w prezencie na swoją promocję doktorską otrzymała od teściowej książkę kucharską wraz z gratulacjami i życzeniami „szybkiego powrotu do normalności”.

Odwołując się do tego przykładu, można powiedzieć, że prezentowana książka traktuje o „nie-normalnych” (w sensie stereotypowych, rodzajowych definicji kulturowych) kobietach i równie „nie-normalnych” mężczyznach, pragnących, by ich sposób realizowania własnych projektów życiowych (nieuruchamiający negatywnego wartościowania) mógł kiedyś uchodzić za „normalny”. Jest autorskim sposobem odczytania narracji rozmówców (nieaspirującym do bycia jedynym), wpisującym się w dyskurs wiedzy o współczesnej rodzinie. Jest to zatem studium narracji o interdyscyplinarnym charakterze, z wykorzystaniem dorobku różnych subdyscyplin wiedzy (o rodzinie), w którym proponowany sposób odczytania wysłuchanych narracji jest umieszczony zarówno w szerokim kontekście przemian społeczno-kulturowych oraz ustrojowych czy ekonomicznych, jak i w węższym wymiarze przeobrażeń relacji międzyludzkich – związków między kobietami i mężczyznami…[…]

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

J. Ostrouch-Kamińska, Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-879-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011 Recenzenci: prof. zw. dr hab. Zbigniew Kwieciński dr hab. Mirosława Nowak-Dziemianowicz, prof. DSW Redakcja wydawnicza: Małgorzata Miller Korekta: Beata Bednarz Izabela Rutkowska Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Opracowanie typografi czne: Alicja Kuźma Publikacja sfi nansowana przez Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie ISBN 978-83-7587-651-2 ISBN 978-83-7587-879-0 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2011 J. Ostrouch-Kamińska, Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-879-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Moim Najbliższym – Wojtkowi i Antosiowi, z którymi wspólnie uczymy się partnerstwa, oraz pamięci Agnieszki J. Ostrouch-Kamińska, Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-879-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Spis treści Podziękowania .............................................................................................................. 15 Wprowadzenie: pytanie o (nowy?) wymiar relacji małżeńskiej w rodzinie ............ 17 Część pierwsza Między rzeczywistością a przedstawieniem – konceptualizacja badań własnych 1. Rodzina i płeć w procesie przemian ..................................................................... 31 1.1. Rodzina w różnych rodzajach dyskursu ........................................................ 32 1.2. Zmiany w strukturze i relacjach płci w rodzinie .......................................... 40 1.3. Edukacyjny kontekst (re)produkcji porządku płci ....................................... 50 1.4. Rynek pracy – wymiana nierówności płci ..................................................... 62 1.5. Ku demokratyzacji życia rodzinnego ............................................................ 71 2. Dyskusja o partnerstwie w rodzinie ..................................................................... 79 2.1. Konteksty idei małżeństwa partnerskiego ................................................... 80 2.2. Model rodziny z równoległymi karierami zawodowymi rodziców (dual-career family) – ku równości w zakresie zaangażowania .................. 89 2.3. Ludzie pracy a ludzie kariery – ku (samo)świadomości ścieżki ................... 96 2.4. Dylematy w obrębie rodziny – bilans zysków i strat .................................... 100 2.5. Wspólne dorastanie – rodzice i/a ich dzieci ................................................. 107 2.6. Między rodziną a pracą – nieustanny balans ............................................... 112 3. Perspektywa metodologiczna i procedura badań ................................................ 121 3.1. W stronę „debatujących społeczności” ......................................................... 121 3.2. Bardziej (z)rozumieć, niż wyjaśniać – biografi czna perspektywa badawcza ........................................................................................................ 134 3.3. Aktorzy społeczni we wspólnie tworzonej opowieści .................................. 144 3.4. Uwikłania narracji .......................................................................................... 151 Część druga Między możliwością wyboru a świadomością konfl iktu – opis i interpretacja 4. Konstruowanie przestrzeni doświadczeń biografi cznych ................................... 157 4.1. Rodzina pochodzenia – kapitał wyjściowy ................................................... 157 Dom rodzinny – tradycja i wychowanie ........................................................ 158 Doświadczenia z dzieciństwa – praca jako wartość ...................................... 163 J. Ostrouch-Kamińska, Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-879-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 8 ––Spis treści–– Element socjalizacji do roli płciowej – podział pracy domowej ................... 165 Rodzice i ich wzajemne relacje – środowisko emocjonalne .......................... 169 4.2. Źródła postaw, generatory rozwoju i zmiany – znaczenie edukacji ............ 173 4.3. (Nie)zmienność statusu społeczno-zawodowego? ....................................... 178 Ilustracja 1. Trajektoria „cudu” ..................................................................... 181 Ilustracja 2. Trajektoria typu „zrób-to-sam” ................................................ 183 Ilustracja 3. Trajektoria losu „dziedzica” ...................................................... 184 4.4. Rodzinna i zawodowa perspektywa temporalna .......................................... 186 Ilustracja 1. Kierownik regionalny i lekarz z prywatną praktyką ................ 187 Ilustracja 2. Dyrektor marketingu i dyrektor zarządzający ......................... 188 Ilustracja 3. Nauczyciel akademicki (adiunkt) i radca prawny ..................... 189 Ilustracja 4. Menedżer wyższego szczebla/konsultant w obszarze zarządzania zasobami ludzkimi i dyrektor kreatywny ................................. 190 Podsumowanie ...................................................................................................... 194 5. Praca – równość jako równowaga ......................................................................... 197 5.1. Znaczenie pracy zawodowej .......................................................................... 198 5.2. Aspiracje i osiągnięcia .................................................................................... 202 (Nie)równość płci w zawodowej trajektorii? ................................................. 205 5.3. Nastawienie wobec zawodowej kariery partnera(-ki) .................................. 208 Wsparcie ofi aro(wy)wane .............................................................................. 211 Wsparcie uzysk(iw)ane .................................................................................. 213 5.4. Znaczenie rodziny w rozwoju zawodowym .................................................. 218 5.5. Codzienność teraźniejszości .......................................................................... 220 Ilustracja 1. Codzienność „schematyczna” ................................................... 221 Ilustracja 2. Codzienność „uporządkowana” ................................................ 222 Ilustracja 3. Codzienność „skoordynowana” ................................................ 223 Podsumowanie ...................................................................................................... 226 6. Rodzina – sprawiedliwość jako uczciwość i życzliwość ....................................... 231 6.1. Idea małżeństwa partnerskiego .................................................................... 231 6.2. Podział obowiązków domowych – probierz partnerstwa ............................ 235 Aktorki pierwszego i aktorzy drugiego planu .............................................. 237 Specjaliści i pomocnicy .................................................................................. 239 Menedżerki i outsourcing ............................................................................... 241 6.3. Rodzicielstwo i relacje z dziećmi ................................................................... 244 Matka-partnerka i „obecny” ojciec ................................................................ 245 Znaczenie dziecka – ku rodzinie „dzieciocentrycznej” ................................. 248 Koncepcje wychowania (a płeć) ..................................................................... 251 Dzielenie się opieką (i odpowiedzialnością) nad dzieckiem ......................... 257 Dziecko a praca zawodowa rodziców ............................................................ 261 6.4. Mąż/partner i żona/partnerka – relacje intymne ........................................ 265 (Nie)męskość i (nie)kobiecość w związku ..................................................... 266 Znaczenie partnera(-ki) – ku małżeńskiej przyjaźni .................................... 269 Czas wspólny, czas intymny – wewnętrzne dylematy .................................. 274 Pieniądze i/a władza w małżeństwie ............................................................. 281 Dynamika partnerstwa w relacji ................................................................... 288 Podsumowanie ...................................................................................................... 290 J. Ostrouch-Kamińska, Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-879-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 ––Spis treści–– 9 7. Na styku rodziny i pracy – (po)rozumienie wzajemne ........................................ 299 7.1. Praca a dom – obszary napięć i strategie przetrwania ................................. 300 (Nie)przygotowanie do życia w (zapracowanej) rodzinie – strategia kluczowych uzgodnień ................................................................................... 301 Przygotowanie do roli kobiety/mężczyzny – strategia emancypacji płci .... 302 Godzenie obowiązków – strategia 2D: delegowanie i dzielenie zadań ............ 303 Organizacja czasu – strategia negocjacji i dyskusji ...................................... 305 Efektywność pracy – strategia uelastycznienia ............................................ 306 Wymogi pracy i styl życia rodziny – strategia wzajemnego dopaso(wy)wania ........................................................................................... 308 7.2. Poza pracą i domem – pomiędzy brakiem a przeciążeniem ......................... 310 Szersze relacje społeczne ............................................................................... 310 Czas indywidualny – przywracanie równowagi? .......................................... 312 7.3. Drugi biegun potrzeb – polityka (pro)rodzinna ........................................... 317 7.4. Bilans życiowego projektu ............................................................................. 321 Wady i punkty sporne .................................................................................... 323 Zalety i mocne strony .................................................................................... 324 Społeczny wymiar bilansu ............................................................................. 326 Podsumowanie ...................................................................................................... 327 Refl eksje końcowe: bycie w rodzinie jako uczenie się w relacji do partnera(-ki) – ku pedagogii sprawiedliwości (wzajemnej) .............................................................. 331 Bibliografi a ................................................................................................................ 345 An Egalitarian Family as a Relation of Interdependent Subjects. A Socio-Pedagogical Study of Narratives of Parents Overloaded with Roles (Summary) ................................................................................................................. 377 J. Ostrouch-Kamińska, Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-879-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Contents Acknowledgments ..................................................................................................... 15 Introduction: the question about (new?) dimension of marital relation in a family .................................................................................................................. 17 Part one Between reality and performance – conceptualising the research 1. A family and gender in the process of changes ................................................... 31 1.1. A family in diff erent kinds of discourse ........................................................ 32 1.2. Changes in structure and gender relations in a family ................................ 40 1.3. Educational context of the (re)production of gender order ........................ 50 1.4. Labour market – exchange of gender inequality .......................................... 62 1.5. Towards democratization of family life ........................................................ 71 2. Discussion about equality in a family .................................................................. 79 2.1. Contexts of egalitarian marriage idea .......................................................... 80 2.2. Dual-career family – towards equality in commitment ............................... 89 2.3. Dual-worker and dual-career – towards (self)consciousness of a path ...... 96 2.4. Dilemmas inside the family – loss and profi t balance ................................. 100 2.5. Common growing up – parents and their children ...................................... 107 2.6. Between family and work – a continuous balance ....................................... 112 3. Methodological perspective and research procedure .......................................... 121 3.1. Towards “debating communities” ................................................................. 121 3.2. More to understand than to explain – biographical research perspectives ... 134 3.3. Social actors in together created story ......................................................... 144 3.4. Narrative entanglement ................................................................................ 151 Part two Between possibility of choice and consciousness of confl ict – description and interpretation 4. Constructing the space of biographical experiences ........................................... 157 4.1. Th e family of origin – the initial capital ....................................................... 157 Family house – tradition and education ....................................................... 158 Experience from childhood – work as a value .............................................. 163 J. Ostrouch-Kamińska, Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-879-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 12 ––Contents–– Th e element of gender socialization – division of household chores .......... 165 Parents and their mutual relations – emotional environment .................... 169 4.2. Source of attitudes, generators of development and change – signifi cation of education .............................................................................. 173 4.3. (In)variability of socio-professional status? ................................................. 178 Illustration 1. Trajectory of “miracle” ........................................................... 181 Illustration 2. Trajectory of “do-it-yourself” ................................................ 183 Illustration 3. Trajectory of “successor” ....................................................... 184 4.4. Family and professional temporal perspective ............................................ 186 Illustration 1. Regional manager and doctor with private practice ............ 187 Illustration 2. Chief marketing offi cer and chief executive offi cer .............. 188 Illustration 3. Assistant professor and legal counsel ................................... 189 Illustration 4. Member of management team/HR consultant and creative director ...................................................................................... 190 Conclusions ........................................................................................................... 194 5. Work – equality as a balance ................................................................................ 197 5.1. Th e meaning of professional work ................................................................ 198 5.2. Aspirations and achievements ...................................................................... 202 Gender (in)equality in professional trajectory? ........................................... 205 5.3. Attitude towards professional career of the spouse .................................... 208 Support given ................................................................................................. 211 Support received ............................................................................................ 213 5.4. Role of the family in professional development .......................................... 218 5.5. Everyday life of the present .......................................................................... 220 Illustration 1. “Schematic” everyday life ...................................................... 221 Illustration 2. “Well ordered” everyday life .................................................. 222 Illustration 3. “Coordinated” everyday life ................................................... 223 Conclusions ........................................................................................................... 226 6. Family: fairness as honesty and kindness ........................................................... 231 6.1. Th e idea of egalitarian marriage ................................................................... 231 6.2. Division of household chores – gauge of equality ........................................ 235 Leading actresses and support actors ........................................................... 237 Experts and helpers ....................................................................................... 239 Managers and outsourcing ............................................................................ 241 6.3. Parenthood and relations with children ....................................................... 244 Mother as a partner and a “present” father .................................................. 245 Child’s signifi cation – towards “child-centred” family ................................. 248 Educational conceptions (and gender) ......................................................... 251 Division of childcare (and responsibility) ..................................................... 257 A child and parents’ professional work ......................................................... 261 6.4. A husband/partner and a wife/partner – intimate relations ...................... 265 (Un)masculinity and (un)femininity in relationship ................................... 266 Spouse’s meaning – towards marital friendship .......................................... 269 Common time, intimate time – internal dilemmas ..................................... 274 Money and power in marriage ...................................................................... 281 Dynamics of equality in relationship ............................................................ 288 Conclusions ........................................................................................................... 290 J. Ostrouch-Kamińska, Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-879-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 ––Contents–– 13 7. On the boundary of family and work – mutual understanding ......................... 299 7.1. Work and family – the areas of tensions and survival strategies ................ 300 (Lack of) preparation for life in (overworked) family – the strategy of key agreements .......................................................................................... 301 Preparation for feminine and masculine role – the strategy of gender emancipation .................................................................................................. 302 Reconciling duties – the strategy of 2D: delegating and division of tasks .... 303 Time organization – the strategy of negotiation and discussion ................ 305 Effi ciency of work – the strategy of giving elasticity ................................... 306 Work requirements and family life-style – the strategy of mutual fi tting .... 308 7.2. Beyond work and family – between lack and overload ................................ 310 Broad social relations ..................................................................................... 310 Individual time: restoring balance? .............................................................. 312 7.3. Second pole of needs – family(-friendly) policy ........................................... 317 7.4. Balance of a life project .................................................................................. 321 Disadvantages and weak points .................................................................... 323 Advantages and strong points ....................................................................... 324 Social dimension of balance .......................................................................... 326 Conclusions ........................................................................................................... 327 Final refl ections: being in a family – learning in relation to the spouse – towards pedagogy of (mutual) fairness ................................................................... 331 Bibliography .............................................................................................................. 345 An Egalitarian Family as a Relation of Interdependent Subjects. A Socio-Pedagogical Study of Narratives of Parents Overloaded with Roles (Summary) ................................................................................................................. 377 J. Ostrouch-Kamińska, Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-879-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Podziękowania Pragnę podziękować osobom, które okazały swoje zainteresowanie i udzieliły życzliwego wsparcia w trakcie powstawania tej książki. Dziękuję przede wszyst- kim prof. zw. dr. hab. Zbigniewowi Kwiecińskiemu za możliwość uczestniczenia w Jego szkole socjologii edukacji – w seminariach, konwersatoriach, projektach naukowych i dydaktycznych – za inspirację, troskę i wsparcie okazywane od początku mojej drogi naukowej, a jako recenzentowi tej książki – za krytyczne uwagi i sugestie, które umożliwiły jej doskonalenie. Słowa wdzięczności kieruję również do dr hab. Mirosławy Nowak-Dziemianowicz, prof. DSW, za wspiera- nie idei powstania tej publikacji, a także cenne spostrzeżenia, które umacniały mnie w moich pomysłach i wpłynęły na jej ostateczny kształt. Dziękuję także osobom, które na co dzień towarzyszyły mi w rozwijaniu pro- jektu książki – dr. hab. Henrykowi Mizerkowi, prof. UW-M, kierownikowi Katedry Pedagogiki Ogólnej na Wydziale Nauk Społecznych UW-M, za jego cichą i wspie- rającą obecność, której doświadczyłam jako nowa pracownica Katedry, oraz dr hab. Astrid Męczkowskiej-Christiansen, prof. EUH-E i  dr Danucie Wajsprych – za dyskusje wokół koncepcji książki, wspólne czytanie jej fragmentów i pomoc w roz- wiązywaniu pojawiających się wątpliwości. Wsparcia w rozstrzyganiu wątpliwości udzielili mi również uczestnicy i uczestniczki konwersatorium Pracowni Między- kulturowych Studiów Edukacyjnych w Katedrze Socjologii Edukacji i Pedagogiki Społecznej na Wydziale Nauk Pedagogicznych UMK oraz spotkań naukowych Ka- tedry Pedagogiki Ogólnej UW-M, do których także kieruję swoje podziękowania. Książka, którą oddaję do rąk Czytelników, jest w pewnym sensie dziełem zbiorowym. Jej powstanie nie byłoby możliwe bez wsparcia moich bliskich. Dzię- kuję jej pierwszemu czytelnikowi – mojemu Mężowi – za komentarze i trafne pytania, zmuszające mnie do nieustannego wykraczania poza mój sposób my- ślenia, za przyjaźń, wiarę we mnie, cierpliwość, zrozumienie i zaangażowanie, które pozwoliły mi ukończyć ten projekt i połączyć pracę zawodową z rolą po- czątkującej matki. Dziękuję również mojej Mamie za codzienną troskę, pomoc i przekonanie o słuszności moich wyborów. Jej zaangażowanie w rolę babci było nie tylko ważnym aspektem rozwijania relacji z wnukiem, ale także nieocenio- nym dla mnie wsparciem w codzienności. Prezentowana książka jest autorską próbą odczytania intymnych, rodzinno- -małżeńskich doświadczeń rozmówczyń i rozmówców – „współzależnych pod- miotów”. Dzięki swoim narracjom stają się oni zarówno jej bohaterami, jak i współtwórcami. Im także pragnę podziękować za czas, zaufanie, jakim mnie obdarzyli, życzliwość i zainteresowanie ideą projektu. J. Ostrouch-Kamińska, Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-879-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Wprowadzenie: pytanie o (nowy?) wymiar relacji małżeńskiej w rodzinie Wraz z osłabieniem tradycji wzrasta atrakcyjność partnerstwa1. U. Beck Zmiany w obrębie relacji między kobietami a mężczyzna- mi w Polsce to jest jakaś zmiana konieczna i fundamentalna, żeby ten kraj zaczął funkcjonować dobrze, żeby ludzie byli szczęśliwsi, normalniejsi, bardziej wyluzowani… żeby dzieci, które w tym kraju funkcjonują, były bardziej otwarte, kochane, miały większą szansę na rozwój2 (III/7/K). W zacytowanym fragmencie wypowiedzi, pochodzącym z jednego z wywia- dów stanowiących podstawę empiryczną niniejszej książki, rozmówczyni odwołu- je się do procesu zmian w relacjach kobiet i mężczyzn jako istotnego, w jej przeko- naniu, warunku dobrostanu ludzi, polepszenia kondycji rodziny, środowiska życia dzieci, a w konsekwencji także stanu społeczeństwa. W tym miejscu pojawia się zatem pytanie o kontekst i kierunek tych zmian, które w istocie otwiera dyskusję na temat współczesnego(-ych) wymiaru(-ów) relacji małżeńskiej w rodzinie. Przeko- nanie rozmówczyni o potrzebie zmian ujawniło się podczas jej narracji dotyczącej życia rodzinnego, co ugruntowuje je w dużej mierze właśnie w doświadczaniu ro- dzinnej codzienności3; codzienności relacji między narratorką a jej mężem (wraz z zaznaczoną w tej relacji obecnością ich dziecka). „Scholar”, Warszawa 2004, s. 175. 1 U. Beck, Społeczeństwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesności, Wydawnictwo Naukowe 2 Cytat z wypowiedzi jednej z rozmówczyń. Przy każdej wypowiedzi symbole w nawiasach ozna- czają kolejno: numer rodziny, numer wywiadu i płeć rozmówcy(-czyni): „M” dla mężczyzny i „K” dla kobiety. 3 Codzienność traktuję tu jako „naturalne miejsce spełnienia życia społecznego” (L. Koczanowicz, Praktyki, polityka i życie codzienne, „Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja. Kwartalnik Myśli Społeczno-Pedagogicznej” 2003, numer specjalny, s. 54). P. Sztompka życie codzienne czyni te- matem najnowszej socjologii, którą nazywa socjologią trzecią – socjologią życia codziennego (por. idem, Życie codzienne – temat najnowszej socjologii [w:] P. Sztompka, M. Bogunia-Borowska (red.), Socjologia codzienności, Wydawnictwo „Znak”, Kraków 2008, s. 15–52). Jednym z nurtów teoretycznych, tworzących jej podstawy, jest fenomenologia społeczna, do której założeń onto- logicznych odwołuję się w prezentowanej książce. Szerzej o przyjętej perspektywie badawczej J. Ostrouch-Kamińska, Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-879-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 18 ––Wprowadzenie: pytanie o (nowy?) wymiar relacji małżeńskiej w rodzinie–– W  dyskusji tej, osadzonej w  kontekście znamion ponowoczesności, wi- docznych również w  rodzinie4, dominują dwa odmienne dyskursy społeczne, różniące się sposobem interpretacji przemian współczesnego świata – można je określić mianem dyskursu kryzysu rodziny i jej transformacji5, w pewnym stop- niu odzwierciedlających różnicę między interpretacjami funkcjonalistyczno- -konserwatywnymi a liberalnymi i feministycznymi (w swej odmianie liberalnej)6. Podjęte w  książce rozważania bliższe są logice dominującej w  tzw. dyskursie transformacji rodziny, w którym rodzina ujmowana jest w kategorii dynamicz- nych, zmiennych relacji międzyludzkich, w których kobieta i mężczyzna budują i rozwijają intymną więź emocjonalną. Podkreśla się znaczenie rodziny dla jed- nostki, a odchodzi od defi nicji akcentujących rodzinę jako instytucję7. W cen- trum uwagi coraz częściej umieszczana jest para, ich wzajemna relacja i jakość związku, a więc prywatna, indywidualna strona życia: „nie pytamy, czy jesteś żonaty/zamężna, ale jaki jest jakościowo twój związek”8. piszę w  rozdziale 3. Refl eksje dotyczące codzienności są szeroko przedstawione również na gruncie pedagogiki: por. A. Radziewicz-Winnicki, E. Bielska (red.), Edukacja a życie codzienne, t. 1 i 2, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2002; M. Dudzikowa, M. Czerepaniak- -Walczak (red.), Wychowanie. Pojęcia – procesy – konteksty. Interdyscyplinarne ujęcie, t. 5, Co- dzienność w  szkole. Szkoła w  codzienności, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2010. Z. Melosik używa nawet terminu „pedagogika życia codziennego” (idem, Pedagogika życia codziennego: teoria i praktyka [w:] A. Radziewicz-Winnicki, E. Bielska (red.), Edukacja a życie…, op. cit., t. 1, s. 15). 4 Por. Z. Bauman, Ponowoczesność jako źródło cierpień, Wydawnictwo „Sic!”, Warszawa 2000; F.  Fukuyama, Wielki wstrząs, Wydawnictwo „Politeja”, Warszawa 2000; U. Beck, Społeczeń- stwo ryzyka…, op. cit.; I. E. Kotowska, Europejskie modele rodziny w dobie transformacji [w:] D. Kalwa, A. Walaszek, A. Żarnowska (red.), Rodzina – prywatność – intymność. Dzieje rodzi- ny w kontekście europejskim, Wydawnictwo „DiG”, Warszawa 2005; A. Giddens, Nowoczesność i tożsamość: „ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006; idem, Przemiany intymności. Seksualność, miłość i erotyzm we współczesnych społeczeństwach, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006; K. Slany, Alternatywne for- my życia małżeńsko-rodzinnego w ponowoczesnym świecie, Zakład Wydawniczy „Nomos”, Kra- ków 2002; A. Giza-Poleszczuk, Rodzina a system społeczny. Reprodukcja i kooperacja w per- spektywie interdyscyplinarnej, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2005; A. Kwak, Rodzina w dobie przemian. Małżeństwo i kohabitacja, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2005; L. Kocik, Rodzina w obliczu wartości i wzorów życia ponowoczesnego świata, Ofi cyna Wydawnicza „AFM”, Kraków 2006; U. Beck, E. Beck-Gernscheim, Individuali- zation. Institutionalized Individualism and Its Social and Political Consequences, Sage Publica- tions, London 2002. 5 Swoje rozważania na ten temat prezentuję w podrozdziale 1.1. 6 Por. T. Szlendak, Socjologia rodziny. Ewolucja, historia, zróżnicowanie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 377–391; K. Slany, Alternatywne…, op. cit., s. 14; R. Putnam Tong, Myśl feministyczna. Wprowadzenie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002; K. Ślęczka, Feminizm. Ideologie i koncepcje społeczne współczesnego feminizmu, Wydawnictwo „Książnica”, Kraków 2000; E. Majewska, Feminizm jako fi lozofi a społeczna. Szkice z teorii rodziny, Wydaw- nictwo „Difi n”, Warszawa 2009. 7 Szerzej piszę o tym w podrozdziałach 1.2 oraz 1.5. 8 K. Slany, Alternatywne…, op. cit., s. 245. J. Ostrouch-Kamińska, Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-879-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 ––Wprowadzenie: pytanie o (nowy?) wymiar relacji małżeńskiej w rodzinie–– 19 Przejście od ujmowania rodziny jako instytucji do rodziny jako relacji wewnątrzrodzinnych i  ich jakości poszerza pole zainteresowania badań nad rodziną, umieszczając je w przestrzeni interdyscyplinarnej. Przyjęta w prezen- towanej książce logika dyskursu transformacji, postrzegającego jednostkę przez pryzmat relacji z innymi, ujawnia się w postaci fi ltra interpretacyjnego zarówno na etapie konceptualizacji podjętych badań, jak i opisu, analizy i interpretacji wysłuchanych narracji. Filtr ten, bliski liberalnej interpretacji feministycznej9, T. Szlendak umieszcza najbliżej tego, co współcześnie o „przemianach rodziny sądzą socjologowie”10. Działania, a także badania podejmowane w tej perspek- tywie autor określa następująco: […] feministkom i feministom chodzi jedynie o to, jak usprawnić status i rolę ko- biet, wcześniej w rodzinie uprzedmiotowionych, nie niszcząc zarazem rodziny i nie wpływając negatywnie na dobro dzieci11. Owo „usprawnienie” ma w niniejszej książce swój wymiar praktyczny, wpisując się w tworzenie dyskursu […] nowej wiedzy i praktyki społecznej dotyczącej płci. Dyskurs ten nie niweluje relacji władzy, lecz ujawnia je, opisuje i redefi niuje relacje między płciami12. S. Walczewska nazywa go „kobiecym dyskursem emancypacyjnym”13 (w odróż- nieniu od emancypacji kobiet jako procesu ich wyzwalania się spod męskiej dominacji). O przemianach rodziny i relacji między kobietami i mężczyznami, również w kontekście ich funkcjonowania na rynku pracy, oraz edukacji i socja- lizacji do ról związanych z płcią piszę w pierwszym rozdziale książki. Próby procesu redefi nicji relacji między płciami podejmuję się w odniesie- niu do współczesnej rodziny. Centrum moich rozważań czynię przede wszystkim relację w parze (niekoniecznie formalnej). Należy w tym miejscu wyjaśnić, że pojęć „małżeństwo” oraz „rodzina” używam w tekście dość swobodnie, czasami zamiennie, z trzech powodów. Po pierwsze, małżeństwo jako faza cyklu życia rodziny stanowi „podstawowy, powszechnie akceptowany sposób formowania 9 M. Kostera podkreśla, że niezwykle ważne jest, by autor zapewnił taki dystans w swojej pracy, aby „Czytelnik mógł przymierzyć siebie do roli narratora w tekście”. Można to osiągnąć tylko dzięki zachowaniu uczciwości wobec Czytelnika, w postaci szczegółowego opisu swoich po- glądów i własnej perspektywy. Jak pisze M. Kostera: „w ten sposób, będąc zaangażowany po- litycznie czy uczuciowo, oferuje jednocześnie Czytelnikowi prawo do własnej interpretacji” (eadem, Antropologia organizacji. Metodologia badań terenowych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003, s. 200–201). 10 T. Szlendak, Socjologia rodziny…, op. cit., s. 387. 11 Ibidem, s. 388. 12 S. Walczewska, Damy, rycerze i feministki. Kobiecy dyskurs emancypacyjny w Polsce, Wydaw- 13 Ibidem. nictwo „eFKa”, Kraków 2000, s. 11. J. Ostrouch-Kamińska, Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-879-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 20 ––Wprowadzenie: pytanie o (nowy?) wymiar relacji małżeńskiej w rodzinie–– rodziny”14, a para małżeńska to jej „architekci”15, w tym ujęciu zatem rodzina jest pojęciem o szerszym wobec małżeństwa zakresie. Po drugie, w wyodrębnio- nej subdyscyplinie naukowej, jaką jest socjologia rodziny (ale także psychologia rodziny czy pedagogika rodziny), to właśnie małżeństwo stanowi podstawowy przedmiot badań. F. Adamski używa nawet określenia „rodzina małżeńska”16. Po trzecie zaś, w  literaturze uwzględniającej przemiany współczesnego życia rodzinnego coraz częściej pisze się o formach „życia małżeńsko-rodzinnego”17, wzorach „małżeństwa i rodziny”18 czy też o „rolach i relacjach małżeńskich w ro- dzinach” różnego typu19, akcentując rosnące znaczenie diady małżeńskiej i in- tymnej relacji między partnerami wręcz ku separacji małżeństwa od rodziny20. Czyniąc relację małżeńską centrum moich rozważań, wpisuję się w owe „i” oraz „w”, zawsze osadzając ją w obrębie rodziny (również z powodu posiadania przez rozmówców dzieci). Stąd stosowane przeze mnie w tekście zapisy: „małżeństwo”, „małżeństwo/rodzina”, „małżeńsko-rodzinne” czy wreszcie „rodzina”, jako zna- czenie najbardziej „pojemne”, są zawsze ujmowane w kontekście ról i relacji po- dejmowanych w jej obrębie przez kobiety i mężczyzn, w tym ról rodzicielskich. Tytułowa „rodzina partnerska” to przede wszystkim partnerskie małżeń- stwo czy też partnerska relacja kobiety i mężczyzny będących rodzicami (ewen- tualne partnerstwo z dziećmi i jego rozumienie jest w książce swoistym tłem ukazującym sposób realizowania przez narratorki i narratorów ról matki i ojca). Tu pojawia się potrzeba dookreślenia kolejnego pojęcia, będącego jednocześnie przedmiotem podjętych przeze mnie badań – „partnerska” czy „partnerstwo”. Upowszechnienie się tego pojęcia w  dyskursie rodzinnym związane jest z masowym wzrostem aktywizacji zawodowej kobiet, poziomu ich wykształcenia oraz świadomości feministycznej, co wymusiło i wciąż wymusza przeobrażenia (red.), Miłość, małżeństwo, rodzina, Wydawnictwo „Petrus”, Kraków 2009, s. 12. 14 W. Warzywoda-Kruszyńska, Małżeństwo [w:] H. Domański i in. (red.), Encyklopedia socjologii, Ofi cyna Naukowa, Warszawa 1999, s. 159; M. Ziemska, Zmiany w  relacjach małżeńskich w cyklu życia rodziny [w:] M. Ziemska (red.), Rodzina współczesna, Wydawnictwa Uniwersy- tetu Warszawskiego, Warszawa 2001, s. 45. 15 K. A. Schneewind, Family Infl uence on Human Development [w:] L. J. Saha (red.), International Encyclopedia of the Sociology of Education, Pergamon Press, Oxford – New York – Tokyo 1997, s. 615. 16 F. Adamski, Małżeństwo i rodzina – instytucja społeczna i wspólnota miłości [w:] F. Adamski 17 K. Slany, Alternatywne…, op. cit.; S. Kawula, Mozaikowatość rodziny. Szkic do portretu współ- 18 L. Kocik, Wzory małżeństwa i rodziny: od tradycyjnej jednorodności do współczesnych skraj- ności, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Kraków 2002; T. Rostowska (red.), Psychologia rodziny. Małżeństwo i rodzina wobec współczesnych wyzwań, Wydawnictwo „Difi n”, Warszawa 2009. 19 G. Mikołajczyk-Lerman, Mężowie i żony. Realizacja ról małżeńskich w rodzinach wielkomiej- skich, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2006; D. Duch-Krzysztoszek, Kto rządzi w rodzinie. Socjologiczna analiza relacji w małżeństwie, Wydawnictwo Instytutu Filozofi i i So- cjologii PAN, Warszawa 2007. czesnych form rodzinno-małżeńskich, Wydawnictwo „Adiaphora”, Olsztyn 2003. 20 Por. T. Szlendak, Socjologia rodziny…, op. cit., s. 403. J. Ostrouch-Kamińska, Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-879-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 ––Wprowadzenie: pytanie o (nowy?) wymiar relacji małżeńskiej w rodzinie–– 21 w zakresie podziału ról płciowych. Pojęcie „partnerski”, ale również „demokra- tyczny”21 czy „egalitarny”22 jako jego synonimy23, zaczęto stosować do określenia modelu rodziny/małżeństwa, w której/w którym zarówno kobieta, jak i mężczy- zna pracują zawodowo, żadna ze stron nie jest dominująca, role nie są płciowo zdefi niowane, a warunkiem sine qua non rodzinnej codzienności są nieustanne negocjacje i kompromis we wszystkich sferach życia, a więc ciągłe dokonywanie wyborów. Owe negocjacje przebiegają również na płaszczyźnie indywidualnej, odno- śnie do kształtu tożsamości małżonków i ich biografi i tworzonych przez same jednostki, w czym ujawnia się kontekst ponowoczesności24. To wymaga od ko- biet i mężczyzn nabycia umiejętności myślenia o sobie w kategoriach twórców własnego życia i relacji małżeńskiej, co ukazuje przyjętą w książce koncepcję człowieka jako homo optionis25 – zmuszonego do nieustannego dokonywania wyborów i  samodzielnego podejmowania decyzji, ale również jako homo eli- gens26 – człowieka jako istoty wyposażonej w wolną wolę, dokonującej wyborów na podstawie preferowanych wartości. „Egalitarny” w tym ujęciu nie odnosi się do równości kobiet i mężczyzn w znaczeniu niwelowania różnicy27 między nimi, ale do równości w znaczeniu negocjacji prowadzonych z tego samego poziomu (władzy) w  relacji, płynnej regulacji oraz dzielenia rodzinnych ról płciowych i związanych z nimi pozycji28. W takim znaczeniu owa „równość płci” została przyjęta w niniejszej pracy. Partnerstwo nie odnosi się jednak tylko do zakresu ról i  pozycji czy po- działów zadań w rodzinie. To także, a może przede wszystkim szeroki dyskurs rodzinny oparty na określonych grupach wartości i norm, który szczegółowo rekonstruuję i poddaję analizie w drugim rozdziale książki. Właśnie w wymia- rach emocjonalnym oraz aksjologicznym jako integralnych z wymiarem orga- nizacji codzienności oraz z wymiarem relacji lokuje się rodzina partnerska jako kategoria „współzależnych podmiotów”, wyodrębniona na podstawie narracji. Współzależność jest tu pewnym sposobem bycia w relacji małżeńskiej, w której kobieta i mężczyzna, wysoko wartościując własny rozwój osobisty i wynikają- s. 178. 21 A. Giddens, Przemiany intymności…, op. cit., s. 11; A. Giddens, Trzecia droga. Odnowa socjal- demokracji, Wydawnictwo „Książka i Wiedza”, Warszawa 1999, s. 84. 22 D. Duch-Krzysztoszek, Kto rządzi w rodzinie…, op. cit., s. 127–128. 23 Por. K. Olechnicki, P. Załęcki, Słownik socjologiczny, Wydawnictwo „Graffi ti BC”, Toruń 2002, 24 Por. U. Beck, Społeczeństwo ryzyka…, op. cit., s. 202. 25 K. Slany, Alternatywne…, op. cit., s. 38. 26 A. Siciński (red.), Style życia w miastach polskich (u progu kryzysu), Ossolineum, Wrocław 1988, za: H. Palska, Bieda i dostatek. O nowych stylach życia w Polsce końca lat dziewięćdziesią- tych, Wydawnictwo Instytutu Filozofi i i Socjologii PAN, Warszawa 2002, s. 21 27 Por. A. Sikorska-Michalak, O. Wojniłko (red.), Słownik współczesnego języka polskiego, Wydaw- 28 Por. D. Duch-Krzysztoszek, Kto rządzi w rodzinie…, op. cit., s. 128. nictwo „Reader’s Digest”, Warszawa 1998, s. 227. J. Ostrouch-Kamińska, Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-879-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 22 ––Wprowadzenie: pytanie o (nowy?) wymiar relacji małżeńskiej w rodzinie–– ce z niego cele, starają się zrównoważyć dwa przeciwstawne dążenia związane z  chęcią tworzenia partnerskiego związku, wolnego od ograniczeń wynikają- cych z tradycyjnych (stereotypowych) defi nicji ról płciowych, jednocześnie nie będąc całkowicie samowystarczalni, tzn. wolni od zależności, i polegając na sobie, np.  pod względem emocjonalnego wsparcia29. Podmiot z  kolei uosabia autonomię jednostki funkcjonującej w „społecznych warunkach demokracji”30, uwolnienie od wspomnianych ograniczeń w  defi niowaniu kształtu ról kobiet i  mężczyzn, a  także niezależność w  zakresie dokonywania wyboru zachowań i sposobu funkcjonowania w rodzinnej codzienności oraz bycia we wzajemnej relacji. Owa niezależność ma jednak charakter skończony, tj. ograniczony przez kontekst ich wzajemnej relacji. Mitem bowiem jest, że podmiot jest wyzwolony ze wszelkich zależności31. Wręcz przeciwnie – podmiot z racji uwikłania w byt społeczny nacechowany jest wszelkimi typami zależności32. Warunkiem zacho- wania podmiotowości staje się sfera zależności wyznaczana przez (liberalne) pojęcie wolności, co oznacza, że granicą własnej wolności jest respektowanie wolności innego33. Tego rodzaju „niezależność” czy też współzależność dostrze- głam w rodzinnym doświadczeniu moich rozmówców i rozmówczyń. Tytułowe „współzależne podmioty” zatem to niezależne kobiety i niezależni mężczyźni tworzący relację opartą na współzależności – partnerskie rodziny. Przedmiotem podjętych badań i  jednocześnie centrum „wspólnie two- rzonej opowieści”, powstającej dzięki współpracy badacza i  narratora34, były doświadczanie, konstruowanie i  interpretacja fenomenu partnerstwa między małżonkami/partnerami w rodzinie egalitarnej. Należy w tym miejscu ujawnić Czytelnikom drogę wyboru owych rodzin. Zastosowałam celowy dobór próby, umożliwiający selekcję rozmówców ze względu na fakt istnienia/odzwierciedle- nia w nich/w ich życiu pewnej cechy bądź procesu, który interesuje badacza; roz- 29 Por. F. M. Cancian, Love in America: Gender and Self-Development, Cambridge University Press, Cambridge 1987, s. 131; L. Brannon, Psychologia rodzaju. Kobiety i mężczyźni: podobni czy różni, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2002, s. 292–294. 30 J. Rutkowiak, „Pulsujące kategorie” jako wyznaczniki mapy odmian myślenia o edukacji [w:] J. Rut- kowiak (red.), Odmiany myślenia o edukacji, Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 1995, s. 33. 31 Por. oświeceniowe koncepcje podmiotu w: A. Męczkowska, Podmiot i pedagogika. Od oświe- ceniowej utopii ku pokrytycznej dekonstrukcji, Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej Edukacji TWP, Wrocław 2006, s. 19–43. 32 Por. M. Środa, Indywidualizm i jego krytycy. Współczesne spory między liberałami, komunita- rianami i feministkami na temat podmiotu, wspólnoty i płci, Wydawnictwo „Aletheia”, Warsza- wa 2003; M. Chodkowska, Wielowymiarowość pojęcia „być podmiotem” [w:] E. Kubiak-Szym- borska (red.), Podmiotowość w wychowaniu. Między ideą a realnością, Wydawnictwo „Wers”, Bydgoszcz 1999, s. 37–45. 33 Por. M. Lewartowska-Zychowicz, Homo liberalis jako projekt edukacyjny. Od emancypacji do 34 Por. A. Fontana, J. H. Frey, Wywiad. Od neutralności do politycznego zaangażowania [w:] N. K. Denzin, Y. S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych, t. 2, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009, s. 109; J. F. Gubrium, J. A. Holstein (red.), Handbook of Interview Research: Context and Method, Sage Publications, Th ousand Oaks 2002. funkcjonalności, Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010. J. Ostrouch-Kamińska, Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-879-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 ––Wprowadzenie: pytanie o (nowy?) wymiar relacji małżeńskiej w rodzinie–– 23 mówców funkcjonujących w środowisku, w którym pojawienie się tych procesów jest najbardziej prawdopodobne35 – w tym przypadku fenomenu partnerstwa. Taka konstrukcja próby wynikała z przyjętego celu badawczego, tj. chęci dotarcia do „ukrytej wiedzy”36 o partnerskich relacjach rodzinnych/małżeńskich narrato- rów; wiedzy często niedostępnej w bezpośrednim doświadczeniu, a ujawniającej się w codziennych czynnościach i kształcie relacji. Określając kryteria doboru owej próby, odwołałam się do funkcjonujących w  literaturze defi nicji rodziny/małżeństwa partnerskiego, poszukując kobiet i mężczyzn, których styl życia37 rodzinno-zawodowego oraz wysoka i/lub presti- żowa pozycja zawodowa (ta bowiem najczęściej związana jest z dużym zaanga- żowaniem emocjonalnym i czasowym) najszybciej stawiają przed koniecznością (re)negocjacji podziału zadań i ról oraz kształtu relacji w obrębie rodziny. Inni pracujący rodzice mogą bowiem (re)negocjować, rozmówcy zaś – z racji dwóch (kobiecej i  męskiej) równoległych karier zawodowych realizowanych w  jed- nej rodzinie38 i  dokonanych wyborów zawodowych – muszą (re)negocjować. 1990, s. 54. wa 2007, s. 272. 35 Por. D. Silverman, Interpretacja danych jakościowych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warsza- 36 J. F. Gubrium, J. A. Holstein, What Is Family?, Mayfi eld Publishing Company, Mountain View 37 Rozumienie „stylu życia” przyjmuję za A. Sicińskim, który pojęcie to defi niuje jako charak- terystyczny dla pewnej zbiorowości „sposób bycia” w społeczeństwie. To również codzienne zachowania członków owej zbiorowości, stanowiące manifestację ich położenia społeczne- go. O stylu życia mogą świadczyć, m.in.: budżet czasu, tempo życia, praca, konsumpcja dóbr materialnych, skala potrzeb intelektualnych i  estetycznych czy stosunek do własnego ciała i zdrowia [idem (red.), Styl życia. Przemiany we współczesnej Polsce, PWN, Warszawa 1978, s. 13–14, za: H. Palska, Bieda…, op. cit., s. 18]. W takim ujęciu prezentowana książka może być również pewnym studium stylu życia rodzin z równoległymi karierami zawodowymi ro- dziców (dual-career family). 38 W dyskursie rodzinnym model rodziny z równoległymi karierami zawodowymi rodziców często bywa utożsamiany z partnerskim typem rodziny/małżeństwa (por. L. A. Gilbert, Two Careers/ One Family, Sage Publications, Newbury Park, London – New Delhi 1993, s. 6–10). Przykła- dem może być tekst autorstwa M. Ferber i J. Huber, w którym autorki stwierdzają, że wynikiem rozwoju społeczeństw będzie stopniowe pojawianie się większej liczby małżeństw egalitarnych: „dual career/housework (or egalitarian) type of marriage” (M. Ferber, J. Huber, Husbands, Wives, and Careers, “Journal of Marriage and Family” 1979, Vol. 41, No. 2, s. 324). O klasyfi kacjach modeli rodzinnych/małżeńskich, wśród których pojawia się model partnerski, piszę w podroz- dziale 1.2. W tym miejscu zaś warto zaznaczyć, że równoległość karier może być ujęta dwojako: po pierwsze, między karierą w pracy a życiem rodzinnym jako karierą (wtedy mamy do czynie- nia z czterema wariantami kariery: jej i jego zawodowymi oraz jej i jego rodzinnymi); po drugie, tylko na płaszczyźnie zawodowej – między jej karierą w pracy a jego karierą w pracy (pojawiają się wtedy dwa warianty kariery). Obie te płaszczyzny sprowadzają się do wspólnej kariery part- nerów/małżonków, jaką jest życie w rodzinie. Owa trzecia kariera wymaga ustalenia jasnych granic wzajemnych oczekiwań, a także wypracowania nowych zasad funkcjonowania dwóch podmiotów/karier w jednej rodzinie (por. P. Parker, M. B. Arthur, Giving Voice to the Dual- -Career Couple, “British Journal of Guidance and Counselling” 2004, Vol. 32, No. 1, s. 5; R. Hertz, More Equal Th an Others: Women and Men in Dual-Career Marriages, University of California Press, Berkeley 1986, s. 82–83; R. Rapoport, R. Rapoport, Th e Dual-Career Family: A Variant Pattern and Social Change, “Human Relations” 1969, Vol. 22, No. 1; R. Rapoport, R. Rapoport, J. Ostrouch-Kamińska, Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-879-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 24 ––Wprowadzenie: pytanie o (nowy?) wymiar relacji małżeńskiej w rodzinie–– Zadałam im więc pytanie, jak przebiega ten proces, jakimi sposobami go reali- zują. Kluczową kwestią zatem było nie to, co rozmówcy deklarują w zakresie partnerstwa, ale to jak doświadczają egalitarnej codzienności; nie to, co sądzą o partnerstwie, ale jak idea egalitarnego związku realizowana jest w codzien- nej praktyce. Chciałam dotrzeć do sposobów rozumienia i interpretowania fe- nomenu partnerstwa między małżonkami, do znaczeń, jakie mu nadają uwikłani w egalitarną codzienność ludzie (szczegóły procedury badawczej oraz przyjętej perspektywy metodologicznej przedstawiam w rozdziale trzecim). W  tym sensie prezentowany projekt badawczy uzupełnia dotychczas ist- niejące badania prowadzone w  obszarze doświadczeń rodzinnych w  Polsce, w których partnerskie relacje ujawniają się jako jedne z możliwych relacji reali- zowanych w rodzinie39 lub w których analizuje się deklaracje Polaków w zakresie (preferowanych) wzorów związków i  podziału obowiązków, przywilejów oraz władzy w rodzinie40. Uzupełnia też dotychczas istniejące badania prowadzone wśród osób o wysokim statusie społeczno-zawodowym, w których docieka się przede wszystkim sposobów i  determinantów ich zawodowego funkcjono- wania – czy to w kontekście trajektorii zawodowych41, czy ich biografi i i stylu życia42 – o wymiar rodzinnej, intymnej codzienności. Uzupełnia również bada- nia prowadzone wokół jakiegoś wycinka rzeczywistości rodzinnej43 o wymiar wielokontekstowy, a także badania o charakterze sondaży i pomiarów44 – o po- głębiony wgląd w obszar relacji osobistych (również w sferze relacji z dziećmi), intymnych, związanych z codziennością budowania rodzin partnerskich i w nich funkcjonowania. Wreszcie projekt ten uzupełnia badania dotyczące codzienno- ści rodzin borykających się z różnymi problemami, zagrożonych patologiami, wykluczeniem i marginalizacją społeczną, będących adresatami działań pomo- Dual-Career Families, Penguin Books, Hardmondsworth, Middlesex 1971). Wątek ten rozwijam w podrozdziałach 2.2 oraz 2.3. 39 Przykładem mogą być polskie narracyjne badania doświadczeń rodzinnych przeprowadzone przez M. Nowak-Dziemianowicz, na podstawie których autorka wyodrębniła i scharakteryzo- wała typ relacji współpracy jako spotkania dwóch podmiotów „autonomicznie realizujących własne wybrane przez siebie cele, wśród których ważne miejsce zajmuje tworzona przez nich wspólnota” (eadem, Doświadczenia rodzinne w narracjach. Interpretacje sensów i znaczeń, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2002, s. 226–228, 279). 40 Choć Polacy deklarują najwyższe poparcie dla modelu partnerskiego, z badań tych tak napraw- dę nie wynika, jak go rzeczywiście realizują (por. E. Lisowska, Równouprawnienie kobiet i męż- czyzn w społeczeństwie, Szkoła Główna Handlowa – Ofi cyna Wydawnicza, Warszawa 2008, s. 110–111; A. Titkow, D. Duch-Krzysztoszek, B. Budrowska, Nieodpłatna praca kobiet. Mity, realia, perspektywy, Wydawnictwo Instytutu Filozofi i i Socjologii PAN, Warszawa 2004). 41 Por. W. Dymarczyk, Temporalny wymiar karier menedżerskich, Wydawnictwo Naukowe 42 Por. H. Palska, Bieda…, op. cit. 43 Por. M. Bieńko, Przyjaźń małżeńska. Studium doświadczeń życiowych warszawskich inteligen- 44 Por. C. Sadowska-Snarska (red.), Kierunki działań w Polsce na rzecz równowagi praca – życie – tów, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2001. „Śląsk”, Katowice 2008. rodzina, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Ekonomicznej, Białystok 2008. J. Ostrouch-Kamińska, Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-879-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 ––Wprowadzenie: pytanie o (nowy?) wymiar relacji małżeńskiej w rodzinie–– 25 cowych o wymiar codzienności rodzin będących w dużej mierze benefi cjentami nowego systemu45 i kreatorami nowego „układu sił” w polskich rodzinach; ukła- du, który ma, zdaniem niektórych badaczy, realne szanse na upowszechnienie46. Tytułowe „współzależne podmioty” to aktywni zawodowo, zaangażowani w rozwój osobisty ludzie, tworzący na co dzień „przepracowane rodziny”47, a więc często doświadczający konfl iktu ról48 i/lub poczucia przeciążenia tymi rolami49. Ich portret, stworzony na podstawie poszczególnych przestrzeni doświadczeń biografi cznych – rodzinnych i  zawodowych, przedstawiam w  czwartym roz- dziale książki. Zawarte w nim interpretacje, a także wymiary funkcjonowania rozmówców w przestrzeniach, których wymogi, zdaniem U. Becka, pozostają w nieustannej sprzeczności – świata pracy zawodowej oraz rodziny50, jak rów- nież na ich styku, w przestrzeni „pomiędzy”, czemu poświęciłam kolejno: piąty, szósty i siódmy rozdział, zostały ukazane z uwzględnieniem różnic doświadczeń współmałżonków ze względu na płeć. Zgodnie bowiem z, klasyczną już, teorią J. Bernard51 bycie w małżeństwie, na skutek odmiennych doświadczeń mężczyzn rodzinach, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2009, s. 321. 45 Por. H. Palska, Bieda…, op. cit., s. 24–25; H. Domański, Polska klasa średnia, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2002; H. Domański, Prestiż, Wydawnictwo „Funna”, Wrocław 1999. 46 Por. M. Sikorska, Nowa matka, nowy ojciec, nowe dziecko. O nowym układzie sił w polskich 47 T. Szlendak, Socjologia rodziny…, op. cit., s. 439. 48 W teorii można znaleźć kilka interpretacji pojęcia roli społecznej. Najczęściej prezentowane są trzy z nich: podkreślające dynamiczny aspekt pozycji lub statusu społecznego; symboliczno- -interakcyjne, traktujące rolę społeczną przez pryzmat interakcji zachodzących między jed- nostkami, ich wzajemną interpretację i  modyfi kację zachowań, składających się na od- grywane role (por. D. Gębuś, Rodzina. Tak – ale jaka?, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2006, s. 5–7); oraz ujęcie podkreślające normatywny aspekt ról społecznych [por. J.  Szmatka, Rola społeczna [w:] H. Domański i in. (red.), Encyklopedia socjologii, Ofi cyna Naukowa, Warszawa 2000, s. 322]. Mówiąc o przeciążeniu rolami, odwołuję się do wąskie- go rozumienia tego pojęcia jako społecznie zdefi niowanego zespołu przepisów i oczekiwań dotyczących pożądanego zachowania jednostek, a  także zbioru przywilejów, obowiązków i praw społecznie przypisanych do pozycji w grupie (por. K. Olechnicki, P. Załęcki, Słownik socjologiczny, op. cit., s. 179). 49 Przeciążenie rolami towarzyszy trudnościom w zaplanowaniu i zorganizowaniu czasu w taki sposób, aby możliwe było sprostanie wymogom wielu ról lub/i ich konfl iktowi, zwłaszcza ról rodzinnych (w tym roli rodzicielskiej) i zawodowych. Przeciążenie rolami (a właściwie jego poczucie) powstaje wtedy, kiedy ograniczone zasoby własnej energii wykorzystujemy inten- sywnie, by sprostać oczekiwaniom ze strony środowiska pracy i rodziny. Badania pokazują, że takie emocje i stany często pojawiają się w rodzinach z równoległymi karierami zawodo- wymi rodziców jako rezultat przyjętego stylu życia (por. T. Rostowska, Małżeństwo, rodzina, praca a jakość życia, Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2008, s. 173; J. Witkowska, Stres i wsparcie w środowisku rodzinnym i zawodowym [w:] T. Rostowska, J. Rostowski (red.), Ro- dzina – rozwój – praca. Wybrane zagadnienia, Wyższa Szkoła Informatyki, Łódź 2002, s. 152; A. Bańka, Psychopatologia pracy, Wydawnictwo „Gemini”, Poznań 1996). Szerzej na ten temat piszę w podrozdziale 2.6. 50 Por. U. Beck, Społeczeństwo ryzyka…, op. cit., s. 178–179. 51 Por. J. Bernard, Th e Future of Marriage, Bantam Books, New York 1972. Zdaniem autorki, wer- sja małżeństwa mężczyzny jest odmienna i dużo bardziej korzystna dla niego niż wersja ko- J. Ostrouch-Kamińska, Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-879-0, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 26 ––Wprowadzenie: pytanie o (nowy?) wymiar relacji małżeńskiej w rodzinie–– i kobiet, jest zróżnicowane płciowo. Owo zróżnicowanie odzwierciedla nie tyle biologiczny, ile społeczny i kulturowy charakter różnic między kobietami i męż- czyznami – widoczny w koncepcji gender 52. Płeć, w jej wymiarach społeczno- -kulturowym oraz biografi cznym, staje się ważnym fi ltrem interpretacyjnym – narratorów i narratorek oraz moim, a także perspektywą rozumienia i nadawa- nia znaczeń (co jest nieodłącznym procesem badań opartych na narracjach)53. Staje się oknem umożliwiającym „wgląd w wewnętrzne życie jednostki”54. Jedna z rozmówczyń, jako jedyna w rodzinie realizująca karierę naukową, w prezencie na swoją promocję doktorską otrzymała od teściowej książkę ku- charską wraz z gratulacjami i życzeniami „szybkiego powrotu do normalności”. Odwołując się do tego przykładu, można powiedzieć, że prezentowana książka traktuje o  „nie-normalnych” (w  sensie stereotypowych, rodzajowych defi nicji kulturowych) kobietach i równie „nie-normalnych” mężczyznach, pragnących, by ich sposób realizowania własnych projektów życiowych (nieuruchamiający negatywnego wartościowania) mógł kiedyś uchodzić za „normalny”. Jest au- torskim sposobem odczytania narracji rozmówców (nieaspirującym do bycia jedynym), wpisującym się w  dyskurs wiedzy o  współczesnej rodzinie. Jest to zatem studium narracji o interdyscyplinarnym charakterze, z wykorzystaniem dorobku różnych subdyscyplin wiedzy (o  rodzinie), w  którym proponowany sposób odczytania wysłuchanych narracji jest umieszczony zarówno w szerokim kontekście przemian społeczno-kulturowych oraz ustrojowych czy ekonomicz- nych, jak i w węższym wymiarze przeobrażeń relacji międzyludzkich – związków między kobietami i mężczyznami. Książkę tę można czytać jako narrację o róż- nych kontekstach rozumienia partnerstwa w  relacji małżeńskiej, o  sposobach konstruowania partnerskiego bycia w rodzinnej codzienności, również w wy- miarze rodzicielstwa, a także jako refl eksję nad konsekwencjami realizowania partnerskiego, nietradycyjnego małżeństwa w kulturze, w której tradycja wciąż biety dla niej. Podobnie pokazuje małżeńską rzeczywistość L. B. Rubin – jako rzeczywistość „bliskich nieznajomych” (intimate strangers), podkreślając sprzeczne oczekiwania partnerów wobec tej relacji (eadem, Intimate Strangers. Men and Women Together, Harper Perennial, New York 1983). 52 Por. A. Gromkowska-Melosik, Pedagogika rodzaju (gender) [w:] B. Śliwerski (red.), Pedago- gika. Subdyscypliny i  dziedziny wiedzy o  edukacji, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2010, s. 199. Gender w języku polskim tłumaczony jest jako ‘rodzaj’ lub ‘płeć kulturowa’ i przeciwstawiany jest płci biologicznej (sex). W książce określenia „płeć”, „płciowy” oraz „ro- dzaj”, „rodzajowy” używam zamiennie, ale zawsze w rozumieniu płci jako kategorii społeczno- -kulturowej. Szerzej na ten temat piszę w podrozdziale 1.3 poświęconym edukacyjnemu kon- tekstowi (re)produkcji porządku płci. 53 W badaniach narracyjnych podkreśla się, że badacz, próbując zrozumieć „innego”, uczy się czegoś o samym sobie. Wiedzę tę zdobywa przez przywoływanie swojej autobiografi cznej przeszłości i przeno
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rodzina partnerska jako relacja współzależnych podmiotów
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: