Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00178 008735 11477463 na godz. na dobę w sumie
Rola Kościołów w życiu gospodarczym ziem polskich - ebook/pdf
Rola Kościołów w życiu gospodarczym ziem polskich - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 268
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-736-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook (-22%), audiobook).

Religia, poprzez działania i przekonania ludzi, wpływa na gospodarkę na wielu płaszczyznach. Kształtuje moralność, kreuje stosunek do bogactwa, propaguje określony styl życia, konsumpcji, oszczędności, a także model rodziny czy innowacji naukowo-technicznych lub społecznych. Ponadto wyznania religijne zorganizowane w Kościoły były i są podmiotami życia gospodarczego, posiadającymi majątek i kapitał ludzki. Stawiają one czoła wyzwaniu finansowania działalności, wchodząc w interakcje z ekonomicznym otoczeniem.

W niniejszej publikacji zwrócono uwagę na trzy specyficzne płaszczyzny oddziaływania religii na ekonomię, tj.: gospodarkę i zasady jej funkcjonowania w świetle doktryn religijnych, wyznania w praktyce gospodarowania oraz duchowieństwo i Kościoły jako bezpośrednich uczestników życia gospodarczego kraju. Intencją autorów było zachęcenie środowiska historyków gospodarczych do dalszych badań i studiów w omawianych obszarach, aby z wielu powstałych prac z czasem mogła wyłonić się synteza przedmiotowego zagadnienia.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Kamil Kowalski, Rafał Matera, Andrzej Pieczewski – Uniwersytet Łódzki Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Historii Myśli Ekonomicznej i Historii Gospodarczej ul. Rewolucji 1905 r. nr 41, 90-214 Łódź RECENZENT Cecylia Leszczyńska REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Dorota Stępień SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: autorstwa Andrzeja Pieczewskiego Zdjęcie Profesora Janusza Skodlarskiego pochodzi z jego prywatnego archiwum © Copyright by Authors, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07964.17.0.K Ark. wyd. 15,5; ark. druk. 16,75 ISBN 978-83-8088-735-0 e-ISBN 978-83-8088-736-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Profesorowi Januszowi Skodlarskiemu w podziękowaniu za Jego zaangażowanie w kierowanie Katedrą Historii Myśli Ekonomicznej i Historii Gospodarczej na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym  Uniwersytetu Łódzkiego Spis treści Wstęp  ........................................................................................................................................ 9 Rozdział I Stosunek judaizmu, chrześcijaństwa i islamu do działalności gospodarczej (Janusz Skod- larski)  ................................................................................................................................ 15 Rozdział II Problem lichwy w doktrynie trzech wielkich religii: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu (Wojciech Morawski)  ..................................................................................................... 29 Rozdział III Miłosierdzie i filantropia – duchowy płaszcz ekonomii chrześcijańskiej (Józef Duda)  ........... 39 Rozdział IV Myśl społeczno-ekonomiczna księdza Stanisława Konarskiego a podstawowe problemy Rzeczypospolitej w czasach saskich (Zdzisław Szymański)  .......................................... 53 Rozdział V Rola Kościoła katolickiego w rozwoju gospodarczym Galicji w okresie autonomii (zarys proble- matyki) (Krzysztof Broński)  ........................................................................................... 71 Rozdział VI Wkład biskupa Leona Wałęgi w utrwalenie boomu budowlanego w diecezji tarnowskiej u schył- ku autonomii galicyjskiej (Andrzej Laskowski)  ............................................................ 91 Rozdział VII Gospodarcze aspekty działalności klasztoru ojców benedyktynów w Tyńcu w okresie średnio- wiecza i w czasach nowożytnych (Piotr Franaszek)  ....................................................... 107 Rozdział VIII Pochodzenie wyznaniowe i społeczne studentów Uniwersytetu Wrocławskiego 1811–1914 (Krzysztof Popiński)  ...................................................................................................... 123 Rozdział IX Miejsce Kościołów i wyznań religijnych w polityce budżetowej II Rzeczypospolitej (Paweł Grata)  ............................................................................................................................... 133 Rozdział X Żydowskie kasy bezprocentowego kredytu jako źródło finansowania rzemiosła, drobnego przemysłu i handlu w II Rzeczypospolitej (Elżbieta Słabińska)  .................................... 155 Rozdział XI Gospodarcze kwestie związane z działalnością Misji Barbikańskiej w Białymstoku w latach 1924–1939 (Dominik Flisiak)  ......................................................................................... 173 7 Rozdział XII Dobra pounickie w XX wieku (Aldona Podolska-Meducka)  ................................................ 187 Rozdział XIII Sytuacja Kościołów i związków wyznaniowych w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem Dolnego Śląska) w latach 1945–1989 (Adriana Merta-Staszczak, Sylwia Straszak- -Chandoha)  ...................................................................................................................... 207 Rozdział XIV Kategoria ziemi w świetle wybranych tekstów i przemówień Prymasa Tysiąclecia (Damian Bębnowski)  ...................................................................................................................... 229 Rozdział XV Działalność gospodarczo-społeczna w parafii św. Anny w Łodzi w latach 2010–2016 (Barbara Skodlarska)  ...................................................................................................................... 247 Bibliografia  ............................................................................................................................... 255 Autorzy  ..................................................................................................................................... 267 Spis treści Wstęp Od czasu opublikowania przez Maxa Webera w 1905 r. pracy Etyka protestancka a duch kapitalizmu temat roli religii w rozwoju gospodarczym na trwałe zagościł w literaturze naukowej, w dyskusjach socjologów, ekonomistów, a zwłaszcza historyków gospodarczych i historyków my- śli ekonomicznej. Ukazujące się od tego czasu teorie podnosiły istotny wpływ czynników natury religijnej na procesy ekonomiczne, ale wiele koncepcji wybitnych myślicieli było też sceptycznych w ocenie tego wpły- wu. Nie ulega jednak wątpliwości, że religia, poprzez działania i prze- konania ludzi, może na wielu płaszczyznach wpływać na gospodarkę: kształtując moralność, propagując pewien styl życia, konsumpcji (a nawet diety), oszczędności, model rodziny, kreując stosunek do bogactwa, biedy czy innowacji naukowo-technicznych lub społecznych. Oprócz poziomu doktrynalnego nie możemy zapomnieć, iż wyznania religijne zorganizo- wane w Kościoły były i są podmiotami życia gospodarczego, posiadają- cymi majątek i kapitał ludzki. Stawiają one czoła wyzwaniu finansowania działalności, wchodząc w interakcje z ekonomicznym otoczeniem. Na przestrzeni wieków na terenie ziem polskich działało wiele Ko- ściołów i związków wyznaniowych. Dominowali chrześcijanie, pokaź- ny odsetek stanowili starozakonni, mniejszy – muzułmanie i inni. Przez wieki Kościoły czy, szerzej, grupy religijne kształtowały postawy swoich wyznawców, same będąc niejednokrotnie de facto wielkimi przedsiębior- stwami. W niniejszej publikacji szczególnie zwrócono uwagę na trzy specy- ficzne płaszczyzny oddziaływania religii na ekonomię: 1) gospodarka i zasady jej funkcjonowania w świetle doktryn religijnych; 2) wyznania w praktyce gospodarowania; 3) duchowieństwo i Kościoły, jako bezpo- średni uczestnicy życia gospodarczego kraju. Uznaliśmy za ważne zebra- nie pogłębionych analiz na temat roli Kościołów w życiu gospodarczym ziem polskich. Widzieliśmy pilną potrzebę podjęcia badań w tym obsza- rze oraz opublikowania ich szczegółowych wyników, tak aby na tej ba- zie mogła powstać synteza dotycząca wpływu religii i Kościołów na sfe- rę ekonomiczną. Mamy nadzieję, iż ta monografia będzie stanowiła krok w kierunku realizacji tego zamierzenia. 9 10 Pomysłodawcą naukowego projektu Rola Kościołów w życiu gospodar- czym ziem polskich był Profesor Janusz Skodlarski – kierownik Katedry Historii Myśli Ekonomicznej i Historii Gospodarczej Wydziału Ekono- miczno-Socjologicznego Uniwersytetu Łódzkiego w latach 2002–2016. Był on również organizatorem wcześniejszych ambitnych przedsięwzięć naukowych, których pokłosiem były ważne dla środowiska historyków gospodarczych monografie: Historia gospodarcza i historia myśli ekonomicz- nej a teoria ekonomii. Problemy metodologiczne (red. Janusz Skodlarski, Łódź 2008), Przegląd badań nad historią gospodarczą w XXI wieku (red. Rafał Ma- tera, Andrzej Pieczewski, Łódź 2011), Rola Żydów w rozwoju gospodarczym ziem polskich (red. Janusz Skodlarski, Andrzej Pieczewski, Łódź 2014) oraz Rola Żydów w rozwoju gospodarczym ziem polskich (autorstwa Janusza Sko- dlarskiego, Rafała Matery, Kamili Lutek, Andrzeja Pieczewskiego i Kami- la Kowalskiego, Łódź 2014). Niniejsza monografia jest jednak wyjątkowa dla inicjatora powyż- szych naukowych projektów. Pomysł na nią zrodził się bowiem na konfe- rencji naukowej w Drohiczynie nad Bugiem we wrześniu 2016 r., w miej- scu szczególnym dla Profesora Skodlarskiego, gdzie spędził dzieciństwo i wielokrotnie powracał do niego wspomnieniami1. To jego determinacja sprawiła, że zebrał on wielu ciekawych autorów z całej Polski, by podzie- lili się swoimi badaniami na temat znaczenia Kościołów i religii w roz- woju gospodarczym. Wszyscy pracownicy Katedry Historii Myśli Eko- nomicznej i Historii Gospodarczej doceniają tę pracę Profesora i w tym miejscu za to dziękują. Opracowanie składa się z piętnastu rozdziałów. Ich autorami są pra- cownicy ośrodków naukowych z Kielc, Krakowa, Lublina, Łodzi, Rzeszo- wa, Warszawy i Wrocławia. Zbiór wypełniają teksty, w których podejmuje się zagadnienia relacji doktryn religijnych z gospodarką i jej elementami, kwestie religii i Kościołów w praktyce gospodarczej oraz problematykę duchowieństwa i Kościołów jako bezpośrednich uczestników życia go- spodarczego. Książkę rozpoczyna opracowanie Janusza Skodlarskiego. Jego przed- miotem jest stosunek największych religii do szeroko rozumianej dzia- łalności gospodarczej. Autor syntetycznie charakteryzuje wątki ekono- miczne w doktrynie i praktyce judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Jak argumentuje, zwłaszcza w przypadku wyznania mojżeszowego czynnik religijny miał zasadniczy wpływ na charakterystykę prowadzonej aktyw- ności gospodarczej. Równie silne oddziaływanie na stosunki gospodarcze 1 Profesor J. Skodlarski swoje wspomnienia z czasów dzieciństwa oraz przede wszystkim wspomnienia przodków o życiu nad Bugiem umieścił w książce Opowieści nad- bużańskich flisaków (Łódź 2008). Wstęp wywierały także zalecenia wywodzące się z doktryn protestanckich. Cen- tralne miejsce w części poświęconej islamowi zajmuje kwestia roli pienią- dza, oszczędzania, kredytu. Kontynuację rozważań stanowi rozdział II, w którym Wojciech Mo- rawski prezentuje problem lichwy, kredytu i jałmużny. Autor analizuje fragmenty świętych ksiąg, w których pojawiały się nawiązania do kwestii relacji wierzyciel–dłużnik. Pokazuje, jak w zależności od wyznania i kon- tekstu historycznego zmieniała się percepcja osób trudniących się udzie- laniem pożyczek. W rozdziale scharakteryzowano przykłady adaptacji literalnych zapisów z ksiąg do coraz bardziej złożonej rzeczywistości spo- łeczno-gospodarczej. Opisane zostało także zróżnicowanie zasad osiąga- nia korzyści z kredytu. Jak podkreśla W. Morawski, we wszystkich reli- giach występuje podział na „swoich” i „obcych”. Szczególnie w judaizmie widoczne jest, że to, co dozwolone w relacjach z „obcymi”, jest zakazane w relacjach ze „swoimi”. W rozdziale III Józef Duda pisze o filantropii w chrześcijaństwie. Punktem wyjścia są słowa Jezusa z Kazania na górze: „Błogosławieni mi- łosierni, albowiem oni miłosierdzia dostąpią”. Autor zauważa, że pomoc potrzebującym to akt miłosierdzia zachowujący godność osobową obda- rowywanego oraz jednocześnie wynikający z wewnętrznego współczucia i miłości bliźniego. Podkreśla, że zawsze miała to być relacja dwustronna – miłosierdzia doznawała zarówno osoba przyjmująca, jak i obdarowu- jąca. Zalecenie to było, jak się okazuje, wielokrotnie łamane. Przykłado- wo, w starożytnym Rzymie pojawiły się zorganizowane formy filantro- pii głównie z powodów politycznych, które służyły umocnieniu władzy i utrzymaniu porządku. 11 W kolejnym rozdziale Zdzisław Szymański zajmuje się myślą spo- łeczno-ekonomiczną Stanisława Konarskiego. Swój wywód rozpoczyna od przedstawienia życiorysu Konarskiego w kontekście czasów saskich. W kolejnej części referuje jego poglądy pedagogiczne, podkreślając wy- chowanie młodzieży jako warunek konieczny reformy instytucji państwa i życia społeczno-gospodarczego. Fragment ten stanowi punkt wyjścia do analizy programu naprawy ustroju Rzeczpospolitej, którą Konarski przed- stawił w swoim podstawowym dziele O skutecznym rad sposobie. Rozdział kończą uwagi na temat wątków fizjokratycznych i merkantylistycznych w diagnozach i rekomendacjach sanacji Rzeczpospolitej w twórczości księdza Konarskiego. Przedmiotem zainteresowania Krzysztofa Brońskiego w rozdziale V jest rola Kościoła katolickiego w rozwoju gospodarczym Galicji w okre- sie autonomii. Autor podkreśla, że aż do czasów józefińskich to właśnie Kościół zajmował się zaopatrywaniem ubogich. Jednocześnie nie funk- cjonowały jakiekolwiek regulacje opieki nad biednymi, a żebractwo nie Wstęp 12 podlegało karom. Przeprowadzona analiza doprowadza K. Brońskiego do konkluzji, iż w ogólnym bilansie dotyczącym wpływu Kościoła na rozwój społeczno-gospodarczy Galicji rolę duchowieństwa katolickiego należy podsumować pozytywnie. Istotna była zwłaszcza aktywność inwesty- cyjna oraz zaangażowanie Kościoła, skutkujące poprawą jakości kapitału ludzkiego. W rozdziale VI Andrzej Laskowski przedstawia wkład bpa Leona Wa- łęgi w utrwalenie boomu budowlanego w diecezji tarnowskiej u schyłku autonomii galicyjskiej. Tereny te, mające w przeważającej części rolniczy charakter, nie odznaczały się bogactwem i znaczącym rozwojem ekono- micznym. W zaistniałej sytuacji głównym motorem mającym wpływ na rozwój tutejszego Kościoła, a także poziom ogólnej koniunktury gospo- darczej, był czynnik ludzki – światli ordynariusze i dobrze wykształcony kler oraz zdolni do znacznych ofiar wierni. Wybitnym jego przedstawi- cielem był bp Wałęga. Opracował on spójny, konsekwentnie realizowany system dodatkowej pomocy parafiom, które zdecydowały się na budowę własnej świątyni, przyczyniając się tym samym nie tylko do wzrostu bazy materialnej Kościoła, lecz także do ogólnego wzrostu gospodarczego tere- nów należących do diecezji tarnowskiej. Autor rozdziału VII – Piotr Franaszek – prezentuje gospodarcze aspekty działalności klasztoru ojców benedyktynów w Tyńcu od jego za- łożenia (XI w.) po czasy współczesne. Opisuje wielkość i rodzaj dóbr na- leżących do ojców oraz zmiany stanu posiadania klasztoru na przestrzeni wieków. Autor akcentuje wpływ zwyczajów feudalnych, charakteru wła- sności majątku i jego zarządzania, decyzji polityczno-administracyjnych władców na gospodarkę tynieckich włości. Równie ciekawe, co historia gospodarcza klasztoru, wydaje się zagadnienie, jak benedyktyni radzą so- bie ze współczesnymi wyzwaniami poszukiwania materialnych podstaw egzystencji. W rozdziale VIII Krzysztof Popiński zajmuje się problematyką po- chodzenia wyznaniowego i społecznego studentów Uniwersytetu Wro- cławskiego w latach 1811–1914. Prezentuje zmieniającą się w tym okresie liczebność, proweniencję społeczną i strukturę wyznaniową studentów tej uczelni. Badanie uczestnictwa w studiach uniwersyteckich, będących kuź- nią kapitału ludzkiego, daje pewien pogląd, jak wyznawcy poszczegól- nych religii traktowali wykształcenie oraz jaki profil edukacji preferowali. Miejsce wyznań religijnych w polityce budżetowej II Rzeczypospolitej stanowi przedmiot rozważań Pawła Graty w rozdziale IX. W ocenie auto- ra obecność w polityce budżetowej kredytów przeznaczanych na wyzna- nia religijne służyła utrwaleniu zapisanej w Konstytucji uprzywilejowanej pozycji Kościoła katolickiego w Polsce. Z kolei wyraźnie dyskryminowa- ne było prawosławie, które dopiero po 1938 r. mogło liczyć na znaczący Wstęp wzrost wsparcia budżetowego. P. Grata wskazuje, że budżetowe finanso- wanie wyznań religijnych miało na celu nie tylko wsparcie ich funkcjono- wania, lecz także osiąganie celów politycznych. To ostatnie przejawiało się m.in. w przechodzeniu hierarchów duchownych na państwowy etat. W kolejnym rozdziale Elżbieta Słabińska charakteryzuje żydowskie kasy bezprocentowego kredytu pod kątem finansowania rzemiosła, drob- nego przemysłu i handlu w II Rzeczypospolitej. Celem działalności kas była pomoc w tworzeniu i utrzymaniu warsztatów pracy. Miał temu słu- żyć kredyt bezprocentowy. Były one ukierunkowane przede wszystkim na oferowanie pomocy najbiedniejszym rzemieślnikom i kupcom, pozba- wionym alternatywy pozyskania kredytu w innych instytucjach kredyto- wych. Łącznie powstało 959 kas i okazały się one jedną z najistotniejszych organizacji w codziennym życiu polskich Żydów. Z czasem żydowskie Gemiłus Chesed były wzorcem do tworzenia chrześcijańskich kas bezpro- centowego kredytu. W rozdziale XI Dominik Flisiak analizuje kwestie gospodarcze zwią- zane z działalnością londyńskiej Misji Barbikańskiej w Białymstoku. Ce- lem tejże było nawracanie żydów na chrześcijaństwo. Autor prezentuje koleje losu misji od jej powstania na początku lat 20. XX w., do momentu zagłady niemal wszystkich jej członków, co miało miejsce podczas okupa- cji hitlerowskiej. Misjonarze podejmowali różnorodne inicjatywy gospo- darcze, mające zapewnić materialny byt organizacji oraz pomoc dla neofi- tów. Mimo zaangażowania członków i ich determinacji, misja nie odniosła spektakularnych sukcesów w realizacji swoich statutowych celów. 13 W rozdziale XII Aldona Podolska-Meducka porusza problem dóbr pounickich (greckokatolickich), czyli mienia odebranego przez rząd rosyj- ski unitom po kasacie Unii Brzeskiej na Litwie i Białorusi (w 1839 r.) oraz na ziemi chełmskiej Królestwa Polskiego (w 1875 r.). W II Rzeczpospoli- tej dobra te stały się przedmiotem sporu pomiędzy Kościołem katolickim a Cerkwią prawosławną. Również państwo polskie miało wówczas inte- res w przejęciu spornego majątku. W PRL sytuację skomplikowała zmiana granic i masowe przesiedlenia ludności. W Trzeciej Rzeczypospolitej unici reaktywowali swoją działalność, a tym samym powstała kwestia zwrotu nieruchomości utraconych w poprzednich okresach na rzecz Kościołów katolickiego i prawosławnego. W rozdziale XIII Adriana Merta-Staszczak i Sylwia Straszak-Chando- ha poddają analizie strukturę wyznaniową w Polsce w okresie od II woj- ny światowej do 1989 r. Prezentują rys historyczny stosunków Kościół– państwo oraz organizację wewnętrzną wybranych wyznań. W rozdziale uwzględniają także regulacje prawne oraz faktyczną ich interpretację przez władze PRL wpływające na wolność i swobodę kultu religijnego, wła- sność majątków oraz działalność duszpasterską, opiekuńczą i oświatową Wstęp Kościołów. Poruszają również kwestie współistnienia różnych religii na jednym terytorium. Autorki szczególną uwagę poświęcają terenom Dol- nego Śląska. W rozdziale XIV Damian Bębnowski referuje zagadnienie ziemi w świetle tekstów i przemówień kard. Stefana Wyszyńskiego. Analiza wypowiedzi Prymasa Tysiąclecia skierowanych do rolników w latach 1970–1981 pozwoliła na wyodrębnienie 10 rozumień kategorii ziemi, m.in. jako polskiego dziedzictwa, istotnego czynnika rozwoju państwa, elementu polskiej racji stanu czy symbolu pracy rolnika. W tym ostatnim przypadku D. Bębnowski zauważa, że kardynał postrzega pracę rolnika w dwóch wymiarach – ludzkim i świętym. Autor rozdziału zawraca uwa- gę, że poszczególne koncepcje są komplementarne, niejako nachodzą na siebie, tworząc spójną i trudną do rozdzielenia całość. W rozdziale XV Barbara Skodlarska prezentuje działalność gospodar- czą i społeczną w powstałej na początku XX w. parafii rzymskokatolickiej św. Anny w Łodzi. Autorkę szczególnie interesują lata 2010–2016, czyli okres probostwa ks. dra Piotra Turka. Proboszcz podjął w tym czasie nie- zliczone inicjatywy gospodarcze, mające na celu podniesienie wartości majątku tej parafii. Wykazał się przy tym zręcznością w pozyskiwaniu na ten cel środków, zarówno od parafian, jak i sponsorów. Licznym inicja- tywom gospodarczym towarzyszyły również przedsięwzięcia społeczne podnoszące jakość życia lokalnej społeczności. Działalność wspomnia- nego proboszcza może być przykładem ważnej roli czynnika ludzkiego w procesach gospodarczych. Przekazując Czytelnikowi niniejszą monografię, zdajemy sobie spra- wę, iż z oczywistych względów jest ona jedynie przyczynkiem do dysku- sji na temat roli Kościołów i religii w życiu gospodarczym ziem polskich, ponieważ nie wyczerpuje tego szerokiego zagadnienia. Intencją autorów było zachęcenie środowiska historyków gospodarczych do dalszych ba- dań i studiów, aby z wielu powstałych prac z czasem mogła wyłonić się synteza tego zagadnienia. Kamil Kowalski, Rafał Matera, Andrzej Pieczewski Łódź, maj 2017 r. 14 Wstęp Rozdział I Janusz Skodlarski Stosunek judaizmu, chrześcijaństwa i islamu do działalności gospodarczej1 Judaizm 15 Czynnik religijny miał, w moim przekonaniu, zasadniczy wpływ na działalność gospodarczą ludności żydowskiej. Przemawiają za tym nastę- pujące argumenty. Zasady religii i prawa społeczne, według Starego Te- stamentu, Bóg przekazał bezpośrednio Mojżeszowi. Zostały one spisane (od VII do IV w. p.n.e.) w księdze nazwanej Tora. Po uzupełnieniach Tory (trwały do 500 r. n.e.) powstało dzieło dla wszystkich Żydów – Talmud2. Izrael uzyskał od Jahwe status narodu wybranego i miał wypełnić misję nakreśloną przez Stwórcę3. Wszystkie prawa, nakazy i zalecenia otrzy- mane od Boga były mocno zobowiązujące. Wśród tych przekazów ważne miejsce zajmowały zalecenia dotyczące działalności gospodarczej. Izrael uzyskał szczególne uprawnienia m.in. do ekspansji, zasiedlania ziem i prowadzenia okrutnych wojen. W Księdze Powtórzonego Prawa czy- tamy: „Gdy Pan, Bóg twój, wprowadzi cię do ziemi, do której idziesz, aby ją posiąść, usuniesz liczne narody przed tobą […] siedem narodów liczniej- szych i potężniejszych od ciebie. Pan Bóg twój, odda je tobie, a ty je wytępisz, obłożysz je klątwą, nie zawrzesz z nimi przymierza i nie okażesz im litości”4. Jahwe zakazywał Żydom „pójścia w ślady” mieszkańców tych ziem, które oni zdobędą. Zapewniał, że jeśli będą wypełniać Jego przykaza- nia, to nie będzie bezpłodności i chorób, klęsk żywiołowych, a ich pola 1 W rozdziale uwzględniono tylko te wyznania, które występowały na ziemiach pol- skich. 2 L. Trepp, Żydzi, naród, historia, religia, Warszawa 2009, s. 18–51. 3 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Poznań–Warszawa 1989, s. 33, 36. 4 Pwt 7, 1–2. Janusz Skodlarski i ogrody przynosić będą obfite plony. Oznajmił im też, że wszystkie ludy będą pożyczać od Żydów, oni zaś od nikogo5. Praktyki religii żydowskiej wykraczały daleko poza święta; przenika- ły całe życie codzienne aż do najdrobniejszych szczegółów. W Talmudzie wiele miejsca zajmują poglądy odnoszące się do wolności handlu i dzia- łalności przemysłowej. Teologia talmudyczna zakazywała Żydom pracy na roli, aby nie upodobnili się do chłopów. Religia stanowiła podbudowę racjonalizmu ekonomicznego6. W Biblii i pismach żydowskich często spotyka się takie wyrazy, jak: bogactwo, złoto, srebro i kosztowności. Panujący władcy i przedstawicie- le wszystkich grup społecznych dążyli do bogactwa i osiągania jak naj- większych zysków, często za wszelką cenę. Bajeczne bogactwo zgroma- dził król Salomon i biblijny Ezechiel7. Złotem nie gardzili też uczeni rabini. W działalności gospodarczej celem staje się osiągnięcie zysku. Pie- niądz stanowi początek i koniec wszelkiej aktywności ekonomicznej. Jest to w pełni zgodne z naturą kapitalizmu. Wielu badaczy zajmujących się problematyką żydowską zwraca uwagę na zalety umysłowe wyznawców judaizmu. W. Sombart podkre- śla przewagę przymiotów umysłowych nad fizycznymi. Stwierdza, że u Żydów „inteligencja panuje nad ciałem”, a także, iż żaden naród przez wszystkie czasy nie cenił tak wysoko uczonych, jak naród żydowski. Większym szacunkiem wśród Żydów cieszyły się zawody, które wyma- gały mniejszej lub większej wiedzy i umiejętności8. Uczeni rabini przekonywali, że zawód kupca jest miły Bogu. Wiele tekstów w Talmudzie miało ten sam sens: wymiana handlowa jest lepsza niż rolnictwo. W XVIII w. rolnictwem w Polsce zajmowało się tylko 14 ro- dzin żydowskich9. Prawo mojżeszowe nakazywało prowadzenie uczciwych interesów. W Księdze Powtórzonego Prawa czytamy: „Nie będziesz miał w torbie podwójnego ciężarka: cięższego i lżejszego”10. Jednakże w praktyce zda- rzały się mniejsze i większe oszustwa. Handel związany był z funkcjonowaniem pieniądza i kredytu. Żydzi sztukę pożyczania pieniędzy doprowadzili do doskonałości. Zdumiewa szeroko rozwinięta technika kredytowa. Świadczą o niej przykłady, które odnajdujemy w Talmudzie11. 5 Pwt 7, 7–16; M. Weber, Szkice z socjologii religii, Warszawa 1984, s. 182. 6 M. Weber, op. cit., s. 156–157, 224, 231–232, 235, 243. 7 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, s. 323–324. 8 W. Sombart, Żydzi i życie gospodarcze, Warszawa 2010, s. 274–275. 9 M. Weber, op. cit., s. 285; T. Czacki, Rosprawa o Żydach, Wilno 1807, s. 167. 10 Pwt 25, 13. 11 W. Sombart, Żydzi i życie gospodarcze, s. 316–317. 16 Kwestię pożyczania pieniędzy reguluje już Stary Testament. W Księ- dze Powtórzonego Prawa napisano: „Nie będziesz żądał od brata swego odsetek z pieniędzy, z żywności ani odsetek od czegokolwiek, co się poży- cza na procent. Od obcego możesz się domagać, ale od brata nie będziesz żądał odsetek, aby ci Pan, Bóg twój, błogosławił we wszystkim, do czego rękę przyłożysz w ziemi, którą idziesz posiąść”12. Prawo to potwierdzono w Księdze Wyjścia. W Starym Testamencie i księgach uczonych rabinów podnoszono do najwyższej rangi pracę i pracowitość. Potępiano jednocześnie lenistwo i bezmyślne działania. Zalecano Żydom higieniczny tryb życia. Przestrze- gano przed pijaństwem i obżarstwem oraz doradzano stosowne panowa- nie nad zmysłami i językiem13. Żydzi posiadali cały szereg cech, które pozwalają określić ich jako homo oeconomicus. Do najważniejszych można zaliczyć: poziom intelek- tualny i wykształcenie, pracowitość, energiczność i mobilność, celowość i racjonalność działania, zdolność przystosowywania się, silną wolę i wiarę w misję narodu wybranego. Cechy te powodowały, że Żydzi byli szczególnie uzdolnieni do tworzenia gospodarki kapitalistycznej. Od najdawniejszych czasów przejawiali indywidualistyczne podejście do działalności gospodarczej. Przeciwstawiali się krępowaniu jednostek go- spodarczych nadmiernymi przepisami i innymi ograniczeniami. Z tych przekonań wykształciła się idea wolnego handlu, wolnej konkurencji i ra- cjonalizm ekonomiczny14. 17 Chrześcijaństwo Podstawą religii chrześcijańskiej jest Nowy Testament. Jezus był wni- kliwym obserwatorem życia gospodarczego i społecznego, co można do- strzec w Jego przypowieściach i poczynaniach. Oddzielał wyraźnie sferę boską od ludzkiej. Wielokrotnie podkreślał, że Jego władza ogranicza się do królestwa Bożego, gdzie Panem nad Nim jest Bóg Ojciec. Jezus pouczał, ale nie zamierzał zmieniać porządku ziemskiego. Ge- neralnie akceptował zastany system gospodarczy i stosunki społeczne. W Kazaniu na górze stwierdził dobitnie: „Nie sądźcie, że przyszedłem znieść Prawo albo Proroków. Zaprawdę powiadam wam: dopóki niebo 12 Pwt 23, 20–21. 13 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, s. 725 i 718. 14 „Naród przeklina kryjących swe zboże, błogosławi zaś tych, co je sprzedają” (Prz 11, 26). Stosunek judaizmu, chrześcijaństwa i islamu do działalności gospodarczej Janusz Skodlarski i ziemia nie przeminą, ani jedna jota, ani jedna kreska nie zmieni się w Pra- wie, aż się wszystko spełni”15. Podczas ostatniej wieczerzy odniósł się kon- kretnie do kwestii stosunków społecznych: „Zaprawdę powiadam wam: Sługa nie jest większy od pana swego ani poseł [Jezus] nie jest większy od tego, który go posłał”16. Jezus jeszcze kilkakrotnie wyraził się w tym duchu17. Stwórca zapewnił wszystkim ludziom, bogatym i biednym, potrzeb- ne do życia dobra materialne. Ziemia według Ewangelii należy do Boga, człowiek nie jest jej absolutnym właścicielem. W Księdze Kapłańskiej czytamy: „Nie wolno sprzedawać ziemi na zawsze, bo ziemia należy do Mnie, a wy jesteście u Mnie przybyszami i osadnikami”18. Realnie jednak na ziemi, zgodnie z nauczaniem Jezusa, podstawą go- spodarowania jest własność prywatna. Świadczą o tym liczne wypowie- dzi, m.in. o panach i sługach, o sprzedaży ziemi, właścicielu winnicy, mło- dzieńcu, który miał dużo posiadłości, podziale majątku między dwóch synów i sporze o spadek. Ponadto wymienia się normy, które stały na straży własności prywatnej, takie jak: zakaz kradzieży, pożądania cudzej własności i zakaz przesuwania granic gruntów rolnych19. Co więcej, w Nowym Testamencie można doszukać się elementów go- spodarki rynkowej. W przypowieści o bogatym człowieku, którego rządcę oskarżono, że trwoni jego majątek, pan pochwala samowolnego, ale obrot- nego podwładnego. Uznał, że postąpił on roztropnie, podejmując na wła- sne ryzyko decyzję o zmniejszeniu zobowiązania dłużników. Dzięki temu właściciel odzyskał część długów i wyszedł z ciężkiego położenia20. Innym razem Jezus, zwracając się do uczniów, opowiedział się za możliwością darowania długów oraz przestrzegał przed przeznaczaniem pożyczonych pieniędzy na złe cele21. Zapytany przez faryzeuszy, czy należy płacić po- datek Cezarowi, odpowiedział: „Oddajcie więc Cezarowi to, co należy do Cezara, a Bogu to, co należy do Boga”22. W ewangelii o wynajmowaniu ro- botników do pracy w winnicy, właściciel płaci według własnego uznania. Zgorszonym odpowiada: „Czy mi nie wolno uczynić ze swoim, co chcę”23. 18 15 Mt 5, 17–18. 16 J 13, 16. 17 „Uczeń nie przewyższa nauczyciela ani sługa swego pana” (Mt 10, 24); Jezus pro- szony o interwencję w sprawie spadku: „Człowieku, któż Mię ustanowił sędzią albo roz- jemcą nad wami?” (Łk 12, 14). 18 Kpł 25, 23. 19 J. Kacprzak, Co teologia ma do powiedzenia ekonomii? Kilka uwag teologiczno-moralnych na temat życia gospodarczego, „Annales. Etyka w Życiu Gospodarczym” 2015, t. 18, nr 2, s. 72. 20 Zob. Łk 16, 1–13. 21 Zob. Mt 18, 21–35. 22 Mt 22, 15–21. 23 Mt 20, 15. W Nowym Testamencie znajdujemy wiele odniesień do kwestii pracy. Sam Jezus był synem cieśli. Objawił się na ziemi jako człowiek znający trud ciężkiej fizycznej pracy. Jego pierwsi uczniowie zarabiali na utrzyma- nie pracą własnych rąk (jako rybacy, rolnicy, rzemieślnicy, budowlańcy)24. Praca powinna być wykonywana z odpowiednią znajomością rzeczy, solidnie, bez szykan nadzorujących i ku zadowoleniu właściciela. Dobra materialne mają służyć do zaspokojenia podstawowych potrzeb człowie- ka, ale też umożliwić realizację wyższych celów związanych z jego du- chowym rozwojem. Pracownicy powinni być uczciwie wynagradzani, można zapłacić więcej niż się należy, ale nigdy mniej niż zostało ustalone. Zdzierstwo należało potępiać. Jezus, zwracając się do celników, powie- dział: „Nie pobierajcie nic więcej ponad to, ile wam wyznaczono”25. Mistrz z Nazaretu dostrzegał niesprawiedliwość społeczną oraz bogactwo i biedę. Zdecydowanie piętnował bogaczy, traktując ich jako jednorodną grupę społeczną. Uważał ich za bezbożnych i zmaterializo- wanych. W Ewangelii św. Łukasza czytamy: „Biada wam, którzy teraz jesteście syci, albowiem głód cierpieć będziecie. Biada wam, którzy się teraz śmiejecie, albowiem smucić się i płakać będziecie”26. W Ewangelii św. Mateusza zapisana została straszliwa groźba: „Łatwiej jest wielbłą- dowi przejść przez ucho igielne niż bogatemu wejść do królestwa nie- bieskiego”27. Pozostawia jednak bogaczom „furtkę”, która mogła zapewnić im wieczne zbawienie, ale tylko tym, którzy chcieli Go poznać i zbliżyć się do Niego. Tak Jezus potraktował bardzo bogatego zwierzchnika celników Zacheusza: „«Zacheuszu zejdź prędko [z drzewa], albowiem dziś muszę zatrzymać się w twoim domu». Zszedł więc z pośpiechem i przyjął Go rozradowany. A wszyscy widząc to szemrali: «Do grzesznika poszedł w gościnę». Lecz Zacheusz stanął i rzekł do Pana: «Panie, oto połowę majątku daję ubogim, a jeśli kogo w czymś skrzywdziłem, zwracam po- czwórnie». Na to Jezus rzekł do niego: «Dziś zbawienie stało się udziałem tego domu, gdyż on jest synem Abrahama»”28. Opowiada się po stronie biednych i błogosławi ich. Jest to dobre i piękne, to się im należało. Wiado- mo jednak, że biedacy nie byli w stanie rozwinąć gospodarki i poprawić własnymi siłami swojego bytu. 24 J. Kacprzak, op. cit., s. 74–75. 25 Zob. Przypowieść o wiernym i niewiernym słudze (Łk 12, 41–48), Przypowieść o talentach (Mt 25, 14–30), Przypowieść o siewcy (Mt 13, 1–9), Przypowieść o sieci (Mt 13, 47–52), Przypo- wieść o chwaście (Mt 13, 24–30), Przypowieść o dobrej lub złej budowie (Mt 7, 24–29), Przypowieść o robotnikach w winnicy (Mt 20, 1–16). 26 Łk 6, 25. 27 Mt 19, 24. 28 Łk 19, 5–9. 19 Stosunek judaizmu, chrześcijaństwa i islamu do działalności gospodarczej Janusz Skodlarski Obrona ubogich przed niesprawiedliwością społeczną nie miała cha- rakteru konfrontacyjnego: „Błogosławieni jesteście wy, ubodzy, albowiem do was należy królestwo Boże. Błogosławieni wy, którzy teraz głodujecie, albowiem będziecie nasyceni. Błogosławieni wy, którzy teraz płaczecie, albowiem śmiać się będziecie […], radujcie się w owym dniu, bo wielka jest wasza nagroda w niebie”29. Jezus nie namawia ubogich do buntu. Niedostatek nie jest nieszczę- ściem, bowiem za życie w biedzie czeka ich nagroda w niebie. W rozmo- wie z Piotrem zapewnia o życiu wiecznym jako nagrodzie za dobrowolne ubóstwo. Zachęcał też ludzi bogatych do sprzedaży majątku i rozdania pieniędzy ubogim. Dobra materialne, według Pisma Świętego, przeszka- dzają człowiekowi w zjednoczeniu się z Bogiem30. Nauczyciel z Nazaretu ostrzega przed nieuczciwym bogaceniem się, przed chciwością oraz nadmierną troską o byt. Egzystencję ludzką nie wzbogacają zgromadzone dobra materialne31. Jego nauczanie różni się od merkantylnej postawy wyznawców judaizmu. Jezus karmił ludzi przede wszystkim Słowem Bożym, ale kiedy za- szła potrzeba i zgromadzeni byli głodni, zapewnił im pożywienie, roz- mnażając chleb i ryby32. Miał zrozumienie także dla konsumpcji luksuso- wej. Świadczy o tym cud w Kanie Galilejskiej33. Był również wrażliwy na choroby ludzi, zwłaszcza nieuleczalne. W Ewangelii św. Łukasza zostało opisane uzdrowienie 10 osób przez Jezusa. 20 Prawosławie Pod względem doktrynalnym prawosławie opiera się na Piśmie Świę- tym i tradycji, na którą składają się pisma Ojców Kościoła i orzeczenia siedmiu pierwszych soborów. Liturgia, zwyczaje i organizacja Kościoła łacińskiego i prawosławnego były odmienne, ale łączyła je jedna wiara, nierozerwalnie zjednoczona z Chrystusem34. Rozpoczęcie działalności Kościołom prawosławnym w Grecji, na Cy- prze, Rusi i w Bułgarii umożliwił patriarchat w Konstantynopolu. Kościoły wschodnie stanowiły podstawę funkcjonowania władzy świeckiej. Ten stan 29 Łk 6, 20–23. 30 Zob. Mk 10, 17–30. 31 Zob. Mt 6, 19–34. 32 Pierwsze i drugie rozmnożenie chleba (Mt 14, 13–21; Mt 15, 32–39). 33 Zob. J 2, 1–12. 34 M. D. Knowles, D. Obolensky, Historia Kościoła, t. 2, Warszawa 1988, s. 249. rzeczy uwidocznił się najsilniej na Rusi, a później w Rosji. Zasady prawosła- wia przyjęte zostały z bizantyjskiej filozofii politycznej. Jedna z nich zalecała ścisłą współpracę średniowiecznego Kościoła ruskiego z książętami tego kra- ju35. Książę Włodzimierz, przyjmując chrześcijaństwo z Bizancjum, wiązał się z cywilizacją Wschodu (988–989). Niebawem ujawnił się na Rusi duży wpływ cerkwi prawosławnej na sferę kulturową, polityczną i gospodarczą. Postępo- wał też proces powiększania majątków ziemskich cerkwi i klasztorów kosz- tem gruntów chłopskich36. Hierarchowie Kościoła prawosławnego przestrze- gali konsekwentnie przyjętą od XI w. zasadę bizantyjską „symfonicznego” stosunku między Kościołem a państwem. Zapewniało to uwolnienie ich od nadmiernych ciężarów feudalnych (w 1270 r. zwolnienie od podatków). Na- wet Tatarzy po zajęciu ziem ruskich, nie ściągali danin od duchowieństwa. Kościół prawosławny cieszył się poparciem najeźdźców, ponieważ zabez- pieczał ich panowanie, mając wpływ na masy ludowe. Po zrzuceniu jarzma tatarskiego cerkiew zachowała nadal uprzywilejowane stanowisko w pań- stwie, stając się narzędziem utrwalania władzy wielkoksiążęcej37. Kościół prawosławny odegrał ważną rolę w dziejach Polski. Monar- chia Jagiellonów była państwem wielowyznaniowym. Na ziemiach ru- skich, w granicach Księstwa Litewskiego, prawosławie było religią do- minującą. Językiem urzędowym Księstwa był język ruski, a wyznanie prawosławne cieszyło się pełną wolnością. W 1443 r. Władysław War- neńczyk zrównał w prawach Kościół katolicki i prawosławny na Rusi, co oznaczało rozciągnięcie praw i przywilejów duchowieństwa katolickiego na prawosławne. Biskupstwom, opactwom i parafiom zwracano zabrane majątki. Prawosławna szlachta Korony cieszyła się identycznymi przywi- lejami jak szlachta katolicka. Ludności prawosławnej, zwłaszcza chłopom, mimo zrównania w prawach wyznawców obu obrządków, narzucono w okresie późniejszym szereg ograniczeń38. 21 Protestantyzm Reformacja, zapoczątkowana wystąpieniem Marcina Lutra i jego doktry- ną (w 1517 r. – 95 tez), ogarnęła prawie całą Europę. Odmieniła życie i rozwój wielu państw, zwłaszcza Niemiec, Szwajcarii, Anglii, Francji i Szwecji. 35 Ibidem, s. 242. 36 L. Bazylow, Historia Rosji, t. 1, Warszawa 1983, s. 90–91 i 92; K. Koranyi, Historia powszechna państwa i prawa, t. 3, Warszawa 1966, s. 206–207. 37 M. D. Knowles, D. Obolensky, op. cit., s. 242–243. 38 S. Szczur, Historia Polski. Średniowiecze, Kraków 2006, s. 568–571. Stosunek judaizmu, chrześcijaństwa i islamu do działalności gospodarczej
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rola Kościołów w życiu gospodarczym ziem polskich
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: