Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00373 005780 11248822 na godz. na dobę w sumie
Rola i zadania psychologa we współczesnej szkole - ebook/pdf
Rola i zadania psychologa we współczesnej szkole - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-2995-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> oświatowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
'Recenzowaną pozycję pojmuję jako fundamentalną dla procesu budowania profesjonalnej tożsamości psychologa szkolnego. Proces ten sytuują Autorki w rozległym kontekście teoretycznym, który wyznacza ramy dla wyzwań, przed jakimi staje psycholog szkolny oraz określa niezbędne kompetencje i umiejętności, dzięki którym może on sprostać tym wyzwaniom. Odnosi się także do płaszczyzn, możliwości i - niestety - ograniczeń współpracy z instytucjami pozaszkolnymi (...). Przewiduję, że książka znajdzie licznych odbiorców zarówno w gronie akademickim, jak i wśród psychologów szkolnych. Ma wielkie szanse stać się dla zainteresowanych źródłem inspiracji 'środowiskowotwórczych', dostarczycielem heurystyk postępowania zawodowego. Gratuluję Redaktorom tomu koncepcji tej pracy oraz skompletowania kompetentnego Zespołu. Słowa uznania należą się Autorom opracowań za poziom merytoryczny oraz piękny język, w jakim napisane są wszystkie - bez wyjątku - dysertacje. Lektura pracy była dla mnie przyjemnością!' dr hab. Dorota Turska, prof. nadzw. Instytut Psychologii UMCS Lublin
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Profesor Antoninie Guryckiej uczniowie Rola i zadania psychologa we współczesnej szkole p o d r e d a k c j ą G r a ż y n y K a t r y i E w y S o k o ł o w s k i e j Warszawa 2010 Rola i zad psych.indd 3 11/25/09 10:29:04 AM KsiÈĝka powstaïa przy wspóïpracy Wydawnictwa Fraszka Edukacyjna Sp. z o.o. Recenzent: Prof. dr hab. Dorota Turska, UMCS Lublin Wydawca: Izabella Maïecka Redaktor prowadzÈcy: Ewa Fonkowicz Opracowanie redakcyjne: Ewa Niezgoda Ukïad typograğ czny: Marta Baranowska Skïad, ïamanie: Illustris-fotoserwis © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2010 ISBN: 978-83-264-0097-1 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja KsiÈĝek 01-231 Warszawa, ul. Pïocka 5a tel. (022) 535 80 00, (022) 535 82 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl KsiÚgarnia internetowa www.proğ nfo.pl Rola i zad psych.indd 4 11/25/09 10:29:05 AM Spis treści Rozważania teoretyczne 1 Grażyna Katra Psycholog szkolny w Polsce i w innych krajach ....................... 11 2 Grażyna Katra Model roli psychologa szkolnego – propozycja własna ............. 21 3 Elżbieta Dryll Charakterystyka środowiska szkolnego ........................................ 33 4 Ewa Sokołowska Psycholog we współczesnej szkole polskiej – inspiracje teoretyczne ............................................................................................. 45 Podstawowe wyzwania 5 Małgorzata E. Babiuch-Hall Specyfi czne problemy rozwoju dziecka w młodszym wieku szkolnym – kierunki i formy działań profi laktycznych .......... 59 6 Grażyna Katra Psycholog szkolny wobec wyzwań dorastania ........................... 74 7 Ewa Sokołowska Niepowodzenia szkolne .......................................................... 93 8 Anna Piekarska Przemoc i krzywdzenie „za szkolną bramą” – programy psychoprofi laktyczne .............................................................................. 113 9 Elżbieta Czwartosz Rola psychologa szkolnego wobec konfl iktów. Działania profi laktyczne i interwencyjne............................................................... 129 Kompetencje i umiejętności 10 Elżbieta Dryll Praca indywidualna ..................................................................... 141 11 Ewa Sokołowska, Grażyna Katra Praca z grupą na terenie szkoły ................. 152 12 Anna Cierpka Kontakt z rodziną w realiach szkolnych ...................................... 163 13 Karolina Małek Specyfi ka kontaktu psychologa szkolnego z nauczycielami ...... 174 14 Ewa Sokołowska „W obliczu audytorium” ........................................................ 184 15 Magdalena Budziszewska Wspieranie rozwoju uczniów. Perspektywa całościowa ......................................................................................... 205 16 Hanna Gryniewicz Współpraca psychologa szkolnego z instytucjami pozaszkolnymi w świetle przepisów prawnych ...................................................... 218 WSTĘP Wkroczyliśmy w XXI wiek. Fakt ten skłania do podejmowania nowych wy- zwań i budzi nadzieje na lepszy świat, który zmierza do coraz większej integracji przy zachowaniu odrębności regionów i kultur. Nastawienie na postęp i wysiłki, prowadzące ku integracji różnorodnych kultur oraz interesów poszczególnych spo- łeczeństw i osób, stawiają przed ludzkością i każdym z nas nowe zadania w wielu dziedzinach życia społecznego, politycznego i gospodarczego. Jednym z najważ- niejszych zadań współczesności jest zapewnienie takiej edukacji i wychowania, które przygotowałoby kolejne pokolenie do sprostania owym wyzwaniom, stwa- rzając równocześnie odpowiednie warunki dla rozwoju jednostki. Dbanie o jakość życia i troska o rozwój każdego człowieka, a w szczególności każdego dziecka jest naszym priorytetem i obowiązkiem. Wprowadzenie kolejnego pokolenia w świat społeczny i świat kultury jest realizowane w rodzinie oraz w instytucjach powołanych do tego celu, czyli pla- cówkach oświatowych i wychowawczych. Osobą nadzorującą ten proces, wspo- magającą rodziców i wychowawców, może być psycholog – specjalista i ekspert w dziedzinie wychowania. Warto zatem zadać sobie pytanie, na czym polega jego rola i zadania w tym obszarze. Książka „Rola i zadania psychologa we współczes- nej szkole polskiej” jest próbą odpowiedzi na to pytanie, przy czym jej Autorzy kon- centrują się na działaniach psychologa szkolnego, który może wpływać na przebieg procesu wychowania i nauczania nie tylko na terenie szkoły, ale również poprzez szkolę także w rodzinie. Zespół Katedry Psychologii Wychowania i Rozwoju, a obecnie Zakładu Psy- chologii Wychowania prowadził od kilku lat dyskusję na temat miejsca psychologii wychowawczej we współczesnej rzeczywistości (Jurkowski, 2003)1 i roli psychologa szkolnego. Rozważania te doprowadziły Grażynę Katrę do wypracowania nowego modelu pracy psychologa w szkole (szczegółowo opisanego w rozdz. 2). Model ten ma swoje korzenie w dotychczasowej praktyce i wiedzy psychologicznej, ale rów- nocześnie wprowadza nowe elementy i nadaje ramy porządkujące dotychczasową wizję roli psychologa szkolnego i zadań z nią związanych. Jest to propozycja, która stanowi nie tylko odpowiedź na potrzebę naprawiania nieprawidłowości pojawia- jących się w procesie wychowania i nauczania, ale także przede wszystkim kładzie nacisk na podnoszenie jakości życia ucznia i wspieranie jego rozwoju poprzez dzia- łania profi laktyczne i promocyjne. Dla psychologa szkolnego oznacza to, że w swo- 1 Por. Specyfi ka i znaczenie społeczne psychologii wychowawczej. W: A. Jurkowski (red.), Z zagad- nień współczesnej psychologii wychowawczej (s. 12–26). Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Psycho- logii PAN. 8 Wstęp jej pracy nie może się ograniczyć tylko do „reperowania dziur”, ale ma także zapo- biegać ich pojawianiu się i dbać o promowanie wiedzy i takich kompetencji wśród osób uwikłanych w proces wychowania, które mogą przyczynić się do osiągnięcia satysfakcji z własnego życia tu i teraz oraz w przyszłości. Nasza książka składa się z trzech części: 1 • Rozważania teoretyczne, 2 • Pod- stawowe wyzwania oraz 3 • Kompetencje i umiejętności. Pierwsza z nich jest poświęcona roli psychologa szkolnego na tle doświad- czeń w wybranych krajach. W następnym rozdziale został zaprezentowany model Grażyny Katry, który wyrósł na bazie dyskusji, prowadzonej w Zakładzie Psycho- logii Wychowania i programu specjalizacji Stosowana Psychologia Wychowawcza Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Podkreśla się w nim odręb- ność zawodową psychologa szkolnego jako eksperta od psychologicznych aspek- tów wychowania, który powinien być wysokiej klasy specjalistą nie tylko od in- terwencji w sytuacjach problemowych, ale przede wszystkim osobą monitorującą proces wychowawczy i podejmującą działania, mające na celu jego optymalizację. Kolejny rozdział w tej części dotyczy charakterystyki środowiska szkolnego jako systemu, w którym wszystkie elementy warunkują się wzajemnie, a występujące między nimi relacje wpływają na funkcjonowanie szkoły i wypełnianie jej celów. W swoim rozdziale Ewa Sokołowska analizuje opisane w literaturze możliwe po- dejścia do pełnienia roli psychologa na terenie szkoły, proponowane przez Anto- ninę Gurycką i Andrzeja Jurkowskiego – wieloletnich kierowników Katedry Psy- chologii Wychowawczej Wydziału Psychologii UW i mentorów naszego zespołu. Na szczególną uwagę zasługuje tu wyróżnienie i porównanie „gabinetowego” i „frontowego” sposobu realizowania swoich obowiązków i zadań przez psycholo- ga w szkole, które bazują na dwóch odmiennych wizjach roli psychologa szkolnego u samych psychologów. Druga część zawiera teksty opisujące i analizujące główne wyzwania, z jakimi spotyka się psycholog na terenie szkoły. Pierwsze dwa rozdziały są poświęcone problemom w młodszym i starszym wieku szkolnym oraz w okresie dorastania. Autorki, Małgorzata Babiuch-Hall i Grażyna Katra, koncentrują się na szczególnie ważnych i niekoniecznie oczywistych zjawiskach związanych z rozwojem i wy- chowaniem uczniów niosących potencjalne zagrożenia, proponując zastosowanie proponowanego modelu w celu zapobiegania lub interwencji, ale także promocji. Działania promocyjne powinny uwzględniać prawidłowości rozwojowe dla dane- go wieku i sprzyjać realizacji potencjału ucznia. Następne rozdziały są poświęcone sytuacjom problemowym, występującym w procesie uczenia i w środowisku szkol- nym. Ewa Sokołowska przedstawia zagadnienie niepowodzeń w nauce i sposoby pracy z uczniem, który ich doświadcza. W kolejnym tekście Anna Piekarska opisu- je zjawisko przemocy na terenie szkoły w Polsce na tle literatury światowej i pro- ponuje konkretne programy profi laktyczne zapobiegania ich występowaniu lub nasilaniu się agresji rówieśniczej albo w relacjach uczeń–nauczyciel. W ostatnim rozdziale tej części Elżbieta Czwartosz wyjaśnia istotę oraz specyfi kę konfl iktów występujących w szkole i wskazuje miejsce i zadania psychologa szkolnego w tego typu sytuacjach. W części „Kompetencje i umiejętności” znajdują się teksty poświęcone formom pracy psychologa szkolnego, począwszy od generalnych zasad pracy indywidual- nej z uczniem, nauczycielem czy rodzicem (rozdział Elżbiety Dryll), poprzez pracę Wstep 9 z grupą uczniów czy wychowawców (rozdział Ewy Sokołowskiej i Grażyny Katry), pracę z rodziną (rozdział Anny Cierpki), aż do pracy z nauczycielami (rozdział Karoliny Małek). Kolejny tekst stanowi rozdział Ewy Sokołowskiej, zawierający cenne wskazówki, w jaki sposób przygotować się do roli osoby szerzącej wiedzę psychologiczną poprzez prelekcje, pogadanki, wykłady – czyli wobec szerokiego audytorium. Autorka dokładnie opisuje, jak się przygotować do takich zadań, bo- wiem praca w zaciszu gabinetu istotnie się od nich różni. Rozważaniom na temat wspierania rozwoju uczniów w rzeczywistości szkolnej poświęcony jest następny tekst Magdaleny Budziszewskiej. Pomoc w tym zakresie powinna być prioryteto- wym celem współczesnego psychologa wychowawczego. Końcowy rozdział, napi- sany przez Hannę Gryniewicz, poświęcony jest współpracy psychologa szkolnego z instytucjami pozaszkolnymi w świetle przepisów prawnych. Autorka dokonała również analizy i oceny różnych form tej współpracy z perspektywy psychologa praktyka, wskazując na różnorodne trudności i niedostatki w tym zakresie. Każdy rozdział poprzedzony jest najważniejszymi tezami, które pozwolą Czytelnikowi na bliższe zapoznanie się z jego treścią i prezentowanymi poglądami Autorek. ROZWAŻANIA TEORETYCZNE Rozdział 1 PSYCHOLOG SZKOLNY W POLSCE I W INNYCH KRAJACH Grażyna Katra Zakład Psychologii Wychowania Wydział Psychologii Uniwersytet Warszawski Tezy zawarte w rozdziale 1: • Państwo polskie gwarantuje opiekę psychologiczną dzieci i młodzieży w pla- cówkach oświatowych. Zadania psychologa są zawarte w specjalnym rozpo- rządzeniu i obejmują również współpracę z nauczycielami, wychowawcami i rodzicami dziecka. • W praktyce psycholog zajmuje się uczniem oddelegowanym przez wychowaw- ców i nauczycieli, a jego działania polegają głównie na interwencji w przypadku problemów w nauce lub zachowaniu. • Sondaż przeprowadzony wśród uczestników II Kongresu Pedagogów i Psycho- logów Szkolnych pokazuje, że istnieją podobieństwa i różnice w percepcji roli psychologa szkolnego we współczesnej szkole polskiej. Zdecydowana większość uważa tę funkcję za użyteczną, ale widzi również jej ograniczenia, związane z uwarunkowaniami prawnymi, niejasnymi kryteriami oceny pracy psychologa i nierealistycznymi oczekiwaniami w stosunku do niego. • Na tle przygotowania zawodowego w innych krajach widać, że absolwent psy- chologii w Polsce ma stosunkowo niewielkie doświadczenie (mała liczba godzin praktyk zawodowych). Nie obowiązuje u nas również ściśle określona ścieżka doskonalenia zawodowego psychologa szkolnego, niezależna od awansu na- uczycielskiego. Rozważania teoretyczne 12 Zadania i obowiązki psychologa w polskiej szkole Nasze państwo zapewnia opiekę psychologiczną dziecku w placówkach oświatowych, która jest ściśle określona przez rozporządzenie Ministra Eduka- cji Narodowej i Sportu z dnia 7 stycznia 2003 r. (Dz. U. z 2003 r. Nr 11, poz. 114). W myśl tego rozporządzenia do zadań psychologa należy prowadzenie badań i działań diagnostycznych dotyczących uczniów nie tylko w przypadku prob- lemów wychowawczych i problemów w nauce, ale także w celu wspierania mocnych stron ucznia. Psycholog jest także zobowiązany do diagnozowania sytuacji wychowawczych pod kątem ich roli w rozwoju dziecka. Nie wystarczy wskazywanie nieprawidłowych sytuacji wychowawczych, potrzebna jest anali- za, czy są one odpowiednie i czy wspierają rozwój wychowanka, bowiem zada- niem psychologa jest prowadzenie edukacji prozdrowotnej i promocji zdrowia wśród uczniów, nauczycieli i rodziców. Psycholog zatrudniony w oświacie (szkole, przedszkolu czy poradni pe- dagogiczno-psychologicznej) ma udzielać pomocy psychologiczno-pedago- gicznej w postaci działań profi laktycznych, mediacyjnych i interwencyjnych skierowanych do uczniów, rodziców i nauczycieli. Kolejna sfera działań wią- że się z doradztwem zawodowym. Szkoła może zatrudnić doradcę zawodo- wego, ale w przypadku braku takiego specjalisty psycholog jest zobowiązany do pomocy uczniowi w wyborze kierunku kształcenia i zawodu oraz rodzicom włączonym w proces podejmowania decyzji zawodowych przez ich dziecko. Psycholog powinien również wspierać swoją wiedzą i umiejętnościami wy- chowawców oraz zespoły wychowawcze i problemowo-wychowawcze w re- alizacji programu wychowawczego szkoły i programu profi laktyki, o których mowa w odrębnych przepisach. W świetle prawa do roli psychologa należy również minimalizowanie skutków zaburzeń rozwojowych, zapobieganie za- burzeniom zachowania oraz inicjowanie różnych form pomocy wychowaw- czej w środowisku szkolnym i pozaszkolnym ucznia. Ponadto zadaniem psy- chologa jest wspieranie nauczycieli i rodziców w działaniach wyrównujących szanse edukacyjne ucznia. W tym przypadku pomoc ta polega na udzielaniu nauczycielom wskazówek, pozwalających dostosować wymagania edukacyjne, wynikające z realizowanych przez nich programów nauczania, do indywidual- nych potrzeb psychofi zycznych i edukacyjnych ucznia, u którego stwierdzono zaburzenia i odchylenia rozwojowe lub specyfi czne trudności w uczeniu się, uniemożliwiające sprostanie tym wymaganiom. W myśl prezentowanego rozporządzenia, do psychologa należy inicjowa- nie i prowadzenie w różnorodnych formach oddziaływań, mających na celu poszerzanie umiejętności wychowawczych rodziców i nauczycieli. Mogą to być pogadanki, wykłady, warsztaty umiejętności wychowawczych i społecznych, konsultacje i porady. W środowisku szkolnym dochodzi niekiedy do sytuacji konfl iktowych po- między różnymi stronami, na przykład rodzice–dyrekcja czy rodzice–nauczy- ciele bądź pomiędzy grupami nauczycieli. W takiej sytuacji psycholog szkolny może podjąć się mediacji w celu rozwiązania lub załagodzenia konfl iktu. Nato- miast w sytuacjach kryzysowych powinien interweniować w celu przełamania kryzysu oraz zapobieżenia jego eskalacji i negatywnym skutkom. 13 Rola i zadania psychologa we współczesnej szkole Do zadań psychologa szkolnego należy nawiązanie współpracy z nauczy- cielami, dyrekcją szkoły, rodzicami oraz pozaszkolnymi placówkami wycho- wawczymi i placówkami zdrowia psychicznego. Wszystkie te zadania są podporządkowane naczelnemu celowi – dobru dziecka w wymiarze indywidualnym i społecznym. Równocześnie należy za- znaczyć, że udział w badaniach psychologicznych i oddziaływaniach psycholo- gicznych jest dobrowolny i bezpłatny. Natomiast pomoc psychologiczna może być udzielana na wniosek ucznia, jego rodziców, nauczyciela, pedagoga, psy- chologa, logopedy, doradcy zawodowego lub poradni psychologiczno-pedago- gicznej, w tym poradni specjalistycznej. Pomoc psychologiczno-pedagogiczna w szkole jest organizowana głów- nie w formie zajęć dydaktyczno-wyrównawczych lub specjalistycznych, jak na przykład korekcyjno-kompensacyjnych, logopedycznych, socjoterapeutycz- nych lub innych zajęć o charakterze terapeutycznym oraz zajęć psychoeduka- cyjnych dla uczniów i rodziców. Ponadto psycholog może i powinien organizo- wać zajęcia na temat ścieżki kształcenia i wyboru zawodu. Na terenie placówki psycholog może także udzielać porad dla uczniów oraz porad czy konsultacji dla rodziców i nauczycieli. Do form pomocy psychologicznej zalicza się rów- nież organizowanie klas wyrównawczych i klas terapeutycznych zgodnie z odpowiednimi przepisami, jednakże organizowanie tego typu form pomocy należy do dyrektora szkoły. Zadania i obowiązki psychologa w placówce oświatowej, wynikające z powyższego rozporządzenia, mają szeroki zakres i charakter, nie ogranicza- ją się jedynie do interwencji oraz podejmowania problemów wychowawczych i edukacyjnych. W praktyce jednak często działalność psychologa szkolnego ogranicza się do pomocy uczniom oddelegowanym2 przez nauczycieli, która polega na przeprowadzeniu diagnozy problemów dziecka i sformułowaniu wskazówek co do dalszego postępowania, na przykład skierowanie ucznia na zajęcia wyrównawcze. Oznacza to koncentrację na uczniu i jego problemach z pominięciem innych stron procesu dydaktycznego i wychowawczego. Ponad- to psycholog prowadzi zajęcia z młodzieżą w ramach profi laktyki uzależnień, które szkoła ma obowiązkowo przeprowadzić ze swoimi uczniami. Niewiele miejsca pozostaje na działania wspierające rozwój dzieci, a tym bardziej na pracę z rodzicami i nauczycielami w celu optymalizacji wychowania w szkole i w rodzinie. Stwierdzenia te nie są poparte badaniami, wynikają z rozmów i doświadczeń pojedynczych psychologów. Pewne światło na tę kwestię rzuca- ją wyniki ankiety przeprowadzonej podczas II Kongresu Pedagogów i Psycho- logów Szkolnych3, które zostaną omówione poniżej. 2 (Przyp. red.) Kwestia negatywnych skutków tego delegowania ucznia jest omówiona w rozdz. 4 (Ewa Sokołowska, Psycholog we współczesnej szkole polskiej). 3 II Kongres Pedagogów i Psychologów Szkolnych odbył się w Warszawie w dniach 7–8 lutego 2008 r. i został zorganizowany przez Akademię Pedagogiki Specjalnej, Instytut Badań w Oświacie, Wydawnictwo Fraszka Edukacyjna oraz Wydział Psychologii UW. Rozważania teoretyczne 14 Rola psychologa szkolnego w percepcji pedagogów i psychologów szkolnych – omówienie wyników ankiety Zakład Psychologii Wychowania i Rozwoju Wydziału Psychologii UW zwrócił się do uczestników II Kongresu Pedagogów i Psychologów Szkolnych o wypełnienie ankiety na temat roli psychologa szkolnego, opracowanej przez Grażynę Katrę. Ankietę wypełniło 144 osób, w tym 46 psychologów (31,9 ) i 82 pedagogów (56,9 ); 16 osób (11,1 ) nie zaznaczyło swojej profesji. Ankieta rozpoczynała się od pytania, czy psycholog szkolny jest potrzeb- ny uczniom w szkole. Psychologowie i pedagodzy odpowiedzieli podobnie, że psycholog jest bardzo potrzebny (59,0 ) lub potrzebny (38,2 ). Łącznie 97,2 uczestników badania uznało, że we współczesnej szkole potrzebna jest osoba wspierająca psychologicznie uczniów na terenie szkoły. Dalsze pytania dotyczyły zadań i obowiązków, jakie psycholog szkolny powinien pełnić zda- niem różnych stron systemu szkolnego (Tabela nr 1). Należy tutaj zauważyć, że pytania miały formułę otwartą, to znaczy uczestnicy odpowiadali w sposób dowolny na zadane pytania. Uzyskane odpowiedzi zostały podsumowane i poklasyfi kowane – w ten sposób otrzymano kategorie najczęściej występują- ce w odpowiedziach respondentów. Stanowią je: diagnoza problemu, wsparcie dla uczniów, rodziców, nauczycieli, pomoc uczniom w trudnościach szkolnych i osobistych, rozwiązanie wszystkich problemów wychowawczych, rozwiąza- nie problemów dydaktycznych, zastępstwa na innych zajęciach, terapia, praca z uczniem trudnym. W tej części ankiety pierwsze pytanie było pytaniem o oczekiwania rodzi- ców. Zdaniem respondentów rodzice spodziewają się przede wszystkim, że psycholog będzie wspierał uczniów, rodziców i nauczycieli w ich problemach i kłopotach oraz udzielał pomocy w trudnych sytuacjach szkolnych i osobi- stych. Często też pojawiała się odpowiedź, że rodzice spodziewają się rozwią- zania przez psychologa wszystkich problemów wychowawczych ich dziecka oraz że psycholog zdiagnozuje te kłopoty. Podobnie, zdaniem psychologów i pedagogów szkolnych, nauczyciele liczą na wsparcie i pomoc w rozwiązywa- niu problemów wychowawczych oraz diagnozę problemów ucznia. Zdaniem ankietowanych, nauczyciele oczekują częściej niż rodzice podjęcia terapii i pra- cy z uczniem trudnym. Inaczej rozkładają się oczekiwania dyrekcji w percepcji respondentów. Dotyczą w sposób bardziej równomierny wszystkich kategorii, przy czym dyrektorzy szkoły spodziewają się, że psycholog szkolny będzie zajmował się klasą podczas nieobecności nauczyciela. Ostatnie pytania o ocze- kiwania systemu oświaty ukazują pewną niejasność na temat obowiązków i zadań psychologa szkolnego, formułowanych w przepisach Ministerstwa Edukacji Narodowej. Prawie 40 uczestników badania odpowiedziało, że nie wie, jakie są oczekiwania w stosunku do psychologa ze strony MEN. Nie poja- wiły się tutaj odpowiedzi dotyczące działań profi laktycznych i promocyjnych, które są zawarte w rozporządzeniu o roli psychologa szkolnego, jego prawach i obowiązkach. Tabela 1. Oczekiwania wobec psychologów kierowane przez różne strony systemu szkolnego 15 Rola i zadania psychologa we współczesnej szkole ODPOWIEDZI* OCZEKIWANIA RODZICÓW OCZEKIWANIA NAUCZYCIELI OCZEKIWANIA DYREKCJI OCZEKIWANIA SYSTEMU OŚWIATY 1. 1,4 3,5 9,0 2. 72,9 3. 85,4 4. 81,3 5. 77,1 6. 66,0 69,4 78,5 75,0 59,7 43,8 7. 0,7 9,7 8. 3,5 9. 6,3 14,6 20,8 44,4 48,6 50,7 43,1 36,1 22,9 27,1 31,3 39,9 38,9 41,0 38,2 31,9 24,3 9,0 11,8 12,5 * 1. Nie wiem / Nie mam zdania, 2. Diagnoza problemu, 3. Wsparcie uczniów, ro- dziców lub nauczycieli, 4. Pomoc uczniowi w trudnościach szkolnych i osobistych, 5. Rozwiązanie wszystkich problemów wychowawczych, 6. Rozwiązanie proble- mów dydaktycznych, 7. Zastępstwa na innych zajęciach, 8. Terapia, 9. Praca z ucz- niem trudnym Istnieją pewne różnice w percepcji oczekiwań wobec psychologów for- mułowanych przez psychologów i pedagogów szkolnych. Pedagodzy inaczej postrzegają oczekiwania nauczycieli i dyrekcji wobec psychologa. Ich zdaniem dyrektor oraz nauczyciele w większym stopniu spodziewają się pomocy ucz- niowi w szkole, rozwiązywania problemów wychowawczych i dydaktycznych ucznia, natomiast psychologowie uważają, że nauczyciele i dyrekcja szkoły częściej oczekują podejmowania psychoterapii wobec dzieci i ewentualnie ich rodziców. Ponadto psychologowie częściej niż pedagodzy uważają, że dyrekcja oczekuje zastępowania przez nich nieobecnych nauczycieli oraz pracy z ucz- niem trudnym. Kolejne pytania dotyczyły pozytywnych i negatywnych aspektów pracy psychologa szkolnego oraz propozycji zmian w organizacji jego pracy czy uj- mowaniu roli psychologa w szkole. Generalnie najważniejszym plusem wyko- nywania tego zawodu w oczach samych psychologów jest poczucie spełnienia zawodowego i niesienie pomocy. Istotna jest również praca indywidualna i bli- ski kontakt z uczniem. Największą uciążliwością natomiast jest brak wsparcia ze strony dyrekcji, złe warunki pracy i oczekiwanie „cudu”. Co zatem należałoby zmienić w pracy psychologa szkolnego? 32 respon- dentów nie ma pomysłu, co należy zmienić. Sporo osób uważa, że psycholog powinien być zatrudniony przez poradnię psychologiczno-pedagogiczną4, a nie przez szkołę oraz mieć większą swobodę działania. Podporządkowanie dyrek- cji szkoły jest zatem postrzegane jako ograniczenie i utrudnienie w realizacji zadań psychologicznych. Kolejny postulat dotyczy jasnego określenia zakresu 4 (Przyp. red.) Rozważania o tym, jakie powinno być miejsce zatrudnienia dla psychologa pracującego w szkole, pojawiają się również w rozdz. 3 (Elżbieta Dryll, Charakterystyka środowiska szkolnego), rozdz. 4 (Ewa Sokołowska, Psycholog we współczesnej szkole polskiej) oraz w rozdz. 13 (Karolina Małek, Specyfi ka kontaktu psychologa szkolnego z nauczycielami). Omawiane są tam przykła- dowo kwestie zależności służbowej psychologa wobec dyrektora szkoły, gdy jest podległym mu bezpośrednio pracownikiem. Rozważania teoretyczne 16 zadań i obowiązków (na piśmie) oraz umożliwienia odbywania konsultacji (su- perwizji) z innymi psychologami szkolnymi. Warto również zauważyć, że psycholog jest oceniany z wykonywania swoich obowiązków przede wszystkim przez dyrektora szkoły. 86,1 respon- dentów udzieliło takiej odpowiedzi, ale też 9,7 stwierdza, że nikt. Natomiast nauczyciele, rodzice i uczniowie w znikomym stopniu przyczyniają się do oce- ny pracy psychologa. Równocześnie 41 badanych uważa, że brak jest wyraź- nych i jednoznacznych kryteriów oceny pracy psychologów szkolnych. 23 stwierdza, że dokumentacja, a 21 , że efekty są podstawą oceny jakości pracy psychologa szkolnego. Generalnie brak jest odpowiedzi na temat podejmowania oddziaływań profi laktycznych, szkolenia nauczycieli i rodziców, działań promocyjnych i wspierających rozwój uczniów, w tym uczniów zdolnych. Psycholog szkolny jest postrzegany jako osoba, której głównym zadaniem jest interwencja w posta- ci udzielenia wsparcia lub pomocy w sytuacjach trudnych, problemowych i kło- potliwych. Psycholog nie jest samodzielnym kreatorem oferty działań psycho- logicznych dla szkoły jako główny i jedyny specjalista w swojej dziedzinie. Jego zadaniem jest odpowiadanie na zapotrzebowanie chwili i na kłopoty uczestni- ków życia szkolnego. Warto zaznaczyć, że taki obraz roli psychologa szkolnego wyłania się zarówno u pedagogów szkolnych, jak i psychologów szkolnych. Ostatnia kwestia poruszana w ankiecie dotyczyła powołania sekcji PTP skupiającej psychologów szkolnych. Zdaniem 73,6 osób należy powołać taką sekcję i nazwać ją Sekcją Psychologii Szkolnej (54,9 opowiada się za taką na- zwą). W wielu krajach istnieją stowarzyszenia psychologów szkolnych oraz stowarzyszenia międzynarodowe. Organizacją światową skupiającą psycholo- gów szkolnych z całego świata jest International School Psychology Association (Międzynarodowe Stowarzyszenie Psychologii Szkolnej – ISPA). Jest to organi- zacja skupiająca praktyków i naukowców zajmujących się problematyką edu- kacji i wychowania generalnie oraz w placówkach oświatowych. ISPA prowa- dzi szkolenia dotyczące między innymi interwencji kryzysowej, zajmuje się od kilkunastu lat prawami dziecka, propagując tę problematykę w wielu krajach spoza kręgu kultury zachodniej. Potrzeba powołania organizacji skupiającej psychologów szkolnych, która stanowiłaby forum spotkań i wymiany doświadczeń, organizowałaby grupy wsparcia i szkolenia dla psychologów zajmujących się wychowaniem, może wynikać z chęci rozwoju zawodowego i osobistego, jak również może świadczyć o osamotnieniu psychologów szkolnych w systemie oświaty. Psy- cholog szkolny jest zatrudniany na etacie nauczycielskim (musi przejść dodat- kowe szkolenie pedagogiczne) i bezpośrednio jest podporządkowany dyrek- torowi szkoły i przez niego oceniany. Ten fakt wiąże się z ustawą o zawodzie psychologa, która mimo przyjęcia przez Sejm w 2006 r. (po pięciu latach od jej opracowania i złożenia w Parlamencie) napotyka na kolejne przeszkody we wdrożeniu. Ważnym punktem tej ustawy jest określenie warunków mó- wiących, że zawód psychologa może pełnić osoba z dyplomem psychologicz- nym po odbyciu stażu po ukończeniu studiów pod opieką doświadczonego psychologa, mającego prawo do uprawiania tego zawodu. Artykuł 14 Usta- wy mówi, że psycholog może uzyskać tytuł specjalisty w określonej dziedzi- 17 Rola i zadania psychologa we współczesnej szkole nie psychologii po odbyciu szkolenia określonego programem specjalizacji i złożeniu egzaminu państwowego albo po uznaniu równorzędnego tytułu specjalisty uznanego za granicą. Nie jest sprecyzowane, w jakich dziedzinach jest możliwe uzyskanie tytułu specjalisty; możemy mieć nadzieję, że prawo do pracy w szkole będą mieli psychologowie po ukończeniu psychologii wy- chowawczej, którzy odbędą praktyki zawodowe pod okiem doświadczonego psychologa szkolnego. Wprowadzenie w życie ustawy o zawodzie psychologa pozwoliłoby na podjęcie starań o uzyskanie pewnej niezależności służbowej od dyrekcji szkoły i utworzenie sieci poradni i pracowni psychologicznych, które delegowałyby psychologów do pracy w szkole i sprawowały meryto- ryczny nadzór nad jakością ich pracy, dając im większą swobodę działania i wsparcie w swoim środowisku. Tworząc koncepcję roli psychologa szkolnego w naszym kraju, warto przyjrzeć się praktyce i przepisom obowiązującym w innych krajach. Poniżej przedstawię przykłady kształcenia i wymagań stawianych psychologom za- trudnionym w szkołach lub innych placówkach wychowawczych w wybra- nych państwach naszego globu. Kształcenie psychologów edukacyjnych na świecie – przykłady Kształcenie psychologów szkolnych przebiega odmiennie w różnych kra- jach. Prezentację przykładów rozpocznę od krajów europejskich, ponadto opi- szę sytuację w Nowej Zelandii i USA. Unia Europejska Wytyczne Unii Europejskiej zalecają, aby naukę na poziomie wyższym podzielić na dwa etapy: licencjat (3 lata) i magisterium (2 lata), jednakże wyko- nywanie zawodu psychologa wymaga ukończenia studiów na poziomie magi- sterskim i odbycia jednorocznego stażu pod opieką doświadczonego psycholo- ga posiadającego uprawnienia superwizora. Wielka Brytania Psychologiem szkolnym może zostać osoba, która ukończyła studia psy- chologiczne magisterskie lub doktorskie w zakresie psychologii szkolnej, po- siada również kwalifi kacje nauczycielskie i minimum 2 lata praktyki szkolnej w roli nauczyciela. Po wypełnieniu tych warunków kandydat na psychologa szkolnego odbywa roczny staż pod opieką zatwierdzonego przez Brytyjskie Towarzystwo Psychologiczne (BTP) psychologa szkolnego w regionalnych pla- cówkach oświatowych podległych rządowi. Stażysta ma przydzielonego opie- kuna, którego rolą jest opracowanie programu praktyk według kryteriów BTP i monitorowanie ich przebiegu. Po pomyślnym odbyciu stażu kandydat zostaje wpisany na listę psychologów szkolnych BTP i nabywa pełnych uprawnień do samodzielnego wykonywania tego zawodu. Psycholog szkolny na ogół zajmuje się kilkoma szkołami i pracuje w instytucjach edukacyjnych lub zdrowia psy- chicznego wyższego szczebla. 18 Rozważania teoretyczne Holandia W tym kraju nie ma specjalizacji psycholog wychowawczy. Dyplom magi- stra psychologii lub pedagogiki wystarczy, aby pracować w szkole. Psycholog szkolny uczy się zawodu w praktyce. Holendrzy zakładają, że ogólne wy- kształcenie stanowi bazę dla podjęcia pracy w określonej instytucji i w trakcie jej wykonywania jednostka zdobywa odpowiednie kompetencje i doświadcze- nie. Warto zauważyć, że generalnie podczas studiów magisterskich studenci mają od 640 do 960 godzin praktyki. Ponadto uniwersytety i uczelnie wyższe proponują różnorodne kursy doszkalające dla absolwentów studiów magister- skich i doktoranckich. Zależnie od wybranej ścieżki kształcenia i zdobytego do- świadczenia można się ubiegać o wpisanie na odpowiednią listę specjalistów w zakresie psychologów dzieci i młodzieży, psychologów edukacyjnych. Nie jest to jednak warunek konieczny wykonywania zawodu. Norwegia W Norwegii psycholog szkolny lub wychowawczy ma tytuł doradcy w zakresie psychologii wychowania. Sprawowanie tej funkcji wymaga ukoń- czenia studiów magisterskich lub doktorskich z nauczania, psychologii lub nauk społecznych, następnie – specjalizacji z doradztwa w zakresie psycho- logii wychowania lub psychologii klinicznej z elementami psychologii edu- kacji. W ramach studiów magisterskich studenci mają od 150 do 425 godzin praktyk w zależności od dziedziny, a staż po studiach specjalistycznych trwa 5 lat, w tym 160 godzin superwizji w przypadku nauczania, a 240 godzin w przypadku przygotowań do zawodu psychologa. Opiekunem zawodowym psychologów wychowawczych może zostać osoba posiadająca odpowiednią licencję i mająca co najmniej dwuletnie doświadczenie w pracy psychologa wychowawczego. Generalnie od psychologów wychowawczych jest wyma- gany licencjat z psychologii i licencja specjalisty w zakresie psychologii lub doradcy. Nowa Zelandia W kraju na antypodach studia psychologiczne są dwuetapowe, licencjat trwa 3 lata, niektórzy kończą studia magisterskie. Podczas studiów studenci mają zajęcia praktyczne w niewielkim wymiarze. Psychologia wychowawcza nie jest wyodrębniona jako osobna specjalizacja. Nie istnieje funkcja psycho- loga ani pedagoga szkolnego. W dużych szkołach średnich jest osoba pełnią- ca funkcją doradcy (ang. counsellor), bez specjalnego przygotowania psycho- logiczno-pedagogicznego. Doradca zajmuje się interwencją w szczególnych przypadkach trudności wychowawczo-edukacyjnych, nie prowadzi innych działań psychologicznych, jak diagnoza, pomoc i opracowywanie progra- mów nauczania dla dzieci zdolnych czy mających trudności szkolne, oddzia- ływań profi laktycznych itp. Ministerstwo Edukacji zatrudnia psychologów w tzw. serwisach specjalnych, którzy zajmują się specjalnymi problemami. W praktyce psychologowie zatrudnieni przez Ministerstwo Edukacji nie są w stanie zająć się pojawiającymi się problemami i odpowiednio szybko inter- weniować. 19 Rola i zadania psychologa we współczesnej szkole Stany Zjednoczone W USA istnieją trzy zbliżone specjalności związane z psychologią wy- chowawczą: psychologia edukacji, psychologia szkolna i doradztwo szkolne. Z każdą z nich związany jest konkretny zawód. Można zatem zostać psycholo- giem – specjalistą od uczenia, nauczania i wychowania (psycholog wychowaw- czy), psychologiem szkolnym lub doradcą szkolnym. Psycholog wychowaw- czy jest ekspertem5, który pracuje w szkołach lub instytucjach zajmujących się doskonaleniem technik uczenia się i nauczania. Należą do niego następujące zadania: rozwój testów edukacyjnych, ocena programów edukacyjnych oraz konsultacje dla szkół w zakresie poprawiania metod nauczania i oceniania po- stępów uczniów w nauce. Psycholog wychowawczy jest wysokiej klasy specjalistą w zakresie wy- chowania i kształcenia oraz prowadzenia badań na tym polu. Uczestniczy między innymi w opracowywaniu programów nauczania dla uczniów o spe- cjalnych potrzebach edukacyjnych, na przykład dla uczniów zdolnych lub upośledzonych umysłowo. Zajmuje się on motywacją do nauki i czynnikami, które ją warunkują. Wspomaga nauczycieli w doskonaleniu metod nauczania i motywowania uczniów oraz oceniania pracy uczniów. W szkołach podstawowych i gimnazjach lub instytucjach oświatowych na poziomie regionalnym pracują psychologowie szkolni, do których należy pomoc uczniom w problemach z nauką lub w problemach w zachowaniu. Psy- cholog szkolny jest specjalistą w zakresie nauczania i psychologii. Pracuje bez- pośrednio z uczniami, ich rodzicami i nauczycielami oraz z administracją szko- ły, aby przezwyciężyć trudności w nauce i problemy wychowawcze dziecka i stworzyć mu możliwie najlepsze warunki do uczenia się. Do podstawowych obowiązków psychologa szkolnego należy: 1) odbywanie spotkań z rodzica- mi i nauczycielami w celu objaśniania im istoty problemów w nauce, rodzinie i środowisku; 2) śledzenie najnowszych osiągnięć naukowych, programów wdrożeniowych i innowacji w nauczaniu i udzielaniu pomocy psychologicz- nej zainteresowanym stronom; 3) praca indywidualna z dzieckiem problemo- wym (przejawiającym zachowania agresywne lub pasywne wobec przemo- cy, nadużywającym narkotyków, mającym problemy z motywacją do nauki) i doradzanie jego rodzicom oraz nauczanie opiekunów efektywnych strategii wychowawczych i kompetencji społecznych; 4) pomoc w uzyskaniu specjali- stycznej interwencji w trudniejszych przypadkach, czyli w nawiązaniu kontak- tu w odpowiednią placówką; 5) opracowywanie środków zaradczych wobec zachowań problemowych dziecka. Istnieje wiele możliwości uzyskania uprawnień do wykonywania tych za- wodów. Generalnie najszybszym jest ukończenie jednostopniowych studiów magisterskich lub studiów drugiego stopnia (po licencjacie) w dziedzinie psy- chologia wychowawcza. Po studiach kandydat na psychologa szkolnego od- bywa roczny staż pod opieką superwizora w placówkach wychowawczych 5 (Przyp. red.) O psychologu jako ekspercie w dziedzinie nauczania i wychowania mowa w wielu rozdziałach tego tomu (por. rozdz. 3, Charakterystyka środowiska szkolnego; rozdz. 4, Psy- cholog we współczesnej szkole polskiej – inspiracje teoretyczne; rozdz. 6, Psycholog szkolny wobec wyzwań dorastania; rozdz. 13, Specyfi ka kontaktu psychologa z nauczycielami). 20 Rozważania teoretyczne i oświatowych. Następnie musi pozytywnie zdać egzamin przed Komisją Na- rodowego Towarzystwa Psychologów Szkolnych. Spełnienie tych warunków jest niezbędne do uzyskania certyfi katu (licencji) psychologa szkolnego, który daje uprawnienia do samodzielnego wykonywania tego zawodu. Kolejną funkcją, związaną z edukacją ucznia, jest szkolny doradca, któ- rego rolą jest wspieranie ucznia w jego rozwoju i karierze szkolnej od szkoły podstawowej, poprzez wybór szkoły średniej ogólnokształcącej lub sprofi lo- wanej, aż do wyboru szkoły wyższej na poziomie pomaturalnym i uniwersy- teckim. Celem pracy doradcy szkolnego jest doradzanie uczniowi, jakich wy- borów dokonywać w różnych sferach życia i działalności indywidualnej, tak aby wykorzystał i rozwijał swój potencjał. Oznacza to pomoc w wyznaczaniu nadrzędnych celów życiowych i celów etapowych oraz wskazanie na warunki i ośrodki konieczne i pomocne w ich realizacji. Ponadto doradca szkolny stara się wspierać ucznia lub być jego obrońcą w przypadku osobistych problemów w domu lub szkole. Doradca szkolny pomaga na przykład w wyszukaniu szkół oferujących odpowiedni dla danego ucznia program zajęć czy praktyki, staże, stypendia lub sezonową pracę. Zajmuje się on doradztwem zawodowym, jak również ucz- niem, który przeżywa różnego rodzaju problemy natury emocjonalnej, proble- my w zachowaniu lub nauce. Uczy on konstruktywnego rozwiązywania kon- fl iktów. Organizuje rówieśnicze grupy wsparcia, oddziaływania profi laktyczne uzależnień, mediacje w przypadku konfl iktów uczeń–nauczyciel. System kształcenia zaleca, aby przyszli doradcy szkolni angażowali się jako wolontariusze na obozach dla dzieci i młodzieży, gdzie mogą zdobyć doświad- czenie w budowaniu pozytywnych i opartych na zaufaniu relacji z osobami młodszymi. Ponadto wymaga się od tych osób studiów na kierunku pedago- gicznym, psychologicznym lub socjologicznym. Istotne jest połączenie praktyki ze studiami teoretycznymi. We wszystkich stanach wymagany jest certyfi kat szkolnego doradcy, o który mogą ubiegać się także nauczyciele. Generalnie najczęściej zatrudnia się w szkołach psychologów jako dorad- ców szkolnych, rzadziej psychologów szkolnych, a najrzadziej psychologów edukacyjnych. Psychologowie szkolni i edukacyjni są zatrudniani w urzędach państwowych nadzorujących pracę poszczególnych placówek wychowaw- czych, gdzie współtworzą programy nauczania i pracują nad usprawnianiem metod nauczania, motywowania uczniów i niesienia im pomocy w nauce. Rozważania te zapewne pozwolą Czytelnikom zdobyć wstępną orientację co do możliwych podejść do zadań i roli psychologa. Rozdział 2 Rola i zadania psychologa we współczesnej szkole 21 MODEL ROLI PSYCHOLOGA SZKOLNEGO – PROPOZYCJA WŁASNA Grażyna Katra Zakład Psychologii Wychowania Wydział Psychologii Uniwersytet Warszawski Tezy zawarte w rozdziale 2: • Nad całością procesu wychowania ma czuwać psycholog wychowawczy, od- powiednio przygotowany, który może przyjąć zewnętrzną perspektywę wobec zjawisk szkolnych. Istotą tej perspektywy jest analiza rzeczywistych funkcji działań wychowawczych i ich efektów psychologicznych, a nie realizacji dekla- rowanych celów dydaktycznych szkoły. • Psycholog szkolny jest nie tylko psychologiem „pierwszego kontaktu”, ale także może być modelem i inicjatorem działań w zakresie promowania zdrowia psy- chicznego i podnoszenia jakości życia. • Działania psychologa szkolnego można ująć w cztery podstawowe kategorie, tj.: monitoring, psychoprofi laktyka, interwencja i promocja. Powinien on mo- nitorować przebieg procesu wychowawczego oraz promować rozwój osobisty poprzez kształtowanie kompetencji sprzyjających podwyższeniu jakości życia jednostki w wymiarze indywidualnym i w relacji z innymi. W przypadku prob- lemów z nauką i w zachowaniu – podejmować działania interwencyjne oraz za- pobiegawcze, czyli psychoprofi laktykę zachowań problemowych. Wychowanie jest jedną z najważniejszych działalności człowieka, której nadrzędnym celem jest i zawsze było przygotowanie dziecka do dorosłego życia. Ten ogólny cel przybiera różną treść w zależności od epoki i od społe- czeństwa, które go realizuje. Kilkadziesiąt lat wcześniej podstawowym zada- niem wychowawców było przygotowanie dziecka do pełnienia określonej roli w świecie dorosłych, dzisiaj zależy nam na rozwoju niepowtarzalnego poten- cjału każdej jednostki ludzkiej i uzyskaniu przez nią pełnej samodzielności oso- bowej. Zmieniły się podstawowe cele i zadania wychowawcze – wychowanie to nie tylko wpajanie dziecku obowiązujących norm społeczno-kulturowych, ale także tworzenie mu warunków do wszechstronnego rozwoju jego potencja- łu i do rozwoju zdolności kształtowania siebie i swojego życia. Inaczej mówiąc, proces ten pełnieni dwie zasadnicze funkcje – socjalizacyjną i emancypacyjną – które, jak się wydaje, pozostają ze sobą w sprzeczności. Można je spróbo- wać połączyć i potraktować jako komplementarne – dziecko potrzebuje stać się członkiem danej wspólnoty (społeczeństwa, kultury, rodziny itd.), ale też 22 Rozważania teoretyczne powinno przygotowywać się do autonomicznego funkcjonowania i samoregu- lacji, związanych z poczuciem podmiotowości i odpowiedzialności. Podmiotowość jest atrybutem osoby, ale także stanem jej umysłu (Gury- cka, 1989; Obuchowski, 2000) i odzwierciedla wewnętrzne poczucie jednostki, że jest zdolna do projektowania własnej osoby i postrzegania świata na swój własny sposób. Oznacza równocześnie kierowanie się motywacją wewnętrzną (porównaj koncepcję Deci`ego i Ryana, 2002), wynikającą z potrzeb i systemu osobistych wartości, co wymaga dojrzałości myślenia i dystansu do własnej osoby. Warto zaznaczyć, że osoba funkcjonująca podmiotowo jest zdolna do zmiany swojego światopoglądu, dążeń i metod ich realizacji w wyniku śledze- nia zmian, którym sama podlega i które zachodzą w otoczeniu, dzięki podda- waniu ich refl eksji. Ma aktywny stosunek do tworzonej koncepcji siebie i swojej reprezentacji rzeczywistości. Poczucie podmiotowości jest, zdaniem Obuchow- skiego (2000), wynikiem projektowania własnej osobowości i własnej biogra- fi i oraz indywidualnego, uświadomionego sposobu postrzegania, wiąże się ze zdolnością do samowychowania, autokracji i planowania celów osobistych i działań, zmierzających do ich realizacji (Katra, 2008). Warto zauważyć, że według zaleceń Unii Europejskiej (por. Materiały edu- kacyjne programu „Kreator”, 1996) edukacja szkolna na za zadanie kształtować następujące kompetencje podstawowe, które można uznać za cele edukacji i wychowania szkolnego: 1) organizowanie, ocenianie, planowanie własnego uczenia się, 2) skuteczne komunikowanie się w różnych sytuacjach, 3) efektyw- ne współdziałanie w zespole, 4) rozwiązywanie problemów w sposób twórczy, 5) efektywne posługiwanie się techniką informacyjną. Powyższe kompetencje sprzyjają efektywnemu funkcjonowaniu we współczesnym świecie, ale też nie wyczerpują warunków niezbędnych dla kształtowania podmiotowości wycho- wanka. Współczesna szkoła ma kształtować wymienione kompetencje, ale rów- nocześnie stworzyć jak najkorzystniejsze warunki rozwoju każdemu ucznio- wi w taki sposób, aby stał się samodzielnym i odpowiedzialnym człowiekiem w przyszłości. Poszczególni nauczyciele realizują, lub próbują realizować, te postulaty w ramach swoich zadań, ale nad całością procesu wychowawczego powinien czuwać psycholog jako główny ekspert – specjalista od zjawisk na- tury psychologicznej. Psycholog wychowawczy ma odpowiednie wykształce- nie i przygotowanie do zrozumienia całokształtu tego, co dzieje się w szkole w świetle wiedzy psychologicznej, i do formułowania opinii, wskazówek oraz zaleceń, a także do podejmowania działań wspierających realizację nadrzędne- go celu wychowania w powiązaniu ze szczegółowymi zadaniami szkoły. * * * * * W poprzednim rozdziale zostały przedstawione szczegółowe zadania stawiane przed psychologiem szkolnym. W tym rozdziale przedstawię własną propozycję roli psychologa w placówce oświatowej, która kształtowała się na przestrzeni ostatnich lat i jest wynikiem dyskusji prowadzonych w Zakładzie Psychologii Wychowania i Rozwoju pod kierunkiem profesora Andrzeja Jur- kowskiego. Model ten opiera się na dwóch zasadniczych założeniach. Pierw- sze odnosi się do kwestii, że psycholog wychowawczy powinien przyjmować 23 Rola i zadania psychologa we współczesnej szkole zewnętrzną perspektywę6 wobec zjawisk szkolnych (Jurkowski, 2000; 2003). Jej istotą jest analiza rzeczywistych funkcji działań wychowawczych i ich efektów. W tym przypadku nie chodzi o zamierzone skutki oddziaływań dydaktyczno- -wychowawczych, czyli realizację deklarowanych celów szkoły, ale o diagno- zę rzeczywistych rezultatów zjawisk zachodzących na terenie szkoły. Jest to spojrzenie na szkołę jako system7 z zewnątrz – taką perspektywę nazywamy zewnątrzsystemową w przeciwieństwie do wewnątrzsystemowej. Istotą per- spektywy wewnątrzsystemowej jest ocena realizacji celów wychowawczych, dla których szkoła została powołana. Wprowadzenie powyższego rozróżnienia pozwala na szersze ujęcie roli psychologa szkolnego, której podstawowym atrybutem jest autonomia psy- chologa wobec formalnych celów szkoły, a głównym jego zadaniem śledzenie wszystkich skutków oddziaływań wychowawczych w rzeczywistości szkolnej. Inaczej mówiąc, psycholog szkolny ma rozpoznawać i identyfi kować faktyczne konsekwencje oddziaływań dydaktycznych i wychowawczych na terenie szko- ły (szerzej w systemie oświaty) dla rozwoju osobowego dziecka i dla rozwoju jego podmiotowości. Ponadto sam powinien inicjować i kreować różnorodne działania, zmierzające do optymalizacji procesu edukacji i wychowania w śro- dowisku szkolnym i rodzinnym. Powyższe ujęcie roli psychologa jako eksperta od wychowania i inicjatora działań wychowawczo-korekcyjnych, który jedno- cześnie należy i nie należy do środowiska szkolnego, wytycza szczegółowe za- dania i wyzwania stojące przed psychologiem szkolnym. Podstawowe, w sensie bazowe, zadanie psychologa szkolnego sprowadza się do obserwowania i analizy procesu wychowania w szkole – celów, sytuacji i dzia- łań wychowawczych – pod kątem ich oczekiwanych (perspektywa wewnątrzsy- stemowa) i faktycznych (perspektywa zewnątrzsystemowa) efektów dla rozwoju zadatków i podmiotowości wychowanka (por. Jurkowski, 2000). Jest to rola eks- perta, który monitoruje określone zjawisko, analizuje je według wybranych kryte- riów i formułuje opinię o jego przebiegu i skutkach, wychwytując pojawienie się niezamierzonych rezultatów, ważnych z psychologicznego i społecznego punktu widzenia. Tak rozumiana ekspertyza8 może być punktem wyjścia dla działań ko- rekcyjnych i profi laktycznych, które psycholog szkolny powinien podejmować. Oznacza to, że wkracza on wtedy, gdy dostrzega odchylenia w funkcjonowaniu stron uwikłanych w proces wychowawczy, ze względu na przyjęte cele i zamie- rzenia. Ekspertyza może również stanowić podstawę formułowania postulatów wobec systemu oświaty, zawierających wytyczne dotyczące pożądanych funkcji wychowawczych – takich jak na przykład stwarzanie warunków do rozwoju sa- 6 (Przyp. red.) O zewnętrznej perspektywie Czytelnicy będą mogli przeczytać jeszcze wiele razy na kartach tej książki – wydaje się bowiem, iż jest to jedna z najbardziej nośnych koncepcji An- drzeja Jurkowskiego (por. rozdz. 4, Psycholog we współczesnej szkole polskiej; rozdz. 9, Rola psychologa szkolnego wobec konfl iktów. Działanie profi laktyczne i interwencyjne; rozdz. 11, Praca z grupą na terenie szkoły; rozdz. 13, Specyfi ka kontaktu psychologa szkolnego z nauczycielami). 7 (Przyp. red.) Czytelników zachęcamy do zapoznania się z rozdz. 3, Charakterystyka środo- wiska szkolnego. 8 (Przyp. red.) Ekspertyzy psychologiczne są drugim najbardziej nośnym postulatem An- drzeja Jurkowskiego, do którego z chęcią nawiązują Autorki tego tomu (por. rozdz. 4, Psycholog we współczesnej szkole polskiej; rozdz. 11, Praca z grupą na terenie szkoły).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rola i zadania psychologa we współczesnej szkole
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: