Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00554 009526 7510760 na godz. na dobę w sumie
Rola obszarów chronionych w rozwoju edukacji, turystyki i gospodarki - ebook/pdf
Rola obszarów chronionych w rozwoju edukacji, turystyki i gospodarki - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: FREL Język publikacji: polski
ISBN: 9788364691089 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Jak korzystać z obszarów chronionych i jednocześnie zachować je nienaruszone?

Celem niniejszej monografii jest promocja nowych form zarządzania środowiskiem na obszarach chronionych i organizacji turystyki w cennych przyrodniczo regionach, z pełnym poszanowaniem walorów przyrody, a także dziedzictwa kulturowego.

Opracowanie przedstawia zarówno problemy, jak i korzyści związane z obszarami chronionymi oraz przybliża wypracowanie konsensusu między zachowaniem walorów przyrodniczych a potrzebami lokalnych społeczeństw.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

A OBSZ A L O R W R O Z W OJU EDUKACJI, TURY S Y T R Ó W CHRO N I O N Y C H K I I G OSPODARKI Redakcja naukowa Bogusław Sawicki Marian Harasimiuk Recenzenci prof. dr hab. Irena Jędrzejczyk dr hab. Joanna Hawlena dr hab. Elżbieta Huk-Wieliczuk dr hab. Aleksander Panasiuk REdAkcJA nAukoWA prof. dr hab. Bogusław Sawicki prof. dr hab. Marian Harasimiuk oPRAcoWAnIE REdAkcyJnE I koREktA Jolanta Sierakowska PRoJEkt okłAdkI, SkłAd I łAMAnIE Wydawnictwo FREL FotogRAFIE nA okłAdcE koniki polskie w ostoi przy stawach Echo (fot. B. kaproń) © copyright by Wydawnictwo FREL, Warszawa 2014 Monografia przygotowana w katedrze turystyki i Rekreacji uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie ISBn 978-83-64691-07-2 – wersja drukowana ISBn 978-83-64691-08-9 – (e-book) PdF oBJętość 18 arkuszy wydawniczych ZAMóWIEnIA Wydawnictwo FREL www.wydawnictwo.frel.pl e-mail: wydawnictwo@frel.pl SpiS treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Rola obszarów chronionych w rozwoju edukacji i turystyki Rozdział 1 1 .1 . Ochrona walorów przyrodniczych a edukacja i rozwój turystyki . . . . The Protection of Natural Values and Education – Tourism – Economic Development Adam Madejski, Andrzej Pawłowski 1 .2 . Program edukacji ekologicznej w województwie lubelskim . . . . . . Environmental Education Program in the Lublin Region Małgorzata Deneka-Angel, Małgorzata Stanicka 1 .3 . Edukacja i rekreacja na obszarach leśnych realizowana przez Nadleśnictwo Lubartów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Education and Recreation in Forest Areas Implemented by the Forest District Lubartów Piotr Musiał 1 .4 . Edukacja ekologiczna zielonych szkół na obszarach chronionych oraz jej rola w kształtowaniu postaw proekologicznych . . . . . . . . . . Environmental Education “Green Schools” Protected Areas and Its Role in Shaping Green Attitudes Ewelina Błaszczak, Anna Dłużewska 1 .5 . Kreowanie produktów turystycznych dla uczniów z wykorzystaniem potencjału turystycznego obszarów chronionych w powiecie strzyżowskim Creation of Tourism Products for Students Using the Tourism Potential of Protected Areas in the County Strzyżów Anna Nizioł 1 .6 . Obszary chronione jako czynnik rozwoju edukacji ekologicznej i turystyki w Nadleśnictwie Rymanów . . . . . . . . . . . . . . . . . Protected Areas as a Factor in the Development of Environmental Education and Tourism in the Forest District Rymanów Monika Drozd, Marcin Obodyński, Marcin Korbecki 13 27 35 51 61 71 4 Spis treści 1 .7 . Wpływ morfologii i morfodynamiki wydm na zrównoważony rozwój turystyki a konieczność ochrony prawnej walorów naturalnych pól wydmowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Impact of Dunes Morphology and Morphodynamic on Tourism Sustainable Development versus Necessity of Dunes Fields Values Legal Protection Maciej Dłużewski Rozdział 2 Udział obszarów chronionych w rozwoju wielofunkcyjnym gospodarki na obszarach wiejskich 2 .1 . Funkcje obszarów chronionych w rozwoju terenów wiejskich . . . . . Functions of Nature Protected areas in Rural Development Dariusz Rakowski 81 97 2 .2 . Funkcja ochronna i gospodarcza lasów na przykładzie Nadleśnictwa Lubartów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 Protective and Economic Function of Forests for Example the Lubartów Forestry Leszek Gajuś Rozwój turystyki na obszarach prawnie chronionych Rozdział 3 3 .1 . Rola turystyki aktywnej w podnoszeniu atrakcyjności obszarów chronionych na przykładzie wybranych parków narodowych . . . . . 125 The Role of Active Tourism in Enhancing the Attractiveness of Protected Areas Based on Selected National Parks Bożena Bednarska, Agnieszka Błaszczak 3 .2 . Możliwości rozwoju turystyki na obszarach przyrodniczo cennych . . . . 137 Possibilities of Tourism Development in Environmentally Valuable Areas Mikołaj Jalinik 3 .3 . Znaczenie obszarów chronionych w rozwoju geoturystyki w województwie lubelskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 The Significance of Protected Areas for the Development of Geotourism in Lubelskie Province Edyta Martynowska, Justyna Warowna, Wojciech Zgłobicki 3 .4 . Walory środowiska przyrodniczego obszarów nadmorskich w Polsce i ich potencjał turystyczny na przykładzie województwa pomorskiego . . . . 159 Values of the Natural Environment of the Coastal Areas in Poland and Their Tourist Potential the Example Pomerania Voivodship Antoni Korowicki, Dariusz Rakowski Spis treści  3 .5 . Działalność arboretum w Bolestraszycach jako komplementarny element obszarów chronionych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 The Activities of Arboretum in Bolestraszyce as a Complementary Element of Protected Areas Narcyz Piórecki, Marcin Obodyński 3 .6 . Wybrane aspekty rozwoju ruchu turystycznego w Ojcowskim Parku Narodowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 Some Aspects of the Development of Tourism in the Ojcowski National Park Joanna Hawlena 3 .7 . Rola obszarów chronionych w rozwoju ruchu turystycznego na Ukrainie . 195 Role of Environmentally Protected Sites in the Development of the Tourism Movement in Ukraine Nazar Kudla, Ivan Tofan 3 .8 . Turysta niepełnosprawny ruchowo na szlakach przyrodniczych . . . . . 205 Tourist Physically Disabled on the Trial in Natural Areas Elżbieta Rutkowska różne aspekty planowania przestrzennego i zagospodarowania turystycznego na obszarach prawnie chronionych Rozdział 4 4 .1 . Koncepcja systemu planowania przestrzennego obszarów chronionych . . 215 The Concept of a System for Spatial Planning of Protected Areas Waldemar A. Gorzym-Wilkowski 4 .2 . Planowanie przedsięwzięć inwestycyjnych na obszarach prawnie chronionych – teoria i praktyka (na przykładzie inwestycji PD Co) . . 223 Planning of Investment Projects on Legally Protected Areas: Theory and Practice (PD Co Investment Case Study) Witold Wołoszyn, Mariusz Morańda 4 .3 . Planowanie przestrzeni publicznej w granicach obszaru Natura 2000 na przykładzie Leśnego Parku Uzdrowiskowego w Supraślu . . . . . . . 235 Planning of Public Space within the Natura 2000 on Example Health Resort Forest Park Tomasz Grzegorz Ołdytowski, Anna Sawicka 4 .4 . Obszary chronione a turystyka na przykładzie koncepcji zagospodarowania zalewu w Majdanie Sopockim . . . . . . . . . . . . . . . . 247 Protected Areas and Tourism as an Example of the Development Concept of Water Reservoir in Majdan Sopocki Halina Lipińska, Anna Psiuk, Rafał Kornas, Ewa Stamirowska-Krzaczek, Wojciech Lipiński, Małgorzata Goliasz 6 Spis treści 4 .5 . Rola szlaków turystycznych w ocenie atrakcyjności turystycznej Bieszczadzkiego Parku Narodowego . . . . . . . . . . . . . . 259 The Role of the Hiking Trails in the Evaluation of the Tourist Attraction of the Bieszczady National Park Beata Prukop, Jarosław Herbert 4 .6 . Program budowy dróg rowerowych wzdłuż wałów przeciwpowodziowych rzeki Wisły przepływającej przez obszary Natura 2000 w województwie lubelskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271 The Construction of Cycle Paths Along the Flood Bank of the Vistula River on the Natura 2000 Sites in the Lublin Region Stanisław Jakimiuk, Andrzej Pichla 4 .7 . Prawne aspekty budowlano‑architektoniczne na obszarach prawnie chronionych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 Legal Structural and Architectural Aspects in the Protected Areas Michał Filipowicz, Anna Sawicka 4 .8 . Infrastruktura turystyczna w rejonie Parku Krajobrazowego „Dolina Dolnej Odry” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 Tourism Infrastructure in the Lower Oder Valley Landscape Park Marlena Prochorowicz Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311 Wykaz afiliacji autorów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337 WStęp Idei ochrony przyrody można dopatrywać się w starożytności, już wtedy bo‑ wiem chroniono drzewa i gaje jako obiekty kultu religijnego . W Chinach pierwsze przepisy o ochronie lasów wydano około 4000 lat temu, a w Indiach król Asioka tego rodzaju werdykty wydał przed trzema tysiącami lat . Przykładem ciągłości inicja‑ tyw chroniących przyrodę jest ochrona pierwotnego lasu w Górach Diamentowych w Korei, obowiązująca od XIII wieku do czasów obecnych . Wypada wspomnieć, że wiele cennych zespołów przyrodniczych przetrwało do dzisiaj, ponieważ były tere‑ nami łowieckimi władców (Puszcza Białowieska) . Z początkiem XVI wieku ochro‑ nie przyrody zaczęły towarzyszyć inne cele . Za przykład może posłużyć szwajcarskie prawo z 1535 r . odnoszące się do ochrony ptaków śpiewających . Objęto je ochro‑ ną, gdyż dostrzegano w nich piękno oraz rolę w zwalczaniu szkodliwych owadów . Dekrety o ochronie lasów w roku 1671 wydał duński król Christian V oraz w roku 1705 rosyjski car Piotr I . W Polsce za jedną z pierwszych form ochrony przyrody można uznać statut Kazimierza Wielkiego z 1347 r . dotyczący zakazu wyrębu drzew w cudzych lasach . Później sprawy te regulował Statut Warcki z roku 1423 oraz inne dokumenty o cha‑ rakterze prawnym . W pełni świadomą ochroną było jednak dopiero królewskie rozporządzenie nakazujące pod koniec XVI wieku ochronę ginącego tura . W Europie i Ameryce pierwsze obszary chronione zbliżone do form dzisiejszych zaczęły powstawać w XIX wieku . Były tworzone zarówno przez organy państwowe, jak i organizacje społeczne . Pierwszy rezerwat przyrody utworzono w roku 1805 w Danii, a pierwszy na świecie Park Narodowy Yellowstone powołano w roku 1872 w USA, w roku 1887 zaś powstały parki narodowe w Nowej Zelandii oraz Kanadzie . Pod tym względem Europa była nieco spóźniona, ponieważ pierwsze parki narodo‑ we powstały w Szwecji dopiero w roku 1909 (Abisko, Sarek) . W omawianym okresie Polska była pod zaborami, ale mimo to w roku 1868 z inicjatywy Maksymiliana Nowickiego samorząd dzielnicowy na terenach pol‑ skich należących wówczas do Austrii wydał ustawę o ochronie kozicy zamieszkują‑ cej polskie Tatry . Dalsze działania na rzecz ochrony polskiej przyrody były związane z utworzeniem w roku 1873 Towarzystwa Tatrzańskiego . Wynika stąd, że mimo dziejowych przeciwności Polska wciąż była w czołówce państw europejskich do‑ strzegających wartości przyrodnicze . Od początków XX wieku zaczęto tworzyć pierwsze organizacje i systemy praw‑ ne służące ochronie przyrody . Obecnie przeważająca część inicjatyw dotyczących ochrony przyrody pochodzi od Agendy ONZ ds . środowiska określonej w skrócie jako UNEP (Program Środowiskowy Narodów Zjednoczonych) . Jako jej kluczo‑ 8 Wstęp we dzieło należy określić Konwencję o bioróżnorodności biologicznej, którą utwo‑ rzono i podpisano w roku 1992 podczas Konferencji Narodów Zjednoczonych „Środowisko i Rozwój” w Rio de Janeiro . Głównym założeniem tego dokumentu jest trwałe i równoważone użytkowanie globalnych zasobów przyrodniczych, co oznacza niedopuszczanie do nieodwracalnego niszczenia gatunków roślin i zwie‑ rząt oraz ekosystemów . Według ustawy z 16 kwietnia 2004 r . o ochronie przyrody formami ochrony przyrody w Polsce są: parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary Natura 2000, pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne, użytki eko‑ logiczne, zespoły przyrodniczo‑krajobrazowe oraz ochrona gatunkowa roślin, zwie‑ rząt, grzybów . Pierwszymi podstawami prawnymi odnoszącymi się do sieci Natura 2000 są dwa akty prawne UE: Dyrektywa Rady 79/409/EWG z dnia 2 kwietnia 1979 r . w sprawie ochrony dzikiego ptactwa (tzw . dyrektywa ptasia – Obszary Specjalnej Ochrony); Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r . w sprawie ochrony sied‑ lisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (tzw . dyrektywa siedliskowa – Specjalne Obszary Ochrony) . Wspomniane dokumenty zawierają szczegółowe cele, ale metody ich osiągania – – każde państwo opracowuje we własnym zakresie . Większość wyżej wymienionych obszarów chronionych jest związana z mo‑ nofunkcyjnymi obszarami wiejskimi, gdzie brakuje miejsc pracy, stąd należy dostrzegać nie tylko potrzebę, lecz konieczność przestrzegania zasad rozwoju zrów‑ noważonego, który jest różnie definiowany, a najkrócej można go określić jako roz‑ wój społeczno‑gospodarczy zharmonizowany ze środowiskiem przyrodniczym . Dobrym przykładem jest gospodarka prowadzona przez przedsiębiorstwo „Lasy Państwowe” . Nie dotyczy ona jednak wszystkich obszarów prawnie chronionych . Zdecydowanie najlepszym, synchronicznym do cytowanej wyżej gospodarki, jest gospodarka turystyczna, a szczególnie jej rodzaje, takie jak turystyka krajoznawcza i turystyka edukacyjna . Na wielu obszarach chronionych występują liczne walo‑ ry antropogeniczne, stąd można także realizować turystykę kulturową . Nie można również zapominać o ekoturystyce i rekreacji, z którymi powinien być związany każdy rozwój turystyki . Praktycznie w dobrze opracowanych produktach turystycz‑ nych wymienione rodzaje turystyki mogą znakomicie ze sobą współgrać i przynosić korzyści finansowe oraz edukacyjno‑wychowawcze szerokim kręgom społecznym . Bardzo ważnym zagadnieniem jest dostrzeganie potrzeby partycypacji miejscowej społeczności w zyskach z istnienia obszarów chronionych udostępnianych w celach turystycznych . Mówiąc o turystyce edukacyjnej lub ogólnie o edukacji, najczęściej myśli się o dzieciach i młodzieży, tymczasem coraz powszechniejsze stają się różne formy edukacji starszego pokolenia . Przykładem są masowo powstające uniwersytety III wieku . Warto jednak skupić się na młodej generacji, która w wyniku wielu zło‑ Wstęp 9 żonych zjawisk społecznych jest coraz słabiej wyedukowana od strony praktycznej, ma kłopoty z uzyskaniem odpowiedniego wychowania oraz jest bardziej chorowita, zażywa bowiem mało ruchu i niewiele wie o zdrowym stylu życia . Podczas wyjaz‑ dów edukacyjnych związanych z obszarami prawnie chronionymi można realizo‑ wać wiele celów edukacyjnych i wychowawczych, a zatem: – – – – – łączyć wiedzę zdobytą w szkole z praktyką i nabywaniem umiejętności; rozwijać umiejętności obserwacji otoczenia i rozumienia zjawisk przyczyno‑ wo‑skutkowych; kształtować umiejętności prawidłowego korzystania z walorów środowiska; poznawać sposoby aktywnego wypoczynku; kształtować osobowość dzięki ukazywaniu wartości wynikających z przeby‑ wania w świecie przyrody i kultury oraz tworzyć postawy do przyjęcia zdro‑ wego stylu życia; budować wrażliwość i poczucie piękna oraz rozwoju emocjonalnego; kreować kulturę bycia, kulturę postaw otwartych na współdziałanie w ra‑ mach grupy; kształtować patriotyzm dzięki poznawaniu regionu i kraju . – – – Realizacja powyżej zarysowanych celów przez turystykę edukacyjną może przy‑ nieść nie tylko duże korzyści społeczne, lecz także trudne do wyliczenia, a jednak ogromne korzyści materialne, człowiek dobrze wyedukowany i wychowany jest bo‑ wiem nieocenionym skarbem zarówno dla gospodarki, jak i własnej ojczyzny . Na zakończenie warto wspomnieć, że ochrona przyrody i turystyka edukacyjna realizowane niezgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju nacechowane są wie‑ loma dysfunkcjami . Do najczęściej spotykanych błędów w ochronie przyrody nale‑ ży zbyt statyczne jej traktowanie, tymczasem przyrodę cechuje dynamizm, gatunki i ekosystemy nie są wieczne i obowiązuje zjawisko sukcesji . Trzeba więc ogrom‑ nej wiedzy, ażeby dobrze pojmować świat przyrody i działania należącego do niej człowieka . Można nieskromnie przypuszczać, że ta monografia chociażby w małym stopniu zarysuje istniejące problemy i przedstawi korzyści związane z obszarami chronionymi oraz przybliży wypracowanie konsensusu między zachowaniem wa‑ lorów przyrodniczych a potrzebami lokalnych społeczeństw . prof. dr hab. Bogusław Sawicki prof. dr hab. Marian Harasimiuk Rozdział 1 Rola obszaRów chRonionych w Rozwoju edukacji i tuRystyki 1.1. OchrOna WalOróW przyrOdniczych a edUkacja i rOzWój tUryStyki AdAm mAdejski, Andrzej PAwłowski WprOWadzenie Naturalne walory środowiska stanowią zasadniczy element podaży turystycz‑ nej, do której zazwyczaj dostosowuje się pozostałe jej elementy . Należy zaznaczyć, że turystyka przyczyniła się do rozwoju ruchu ochrony przyrody i środowiska, czego przykładem mogą być pierwsze parki narodowe i rezerwaty przyrody (Park Narodowy Yellowstone, Tatrzański Park Narodowy, rezerwat wokół ruin zamku w Czorsztynie – Pieniński Park Narodowy) . Obszarowe formy ochrony przyrody, oprócz pełnienia funkcji ochronnej, służą również udostępnianiu zasobów i wa‑ lorów środowiska przyrodniczego do celów turystyki i rekreacji1 . Wśród funkcji turystyki wymienia się między innymi funkcję kształtowania świadomości ekolo‑ gicznej . Ponadto, jak wskazują badania, atrakcyjność środowiska przyrodniczego dla turystyki znacząco wzrasta z chwilą uznania danego terenu za obszar chronio‑ ny, zwłaszcza za park narodowy . Z drugiej strony rozwój turystyki może nieść ze sobą określone zagrożenia dla środowiska przyrodniczego . W obrazowy sposób dysfunkcje turystyki określił Jost Krippendorf2, nazywając turystykę pożeraczem środowiska i porównując ją do węża zjadającego własny ogon3 . Warunkiem podsta‑ wowym trwałego zrównoważonego rozwoju jest zatem ochrona walorów przyrod‑ niczych środowiska . Niekiedy jednak można spotkać się z opinią, że funkcjonowanie form ochrony przyrody ogranicza lub wręcz uniemożliwia ruch turystyczny, a w rezultacie rozwój lokalny . Czy więc objęcie ochronną cennego przyrodniczo obszaru stanowi barierę, czy też czynnik aktywizujący rozwój turystyki? Jakie są konsekwencje dla rozwoju turystyki poddania ochronie obszarowej w aspekcie obowiązujących uwarunkowań prawnych? 1 Ł . Stokłosa, J . Krupa, Rozwój turystyki zrównoważonej na obszarach chronionych, [w:] M . Kozi‑ kowska (red .), Zeszyt tematyczny „Zrównoważony rozwój turystyki w regionach Polski”, „Zeszyty Na‑ ukowe Turystyka i Rekreacja” 2013, z . 11 (1), s . 17–32 . 2 J . Krippendorf, The Holiday Makers: Understanding the Impact of Leisure and Travel, Butter‑ worth‑Heinemann, Oxford 1987 . 3 W . Alejziak, Turystyka w obliczu wyzwań XXI wieku, Wydawnictwo Albis, Kraków 2000, s . 315 . 14 Rozdział 1 kOnSekWencje pOddania OchrOnie ObSzarOWej (OchrOna – edUkacja – tUryStyka) Podstawowym aktem prawnym regulującym ochronę przyrody w Polsce jest ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r . o ochronie przyrody4 . Ustawa ta wśród głównych narzędzi, za pomocą których realizowane są cele ochrony przyrody, wskazuje: pro- wadzenie działalności edukacyjnej, informacyjnej i promocyjnej w dziedzinie ochrony przyrody (art . 3 pkt 5) . Ponadto akt ten stanowi, że obowiązek prowadze‑ nia działalności w tej dziedzinie spoczywa na organach administracji publicznej, instytucjach naukowych i oświatowych, a także publicznych środkach masowego przekazu (art . 4 ust . 3) . Ustawa określa formy ochrony przyrody (art . 6 ust . 1) . W Polsce obszarowymi formami ochrony przyrody, ważnymi dla turystyki i rekreacji, są elementy krajo‑ wego systemu obszarów chronionych, czyli rezerwaty przyrody, parki narodowe, parki krajobrazowe i obszary chronionego krajobrazu oraz ostoje sieci ekolo- gicznej Natura 2000, które stanowią podstawową formę obszarowej ochrony przy‑ rody we Wspólnocie Europejskiej . Podstawą prawną funkcjonowania obszarów Natura 2000 są dwie unijne dyrektywy: tzw . dyrektywa ptasia5 i tzw . dyrektywa siedliskowa6 . Mówiąc o dostępności obszarów chronionych dla ruchu turystycznego, należy mieć na uwadze hierarchiczny układ poszczególnych form ochrony – od rezerwa‑ tów przyrody i parków narodowych (o najwyższej randze ochrony), przez par‑ ki krajobrazowe oraz obszary chronionego krajobrazu, po obszary Natura 2000, w przypadku których ruch turystyczny zasadniczo nie jest limitowany . W przypadku rezerwatów przyrody i parków narodowych, gdzie głównym ce‑ lem jest ochrona przyrody, eksploracja turystyczna i rekreacyjna jest ograniczona . Obszar parku narodowego może być udostępniany w sposób, który nie wpłynie negatywnie na przyrodę w parku narodowym (art . 12 ust . 1) . Przy czym jako udo‑ stępnienie, zgodnie z art . 5 pkt 22 ustawy o ochronie przyrody, rozumie się: umoż‑ liwianie korzystania z parku narodowego, rezerwatu przyrody lub niektórych ich obszarów i obiektów w celach naukowych, edukacyjnych, turystycznych, rekrea‑ cyjnych, sportowych, filmowania, fotografowania, a także w celach zarobkowych . W planie ochrony parku narodowego, a do czasu jego sporządzenia – w zadaniach ochronnych ustala się miejsca, które mogą być udostępniane, oraz maksymalną 4 Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r . o ochronie przyrody (DzU 2004 nr 92, poz . 880 ze zm .) . 5 Dyrektywa Rady 79/409/EWG z dnia 2 kwietnia 1979 r . w sprawie ochrony dzikiego ptactwa (Dz . Urz . WE L 103 z 25 .04 .1979) . 6 Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r . w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dz . Urz . WE L 206 z 22 .07 .1992) . 1.1. ochrona walorów przyrodniczych a edukacja, turystyka i rozwój 15 liczbę osób mogących przebywać jednocześnie w tych miejscach . Udostępnianie obszaru parku narodowego, oprócz prowadzenia działań związanych z edukacją przyrodniczą, należy do zadań parków narodowych (na zasadach określonych w planie ochrony lub zadaniach ochronnych i w zarządzeniach dyrektora parku narodowego) . Ustawa o ochronie przyrody (art . 15 ust . 1) stanowi, że w parkach narodowych oraz w rezerwatach przyrody zabrania się (między innymi): Ustawowy katalog zakazów jest obligatoryjny . Należy jednak nadmienić, że minister właściwy do spraw środowiska, po zasięgnięciu opinii dyrektora par‑ ku narodowego, może zezwolić na obszarze parku narodowego na odstępstwa od wyżej wymienionych zakazów, jeżeli jest to uzasadnione (między innymi): potrze‑ bą ochrony przyrody, wykonywaniem badań naukowych, celami edukacyjnymi, – – – – – – – – połowu ryb i innych organizmów wodnych, z wyjątkiem miejsc wyznaczo‑ nych w planie ochrony lub zadaniach ochronnych (art . 15 ust . 1 pkt 14); ruchu pieszego, rowerowego, narciarskiego i jazdy konnej wierzchem, z wy‑ jątkiem szlaków i tras narciarskich wyznaczonych przez dyrektora parku na‑ rodowego, a w rezerwacie przyrody – przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska (art . 15 ust . 1 pkt 15); wspinaczki, eksploracji jaskiń lub zbiorników wodnych, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego, a w rezerwacie przyrody – przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska (art . 15 ust . 1 pkt 17); ruchu pojazdów poza drogami publicznymi oraz poza drogami położonymi na nieruchomościach stanowiących własność parków narodowych lub bę‑ dących w użytkowaniu wieczystym parków narodowych, wskazanymi przez dyrektora parku narodowego, a w rezerwacie przyrody przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska (art . 15 ust . 1 pkt 18); umieszczania tablic, napisów, ogłoszeń reklamowych i innych znaków nie‑ związanych z ochroną przyrody, udostępnianiem parku albo rezerwatu przyrody, edukacją ekologiczną, z wyjątkiem znaków drogowych i innych znaków związanych z ochroną bezpieczeństwa i porządku powszechnego (art . 15 ust . 1 pkt 19); używania łodzi motorowych i innego sprzętu motorowego, uprawiania spor‑ tów wodnych i motorowych, pływania i żeglowania, z wyjątkiem akwenów lub szlaków wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego, a w rezer‑ wacie przyrody – przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska (art . 15 ust . 1 pkt 21); biwakowania, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych przez dyrektora parku na‑ rodowego, a w rezerwacie przyrody – przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska (art . 15 ust . 1 pkt 23); organizacji imprez rekreacyjno‑sportowych – w parku narodowym bez zgo‑ dy dyrektora parku narodowego, a w rezerwacie przyrody bez zgody regio‑ nalnego dyrektora ochrony środowiska (art . 15 ust . 1 pkt 27) . 16 Rozdział 1 kulturowymi, turystycznymi, rekreacyjnymi lub sportowymi lub celami kultu religijnego i nie spowoduje to negatywnego oddziaływania na przyrodę parku narodowego (art . 15 ust . 3) . Odpowiedni regionalny dyrektor ochrony środowiska może zezwolić na ob‑ szarze rezerwatu przyrody na odstępstwa od wspomnianych zakazów, jeżeli jest to uzasadnione wykonywaniem badań naukowych lub celami edukacyjnymi, kultu- rowymi, turystycznymi, rekreacyjnymi lub sportowymi lub celami kultu religij- nego i nie spowoduje to negatywnego oddziaływania na cele ochrony przyrody rezerwatu przyrody (art . 15 ust . 5) . W przypadku niższej rangi obszarowych form ochrony: parków krajobrazowych i obszarów chronionego krajobrazu ustawa o ochronie przyrody stanowi zamknięte katalogi zakazów, jakie mogą być wprowadzone na tych obszarach (art . 17 ust . 1 i art . 24 ust . 1) . Warto przypomnieć, zgodnie z art . 16 ust . 1 . ustawy o ochronie przyrody, że park krajobrazowy obejmuje obszar chroniony ze względu na war- tości przyrodnicze, historyczne i kulturowe oraz walory krajobrazowe w celu zachowania, popularyzacji tych wartości w warunkach zrównoważonego roz- woju . Z kolei obszar chronionego krajobrazu obejmuje tereny chronione ze wzglę- du na wyróżniający się krajobraz o zróżnicowanych ekosystemach, wartościowe ze względu na możliwość zaspokajania potrzeb związanych z turystyką i wypo- czynkiem lub pełnioną funkcją korytarzy ekologicznych (art . 23 ust . 1) . Obie za‑ tem formy ochrony przyrody, ze względu na kryteria rekreacyjne (potencjał), które decydowały o ich wyznaczeniu (utworzeniu), są szczególnie predysponowane do rozwoju turystyki i edukacji ekologicznej . Sieć obszarów Natura 2000, która wyznaczana jest na podstawie kryteriów stricte przyrodniczych (bioróżnorodności biologicznej) obejmuje: obszary spe- cjalnej ochrony ptaków, specjalne obszary ochrony siedlisk oraz tzw . obszary mające znaczenie dla Wspólnoty . Przy czym obszar Natura 2000 może obejmo‑ wać część lub całość innych form ochrony przyrody funkcjonujących na podstawie przepisów krajowych (art . 25 ust . 1 i 2) . Poza tym na obszarach europejskiej sieci ekologicznej Natura 2000 akty prawne nie stanowią specjalnego katalogu zakazów; nie podlega tu ograniczeniu działalność gospodarcza . Główny zakaz sformułowany został w art . 33 ust . 1 ustawy o ochronie przyrody . Stanowi on, że zabrania się (z za‑ strzeżeniem art . 34) podejmowania działań mogących, osobno lub w połączeniu z innymi działaniami, znacząco negatywnie oddziaływać na cele ochrony obsza- ru Natura 2000, w tym w szczególności: – – – pogorszyć stan siedlisk przyrodniczych lub siedlisk gatunków roślin i zwie‑ rząt, dla których ochrony wyznaczono obszar Natura 2000, lub; wpłynąć negatywnie na gatunki, dla których ochrony został wyznaczony ob‑ szar Natura 2000, lub; pogorszyć integralność obszaru Natura 2000 lub jego powiązania z innymi obszarami . 1.1. ochrona walorów przyrodniczych a edukacja, turystyka i rozwój 17 Możliwości eksploracji turystycznej i rekreacyjnej na obszarowych formach ochrony przyrody w ich hierarchicznym (słojowym) układzie przedstawia poniższy schemat . OCK PK PN R N Objaśnienia: R – rezerwat przyrody, PN – park narodowy, PK – park krajobrazowy, OCK – obszar chronionego krajobrazu, N – obszar Natura 2000 . W przypadku parków krajobrazowych i obszarów chronionego krajobrazu (szraf) ruch turystyczny, o ile przepisy odrębne nie stanowią inaczej, nie jest zasadniczo limitowany . W parkach narodowych linia ciągła, a w rezerwatach przyrody linia przerywana symbolizują ograniczoną dostępność tych form ochrony dla ruchu turystycznego . Rys . 1 . Schematyczne ujęcie możliwości eksploracji turystycznej poszczególnych form ochrony obszarowej Znaczna część obszarów Natura 2000 stanowi obszary dotychczas niechronione i niewymagające specjalnych reżimów ochronnych, takich jakie stosowane są w re‑ zerwatach czy parkach narodowych . Niemniej jednak podstawowym warunkiem aktywności człowieka powinno być gospodarowanie zgodne z zasadami zrówno- ważonego rozwoju . Zatem ochrona przyrody w ramach sieci Natura 2000 nie musi być sprzeczna z realizacją inwestycji i rozwojem . Jednakże planowane inwestycje oraz projekty planów i programów, których realizacja może mieć szkodliwy wpływ na obszary Natura 2000, wymagają przeprowadzenia uprzedniej oceny ich wpływu na siedliska przyrodnicze i gatunki, dla ochrony których dany obszar został utwo‑ rzony . Należy podkreślić, iż wszystkie plany i inwestycje, które nie będą wywierały istotnie negatywnego wpływu na chronione gatunki i siedliska przyrodnicze, są do‑ puszczalne . Nawet w razie stwierdzenia znacząco negatywnego oddziaływania na obszar Natura 2000 nie wyklucza się w bezwzględny sposób możliwości zrealizo‑ wania przedsięwzięcia czy przyjęcia planu . Właściwe organy administracji, według 18 Rozdział 1 swoich kompetencji, mogą zezwolić na takie przedsięwzięcie lub plan, jeśli ten plan lub przedsięwzięcie realizuje wymogi nadrzędnego interesu publicznego, a interes ten nie może być osiągnięty w inny sposób . W takiej sytuacji konieczne jest jednak skompensowanie szkód poniesionych przez przyrodę, tak aby utrzymać spójność sie‑ ci (np . w wyniku stworzenia w innym miejscu siedlisk dogodnych dla chronionych gatunków) . Jeśli negatywne oddziaływanie dotyczy siedlisk lub gatunków prioryte‑ towych, zgoda może być wydana tylko wówczas, gdy nadrzędny interes publiczny wiąże się z ochroną zdrowia i życia ludzi, zapewnieniem bezpieczeństwa publiczne‑ go albo uzyskaniem korzystnych następstw o pierwszorzędnym znaczeniu dla śro‑ dowiska przyrodniczego . W innych, wyjątkowych przypadkach przed udzieleniem zgody państwo członkowskie musi wystąpić o opinię do Komisji Europejskiej7 . Należy dodać, że projekty dokumentów planistycznych (studiów uwarunko‑ wań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin, miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, planów zagospodarowania przestrzennego wo‑ jewództw oraz planów zagospodarowania przestrzennego morskich wód wewnętrz‑ nych, morza terytorialnego i wyłącznej strefy ekonomicznej), w części dotyczącej parku krajobrazowego i jego otuliny lub obszaru chronionego krajobrazu, wymagają uzgodnienia z właściwym miejscowo regionalnym dyrektorem ochrony środowi‑ ska w zakresie ustaleń tych planów, mogących mieć negatywny wpływ na ochronę przyrody parku krajobrazowego lub obszaru chronionego krajobrazu (art . 16 ust . 7 i art . 23 ust . 5) . Ponadto regionalny dyrektor ochrony środowiska, na podstawie ustawy z dnia 3 października 2008 r . o udostępnieniu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziały‑ wania na środowisko8, bierze udział w strategicznych ocenach oddziaływania na śro‑ dowisko (opiniuje projekty polityk, strategii, planów lub programów w dziedzinie przemysłu, energetyki, transportu, telekomunikacji, gospodarki wodnej, gospodarki odpadami, leśnictwa, rolnictwa, rybołówstwa, turystyki i wykorzystywania terenu, opracowywanych lub przyjmowanych przez organy administracji, wyznaczających ramy dla późniejszej realizacji przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko oraz projekty polityk, strategii, planów lub programów innych niż wyżej wymienione, których realizacja może spowodować znaczące oddziaływanie na ob‑ szar Natura 2000, jeżeli nie są one bezpośrednio związane z ochroną obszaru Natura 2000 lub nie wynikają z tej ochrony – art . 46 ust . 2 i 3 ustawy z dnia 3 października 2008 r . o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeń‑ stwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko) . Do jego 7 Natura 2000 a aktywność człowieka [dostęp: 25 .09 .2014] . Dostępny w Internecie: http://lublin . rdos .gov .pl/natura‑2000‑a‑aktywnosc‑czlowieka . 8 Ustawa z dnia 3 października 2008 r . o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochro‑ nie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (DzU 2008 nr 199, poz . 1227 ze zm .) . 1.1. ochrona walorów przyrodniczych a edukacja, turystyka i rozwój 19 zadań należy także m .in . przeprowadzanie ocen oddziaływania przedsięwzięć na środowisko oraz na obszar Natura 2000 lub udział w tych ocenach . Przykładem obszaru rozwijającego się dynamicznie, a objętego formami ochro‑ ny przyrody może być popularny „trójkąt turystyczny: Kazimierz Dolny – Nałęczów – Puławy” z Małopolskim Przełomem Wisły, położony w zachodniej części woje‑ wództwa lubelskiego . Oprócz najstarszego w województwie Kazimierskiego Parku Krajobrazowego funkcjonują tutaj obszary Natura 2000: Małopolski Przełom Wisły (PLB140006), Przełom Wisły w Małopolsce (PLH060045), Płaskowyż Nałęczowski (PLH060015) i Puławy (PLH060055) . W latach 2010–2012, w ramach projektu o nazwie „Wykorzystanie walorów rzeki Wisły w celu budowy wspólnego pro‑ duktu turystycznego przez Kazimierz Dolny, Puławy i Janowiec” w granicach Kazimierskiego Parku Krajobrazowego i obszaru Natura 2000 Przełom Wisły w Małopolsce (PLH060045), w Kazimierzu Dolnym dokonano przebudowy i mo‑ dernizacji portu jachtowego wraz z towarzyszącą infrastrukturą, a w Janowcu nad Wisłą zrealizowano stanicę wodną usytuowaną w wymienionych formach ochrony obszarowej oraz dodatkowo w ostoi ptasiej Małopolski Przełom Wisły (PLB140006) . Realizacja projektu przyczyniła się do uporządkowania infrastruktury i zagospoda‑ rowania związanego z turystyką i rekreacją wodną . Ponadto porty i stanice wod‑ ne w Kazimierzu Dolnym, Janowcu i Puławach mają służyć celom edukacyjnym: zapoznaniu turystów (i wędkarzy) z walorami przyrodniczymi obszarów Natura 2000 oraz z przyjaznymi dla środowiska zasadami wykorzystania turystycznego i rekreacyjnego terenów nadwiślańskich . Działania te powinny przyczynić się do kształtowania właściwych postaw turystów i eliminacji zagrożeń dla chronionych gatunków oraz cennych siedlisk przyrodniczych . Reasumując, należy stwierdzić, że funkcjonowanie formy ochrony przyrody (szczególnie parku krajobrazowego, obszaru chronionego krajobrazu czy obszaru Natura 2000) nie może być utożsamiane z wyeliminowaniem ruchu turystycznego czy z bezwzględnym zakazem inwestycji . edUkacja śrOdOWiSkOWa i tUryStyka na ObSzarach chrOniOnych na przykładzie zachOdniej części WOjeWództWa lUbelSkiegO Rozwijająca się od drugiej połowy XX wieku turystyka masowa (zdominowa‑ na przez wycieczki szkolne) w północnej części Małopolskiego Przełomu Wisły w ramach popularnego „trójkąta turystycznego: Kazimierz Dolny – Nałęczów – Puławy” ogranicza się do głównych ośrodków recepcyjnych – Kazimierza Dolnego, Nałęczowa, Puław (a także coraz wyraźniej Janowca) i ma zasadniczo charakter tu‑ rystyki poznawczej, z wyeksponowaniem treści kulturowych . 20 Rozdział 1 Przyczynkiem mającym służyć przestrzennej dywersyfikacji ruchu turystyczne‑ go poza ośrodkami recepcyjnymi, a jednocześnie wspierającym rozwój produktu turystycznego opartego na walorach przyrodniczych było podjęcie w 1988 r . przez Zarząd Kazimierskiego Parku Krajobrazowego, a następnie kontynuowanie przez Zespół Lubelskich Parków Krajobrazowych Oddział w Kazimierzu Dolnym, działań związanych z edukacją środowiskową . W ramach tych działań wyznaczono na te‑ renie Kazimierskiego Parku Krajobrazowego 11 przyrodniczych ścieżek dydaktycz‑ nych (w tym 3 ścieżki na lewym brzegu Wisły w gminie Janowiec) . Na ścieżkach, z wykorzystaniem stanowisk i punktów widokowych, prowadzono różnorodne zajęcia terenowe dla młodzieży szkół podstawowych, średnich, a także studen‑ tów wyższych uczelni . Popularyzacji walorów przyrodniczych służyć miał opub‑ likowany dwuczęściowy Przewodnik po ścieżkach dydaktycznych Kazimierskiego Parku Krajobrazowego9 . Pewnym zaskoczeniem dla autora było to, że zarówno ścieżki dydaktyczne, jak i same przewodniki, które przeznaczone były w zasadzie jako pomoc dydaktyczna dla nauczycieli prowadzących zajęcia terenowe, cieszyły się dużym zainteresowaniem wśród turystów indywidualnych . Popularyzacji wę‑ drówek i uprawiania turystyki ukierunkowanej na poznawanie walorów przyrod‑ niczych Małopolskiego Przełomu Wisły służyły również zrealizowane w latach 90 . XX wieku przez TVP Oddział w Lublinie programy i felietony telewizyjne, takie jak Nadwiślańskie krajobrazy czy Morze w kamień zaklęte, oraz film Artura Tabora Małopolski Przełom Wisły . Od lat 80 . XX wieku niebagatelną rolę w edukacji ekologicznej i upowszech‑ nianiu wiedzy o historii naturalnej odgrywa Muzeum Przyrodnicze – Oddział Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym . Główną siedzibą placówki jest dawny spichlerz zbożowy pochodzący z końca XVI wieku, w którym znajduje się sześć sal ekspozycyjnych . Każdego roku placówkę muzealną odwiedza około 25 000 zwiedzających, z których ponad połowę stanowią dzieci i młodzież szkolna w grupach zorganizowanych10 . Muzeum, poza gromadzeniem, opracowywaniem i eksponowaniem zbiorów przyrodniczych z zakresu geologii, paleontologii, bo‑ taniki i zoologii, prowadzi dla dzieci i młodzieży szkolnej interesujące warsztaty, gry i zajęcia terenowe po ścieżkach dydaktycznych . Działania te przyczyniają się nie tylko do podnoszenia świadomości ekologicznej, lecz także do zaszczepienia w młodym pokoleniu potrzeby uprawiania turystyki poznawczej opartej na walo‑ rach przyrodniczych oraz (w sposób pośredni) do dywersyfikacji przestrzennej ru‑ 9 A . Pawłowski, Przewodnik po ścieżkach Kazimierskiego Parku Krajobrazowego, cz . I, Zarząd Ze‑ społu Lubelskich Parków Krajobrazowych, Agencja Wydawniczo‑Reklamowa „Magic”, Lublin 1995, s . 76; L . Kowalczyk, A . Pawłowski, Przewodnik po ścieżkach dydaktycznych Kazimierskiego Parku Kra- jobrazowego, cz . I ., Zespół Lubelskich Parków Krajobrazowych, Lublin 1998, s . 41 . 10 Muzeum Przyrodnicze [dostęp: 27 .09 .2014] . Dostępny w Internecie: http://www .mnkd .pl/mu‑ zeum‑przyrodnicze . 1.1. ochrona walorów przyrodniczych a edukacja, turystyka i rozwój 21 chu turystycznego . Na szczególną uwagę zasługują organizowane przez muzeum od kilkunastu lat Przyrodnicze „Dni Wisły”, które stanowią cykl imprez kulturalnych, edukacyjnych oraz artystycznych mających na celu uświadomienie konieczności ochrony przyrodniczego i kulturowego dziedzictwa doliny Wisły . Dużą szansę na wykreowanie nowych produktów turystycznych opartych na walorach przyrody nieożywionej (dziedzictwo geologiczne) i przestrzennej dywersyfikacji ruchu turystycznego, w warunkach zrównoważonego rozwoju, stwarza wdrożenie koncepcji Geoparku „Małopolski Przełom Wisły” . W latach 2010–2012 Konsorcjum „Małopolski Przełom Wisły”, utworzone przez pra‑ cowników Uniwersytetu Marii Curie‑Skłodowskiej w Lublinie, Uniwersytetu Warszawskiego i Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie – PIB, pod kierunkiem prof . dr . hab . M . Harasimiuka, opracowało na zlecenie Ministerstwa Środowiska Geologiczno-górniczo-środowiskowe warunki tworzenia Geoparku „Małopolski Przełom Wisły” (od Zawichostu do Puław) . Koncepcja projektowane‑ go geoparku objęła strefę pogranicza trzech województw, czyli lubelskiego, święto‑ krzyskiego i mazowieckiego, w której w całości lub częściowo znalazło się 21 gmin, w tym 14 nadwiślańskich . Na obszarze planowanego geoparku, o powierzchni około 1240 km2, zarejestrowano 222 geostanowiska, czyli obiekty przyrody nieożywionej o znaczeniu naukowym i dydaktycznym, oraz ponad 130 stanowisk kulturowych, które mogą stanowić rdzeń przyszłych produktów geoturystycznych11 . Z uznaniem należy odnotować podpisanie w roku 2013 przez przedstawicieli nadwiślańskich samorządów oraz instytucji kultury (Muzeum Nadwiślańskie w Ka‑ zimierzu Dolnym) i nauki (Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa PIB w Pu‑ ławach) „Deklaracji wstępnej przystąpienia do inicjatywy utworzenia Geoparku «Małopolski Przełom Wisły»” . Sygnatariusze deklarują włączenie się w realizację zadań na rzecz utworzenia geostanowisk, zapewnienia ich dostępności, ochrony, utworzenia szlaków geoturystycznych i poprawy infrastruktury turystycznej12 . działania realizOWane przez regiOnalną dyrekcję OchrOny śrOdOWiSka W lUblinie Warto przedstawić kilka przykładów działań podejmowanych przez Regionalną Dyrekcję Ochrony Środowiska w Lublinie (RDOŚ w Lublinie) w celu wyelimino‑ wania lub ograniczenia (do stopnia akceptowalnego) dysfunkcji turystyki na obsza‑ rach cennych przyrodniczo . 11 J . Warowna, M . Machalski, W . Jezierski, W . Zgłobicki, G . Gajek, Projektowany Geopark „Mało- polski Przełom Wisły”, Zespół Lubelskich Parków Krajobrazowych, Lublin 2013 . 12 A . Pawłowski, Geoturystyczne walory Małopolskiego Przełomu Wisły, „Zeszyty Naukowe WSSP w Lublinie” 2013, t . 18, s . 11–25 . 22 Rozdział 1 Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Lublinie realizowała między innymi projekty: „Ochrona i zagospodarowanie muraw kserotermicznych w Ka‑ zimierskim Parku Krajobrazowym” (lata 2007–2009) oraz „Ochrona siedlisk przy‑ rodniczych i gatunków na obszarach sieci Natura 2000 w województwie lubelskim” (lata 2010–2014) . Przedmiotem czynnej ochrony były cenne murawy i zarośla kse‑ rotermiczne porastające stoki w strefie krawędziowej doliny Wisły . Działaniami ochronnymi w zachodniej części województwa objęto ważne dla turystyki obiekty położone na terenie Kazimierskiego Parku Krajobrazowego: Górę Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym, projektowany dwuczęściowy rezerwat „Męćmierz” i rezer‑ wat przyrody „Skarpa Dobrska” . Zbiorowiska kserotermiczne wskutek procesów sukcesji wtórnej z roku na rok zmniejszają swoją powierzchnię . Zjawisko to nasila się z powodu zaniechania tradycyjnego sposobu gospodarowania związanego z wypasem oraz wprowadza‑ niem nasadzeń drzew . W ramach projektu realizowano działania bezpośrednio związane z utrzymaniem zbiorowisk murawowych oraz zaroślowych, polegające na: eliminacji roślinności drzewiastej i krzewiastej, usuwaniu samosiewek drzew i krzewów oraz ich odrostów, wykaszaniu muraw, a także reintrodukcji wybranych gatunków13 . Realizacja głównego celu wymienionych projektów, czyli utrzymanie otwartego charakteru muraw, przyczyniła się w walny sposób do zachowania wa‑ lorów ekspozycyjnych sztandarowych punktów widokowych: Góry Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym, Albrechtówki oraz cypla „Skarpy Dobrskiej” w Podgórzu (gmina Wilków) . Ponadto wśród celów realizowanych projektów, istotnych dla turystyki i edu‑ kacji środowiskowej, było między innymi porządkowanie ruchu turystycznego i upowszechnienie wiedzy o obszarach sieci Natura 2000, na których realizowany był projekt . W ramach ograniczenia presji ruchu turystycznego na siedliska przyrodnicze w bezpośrednim sąsiedztwie rezerwatu „Skarpa Dobrska” wykonano drewniane barierki, które ochraniają przed wchodzeniem na teren rezerwatu . Także w obrębie projektowanego rezerwatu „Męćmierz” zrealizowano barierki, co pozwoliło upo‑ rządkować ruch turystyczny oraz zlikwidować dzikie zejścia i ścieżki . W pobliżu wszystkich obiektów zainstalowano tablice informujące o ich walorach przyrod‑ niczych, w tym o obszarach Natura 2000 . Strefa krawędziowa Równiny Bełżyckiej w Podgórzu (gmina Wilków) to nie tylko położony w Kazimierskim Parku Krajobrazowym rezerwat przyrody „Skarpa Dobrska”, lecz również teren wpisanego do rejestru zabytków województwa lubelskiego wczesnośredniowiecznego grodzi‑ ska . Jest to także obszar Natura 2000 – Przełom Wisły w Małopolsce (PLH060045) . 13 K . Wawer, Ochrona muraw kserotermicznych, [w:] Ochrona muraw kserotermicznych i torfo- wisk, Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Lublinie, Lublin 2012, s . 4–7 . 1.1. ochrona walorów przyrodniczych a edukacja, turystyka i rozwój 23 W ramach projektu wykonano wiatę – minipawilon edukacyjny w formie nawią‑ zującej do wczesnośredniowiecznej półziemianki . Informacja krajoznawcza eks‑ ponowana we wnętrzu półziemianki ma charakter interdyscyplinarny . Prezentuje ona: walory przyrodnicze (zarówno przyrody nieożywionej, jak i ożywionej), dzie‑ dzictwo archeologiczne oraz elementy krajobrazu kulturowego . Obiekt ten może służyć również wędrującym szlakami turystom jako deszczochron w warunkach otwartego, nadwiślańskiego krajobrazu . Obecnie, w ramach projektu o nazwie „Wdrażanie zadań ochronnych na ob‑ szarach sieci Natura 2000 i rezerwatach przyrody w województwie lubelskim” (projekt POIŚ .05 .01 .00‑00‑389/12), wykonywane są prace zabezpieczające w obrę‑ bie nieczynnego kamieniołomu komorowego w miejscowości Bochotnica (gmina Kazimierz Dolny) . Obiekt położony jest w Kazimierskim Parku Krajobrazowym i w granicach obszaru naturowego Płaskowyż Nałęczowski (PLH060015) . Trzeba dodać, że zewnętrzną ścianę kamieniołomu z interesującą odkrywką, dokumen‑ tującą granicę geologiczną między kredą a trzeciorzędem (między erą mezozoicz‑ ną a kenozoiczną), w roku 1992 objęto ochroną jako stanowisko dokumentacyjne przyrody nieożywionej „Ścianka Krystyny i Władysława Pożaryskich” . W podziemnych wyrobiskach kamieniołomu znajduje się największa w wo‑ jewództwie lubelskim zimowa kolonia nietoperzy . Maksymalne liczby obserwo‑ wanych tu zimujących osobników przekraczają 500 sztuk . Mała odporność skał węglanowych tworzących strop i ściany chodników oraz komór kamieniołomu powoduje, że obiekt ulega szybkiej degradacji . Świadczą o tym bloki skalne ode‑ rwane z górnych partii wyrobisk, zalegające na spągu kamieniołomu . Stwarza to realne zagrożenie dla chronionych zwierząt oraz osób penetrujących z różnych po‑ wodów wnętrze kamieniołomu (w tym także turystów i chiropterologów) . Należy nadmienić, że w jednym z popularnych filmów krajoznawczych (zrealizowanych w ramach projektu telewizyjnego „Obieżykraj, czyli Kanon Krajoznawczy Polski”), aktualnie promujących region lubelski, jego autor, znany podróżnik, zachęca do penetracji wnętrza kamieniołomu . Pojawianie się coraz większych luk w stropie ko‑ mór jest również przyczyną niekorzystnych dla nietoperzy zmian mikroklimatycz‑ nych we wnętrzu obiektu (powiększa się strefa przemarzania) . W ramach projektu przewidziano ochronę nieczynnego kamieniołomu przed dalszą degradacją i ogra‑ niczenie jego dostępności, szczególnie przed „dziką” penetracją turystyczną . W ra‑ mach projektu, we współpracy z uczonymi z Wydziału Nauk o Ziemi i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu Marii Curie‑Skłodowskiej w Lublinie, prowadzone są pomiary parametrów charakteryzujących mikroklimat wnętrza obiektu oraz moni‑ toring zimującej tu populacji nietoperzy . Trzeba podkreślić, że nadrzędnym celem prowadzonych prac zabezpieczających jest zachowanie w nienaruszonym stanie środowiska życia nietoperzy, hibernujących w kamieniołomie . Obiekt dokumen‑ tuje przejawy podziemnego górnictwa opok, będąc równocześnie, ze względu na inne walory, stanowiskiem dokumentacyjnym przyrody nieożywionej o unikalnym 24 Rozdział 1 znaczeniu . Z tego względu nie można w przyszłości wykluczyć turystycznego udo‑ stępniania wnętrza kamieniołomu jako jednego z najważniejszych geostanowisk planowanego Geoparku „Małopolski Przełom Wisły”14, pod warunkiem że nie bę‑ dzie to znacząco oddziaływać na cele ochrony obszaru Natura 2000 . Jednak obecny stan chodników nie pozwala na utworzenie podziemnego geostanowiska dostępne‑ go dla turystyki, ponieważ chodniki wymagają profesjonalnej ochrony . Jako ciekawostkę warto podać, że Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska jest organizatorem kampanii „Poznaj swoją Naturę” (partnerzy medialni to „National Geographic Polska” i Radio Zet) . Głównym celem kampanii jest podniesienie świa‑ domości społeczeństwa związanej z ochroną przyrody na obszarach Natura 2000 . Projekt ma także pokazać korzyści płynące z włączenia terenów do Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 . Teledysk do promującego kampanię „Poznaj swoją Naturę” utworu „Na Lata” wykonywanego przez Andrzeja Piasecznego, ambasadora kampanii, powstał na obszarze Natura 2000 – Przełom Wisły w Małopolsce . W ten sposób kampania przyczynia się pośrednio do budowania marki Małopolskiego Przełomu Wisły jako regionu turystycznego (a w perspektywie geoturystycznego) . Należy przypomnieć, że w roku 2013 w trzeciej edycji plebiscytu „Siedem nowych cudów Polski” miesięcznika „National Geographic Traveler” stworzona została również kategoria specjalna „Natura”, w której prezentowane były najdziksze zakąt‑ ki Polski . Nad przygotowaniem nominacji, w której znalazło się 16 miejsc w Polsce chronionych w ramach europejskiej sieci Natura 2000, czuwali patroni medial‑ ni: Polska Organizacja Turystyczna i Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska . Małopolski Przełom Wisły znalazł się w zwycięskiej siódemce, wśród laureatów plebiscytu, na miejscu drugim15 . pOdSUmOWanie Funkcjonowanie formy ochrony przyrody, w szczególności parku krajobrazo‑ wego, obszaru chronionego krajobrazu oraz obszaru europejskiej sieci ekologicznej Natura 2000, nie jest równoznaczne z zakazem inwestycji czy wyeliminowaniem ruchu turystycznego . Natura 2000, podobnie jak funkcjonowanie parków krajobrazowych i obszarów chronionego krajobrazu, nie stoi w sprzeczności z inwestycjami, przeciwnie, walory przyrodnicze obszarów są szansą na rozwój różnorodnych dziedzin gospodarki i po‑ wstanie nowych miejsc pracy . Jednakże aktywność człowieka nie może pogarszać stanu siedlisk przyrodniczych i warunków bytowania gatunków będących przed‑ 14 J . Warowna, M . Machalski, W . Jezierski, W . Zgłobicki, G . Gajek, dz . cyt . 15 Siedem nowych cudów Polski 2013 – wybierz cuda Natury [dostęp: 25 .09 .2014] . Dostępny w In‑ ternecie: http://poznajpolske .onet .pl/7‑nowych‑cudow‑polski‑2013‑wybierz‑cuda‑natury/024xx . 1.1. ochrona walorów przyrodniczych a edukacja, turystyka i rozwój 25 miotem ochrony w obszarach Natura 2000 oraz wpływać znacząco negatywnie na ochronę przyrody parku krajobrazowego lub obszaru chronionego krajobrazu . Można postawić tezę, że objęcie ochroną cennego przyrodniczo obszaru nie tyl‑ ko przyczynia się do aktywizacji turystyki, wzbogacając ją o nowe produkty i for‑ my turystyki przyrodniczej (np . geoturystyka), lecz również jest gwarancją rozwoju zrównoważonego (trwałego) . Owszem, funkcjonowanie form ochrony przyrody stanowi barierę dla rozwoju, ale jedynie takiego, który ma charakter żywiołowy – nieliczący się z uwarunkowaniami środowiskowymi i którego koszty w konse‑ kwencji będą wyższe od uzyskanych doraźnych, jednorazowych korzyści . Reasumując, obszarowe formy ochrony przyrody są nie tylko predysponowane do rozwoju turystyki zrównoważonej16, ale ich prawidłowe funkcjonowanie stano‑ wi podstawę trwałego rozwoju we wszystkich wymiarach przestrzennych (od lokal‑ nego po globalny) . Jak zatem odróżnić rozwój trwały od rozwoju niezrównoważonego? Parafrazując Josta Krippendorfa17, można powiedzieć: rozwój, który „jak wąż pożera własny ogon”, to rozwój niezrównoważony . Na koniec warto postawić pytania: czy w idealnym układzie (gdyby był on moż‑ liwy), w którym w pełni realizowane byłyby zasady rozwoju zrównoważonego, ist‑ nienie form ochrony przyrody byłoby w ogóle uzasadnione? Czy główną funkcją cennych obszarów pozostałaby tylko edukacja środowiskowa? * * * The ProTecTion of nATurAl VAlues And educATion – Tourism – economic deVeloPmenT Summary Natural values determine the basic tourism potential as well as the core of touristic products . This case study presents problem of tourism development on surface forms of nature protection in west‑ ern part of Lublin Province . Varied projects are being run by Regional Directorate of Environmental Protection in Lublin aiming at protection of the most valuable natural values of protected areas, in‑ cluding elimination of dysfunction of tourism . Development of materials and tourism infrastructure are created as an indirect effect of organizing tourism . Furthermore, environmental education is a very important tool . One of the conditions of implementing planned Małopolski Przełom Wisły Geopark is protection of nature values and conservation of protected areas . The establishment of Geopark will contribute to spatial diversification of tourism and to develop new tourism products . 16 Ł . Stokłosa, J . Krupa, dz . cyt . 17 J . Krippendorf, dz . cyt . 1.2. prOgram edUkacji ekOlOgicznej W WOjeWództWie lUbelSkim mAłgorzATA denekA-Angel, mAłgorzATA sTAnickA WprOWadzenie Edukacja ekologiczna w dobie obecnej jest pewnym sposobem na życie . Jej założenia opierają się na kilku dokumentach utworzonych w naszym kraju, a re‑ alizujących założenia licznych międzynarodowych konferencji ze szczególnym uwzględnieniem Konferencji ONZ ,,Środowisko i Rozwój” w Rio de Janeiro w 1992 r . Powstał wówczas zbiór rekomendacji stanowiących wytyczne do opracowania re‑ gionalnych, narodowych i lokalnych strategii zrównoważonego rozwoju zwany Agenda 21 . Realizacja zasad rozwoju zrównoważonego określonych w Deklaracji z Rio wymaga udziału świadomego i dobrze wyedukowanego społeczeństwa . Jedną z zasad zrównoważonego rozwoju jest zasada uspołecznienia polityki ekologicznej, która ma być realizowana dzięki stworzeniu instytucjonalnych, praw‑ nych i materialnych warunków do udziału obywateli, grup społecznych i organizacji pozarządowych w procesie kształtowania modelu zrównoważonego rozwoju, z jed‑ noczesnym rozwojem edukacji ekologicznej, rozbudzaniem świadomości i wrażliwo‑ ści ekologicznej oraz kształtowaniem nowej etyki zachowań wobec środowiska18 . Kierunki rozwoju naszego kraju określa także dokument Strategia zrównoważo- nego rozwoju Polski do roku 202519 . Nadrzędnymi zasadami tworzącymi warunki do skutecznego osiągania celów tejże strategii powinny być m .in .: – – – – stałe podnoszenie świadomości społecznej; zwiększenie dostępu społeczeństwa do informacji i jego udziału w podejmo‑ waniu decyzji; ułatwianie dostępu do organów sprawiedliwości w sprawach dotyczących korzystania ze środowiska; konsekwentna edukacja ekologiczna . 18 Polityka ekologiczna państwa w latach 2009–2012 z perspektywą do roku 2016 [dostęp: 25 .09 .2014] . Dostępny w Internecie: https://www .mos .gov .pl/g2/big/2009_11/8183a2c86f4d7e2cdf8c 3572bdba0bc6 .pdf . 19 Strategia zrównoważonego rozwoju Polski do roku 2025 [dostęp: 25 .09 .2014] . Dostępny w In‑ ternecie: http://www .access .zgwrp .org .pl/materialy/dokumenty/StrategiaZrownowazonegoRozwoju‑ Polski/index1 .html . 28 Rozdział 1 Rozwój zrównoważony kraju to nic innego jak podporządkowanie potrzeb i aspiracji społeczeństwa i państwa możliwościom, jakie daje środowisko, którym dysponujemy . Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej20 gwarantuje każdemu obywa‑ telowi jednakowy dostęp do środowiska, nakładając jednocześnie obowiązek tro‑ ski o jego stan i odpowiedzialność za wprowadzane w środowisku zmiany . Wobec konstytucyjnego obowiązku nadania rozwojowi kraju charakteru zrównoważonego zadanie to spoczywa na administracji państwowej, władzach samorządowych, pod‑ miotach gospodarczych oraz indywidualnych obywatelach . Realizować różnorodne zadania związane z proekologiczną polityką kraju mogą, jak zostało wspomniane, tylko dobrze i we właściwym kierunku wyeduko‑ wane jednostki, które są w stanie dokonywać świadomych wyborów w sferze zrów‑ noważonej konsumpcji dóbr i usług, podejmować świadome decyzje na poziomie podstawowej komórki społecznej, zespołów i grup zawodowych, społecznych i po‑ litycznych oraz samorządów i administracji . Edukacja jednostek powinna być prowadzona w sposób ciągły, rozpoczynając od wychowania w rodzinie, poprzez systemy edukacji formalnej, czyli przez szkolni‑ ctwo podstawowe, ponadpodstawowe i wyższe, do edukacji nieformalnej . Edukacja i ciągłe podnoszenie poziomu wiedzy oraz świadomości powinny stanowić elemen‑ ty stale towarzyszące życiu i działalności jednostek w różnych grupach wiekowych, zawodowych i społecznych . Wówczas będzie dostrzegana korelacja aspektów eko‑ nomicznych, ekologicznych i społecznych w każdej działalności . W 1996 r . powstała Narodowa Strategia Edukacji Ekologicznej. Przez Edukację do Zrównoważonego Rozwoju21 . Została przygotowana jako dokument, który iden‑ tyfikuje i hierarchizuje główne cele edukacji środowiskowej, wskazując jednocześ‑ nie możliwości ich realizacji . Rozwinięciem i konkretyzacją zapisów Narodowej Strategii Edukacji Ekologicznej… był Narodowy Program Edukacji Ekologicznej22, który powstał w 1997 r . Dokument ten jest podstawą tworzenia systemu edukacji ekologicznej, określając zadania edukacyjne, podmioty odpowiedzialne za ich rea‑ lizację i wskazując źródła finansowania . Do najważniejszych należą: – upowszechnianie idei ekorozwoju we wszystkich sferach życia, uwzględnia‑ jące również pracę i wypoczynek człowieka; 20 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r . uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r ., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu 25 maja 1997 r ., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r . (DzU 1997 nr 78, poz . 483) . 21 Narodowa Strategia Edukacji Ekologicznej. Przez Edukację do Zrównoważonego Rozwoju [do‑ stęp: 25 .09 .2014] . Dostępny w Internecie: http://www .mos .gov .pl/g2/big/2009_04/97b75873145cdf7e 7695ed9573147c78 .pdf . 22 Narodowy Program Edukacji Ekologicznej. Program wykonawczy Narodowej Strategii Edukacji Ekologicznej oraz warunki jego wdrożenia [dostęp: 25 .09 .2014] . Dostępny w Internecie: http://enviro‑ net .eu/pub/prawo/nsee .pdf . 1.2. Program edukacji ekologicznej w województwie lubelskim 29 – – wdrożenie edukacji ekologicznej jako edukacji interdyscyplinarnej na wszyst‑ kich stopniach edukacji formalnej i nieformalnej; tworzenie wojewódzkich, powiatowych i gminnych programów edukacji ekologicznej uwzględniających propozycje podmiotów realizujących projek‑ ty edukacyjne dla lokalnej społeczności; promowanie dobrych doświadczeń z zakresu metodyki edukacji ekologicz‑ nej, zwiększenie efektywności; włączenie edukacji ekologicznej w system kompleksowej edukacji ekologicz‑ nej społeczeństwa; wskazywanie sposobów jak najlepszej alokacji środków finansowych . – – – Należy podkreślić, iż wprowadzenie w życie postawionych zadań z zakresu edu‑ – – aspekty polityczne – nadanie edukacji ekologicznej odpowiedniej rangi i włą‑ czenie jej do systemu kompleksowej edukacji obywatelskiej społeczeństwa; aspekty organizacyjne – umożliwienie koordynacji, korelacji i współdzia‑ łania w planowaniu i realizacji zadań z zakresu edukacji ekologicznej oraz stymulowaniu jej rozwoju w celu poprawy stanu świadomości ekologicznej społeczeństwa; aspekty materialne – finansowanie edukacji ekologicznej; aspekty społeczne: » – – kacji ekologicznej może być ujęte w wielu aspektach: » » » » doprowadzenie do takiego stanu świadomości społecznej, w którym edu‑ kacja ekologiczna oraz jej efekty będą postrzegane jako niezbędny waru‑ nek rozwoju społecznego, przygotowanie społeczeństwa do realizacji zadań z zakresu ochrony śro‑ dowiska w związku z dostosowywaniem Polski do standardów ekologicz‑ nych w Unii Europejskiej, zwłaszcza dzięki szerokim informacjom, promocja racjonalnych względem społeczeństwa oraz środowiska zacho‑ wań i postaw w procesach decyzyjnych na różnych szczeblach, stworzenie warunków do świadomego współuczestniczenia wszystkich mieszkańców w przestrzeganiu zasad bezpieczeństwa ekologicznego, udoskonalenie systemu wymiany informacji sprzyjającej zmniejszeniu liczby konfliktów na tle ekologicznym za pomocą: • wprowadzenia elementów edukacji ekologicznej do każdego znaczące‑ go procesu inwestycyjnego, uwzględnienia założeń edukacji ekologicznej w koncepcjach, progra‑ mach, planach, strategiach na każdym szczeblu zarządzania, przygotowania kadry administracji rządowej i samorządowej do reali‑ zacji zadań związanych ze znaczącym wzrostem udziału społeczeństwa w zarządzaniu środowiskiem (np . wdrażanie zasad Konwencji o dostę‑ pie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska), • • 30 Rozdział 1 » » » » » promowanie stylu życia sprzyjającego zdrowiu jednostek i rodzin oraz za‑ chowaniu zasobów środowiska, wspieranie procesu tworzenia struktur instytucjonalnego wspomagania edukacji
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rola obszarów chronionych w rozwoju edukacji, turystyki i gospodarki
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: