Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00521 009172 11228423 na godz. na dobę w sumie
Rola rad nadzorczych w procesach formułowania i realizowania strategii spółek - ebook/pdf
Rola rad nadzorczych w procesach formułowania i realizowania strategii spółek - ebook/pdf
Autor: , , , Liczba stron: 194
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8336-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

Publikacja łączy w sobie wybitne walory poznawcze w zakresie teorii spółek oraz światowej i europejskiej praktyki funkcjonowania organów kontrolnych (rad dyrektorów lub rad nadzorczych) w spółkach kapitałowych. Ponadto dzięki interesującym badaniom własnym, przeprowadzonym przez zespół autorski w polskich spółkach publicznych, książka pozwala na krytyczne, a równocześnie konstruktywne spojrzenie na rolę i funkcje rad nadzorczych w polskich spółkach, co może być szczególnie interesujące dla właścicieli i menedżerów polskich spółek kapitałowych, jak też dla wykładowców i studentów interesujących się problematyką corporate governance.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rola rad nadzorczych w procesach formułowania  i realizowania strategii  spółek Zarządzanie Rola rad nadzorczych w procesach formułowania  i realizowania strategii  spółek Jan Jeżak, Leszek Bohdanowicz Bogna Kaźmierska-Jóźwiak, Zbigniew Matyjas Jan Jeżak, Leszek Bohdanowicz, Bogna Kaźmierska-Jóźwiak, Zbigniew Matyjas – Uniwersytet Łódzki, Wydział Zarządzania, Katedra Finansów i Strategii Przedsiębiorstwa 90-237 Łódź, ul. Matejki 22/26 RECENZENT Magdalena Jerzemowska REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Katarzyna Gorzkowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com AUTORZY Jan Jeżak – wstęp, rozdz. I, VII (współautor), zakończenie, red. nauk. Leszek Bohdanowicz – rozdz. IV, V, VII (współautor) Bogna Kaźmierska-Jóźwiak – rozdz. III Zbigniew Matyjas – rozdz. II, VI Wydanie monografii zostało sfinansowane ze środków Narodowego Centrum Nauki w Krakowie grant nr N N115 401340 pt. Rola rad nadzorczych w procesach formułowania i realizowania strategii spółek, zrealizowany w latach 2011–2014 © Copyright by Authors, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06968.15.0.K Ark. wyd. 12,0; ark. druk. 12,125 ISBN 978-83-8088-335-2 e-ISBN 978-83-8088-336-9 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp Rozdział I Istota i znaczenie problemu „wyboru strategii spółki” 1. Wybór strategii spółki jako problem decyzyjny 2. Zarys metodyki projektowania strategii 3. Nowy kontekst i nowe wyzwania dla procesu wyboru strategii spółki Rozdział II Procesy formułowania oraz realizowania strategii spółek – stan wiedzy i przegląd badań 1. Wyzwania strategiczne współczesnych korporacji – paradoksy strategii 2. Problematyka decyzji podejmowanych na poszczególnych poziomach strategii 3. Strategie na poziomie korporacji – podejście portfelowe a podejście bazujące na kompetencjach 4. Typologia strategii na poziomie korporacji (całej spółki – grupy kapitałowej) 4.1. Strategie dywersyfikacji profilu działalności spółki 4.2. Strategie internacjonalizacji i globalizacji Rozdział III Podział zysku jako jedna z kluczowych decyzji strategicznych spółki 1. Tworzenie wyniku finansowego spółki 2. Podział zysku netto w spółce akcyjnej 3. Polityka dywidend 4. Istota wykupów akcji własnych 5. Relacja pomiędzy dywidendą pieniężną a skupem akcji w świetle teorii finansów 6. Rola polityki dywidend w świetle teorii agencji 7. Czynniki wypłaty dywidendy 8. Podsumowanie 9 17 17 20 23 27 27 32 36 40 42 44 47 47 49 52 58 61 64 67 70 6 Spis treści Rozdział IV Modele zarządzania i nadzorowania działalności spółek – tendencje światowe i europejskie 1. Porównanie modelu jednopoziomowego i dwupoziomowego – wady i zalety obu modeli 2. Zróżnicowanie krajowe w ramach modeli podstawowych 3. Polski model zarządzania i nadzorowania działalności spółek 4. Partycypacja pracownicza w radach nadzorczych 5. Aktywność rad nadzorczych jako pochodna zastosowanego modelu funkcjonowa- nia spółek Rozdział V Rady nadzorcze w polskim systemie corporate governance – przegląd badań 1. Rola rad nadzorczych w świetle teorii ładu korporacyjnego 2. Funkcje rad spółek – przegląd światowej literatury 3. Luka pomiędzy funkcjami przypisanymi a faktycznie wykonywanymi przez rady 4. Funkcje i zadania polskich rad nadzorczych Rozdział VI Rady nadzorcze a strategie dywersyfikacji oraz internacjonalizacji w polskich spółkach publicznych – wyniki badań opartych na danych wtórnych 1. Rady nadzorcze a strategie spółek – uwagi wstępne do przeprowadzonych badań 2. Rady dyrektorów a strategie – doświadczenia światowe 3. Hipotezy badawcze 4. Dane i metody badawcze 4.1. Próba badawcza 4.2. Zmienne badawcze 4.3. Metody badawcze 5. Wyniki badań 5.1. Statystyki deskryptywne 5.2. Model 1 5.3. Model 2 6. Konkluzje oraz dyskusja 73 73 82 87 89 93 97 97 100 105 108 117 117 118 121 121 121 122 125 126 126 127 128 128 Spis treści 7 Rozdział VII Wpływ rad nadzorczych na procesy formułowania i realizowania strategii w polskich spółkach publicznych – wyniki przeprowadzonych badań własnych 1. Charakterystyka badania i opis badanej próby 2. Główna orientacja polskich spółek publicznych 3. Modele nadzorowania i zarządzania spółkami 4. Funkcje rad nadzorczych 5. Aktywność rad nadzorczych w procesie zarządzania strategicznego 6. Wpływ najnowszych trendów w ładzie korporacyjnym na proces wyboru strategii 7. Mierniki oceny zarządów spółek przez rady nadzorcze 8. Podsumowanie przeprowadzonych badań Zakończenie Bibliografia Aneks Spis tabel i rysunków 131 131 140 143 146 151 157 158 160 163 169 183 191 Wstęp Od początku lat 90. XX w. zasady funkcjonowania spółek akcyjnych, zwłaszcza spó łek publicznych, są przedmiotem intensywnej międzynarodowej dyskusji. Biorą w niej udział zarówno międzynarodowe instytucje, takie jak OECD, Bank Światowy, Unia Europejska, jak również rządy i parlamenty poszczególnych krajów, giełdy papierów wartościowych, stowarzyszenia inwestorów oraz instytucje nadzoru finansowego. Ta dyskusja kojarzy się nieodłącznie z anglojęzycznym terminem corporate go- vernance, który jest różnie tłumaczony na język polski. Najczęściej jego rodzimym odpowiednikiem jest termin „ład korporacyjny”. Zgodnie z popularnym w świe- cie ujęciem OECD ład korporacyjny to sieć relacji między kadrą zarządzającą spółek a ich organami kontrolnymi, akcjonariuszami oraz innymi grupami in- teresów, zainteresowanymi działalnością danej spółki (pracownicy, wierzyciele, klienci, dostawcy, społeczność lokalna oraz państwo). Ład korporacyjny obejmuje zatem strukturę władzy w spółce, za pośrednic- twem której ustalane są cele, środki ich realizacji oraz metody monitorowania osiąganych rezultatów. Ponadto do zakresu treściowego tego pojęcia należą tzw. zewnętrzne mechanizmy kontroli działalności spółek, tj. prawo spółek, rynek ka- pitałowy, rynek kontroli przedsiębiorstw (procesy fuzji i przejęć), rynek talentów menedżerskich oraz rynki produktów i usług. Istnieje wiele przesłanek przemawiających za zajmowaniem się problematy- ką ładu korporacyjnego, zarówno od strony teoriopoznawczej, jak i aplikacyjnej. Pierwszy powód to ciągle stosunkowo słabo rozwinięta teoria ładu korporacyjne- go w literaturze krajowej w stosunku do niezwykle bogatego i zróżnicowanego te- matycznie dorobku literatury światowej. Bierze się to przypuszczalnie stąd, że ład korporacyjny obejmuje problematykę szeroką, niemieszczącą się w ramach jednej dyscypliny. Jest ona przedmiotem zainteresowania prawa cywilnego i handlowe- go, makro- i mikroekonomii, finansów i rachunkowości, nauk o zarządzaniu oraz socjologii i psychologii organizacji. Interdyscyplinarność jest tutaj wyzwaniem, ale także szansą dla ambitnych badaczy. Na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat literatura krajowa znacznie wzbogaci- ła się o wiele opracowań książkowych, prezentujących dość szerokie spektrum 10 Wstęp tematyczne. Należy do nich zaliczyć prace takich autorów, jak: M. Jerzemowska i B. Nogalski1, I. Koładkiewicz2, S. Rudolf3, M. Jerzemowska4, K. Zalega5, J. Je- żak6, K. Lis i H. Sterniczuk7, P. Urbanek8, M. Aluchna9, A. Nartowski10, D. Dobija i I. Koładkiewicz11, A. Szewc-Rogalska12, I. Postuła13, A. Adamska14, D. Dobija15, M. Marcinkowska16, a także M. Jerzemowska, A. Golec i A. Zamojska17. 2 1 M. Jerzemowska, B. Nogalski, Corporate governance in Polish holdings, [w:] In Search of Effec- tive Corporate Governance, Management Studies Center, Warszawa 2000. I. Koładkiewicz, Building a system of corporate governance in Poland. Initial experiences, [w:] In Search of Effective Corporate Governance, Management Studies Center, Warszawa 2000; eadem, Rady nadzorcze – dobre praktyki ładu korporacyjnego. Doświadczenia polskie i zagra- niczne, Wyd. Poltext, Warszawa 2013. 3 S. Rudolf (red.), Efektywność nadzoru właścicielskiego w spółkach kapitałowych, Wyd. Uni- wersytetu Łódzkiego, Łódź 2000; idem (red.), Ekonomiczne i społeczne problemy nadzoru kor- poracyjnego, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2004; idem (red.), Tendencje zmian w nad- zorze korporacyjnym, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2006; idem, Udział przedstawicieli załogi w radach nadzorczych spółek w nowych krajach Unii Europejskiej, [w:] idem (red.), Rola nadzoru korporacyjnego w kreowaniu wartości przedsiębiorstwa, Wyd. Uniwersytetu Łódz- kiego, Łódź 2008. 4 M. Jerzemowska, Nadzór korporacyjny, PWE, Warszawa 2002. 5 K. Zalega, Systemy corporate governance a efektywność zarządzania spółką kapitałową, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie, Warszawa 2003. 6 J. Jeżak (kier. nauk.), Struktura i formy sprawowania władzy w spółkach kapitałowych, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2005; idem, Ład korporacyjny. Doświadczenia światowe oraz kierunki rozwoju, C.H. Beck, Warszawa 2010; idem (red. nauk.), Struktury własności polskich spółek publicznych a ich strategie rozwoju, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2010. 7 K. Lis, H. Sterniczuk, Nadzór korporacyjny, Oficyna Wydawnicza, Kraków 2005. 8 P. Urbanek, Nadzór korporacyjny a wynagrodzenia menadżerów, Wyd. Uniwersytetu Łódz- kiego, Łódź 2005. 9 M. Aluchna, Mechanizmy corporate governance w spółkach giełdowych, Szkoła Główna Han- dlowa w Warszawie, Warszawa 2007; eadem, Własność a corporate governance. Systemy, rynki, przedsiębiorstwo, Wyd. Poltext, Warszawa 2015. 10 A. S. Nartowski, Dobre praktyki spółek notowanych na GPW. Podręcznik, „Przegląd Corporate Governance” 2008, numer specjalny. 11 D. Dobija, I. Koładkiewicz, Ład korporacyjny, Wyd. Akademii im. Leona Koźmińskiego, War- szawa 2011. 12 A. Szewc-Rogalska, Wpływ struktur własnościowych spółek giełdowych na kreację wartości dla akcjonariuszy, Wyd. Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2012. 13 I. Postuła, Nadzór korporacyjny w spółkach Skarbu Państwa, ABC a Wolters Kluwer business, 14 A. Adamska, Własność i kontrola. Perspektywa akcjonariuszy spółek publicznych, Oficyna Wy- 15 D. Dobija, Audyt finansowy we współczesnych systemach społecznych, Oficyna a Wolters Klu- Warszawa 2013. dawnicza SGH, Warszawa 2013. wer business, Warszawa 2014. Łódzkiego, Łódź 2014. 16 M. Marcinkowska, Corporate governance w bankach. Teoria i praktyka, Wyd. Uniwersytetu 17 M. Jerzemowska, A. Golec, A. Zamojska, Corporate governance. BRIC i Polska na tle krajów rozwiniętych, Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2015. Wstęp 11 Mimo wyraźnego postępu w  rozwoju krajowej literatury przedmiotu, nadal niektóre obszary tematyczne problematyki corporate governance w Polsce należy uznać za słabo rozpoznane lub prawie nieobecne. Brakuje np. szerszych wykładni niektórych teorii ładu korporacyjnego (poza teorią agencji oraz teorią stakehol- ders). Brakuje też syntezy najnowszych tendencji światowych oraz pogłębionej analizy zmian dokonujących się we wszystkich modelach ładu korporacyjne- go (zjawisko konwergencji tych modeli). Taką tendencją o charakterze ogólno- światowym jest np. zwiększająca się presja na zdecydowanie większą aktywność rad dyrektorów oraz rad nadzorczych w  podejmowaniu decyzji strategicznych w spółkach. Słabością polskiego dorobku literaturowego jest ponadto brak sys- tematycznych i szeroko zakrojonych badań empirycznych nad funkcjonowaniem ładu korporacyjnego w praktyce. Mamy tu na myśli badania prowadzone w trybie longituidalnym, czyli badania prowadzone przez dłuższy okres, co zwiększa wia- rygodność otrzymywanych wyników oraz pozwala na wnioskowanie uzasadnio- ne statystycznie. Myślą przewodnią niniejszej książki jest założenie, że właściwy ład korpora- cyjny to istotny czynnik instytucjonalny przy budowie konkurencyjnej gospo- darki oraz kreowaniu wzrostu gospodarczego. Dobry system ładu korporacyj- nego pozwala założyć, że spółki efektywnie wykorzystują swój kapitał, biorą pod uwagę interesy państwa, regionu i  społeczności lokalnej, a  ich zarządy i  rady nadzorcze przyjmują finansową odpowiedzialność wobec spółki i jej właścicieli. Taki system wzmacnia zaufanie inwestorów zagranicznych oraz przyciąga dłu- goterminowy kapitał inwestycyjny. Dla znanych inwestorów branżowych i finan- sowych dobry system ładu korporacyjnego jest równie ważny jak uzyskiwane wyniki finansowe. Trzeba jednak zaznaczyć, że postęp dokonany w ostatnich kilkunastu latach w większości krajów świata (m.in. wskutek takich zdarzeń, jak nagła upadłość amerykańskiego koncernu energetycznego Enron w 2001 r. czy kryzys w sekto- rze finansowym w latach 2007–2008) jest dalece niewystarczający. Zdaniem wielu ekspertów obecne systemy monitorowania i  kontrolowania działalności spółek nadal nie spełniają oczekiwań ich interesariuszy, np. w zakresie kontroli ryzyka, eliminowania oportunistycznych zachowań menedżerów oraz nieefektywnych systemów ich wynagradzania, oderwanych od osiąganych przez spółki wyników finansowych i rynkowych. Kluczową rolę w tych procesach odgrywają organy kontrolne, czyli rady dy- rektorów lub rady nadzorcze spółek. Stąd często formułowany postulat – także w polskiej gospodarce – o potrzebie wzmacniania formalno-prawnej pozycji tych organów, a także zintensyfikowania ich aktywności w procesach podejmowania decyzji strategicznych w spółkach. Bob Tricker, brytyjski autorytet uznawany za ojca nowoczesnego corporate go- vernance, uważa, że rady dyrektorów oraz rady nadzorcze jako organy kontrolne nie mogą skupiać się jedynie na monitorowaniu i kontroli działalności zarządów, 12 Wstęp lecz powinny również aktywnie uczestniczyć w procesach formułowania strategii spółek oraz w działalności doradczej wobec zarządów18. W literaturze światowej oraz w praktyce gospodarczej od dłuższego czasu toczy się spór na temat roli rad nadzorczych w procesach formułowania i realizowania strategii19. Przeciwnicy większego zaangażowania rad twierdzą, że są to organy kon- trolne pozbawione wystarczającej informacji o spółce i jej otoczeniu oraz zbyt bier- ne, aby mogły wnieść jakąkolwiek wartość dodaną do procesu zarządzania strate- gicznego. Natomiast zwolennicy zwiększenia tego zaangażowania uważają, że rady nadzorcze (rady dyrektorów) są zbyt cennym zasobem spółki, a strategia jest zbyt ważna, aby pozostawić ją wyłącznie w gestii menedżerów. Z istoty własności korpo- racyjnej wynika, że akcjonariusze mają prawo, a nawet obowiązek troszczenia się o przyszłość spółki, a tym samym prawo do aktywnego udziału w podejmowaniu decyzji strategicznych. W ich imieniu powinny angażować się w te procesy rady spółek. Argumenty zarówno przeciwników, jak i zwolenników nie są pozbawione racji i pokazują, jak złożonym i trudnym do rozwiązania problemem jest zdefinio- wanie roli rad nadzorczych w podejmowaniu decyzji strategicznych w spółkach. Tego właśnie problemu dotyczą badania zaprezentowane w niniejszej pracy. Wpisują się one w nurt badań prowadzonych od wielu lat w Katedrze Zarządza- nia Przedsiębiorstwem (obecnie Katedrze Finansów i Strategii Przedsiębiorstwa) Uniwersytetu Łódzkiego, których myślą przewodnią jest połączenie dwóch dzie- dzin wiedzy, a mianowicie ładu korporacyjnego oraz zarządzania strategicznego. Rozwijają one problemy poruszone we wcześniejszych projektach badawczych, realizowanych przez zespół pod kierunkiem naukowym prof. Jana Jeżaka na te- mat form i struktur sprawowania władzy w spółkach akcyjnych oraz relacji po- między strukturami własnościowymi polskich spółek publicznych a ich wynika- mi finansowymi20. Głównym celem niniejszej publikacji jest analiza i ocena roli rad nadzorczych w procesach formułowania oraz realizowania strategii polskich spółek giełdo- wych. Realizacji tak określonego celu głównego podporządkowane zostały cztery cele poznawcze o charakterze szczegółowym: 1) synteza światowego dorobku badawczego na temat procesu formułowania i realizowania strategii spółek oraz na temat roli rad nadzorczych w tych procesach; 18 B. Tricker, Corporate Governance: Principles, Policies, and Practices, Oxford University Press, Oxford 2009, s. 120–121. 19 A. Pugliese, P.-J. Bezemer, A. Zattoni, M. Huse, F. Van den Bosch, H. Volberda, Boards of Direc- tors’ Contribution to Strategy: A Literature Review and Research Agenda, “Corporate Gover- nance: An International Review” 2009, vol. 17, no. 3, s. 292–306. 20 J. Jeżak (kier. nauk.), Struktura i formy sprawowania władzy w spółkach kapitałowych, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2005 (raport z realizacji grantu KBN nr 1H02D00416) oraz idem (red. nauk.), Struktury własności polskich spółek publicznych a ich strategie rozwoju, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2010 (raport z realizacji grantu nr 1H02D04829). 2) określenie stopnia zaangażowania rad na różnych etapach procesu zarzą- dzania strategicznego; Wstęp 13 3) ustalenie związków pomiędzy strukturą (liczebnością) rad nadzorczych a rodzajem strategii realizowanej przez polskie spółki giełdowe; 4) określenie zależności pomiędzy strukturą (stopniem różnorodności) pol- skich rad nadzorczych pod względem wykształcenia oraz doświadczenia zawodowego a ich zaangażowaniem w procesach formułowania i realizo- wania strategii. Wiązkę celów praktycznych stanowiły: 1) zidentyfikowanie aktualnych kierunków zmian oraz rozwiązań wdraża- nych w zakresie roli i funkcji rad dyrektorów (rozwiązania anglosaskie), a także rad nadzorczych (rozwiązania niemieckie) w procesach formuło- wania i realizowania strategii spółek kapitałowych; 2) ocena procesu doskonalenia polskich rozwiązań w zakresie roli i funkcji rad nadzorczych w polskich spółkach giełdowych na tle aktualnych ten- dencji światowych oraz w oparciu o własne badania empiryczne; 3) wskazanie kierunków dalszego umacniania kontrolnych oraz doradczych funkcji polskich rad nadzorczych z punktu widzenia aktualnych standar- dów europejskich i światowych w tym zakresie, a także z punktu widzenia nowych realiów gospodarczych i społecznych, z jakimi muszą sobie radzić polskie spółki kapitałowe. Trzeba podkreślić, że realizacja wyżej wymienionych celów wymagała połą- czenia wiedzy i doświadczenia empirycznego z dwóch różnych obszarów nauk o zarządzaniu, tj. corporate governance i zarządzania strategicznego. Przy tak zaprojektowanym całościowym spojrzeniu na związki pomiędzy rolą i strukturą rad nadzorczych a ich zaangażowaniem w procesach wyboru oraz realizowania strategii staraliśmy się, aby rezultaty naszych badań były odpowiednio spopularyzowane i przedyskutowane na specjalistycznych kon- ferencjach krajowych i zagranicznych. Ponadto niniejsza praca powinna oka- zać się – mamy taką nadzieję – źródłem interesujących informacji dla wła- ścicieli spółek, członków rad nadzorczych oraz dla instytucji kształtujących i promujących w Polsce dobre praktyki korporacyjne, nie tylko w spółkach publicznych. Zasadniczą część badań oparto na danych pierwotnych, pozyskanych bezpo- średnio od członków rad nadzorczych. W przeprowadzonej analizie potrzebne dane zbierano za pomocą kwestionariusza ankiety. Kwestionariusz ten został wy- słany do wszystkich członków rad nadzorczych wszystkich polskich spółek gieł- dowych, będących obywatelami polskimi i pełniącymi funkcje nadzorcze w pol- skich spółkach notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie. Ankiety przesłano zarówno drogą elektroniczną, jak i pocztą tradycyjną. Na eta- pie projektowania kwestionariusza dużą uwagę zwrócono na układ graficzny kwe- stionariusza, jego estetykę i układ pytań. 14 Wstęp Kwestionariusz zaprojektowany na potrzeby niniejszego badania został podzie- lony na dwie części (A i B). W części A znalazły się pytania dotyczące opinii re- spondentów na temat głównych celów funkcjonowania polskich spółek, roli rady nadzorczej na różnych etapach procesu zarządzania strategicznego, funkcji rad nadzorczych oraz zmian polskiego modelu organów statutowych. Łącznie w tej części zamieszczono 12 rozbudowanych pytań. W części B zawarto pytania doty- czące profilu działalności spółek nadzorowanych przez respondentów; wielkości nadzorowanych spółek; liczby rad, w których respondenci zasiadali w trakcie ba- dania; funkcji pełnionych przez nich w radach; doświadczenia w sprawowaniu nadzoru, profilu zawodowego i wykształcenia respondentów. W tej części znala- zło się 11 pytań. Układ i treść kwestionariusza zamieszczono w aneksie do niniej- szej publikacji. W trakcie badania realizowano trzy następujące zadania empiryczne: 1) ocena realizowanych przez rady nadzorcze polskich spółek publicznych funkcji i zadań, ze szczególnym uwzględnieniem tych, które są związane z kreowaniem strategii spółek; 2) określenie roli rad nadzorczych na różnych etapach procesu zarządzania strategicznego; 3) zidentyfikowanie czynników, które mogą przyczynić się do zwiększenia aktywności rad nadzorczych w procesie zarządzania strategicznego i wska- zanie ewentualnych kierunków zmian funkcjonowania tych organów. Badaną zbiorowość stanowili członkowie rad nadzorczych polskich spółek publicznych notowanych w 2012 r. na rynku podstawowym GPW w Warszawie. Łącznie kwestionariusze ankiety wysłano do 1928 osób, czyli całej zbiorowości członków rad polskich spółek publicznych (z wyłączeniem członków rad niebę- dących obywatelami polskimi). Otrzymano 86 zwrotów. Stąd próba badawcza li- czyła 86 obserwacji, a stopa zwrotu kształtowała się na poziomie 4,46 (mimo dwukrotnie ponawianych prób uzyskania odpowiedzi). Istotnym uzupełnieniem badań opartych na danych pierwotnych były badania oparte na danych wtórnych. Dane do tych badań zostały pozyskane z baz danych Amadeus oraz Datastream, jak również bezpośrednio z raportów rocznych spó- łek, których walory były notowane na warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościo- wych na rynku podstawowym oraz na rynku New Connect w 2012 r. Celem tych badań było określenie zależności pomiędzy strukturą (a konkretnie liczebnością rad nadzorczych w polskich spółkach publicznych) a strategiami dywersyfikacji oraz strategiami internacjonalizacji tych spółek. Badanie było odwzorowaniem analogicznych badań prowadzonych w różnych krajach świata na temat relacji: rady dyrektorów a strategie spółek. Realizacja wymienionych wyżej celów miała służyć zweryfikowaniu głównej hipotezy niniejszej rozprawy, brzmiącej następująco: rola i funkcje rad nadzor- czych w procesach zarządzania strategicznego w polskich spółkach publicz- nych wymagają istotnych zmian formalno-prawnych oraz organizacyjno- Wstęp 15 -strukturalnych, prowadzących do wzmocnienia funkcji kontrolnej, a przede wszystkim funkcji doradczej polskich rad nadzorczych. Struktura prezentowanej pracy została podporządkowana jej celom i obejmuje siedem rozdziałów, wstęp i zakończenie. Część pierwsza – teoretyczna – liczy pięć rozdziałów, przy czym rozdział pierwszy i drugi stanowią efekt studiów nad litera- turą światową z zakresu zarządzania strategicznego i przedstawiają nowy kontekst oraz nowe wyzwania, na jakie powinna odpowiedzieć strategia współczesnej spół- ki kapitałowej. W rozdziale drugim zawarto również odpowiedź na pytanie, jak obecnie powinien wyglądać proces budowy strategii i kryteria wyboru strategii (podejście portfelowe czy podejście bazujące na kompetencjach). W rozdziale trzecim przedstawiono jedną z kluczowych decyzji strategicznych spółki, jaką jest podział zysku, a także ukazano szerszy kontekst tej decyzji, jaką jest polityka dywidend w spółce. W kształtowaniu tej polityki biorą udział przede wszystkim właściciele spółki oraz naczelni menedżerowie, a powinny również ak- tywnie uczestniczyć rady nadzorcze spółek. Z kolei rozdział czwarty i pierwsza część rozdziału piątego to prezentacja świa- towej i krajowej wiedzy w zakresie modeli zarządzania i nadzorowania działalności spółek kapitałowych w różnych krajach i różnych odmianach gospodarki rynkowej. W zakończeniu rozdziału czwartego, a także w rozdziale piątym skoncentrowano się na roli oraz funkcjach organów kontrolnych spółek, czyli na formalno-praw- nym i faktycznym umiejscowieniu rad nadzorczych w polskim systemie corporate governance oraz na wskazaniu rysującej się na tym tle luki pomiędzy formalnymi i faktycznymi funkcjami polskich rad nadzorczych, którą to lukę zespół autorski zidentyfikował we wcześniejszych badaniach własnych, przeprowadzonych w latach 1999–2002 w 85 radach nadzorczych polskich spółek publicznych (w ramach reali- zacji grantu KBN-u nr 1H02D00416). Wyniki tych badań opublikowano w 2005 r.21 Wreszcie rozdziały szósty i  siódmy, stanowiące część empiryczną niniejszej pracy, zawierają charakterystykę przeprowadzonych badań własnych opartych na danych wtórnych (badania wykorzystujące metodykę stosowaną powszech- nie w badaniach światowych z tego zakresu) oraz opis badań opartych na da- nych pierwotnych, uzyskanych za pomocą kwestionariusza ankiety skierowanej w 2012 r. do wszystkich polskich spółek publicznych notowanych na rynku pod- stawowym GPW. Obydwa badania zostały ukończone w 2013 r. i sfinansowane przez Narodowe Centrum Nauki w Krakowie (grant nr N N115 401340). Wyniki obydwu badań zaprezentowano w końcowej części rozdziału szóstego i siódmego, a także w zakończeniu całości pracy. Niniejsza rozprawa jest efektem długoletnich studiów i badań prowadzonych przez zespół autorski pod kierunkiem naukowym prof. Jana Jeżaka, działający w ramach Katedry Finansów i Strategii Przedsiębiorstwa na Wydziale Zarządza- nia Uniwersytetu Łódzkiego. 21 J. Jeżak (kier. nauk.), Struktura i formy sprawowania władzy…, s. 89–142. 16 Wstęp Jesteśmy wdzięczni Kierownictwu i  Pracownikom Narodowego Centrum Nauki w Krakowie za udzielone nam wsparcie finansowe, bez którego przepro- wadzenie niniejszych badań byłoby niemożliwe. Słowa podziękowania kieruje- my również do recenzenta wydawniczego, Pani prof. Magdaleny Jerzemowskiej z Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Gdańskiego, której uwagi i sugestie znacz- nie przyczyniły się – w naszym przekonaniu – do zwiększenia wartości teoriopo- znawczej i aplikacyjnej niniejszej publikacji oraz jej przejrzystości. Rozdział I Istota i znaczenie problemu „wyboru strategii spółki” 1. Wybór strategii spółki jako problem decyzyjny Wybór strategii spółki jest problemem decyzyjnym analizowanym od strony teo- riopoznawczej, metodycznej oraz praktycznej od ponad 50 lat, a właściwie już od wielkiego kryzysu gospodarczego (lata 1929–1933). Ma jedną z najwyższych rang, jeżeli nie najwyższą w hierarchii decyzji podejmowanych na szczeblu spółki, obok takich decyzji jak utworzenie spółki lub jej sprzedaż. Jego rangę uświadamia przedsiębiorcy często dopiero niespodziewana upa- dłość niedawno uruchomionego przedsiębiorstwa. Dlatego w krajach i społeczeń- stwach o dojrzałej gospodarce rynkowej potrzeba myślenia strategicznego oraz strategiczne zarządzanie każdym podmiotem gospodarczym jest wiedzą i prakty- ką biznesową o szczególnym znaczeniu mikro- i makroekonomicznym, czego naj- lepszym dowodem jest fakt, że wszystkie formy i poziomy edukacji menedżerskiej (ze studiami typu MBA włącznie) kończą się na ogół przedmiotem „Zarządzanie strategiczne”, zawierającym syntezę nowoczesnej wiedzy ekonomicznej i bizne- sowej oraz liczne studia przypadków (jako przykłady trafnych lub chybionych wyborów strategicznych), których analizowanie wspiera bogata i wielowymiaro- wa metodyka oceny różnych wariantów strategii przedsiębiorstwa (wypracowana w większości na gruncie i na potrzeby zarządzania strategicznego). Wybór strategii jest decyzją o wyjątkowym znaczeniu, gdyż dotyczy on głów- nych, wręcz fundamentalnych kwestii, mających bezpośredni wpływ na przy- szłość danej spółki. Jeżeli spółka lub jakakolwiek inna organizacja popełni w tym zakresie błędy, mogą one poważnie zagrozić egzystencji tej organizacji. Istnieje wiele przykładów z  praktyki potwierdzających zasadność tego stwierdzenia. Przykładem negatywnym jest m.in. firma IBM, która na początku lat 90. XX w. znalazła się na krawędzi bankructwa z powodu zlekceważenia rozwijającego się rynku małych komputerów osobistych (PC market). Natomiast przykładem po- zytywnym może być firma Hewlett-Packard, która w połowie lat 90. XX w. zdołała przełamać wieloletnią stagnację dzięki nowej strategii, polegającej na zwiększonej 18 elastyczności wewnętrznej (Management by Walking Around) oraz otwartości zewnętrznej, np. na alianse strategiczne1. Do szczególnej staranności przy wyborze strategii spółki skłaniają jej właścicie- li i menedżerów również następujące cechy strategii: – jest jedyną koncepcją zarządczą dotyczącą całości podmiotu gospodarcze- go; obejmuje ona wszystkie obszary jego działalności oraz wszystkie funkcje biznesowe, a jako taka powinna zapewnić osiągnięcie efektów synergicz- nych, wynikających ze współdziałania wszystkich tych działalności i  ich funkcji; – głównym celem projektowanej strategii jest w pierwszym rzędzie zapew- nienie spółce przetrwania (jako celu – minimum), a następnie jego długo- falowego rozwoju poprzez kreowanie tzw. wartości dodanej – dla klientów, właścicieli oraz dla pozostałych interesariuszy przedsiębiorstwa (cel – mak- simum); – treść strategii powinna również zawierać rodzaj i zestaw działań niezbęd- nych dla zrealizowania sformułowanych celów, np. czy spółka zamierza koncentrować się na dotychczasowych działalnościach, czy też zamierza rozwijać swoją aktywność w nowych obszarach (nowych domenach dzia- łalności biznesowej); – strategia powinna także programować odpowiednie wykorzystanie zaso- bów i  kompetencji danej organizacji, jak również wykazywać – zgodnie z zasobowym podejściem do strategii – kierunki pożądanego rozwoju tych zasobów i umiejętności w celu osiągnięcia lub utrzymania przewagi kon- kurencyjnej nad najgroźniejszymi konkurentami lub w celu wykorzystania pojawiających się okazji2; – ważną cechą strategii jest wreszcie tzw. strategiczne dopasowanie (strategic fit)3 do zmieniających się wymagań otoczenia rynkowego, sektorowego oraz społecznego – zgodnie z ideą odpowiedzialności społecznej oraz z zasadą zrównoważonego rozwoju przedsiębiorstwa4. 1 R. Lynch, Corporate strategy, Prentice Hall, Harlow 2000, s. 6–7, 13–16. 2 B. Wernerfelt, A Resource Based Perpective, “Strategic Management Journal” 1984, vol. 5, no. 2 (April–June), s. 171–180; J. B. Barney, Firm resources and sustained competitive advan- tage, “Journal of Management” 1991, vol. 17, no. 1, s. 99–120; A. Campbell, M. Goold, M. Alex- ander, Corporate strategy: The quest for parenting advantage, [w:] A. Campbell, K. Sommers Luchs (eds.), Core Competency-Based Strategy, International Thomson Business Press, Lon- don–Boston 1997, s. 134–154; R. Krupski, Zasoby niematerialne jako główny składnik strategii przedsiębiorstwa działającego w turbulentnym otoczeniu, „Organizacja i Kierowanie” 2014, nr 1A, s. 87–96. 3 R. M. Grant, Contemporary Strategy Analysis. Concepts, Techniques, Applications, 4th ed., Blackwell Publishing, Oxford 2003, s. 13. 4 A. Jabłoński, Modele zrównoważonego rozwoju w budowie długoterminowej wartości przed- siębiorstw z uwzględnieniem ich społecznej odpowiedzialności, Difin, Warszawa 2013, s. 232–245. Istota i znaczenie problemu „wyboru strategii spółki” Wybór strategii spółki jako problem decyzyjny 19 Podstawowe zadanie strategii sprowadza się do wykorzystania mocnych stron tam, gdzie nasze szanse na sukces są najbardziej obiecujące. Ponadto – jak twier- dzi Richard P. Rumelt, jeden z najbardziej znanych teoretyków zarządzania stra- tegicznego – dobra strategia nie tylko pozwala wykorzystać już istniejące mocne strony organizacji, ale tworzy nową siłę poprzez wewnętrzną spójność wszyst- kich elementów zamierzonego działania. Większość organizacji nie ma takiej strategii. Zamiast tego gonią one za wieloma celami i zadaniami, które nie są w ża- den sposób wzajemnie powiązane lub też – co gorsza – są wzajemnie sprzeczne5. Przykład „dobrej” strategii można znaleźć m.in. w  historii firmy Apple Inc. Otóż, gdy w 1995 r. Microsoft wypuścił na rynek swój multimedialny system ope- racyjny Windows 95, Apple wpadło w prawdziwą spiralę śmierci. 5 lutego 1996 r. „Business Week” zamieścił artykuł przewodni z logo Apple’a pt. Upadek amerykań- skiej ikony. We wrześniu 1997 r. firmę dzieliły od bankructwa już tylko dwa mie- siące. Wówczas Steve Jobs, który był jednym ze współzałożycieli Apple’a, zgodził się wrócić do zmienionego zarządu spółki, przyjmując funkcję „przejściowego” prezesa. Świat biznesowy nie miał jednak wielkich nadziei. Tymczasem zaledwie w ciągu roku sytuacja Apple’a uległa radykalnej poprawie. Wbrew oczekiwaniom wielu ekspertów Jobs nie przyspieszył prac nad nowymi zaawansowanymi pro- duktami, ani też nie zajął się dopracowaniem kontraktu z firmą Sun. Zamiast tego ograniczył działalność firmy, sprowadzając ją do roli niszowego wówczas produ- centa sprzętu na bardzo konkurencyjnym rynku komputerów osobistych. Innymi słowy, skoncentrował działania swojej firmy na jej podstawowej działalności, któ- ra dawała firmie realną możliwość przetrwania6. Należy podzielić pogląd W. Czakona, że dobra strategia powinna nie tylko po- zwalać na umiejętne wykorzystanie własnych zasobów, lecz także okazji, jakie po- jawiają się – często niespodziewanie – w otoczeniu spółki7. Sumując wymienione wyżej cechy charakterystyczne strategii, można stwier- dzić, iż określa ona kierunek, zakres oraz sposób działania spółki w dłuższym okresie, z  intencją osiągnięcia przez nią przewagi konkurencyjnej w  ciągle zmieniającym się otoczeniu, głównie przez odpowiednie konfigurowanie swych zasobów i kompetencji oraz przez spełnianie oczekiwań swoich kluczo- wych interesariuszy. W  uzupełnieniu powyższej charakterystyki należy dodać, że wybór strate- gii – jak słusznie zauważają specjaliści – jest zawsze dokonywany w warunkach złożoności rozstrzyganych zagadnień (np. zakres przyszłej działalności w  uję- ciu przedmiotowym, podmiotowym, geograficznym, międzynarodowym itd.), 5 R. P. Rumelt, Dobra strategia. Zła strategia. Czym się różnią i jakie to ma znaczenie, przekł. M. Kowalczyk, M. Piotrowska, Wyd. MT Biznes, Warszawa 2013, s. 17–18. 6 Ibidem, s. 19–20. 7 W. Czakon, Sieci w zarządzaniu strategicznym, Wolters Kluwer business, Warszawa 2012, s. 147. 20 niepewności co do przyszłych uwarunkowań technologicznych i rynkowych, wy- mogu integratywności programowanych działań i przedsięwzięć, sprzeczności interesów w relacjach z partnerami zewnętrznymi (dostawcami, dystrybutorami, klientami) oraz przy prawdopodobnym oporze przed zmianami wewnątrz orga- nizacji8. Z drugiej strony trzeba też pamiętać, że wymagania wobec tzw. skutecznej stra- tegii lub strategii sukcesu ciągle rosną. Niektórzy twierdzą, że taka strategia po- winna spełniać co najmniej sześć następujących kryteriów9: 1) wskazywanie innym porywającego celu lub wizji; 2) kojarzenie atutów organizacji z szansami wynikającymi z uwarunkowań ze- 3) wykorzystanie obecnego sukcesu, a jednocześnie budowanie nowych moż- wnętrznych; liwości; 4) intensywniejsze generowanie zasobów niż ich wykorzystanie; 5) koordynowanie i wskazywanie działań; 6) reagowanie na nowe uwarunkowania, jakie pojawiają się z biegiem czasu. Powyższe wymagania są wynikiem kilkudziesięcioletniej ewolucji w  inter- pretowaniu pojęcia „strategia spółki” (corporate strategy) oraz oczekiwań z nim związanych, stopniowo zwiększających się wraz z narastającą „nieciągłością” lub „burzliwością” otoczenia przedsiębiorstwa, głównie otoczenia rynkowego i tech- nologicznego. Jest rzeczą oczywistą, że te wymagania i oczekiwania muszą znaleźć odpowiednie odzwierciedlenie w procesie formułowania strategii przedsiębior- stwa – zarówno w jego warstwie analityczno-diagnostycznej, jak i metodycznej oraz projektowej. 2. Zarys metodyki projektowania strategii W podstawowej literaturze przedmiotu w zasadzie nie ma większych rozbieżności co do przebiegu procesu projektowania strategii spółki. Najbardziej typową i za- razem przejrzystą formułą tego procesu wydaję się koncepcja popularyzowana przez R. Lyncha (rys. 1). 8 G. Johnson, K. Scholes, R. Whittington, Exploring Corporate Strategy, 8th ed., Prentice Hall – Financial Times, Harlow 2008, s. 3–6. 9 A. Sigismund-Huff, S. W. Floyd, H. D. Sherman, S. Terjesen, Zarządzanie strategiczne. Podejście zasobowe, przekł. M. Jania, Oficyna a Wolters Kluwer business, Warszawa 201, s. 18–28. Istota i znaczenie problemu „wyboru strategii spółki”
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rola rad nadzorczych w procesach formułowania i realizowania strategii spółek
Autor:
, , ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: