Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00037 006003 13249141 na godz. na dobę w sumie
Rola środków wspólnotowych w przezwyciężaniu dualizmu gospodarczego we Włoszech - ebook/pdf
Rola środków wspólnotowych w przezwyciężaniu dualizmu gospodarczego we Włoszech - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 317
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-222-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Gospodarka włoska stanowi unikalny w skali europejskiej przykład ekonomii dualnej, oznaczającej istnienie dwóch odmiennych, lecz uzależnionych od siebie systemów gospodarczych w obrębie tego samego kraju. Różnice te dotyczą struktury gałęziowej gospodarki, poziomu dochodu i konsumpcji, technologii, a także struktury popytu. Pomimo trwającej już szóste dziesięciolecie polityki wspierania obszarów Południa (Mezzogiomo), różnice rozwojowe w stosunku do pozostałej części kraju nadal są bardzo duże.

 

Zasadniczym celem pracy jest pokazanie roli, jaką odegrały środki z europejskich funduszy strukturalnych w stymulowaniu słabo rozwiniętych regionów południowej części Włoch. Ponadto poprzez zestawienie wspólnotowej polityki spójności z polityką prowadzoną na szczeblu krajowym podjęta zostanie próba ukazania jej specyficznego charakteru, zalet i słabości. Tak wyznaczony cel określa podstawowe zadanie badawcze, jakim jest wykazanie jakościowej zmiany w polityce wspierania obszarów słabiej rozwiniętych wywołanej zastąpieniem tzw. polityki interwencji nadzwyczajnych przez wspólnotową politykę  spójności społeczno-gospodarczej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Krzysztof Lewandowski – Katedra Gospodarki Światowej i Integracji Europejskiej Instytut Ekonomii, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytet Łódzki, 90–214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. 41/43 RECENZENT Jacek Otto REDAKTOR WYDAWNICTWO UŁ Ewa Siwińska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR OKŁADKĘ PROJEKTOWAŁA Joanna Skopińska © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2012 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06093.13.0.H ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-836-3 ISBN (ebook) 978-83-7969-222-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Druk i oprawa: Quick Druk SPIS TREŚCI Wstęp ................................................................................................................................................ 9 Rozdział I. Przyczyny zróżnicowania poziomu gospodarczego we Włoszech w świetle wy- branych teorii ....................................................................................................................... 15 1. Ujęcie historyczne dualizmu ekonomicznego .................................................................... 16 1.1. Analiza historyczna dualizmu gospodarczego na świecie .......................................... 16 1.2. Analiza historyczna dualizmu gospodarczego we Włoszech ..................................... 25 2. Ujęcie socjologiczne przyczyn dualizmu gospodarczego .................................................. 33 2.1. Teoria amoralnego familizmu i immobilizmu społecznego ....................................... 33 2.2. Teoria kapitału społecznego ........................................................................................ 38 3. Ujęcie ekonomiczne dualizmu gospodarczego .................................................................. 44 3.1. Teorie rozwoju niezrównoważonego .......................................................................... 44 3.2. Teorie rozwoju regionalnego ...................................................................................... 54 3.3. Teorie rozwoju endogenicznego ................................................................................. 61 Podsumowanie ....................................................................................................................... 68 Rozdział II. Polityka wspierania słabiej rozwiniętych regionów Włoch w okresie inter- wencji nadzwyczajnych ....................................................................................................... 69 1. Sytuacja gospodarcza Włoch po II wojnie światowej ........................................................ 70 1.1. Reforma rolna na południu Włoch .............................................................................. 71 1.2. Projekty odbudowy i industrializacji południa Włoch ............................................... 73 1.3. Przygotowanie interwencji nadzwyczajnych .............................................................. 75 2. Faza preindustrialna w okresie interwencji nadzwyczajnych (1951–1961) ....................... 77 2.1. Realizacja reformy rolnej ............................................................................................ 78 2.2. Działalność Funduszu dla Południa ............................................................................ 80 2.3. Przygotowania do drugiej fazy interwencji ................................................................ 82 3. Faza industrializacji Południa (1962–1975) ....................................................................... 84 3.1. Programowanie na południu Włoch ........................................................................... 85 3.2. Stworzenie polityki industrializacji ............................................................................ 87 3.3. Narodowy Program Gospodarczy i Plan Koordynacji ............................................... 88 3.4. Utworzenie regionów i ich rola w realizacji polityki industrializacji ......................... 90 4. Reforma i zniesienie interwencji nadzwyczajnych (1976–1992) ....................................... 93 5. Rezultaty gospodarcze Południa w okresie interwencji nadzwyczajnych ......................... 97 5.1. Zmiany demograficzne i zmiany migracyjne ............................................................. 98 5.2. Dynamika zatrudnienia, produkcji i produkcyjności w poszczególnych sektorach gospodarki Włoch ..................................................................................................... 100 5.3. Wsparcie publiczne dla południa Włoch .................................................................. 104 6. Krajowa polityka spójności po zakończeniu okresu interwencji nadzwyczajnych .......... 110 7. Ocena interwencji nadzwyczajnych we Włoszech ........................................................... 116 Podsumowanie ..................................................................................................................... 121 6 Rozdział III. Polityka regionalna Wspólnot Europejskich ..................................................... 123 1. Geneza wspólnotowej polityki regionalnej ...................................................................... 123 2. Reforma funduszy strukturalnych .................................................................................... 132 2.1. Jednolity Akt Europejski i pierwszy pakiet Delorsa ................................................. 133 2.2. Traktat o Unii Europejskiej i drugi pakiet Delorsa ................................................... 135 2.3. Traktat amsterdamski i pakiet Santera ...................................................................... 136 2.4. Agenda Lizbońska i reforma z 2006 r. ...................................................................... 138 3. Zasady europejskiej polityki regionalnej ......................................................................... 140 3.1. Zasady generalne ...................................................................................................... 141 3.2. Zasady organizacji polityki regionalnej .................................................................... 144 3.3. Zasady finansowania polityki regionalnej ................................................................ 147 3.4. Zasady oceny realizacji programów ......................................................................... 150 4. Cele polityki regionalnej i ramy finansowe w poszczególnych okresach programowa- nia ..................................................................................................................................... 153 4.1. Cele polityki regionalnej i alokacja finansowa w okresie programowania 1989–1993 ................................................................................................................ 155 4.2. Cele polityki regionalnej i alokacja finansowa w okresie programowania 1994–1999 ................................................................................................................ 158 4.3. Cele polityki regionalnej i alokacja finansowa w okresie programowania 2000–2006 ................................................................................................................ 160 4.4. Cele polityki regionalnej i alokacja finansowa w okresie programowania 2007–2013 ................................................................................................................ 163 5. Ocena polityki regionalnej Unii Europejskiej .................................................................. 165 5.1. Konwergencja regionów europejskich ...................................................................... 166 5.2. Pozytywne aspekty polityki regionalnej ................................................................... 172 5.3. Krytyka wspólnotowej polityki regionalnej ............................................................. 177 Podsumowanie ..................................................................................................................... 179 Rozdział IV. Realizacja wspólnotowej polityki spójności we Włoszech i jej znaczenie w wyrównywaniu dysproporcji regionalnych .................................................................. 181 1. Dostosowanie Włoch do wspólnotowej polityki regionalnej ........................................... 182 1.1. Źródła niespójności polityki ..................................................................................... 183 1.2. Instytucje włoskie a programowanie wspólnotowe .................................................. 187 1.3. Procedura programowania we Włoszech .................................................................. 189 2. Wykorzystanie funduszy wspólnotowych w okresie programowania 1989–1993 .......... 192 2.1. Cele ogólne i osie priorytetowe ................................................................................ 193 2.2. Alokacja zasobów ..................................................................................................... 194 2.3. Problemy w realizacji strategii ................................................................................. 196 3. Wykorzystanie funduszy wspólnotowych w okresie programowania 1994–1999 .......... 197 3.1. Cele ogólne i osie priorytetowe ................................................................................ 198 3.2. Alokacja zasobów ..................................................................................................... 199 3.3. Komponenty Narodowych Strategicznych Ram Odniesienia .................................. 202 3.4. Problemy w realizacji strategii ................................................................................. 205 4. Wykorzystanie funduszy wspólnotowych w okresie programowania 2000–2006 .......... 206 4.1. Cele ogólne i osie priorytetowe ................................................................................ 207 4.2. Alokacja finansowa ................................................................................................... 208 4.3. Problemy w realizacji strategii ................................................................................. 211 5. Wykorzystanie funduszy strukturalnych w okresie programowania 2007–2013 ............. 212 5.1. Przygotowanie Narodowych Strategicznych Ram Odniesienia ............................... 212 5.2. Cele ogólne i osie priorytetowe ................................................................................ 214 5.3. Programy operacyjne i alokacja zasobów ................................................................. 215 5.4. Postępy w realizacji Narodowych Strategicznych Ram Odniesienia w okresie pro- gramowania 2007–2013 ............................................................................................ 222 6. Ocena realizacji wspólnotowej polityki spójności we Włoszech ..................................... 226 Podsumowanie ..................................................................................................................... 229 7 Rozdział V. Pomiar zróżnicowania rozwoju społeczno-gospodarczego Włoch i skuteczno- ści prowadzonej polityki .................................................................................................... 231 1. Pozycja regionów południowych Włoch na tle innych regionów kohezyjnych w „sta- rych” krajach członkowskich ........................................................................................... 232 2. Różnice rozwojowe we Włoszech .................................................................................... 244 2.1. Różnice w PKB per capita: poziom i dynamika w okresie długim .......................... 244 2.2. Dynamika wydajności pracy i zatrudnienia .............................................................. 246 2.3. Dynamika konsumpcji i inwestycji ........................................................................... 248 2.4. Bezrobocie i szara strefa ........................................................................................... 251 3. Wpływ funduszy strukturalnych na konwergencję we Włoszech .................................... 253 3.1. Różnice regionalne i konwergencja regionalna we Włoszech .................................. 254 3.2. Przegląd literatury dotyczącej wpływu funduszy strukturalnych na proces konwer- gencji we Włoszech .................................................................................................. 258 3.3. Model ekonometryczny ............................................................................................ 260 4. Możliwości rozwoju regionów południowych Włoch ..................................................... 271 4.1. Badania i rozwój ....................................................................................................... 271 4.2. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne ...................................................................... 273 4.3. Przestępczość ............................................................................................................ 274 4.4. Turystyka .................................................................................................................. 276 Podsumowanie ..................................................................................................................... 278 Zakończenie ................................................................................................................................. 779 Bibliografia .................................................................................................................................. 285 Spis tabel ...................................................................................................................................... 303 Spis wykresów ............................................................................................................................. 305 Aneksy .......................................................................................................................................... 307 Od Redakcji ................................................................................................................................. 315 WSTĘP Polityka wspierania regionów depresyjnych ma we Włoszech stosunkowo długą tradycję. Po zjednoczeniu kraju rozwój jego północnej i południowej czę- ści potoczył się zupełnie odmiennymi ścieżkami, czego efektem była silnie zary- sowana dywergencja poziomów dochodu i zatrudnienia. Do unifikacji państwa w sensie ekonomicznym konieczne było zatem podjęcie działań, które umożli- wiłyby mniej rozwiniętym regionom południowym (Mezzogiorno) nadrobienie dystansu do dynamicznie rozwijającej się pozostałej części kraju (Centro-Nord). Gospodarka włoska stanowi unikalny w skali europejskiej przykład ekonomii dualnej, oznaczającej istnienie dwóch odmiennych, lecz uzależnionych od siebie systemów gospodarczych w obrębie tego samego kraju. Różnice te dotyczą struk- tury gałęziowej gospodarki, poziomu dochodu i konsumpcji, technologii, a także struktury popytu. Pomimo trwającej już szóste dziesięciolecie polityki wspierania obszarów Południa, różnice rozwojowe w stosunku do pozostałej części kraju na- dal są bardzo duże. Permanentne utrzymywanie się dualizmu gospodarczego we Włoszech sta- je się nie tylko interesującym przedmiotem analiz ekonomicznych, ale również rodzi wiele problemów natury politycznej i społecznej. Z tego względu wspie- ranie depresyjnych regionów południowych we Włoszech było i jest ważnym przedmiotem działania zarówno rządu włoskiego, jak i wspólnotowej polityki regionalnej. W obu przypadkach oczekiwano i dążono do odwrócenia negatyw- nej tendencji w kształtowaniu się dochodów i zatrudnienia. Brak odczuwalnych skutków prowadzenia dotychczasowej polityki strukturalnej, skłania do refleksji nad tym, gdzie leżą przyczyny niepowodzeń i jakie instrumenty wsparcia należy wybrać, aby działania były rzeczywiście efektywne. Istnieje kilka powodów, które skłoniły autora do wyboru niniejszej proble- matyki: po pierwsze, była to chęć zaprezentowania bardzo bogatych doświadczeń Włoch we wspieraniu obszarów słabiej rozwiniętych, zwłaszcza rozwiązań in- stytucjonalnych, prawnych oraz ekonomicznych instrumentów wsparcia. Po dru- gie, wśród krajów Unii Europejskiej Włochy są w zasadzie jedynym państwem z cechami gospodarki dualnej. Taka gospodarka występuje zazwyczaj w krajach rozwijających się, dlatego jej wykształcenie się w wysoko rozwiniętym kraju jest fenomenem na skalę światową. Trzeci powód to pragnienie pokazania spe- cyficznych problemów, z jakimi związana była realizacja wspólnotowej polityki 10 spójności wśród starych krajów Unii Europejskiej, a w szczególności na obszarze Mezzogiorno. Po czwarte, była to możliwość uzyskania dość długiego horyzontu czasowego do przeprowadzenia analizy badawczej. Regiony włoskiego Mezzo- giorno należały do obszarów kohezyjnych (tzw. regiony Celu 1) w pierwszym okresie programowania i większość z nich utrzymała swój status również do dziś. Zasadniczym celem pracy jest pokazanie roli, jaką odegrały środki z euro- pejskich funduszy strukturalnych w stymulowaniu słabo rozwiniętych regionów południowej części Włoch. Ponadto poprzez zestawienie wspólnotowej polityki spójności z polityką prowadzoną na szczeblu krajowym podjęta zostanie próba ukazania jej specyficznego charakteru, jej zalet i słabości. Tak wyznaczony cel określa podstawowe zadanie badawcze, jakim jest wykazanie jakościowej zmia- ny w polityce wspierania obszarów słabiej rozwiniętych wywołanej zastąpieniem tzw. polityki interwencji nadzwyczajnych przez wspólnotową politykę spójności społeczno-gospodarczej. Główna teza pracy została sformułowana następująco: Europeizacja polityki wspierania obszarów depresyjnych podniosła efektywność tej polityki i miała pozytywny wpływ na proces zmniejszania dysproporcji rozwojowych we Włoszech. Ponadto zostały sformułowane trzy hipotezy cząstkowe: 1) krajowa polityka wspierania obszarów Mezzogiorno (polityka interwen- cji nadzwyczajnych) nie była w stanie przezwyciężyć dualizmu gospodarczego we Włoszech mierzonego relacją poziomów PKB per capita Południa i Centrum- -Północy; 2) wsparcie w ramach wspólnotowej polityki spójności korzystnie wpłynęło na proces zmniejszania się dysproporcji gospodarczych we Włoszech, mierzo- nych wskaźnikiem β – konwergencji, a także na zbieżność poziomów PKB per capita, stopy bezrobocia oraz produktywności między Południem a Centrum-Pół- nocą; 3) wspólnotowa polityka spójności pozwoliła na zmniejszanie dystansu re- gionów Mezzogiorno w stosunku do pozostałych regionów europejskich mierzo- nego w kategoriach PKB per capita. Weryfikacja pierwszej hipotezy badawczej, dotyczącej skuteczności prowa- dzenia polityki wspierania Mezzogiorno w celu przezwyciężenia narastającego dualizmu gospodarczego, przeprowadzona zostanie w kilku etapach. Wymagać ona będzie: 1) zdefiniowania pojęcia dualizmu gospodarczego; 2) wyjaśnienia źródeł dualnego rozwoju w drodze ustalenia czynników od- powiedzialnych za powstanie nierówności gospodarczych; 3) przedstawienia teorii ekonomicznych zakładających możliwość rozwoju niezrównoważonego i ich krytycznej weryfikacji w odniesieniu do Włoch; 4) przedstawienia ewolucji polityki rozwojowej – w szczególności prioryte- tów rozwojowych, uregulowań prawnych, instrumentów wsparcia; 11 5) oceny całego okresu „interwencji nadzwyczajnych”, opierając się na po- niesionych na jej realizację kosztach i osiągniętych wynikach. Weryfikacja drugiej hipotezy badawczej, a więc wykazanie, czy dzięki poli- tyce wspólnotowej udało się zmniejszyć różnice regionalne we Włoszech, zosta- nie również przeprowadzona w kilku etapach. Obejmie ona następujące działania: 1) zaprezentowanie najważniejszych cech wspólnotowej polityki regional- nej – jej instrumentów, zasad i celów; 2) ocenę skuteczności działania wspólnotowej polityki regionalnej z punktu widzenia realizacji jej podstawowego celu, czyli zmniejszenia dysproporcji regio- nalnych w ramach Wspólnoty; 3) analizę dostosowań Włoch do wspólnotowej polityki spójności; 4) przedstawienie realizacji polityki spójności w kolejnych okresach progra- mowania; 5) analizę statystyczną nierówności dochodowych pomiędzy regionami Mezzogiorno a Centrum-Północą; 6) konstrukcję modelu empirycznego, który w precyzyjny sposób poka- zywałby wpływ środków z funduszy strukturalnych na proces konwergencji we Włoszech; 7) empiryczną weryfikację wpływu funduszy strukturalnych na proces kon- wergencji warunkowej regionów włoskich. Trzecia hipoteza badawcza jest uzupełnieniem drugiej. Występuje w niej je- dynie inny punkt odniesienia, gdyż zbieżność jest analizowana z punktu widzenia przybliżania się regionów Mezzogiorno do średniej unijnej. Weryfikacja hipotezy nastąpi na podstawie analizy porównawczej z innymi regionami Celu 1 „starych” państw unijnych zawartej w rozdziale piątym. Celowi pracy, a także podstawowemu zadaniu badawczemu została pod- porządkowana treść opracowania. Składa się ono ze wstępu, pięciu rozdziałów oraz zakończenia. Rozdział pierwszy ma charakter wprowadzający do dalszej analizy. W roz- dziale tym głównym zadaniem badawczym będzie wyjaśnienie źródeł dualizmu gospodarczego we Włoszech, a także próba jego interpretacji na podstawie wy- branych teorii. W tym celu podjęte zostaną obszerne badania literatury przed- miotu z zakresu problematyki wzrostu gospodarczego. Zaprezentowane zostaną trzy ujęcia problemu: historyczne, socjologiczne oraz ekonomiczne. Głównym zamierzeniem jest, aby analiza nie ograniczała się jedynie do przedstawienia za- łożeń i istoty poszczególnych teorii, ale również to, aby w możliwie największym stopniu wyjaśnić przy ich pomocy niezwykle złożoną problematykę asymetrycz- nego rozwoju. Ta złożoność z kolei przesądziła o wyborze podejścia interdyscy- plinarnego. W ujęciu historycznym akcent położony zostanie na czynniki, które mają wpływ na powstanie i utrzymywanie się nierówności dochodowych. Część ta zawiera czynniki wskazywane przez różnych historyków w podziale na trady- cyjne, geograficzne, polityczne, instytucjonalne i kulturowe. Następnie te same 12 czynniki będą odniesione do wyjaśnienia dualizmu we Włoszech. W ujęciu socjo- logicznym przedstawiono dwie ważne dla interpretacji włoskiego dualizmu teorie – amoralnego familizmu oraz kapitału społecznego. Trzecie z ujęć obejmuje teorie ekonomiczne. Ze względu na ich bardzo dużą ilość wybrano tylko te, które można w bezpośredni lub pośredni sposób odnieść do gospodarki włoskiej – w szczegól- ności teorie rozwoju niezrównoważonego oraz popularne do dziś teorie rozwoju regionalnego oraz teorię rozwoju endogenicznego. Ustalenie czynników odpowiedzialnych za powstanie i utrzymywanie się du- alizmu gospodarczego będzie wprowadzeniem do rozważań nad analizą skutecz- ności polityki gospodarczej nastawionej na przezwyciężenie nierówności rozwojo- wych. Dlatego też szczególna uwaga będzie zwrócona na przydatność omawianych teorii pod kątem praktycznego ich wykorzystania do prowadzenia polityki. W rozdziale drugim ukazana zostanie problematyka wspierania słabiej roz- winiętych regionów Mezzogiorno w okresie poprzedzającym wprowadzenie wspólnotowej polityki spójności. Analiza prowadzona będzie pod kątem oceny efektywności prowadzonej polityki, doboru instrumentów i priorytetów. Będzie ona zmierzać do weryfikacji pierwszej hipotezy badawczej, zakładającej, iż pro- wadzona we Włoszech polityka interwencji nadzwyczajnych nie była w stanie doprowadzić do redukcji zróżnicowań regionalnych. Układ rozdziału pokazuje przede wszystkim ewolucję tej polityki, w której dokonano umownego podziału zgodnie z literaturą przedmiotu na trzy fazy: preindustrializację, industrializację i deindustrializację. Przedstawiono w nim tło historyczne tworzenia polityki, ure- gulowania prawne, które były podstawą prowadzenia interwencji, a także insty- tucjonalne – w szczególności działalność kluczowej dla tego okresu instytucji – Funduszu dla Południa. Następna część rozdziału zawiera opis zmian, które zaszły we włoskiej polityce wspierania regionów depresyjnych po zakończeniu okresu interwencji nadzwyczajnych. Ze względu na to, iż polityka ta była zhar- monizowana z polityką wspólnotową, analiza w tej części będzie dostarczać cen- nego materiału porównawczego służącemu głównemu celowi pracy. W dalszej części rozdziału zaprezentowane będą również wyniki gospodarcze osiągnięte w trzech fazach interwencji nadzwyczajnych. Dane empiryczne posłużą do wery- fikacji pierwszej hipotezy badawczej, a także pozwolą na dokonanie oceny całego analizowanego okresu. Ocena ta, zawarta w końcowej części rozdziału, odno- sić się będzie zarówno do całości okresu, jak również do jego poszczególnych faz, ze względu na odmienne rezultaty osiągane w każdej z nich. Rozdział trzeci poświęcony będzie wspólnotowej polityce regionalnej. Jest on punktem wyjścia do weryfikacji drugiej hipotezy badawczej. W celu ukazania znaczenia polityki wspólnotowej w procesie konwergencji konieczna stała się jej szczegółowa analiza. Na początku będzie przedstawiona geneza i ewolucja tejże polityki ze szczególną uwagą położoną na kluczowe reformy. Następnie bardzo dokładnie omówione zostały zasady, na których opiera się wspólnotowa polityka spójności, a także cele realizowane w poszczególnych okresach programowania. 13 W tej części przedstawione zostały środki, jakie przeznaczono na jej realizację w podziale na poszczególne cele, a także kraje członkowskie. Na marginesie roz- ważań przedstawione zostaną włoskie regiony uczestniczące w realizacji Celu 1, a także wielkość środków wspólnotowych przeznaczonych na ich wsparcie w każ- dym z okresów programowania. Istotne znaczenie z punktu widzenia pomiaru od- działywania polityki wspólnotowej na konwergencję ma końcowy podrozdział, dotyczący oceny polityki regionalnej. Zaprezentowano w nim przegląd literatury poświęconej procesowi konwergencji w państwach i regionach UE, zwłaszcza wykorzystanych do tego celu modeli ekonometrycznych. Zestawienie służy poka- zaniu korzyści płynących dla regionów z tytułu uczestnictwa w realizacji wspól- notowej polityki spójności, a także negatywnych aspektów tego uczestnictwa. Rozdział czwarty przedstawia realizację wspólnotowej polityki regionalnej we Włoszech. Dostarcza on materiału teoretycznego, jak i danych empirycznych niezbędnych dla weryfikacji drugiej i trzeciej hipotezy badawczej. Ze wzglę- du na zakres i cel pracy analiza została ograniczona w nim do regionów, któ- re uzyskały wsparcie w ramach celu konwergencja (regiony Celu 1). Punktem wyjścia było zaprezentowanie dostosowań dotychczasowej włoskiej polityki wspierania obszarów słabiej rozwiniętych do wspólnotowej polityki regionalnej. Chodzi w szczególności o harmonizację polityki włoskiej z zasadami obowiązu- jącymi na szczeblu wspólnotowym, a także dostosowania o charakterze instytu- cjonalnym. Następnie omówiona została procedura programowania w państwie włoskim. Najobszerniejszą część stanowi analiza realizacji polityki wspólnoto- wej w czterech okresach programowania (1989–1993, 1994–1999, 2000–2006 oraz 2007–2013). Zawiera ona charakterystykę celów, osi priorytetowych, a także programów operacyjnych realizowanych w każdym z okresów. Ponadto przedsta- wiona została szczegółowa alokacja finansowa, a także najważniejsze problemy, jakie występowały w trakcie realizacji programów. Rozdział piąty ma charakter empiryczny i służy weryfikacji drugiej i trzeciej hipotezy badawczej. Na początku zaprezentowana będzie analiza porównawcza włoskich regionów Mezzogiorno z innymi regionami Celu 1 w krajach starej Unii (regiony hiszpańskie, portugalskie, greckie i wschodnioniemieckie). Przedmiotem tej analizy będą trzy wskaźniki: PKB per capita regionu w stosunku do średniej wspólnotowej, stopa bezrobocia oraz relacja wydatków na badania i rozwój w od- niesieniu do PKB. Druga część zawierać będzie analizę porównawczą regionów Południa z ich odpowiednikami z północnej i centralnej części kraju. Pod uwagę wzięte zostaną takie zmienne, jak: dynamika i poziom PKB, zatrudnienia oraz wy- dajności pracy; wielkość i dynamika inwestycji oraz konsumpcji, a także poziom bezrobocia i zatrudnienie w szarej strefie. Analiza porównawcza będzie uzupełniona badaniem przeprowadzonym na podstawie skonstruowanego w części trzeciej mo- delu ekonometrycznego pokazującego wpływ środków wspólnotowych na proces konwergencji regionów włoskich w latach 1994–2008. Analizę kończą propozycje dotyczące możliwości wspierania rozwoju regionów Mezzogiorno w przyszłości. 14 W pracy zastosowano dwie główne metody badawcze: model ekonometrycz- ny i analizę porównawczą. Punktem wyjścia dla konstrukcji modelu był neokla- syczny model Solowa, rozszerzony następnie o kapitał ludzki przez Mankiwa, Romera i Weila. Jego ostateczny kształt różni się w szczegółach od teoretycz- nego pierwowzoru (np. uwzględnienie ważonego współczynnika skolaryzacji), jak i innych modeli, które były wykorzystywane do podobnych badań. Analiza porównawcza obejmuje dwa zestawienia, które ułatwiają zrozumienie proce- su konwergencji regionów Mezzogiorno. Pierwsze z nich obejmuje porównanie zmian najważniejszych zmiennych makroekonomicznych z wybranymi regio- nami Celu 1 „starych” państw członkowskich. Drugie natomiast obejmuje ba- danie zmian dynamiki i poziomu wybranych zmiennych makroekonomicznych w dwóch częściach kraju: na Południu i w Centrum-Północy. Okres objęty badaniem zawiera się między rokiem 1951 (początek okresu interwencji nadzwyczajnych i rozpoczęcie działalności Funduszu dla Południa) a 2010. Ze względu na potrzebę ukazania zmian w polityce wspierania Mezzo- giorno czas ten podzielono na dwa etapy, których granice czasowe są nieostre. Pierwszy z nich obejmuje okres od początku lat pięćdziesiątych do zakończe- nia interwencji nadzwyczajnych (1993). Drugi etap rozpoczyna się wraz z po- czątkiem drugiego okresu programowania (1994) i kończy na roku 2010. Lata 1989‒1993 można uznać za okres przejściowy, gdyż europeizacja polityki regio- nalnej przebiegała z pewnymi problemami, wynikającymi z kontynuowania przez administrację włoską interwencji nadzwyczajnych. Przy pisaniu pracy wykorzystano zróżnicowany materiał źródłowy. Skła- da się na niego przede wszystkim włoska literatura fachowa, a także wiele po- zycji w języku polskim, angielskim, niemieckim. Poza książkami i artykułami naukowymi wykorzystano wiele raportów i aktów prawnych zarówno włoskich, jak i europejskich. Przy badaniach empirycznych wykorzystano głównie dane po- chodzące z włoskiego instytutu statystycznego ISTAT, Agencji Rozwoju Południa SVIMEZ oraz europejskiego Eurostatu. ROZDZIAŁ I PRZYCZYNY ZRÓŻNICOWANIA POZIOMU GOSPODARCZEGO WE WŁOSZECH W ŚWIETLE WYBRANYCH TEORII Rozdział ten ma na celu pokazanie źródeł dualizmu gospodarczego występu- jącego we Włoszech na podstawie wybranych teorii rozwoju gospodarczego. Dla celów niniejszej pracy przyjęto, iż dualizm gospodarczy będzie oznaczał współ- istnienie, w ramach tego samego systemu gospodarczego, odmiennych zbioro- wości, których rozwój (mierzony np. w kategoriach realnego PKB per capita lub przekształceń społeczno-gospodarczych) następuje według różnych trajektorii i utrzymuje się w czasie. Dualizm gospodarczy może przejawiać się w trzech for- mach: dualizmie terytorialnym, czyli w przestrzennym zróżnicowaniu rozwoju, dualizmie sektorowym, czyli w różnicach w strukturze gospodarki, oraz duali- zmie rynku pracy, czyli w odmiennej strukturze rynku pracy. W pracy przyjęto, iż we Włoszech współistnieją wszystkie trzy formy dualizmu1. Ze względu na złożoność problemu i wielość teorii zaprezentowane zostaną trzy odmienne podejścia do danego zagadnienia. W ujęciu historycznym podjęta zostanie próba pokazania czynników, które mogły przyczynić się do powstania zróżnicowania dochodów na świecie, a następnie odniesienie tych teorii do przy- padku Włoszech. W ujęciu socjologicznym przedstawione zostaną teorie, które źródeł dualizmu upatrują w zjawiskach i procesach społecznych zachodzących wśród ludności Mezzogiorno. Odwołanie się do interpretacji pewnych proce- sów zostało zastosowane także w przypadku teorii ekonomicznych. Ze względu na mnogość tych teorii analiza została ograniczona do trzech podejść, które moż- na wykorzystać do interpretacji zjawiska dualizmu gospodarczego we Włoszech. W rozdziale tym sformułowane zostały następujące pytania badawcze: Czy można ustalić główną przyczynę dualizmu gospodarczego we Włoszech? 1 Por. C. Vita, I modelli dualistici di sviluppo e il dibattito sul Mezzogiorno, [w:] R. Realfonzo, C. Vita (red.), Sviluppo dualistico e Mezzogiorni d`Europa. Verso nuove interpretazioni dei divari regionali in Europa e in Italia, Franco Angeli, Milano 2006, s. 259–295. 16 Czy podejście interdyscyplinarne do analizy tego zjawiska jest zasadne? Jaka jest rola czynników pozaekonomicznych w relacji do tradycyjnych przy wyjaśnianiu źródeł dualizmu? 1. Ujęcie historyczne dualizmu ekonomicznego 1.1. Analiza historyczna dualizmu gospodarczego na świecie Zagadnienie nierównomiernego rozwoju gospodarki światowej od dawna było przedmiotem analiz i rozważań wielu historyków gospodarczych. Starali się oni poznać czynniki, które doprowadziły do podziału świata na bogatą Północ i biedne Południe. Są oni jednak świadomi, iż gospodarka nie jest dziedziną, którą można rozpatrywać w oderwaniu od innych, a historia gospodarcza – wydzie- lonym obszarem, w którym można by się najspokojniej zamknąć: „w historii wszystko się zazębia, a działalności gospodarczej nie sposób oddzielić od polity- ki i poglądów, które ją otaczają, ani od możliwości i uwarunkowań, wśród których przebiega”2. Już w 1776 r. Adam Smith w Bogactwie narodów starał się uporząd- kować niejednorodność i złożoność danych historycznych, kategoryzując je. Smith wyróżnił trzy grupy czynników, które wpływają na bogactwo narodów. Pierwsza z nich obejmuje tworzenie wewnętrznego kapitału państwa pod postacią pracy, przy udziale kapitału i zasobów naturalnych: „Roczna praca każdego na- rodu jest funduszem, który zaopatruje go we wszystkie rzeczy konieczne i przy- datne w życiu… [a jego wysokość] zależy od dwóch okoliczności: po pierwsze od zręczności, sprawności i znawstwa, z jakim swą pracę zazwyczaj wykonywa, i po drugie od stosunku liczby tych, którzy pracują użytecznie, do liczby tych, któ- rzy tego nie czynią”3. Wytwarzanie tego kapitału następowało wskutek połącze- nia różnych elementów ekonomicznych, takich jak: podział pracy, poziom stopy procentowej, ustalanie cen towarów, wypłaty dla pracowników, zyski z obracania kapitałem, podział zasobów i rozwój handlu wewnętrznego. W pierwszej kolej- ności to obywatele są odpowiedzialni za tworzenie bogactwa, zaś państwo ma ich wspierać i zapewniać równe szanse pod względem prawnym. Kolejny, drugi czynnik wzrostu bogactwa to – zdaniem Smitha – wymiana za- graniczna. Handel międzynarodowy to zewnętrzna produkcja kapitału, która polega na wymianie między państwami kapitałów wytworzonych przez ich obywateli. Wy- miana zyskowna dla obu stron charakteryzuje się zachowaniem umiaru w ustalaniu cen oraz prowadzenia jej z uwzględnieniem globalnego podziału zasobów i pracy. 2 F. Braudel, Kultura materialna, gospodarka i kapitalizm XV–XVIII wiek. Czas świata, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1992, s. 7. 3 A. Smith, Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, De Agostini–Altaya, Warszawa 2003, s. 10. 17 Trzecim czynnikiem tworzenia bogactwa jest odpowiednia polityka państwa. Smith uważał, że tworzenie bogactwa nie jest zadaniem rządu, lecz prywatnych przedsiębiorców, dlatego aparat państwowy miał obowiązek chronić obywateli i tworzyć dla nich środowisko równych szans na tworzenie kapitału we wszystkich dziedzinach. Stąd wydatki nie powinny nadmiernie skupiać się na reprezentacyjnej otoczce władzy podkreślającej nadrzędność, ale na służeniu obywatelom. Tylko w ten sposób obywatele mogą skupić się na tworzeniu bogactwa wewnętrznego4. Współcześnie zagadnienie dualistycznego rozwoju świata obejmuje dwie szkoły. Pierwsza z nich (np. D. Landes, E. Jones, P. Kennedy) przyjmuje europo- centryczny punkt widzenia. Stara się udowodnić, iż „Europa (Zachód) to źródło wynalazczości, innowacji i postępu”5. Głównymi przyczynami postępu i innowa- cji są pewne cechy rozumu, czy też ducha, specyficzny rodzaj racjonalności, który występuje wśród Europejczyków. „Świat pozaeuropejski to źródło tradycyjnych więzi, zacofania kulturowego i stagnacji. Postęp dokonuje się tu wskutek dyfuzji, promieniowania z zewnątrz, a więc wskutek rozprzestrzeniania się idei, osadnic- twa i towarów pochodzących z Europy”6. Druga grupa (m.in. J. Blaut, A. G. Frank, Ph. Norel) stara się obalić mit eu- ropejskiej wyjątkowości. Rzekome historyczne pierwszeństwo Europejczyków w technologii, pomimo jej zapożyczeń, wyjątkowa racjonalność i wolność, wresz- cie wizja społeczeństwa (duże znaczenie państwa, Kościoła i rodziny) nie znaj- dują potwierdzenia w faktach. Autorzy ci zwracają uwagę, iż prawie do XIX w. Europa pozostawała w tyle za Chinami w zakresie PKB na 1 mieszkańca, wzrostu ludności oraz rozwoju techniki i urbanizacji7. Historycy gospodarczy, analizując przyczyny bogacenia się narodów w prze- szłości, wyodrębnili grupę czynników, które zadecydowały o rozwoju cywili- zacyjnym wybranych części świata. Obok czynników tradycyjnych, o których wspominał Adam Smith, eksponują oni czynniki geograficzne, kulturowe, i trud- ne do jednoznacznego przypisania kwestie związane z nauką, ustrojami politycz- nymi i społecznymi. 1. Czynniki tradycyjne – zdaniem wielu historyków, oczywistym warun- kiem rozwoju gospodarki była żywotna i prosperująca gospodarka rynkowa. Jej rozwój dokonywał się w skali całego świata, ale tempo tego rozwoju było nie- równomierne w skali globu. Dowodem działania gospodarki rynkowej, wszędzie 4 Zob. R. Gwiazdowski, Adama Smitha koncepcja funkcji państwa, handlu międzynarodowego, finansów publicznych i podatków, „Studia Iuridica” 2003, nr XLI, s. 87–90. 5 D. S. Landes, Bogactwo i nędza narodów. Dlaczego jedni są tak bogaci, a inni tak ubodzy, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA S.A., Warszawa 2008, s. 19. 6 J. M. Blaut, The Theory of Cultural Racism, „Antipode: A Radical Journal of Geography” 1992, Vol. 23, s. 294–296. Zob. również: N. Jacobs, The Origin of Modern Capitalism and Eastern Asia, Hong Kong University Press, Hong Kong 1958. 7 Zob. A. G. Frank, ReOrient: Global Economy in the Asian Age, University of California Press, Berkeley 1998; Ph. Norel, L`histoire économique globale, Éditions du Seuil, Paris 2009. 18 podobnej, bo różniącej się zaledwie w szczegółach był zdaniem F. Braudela roz- wój targów, jarmarków, miast. Jego zdaniem obecność gospodarki rynkowej sta- nowi wprawdzie konieczny warunek wyłonienia się procesu kapitalistycznego, ale nie jest jeszcze warunkiem wystarczającym. Do tego niezbędna jest „odpo- wiednia organizacja społeczeństwa, która sprzyja długowieczności rodów i owej stałej akumulacji, bez której nic nie byłoby możliwe”8. Akumulacja kapitału była starym zjawiskiem. Zdaniem Braudela, „gdy za- czyna się rewolucja przemysłowa, ma ona za sobą przeszłość bogatą w doświad- czenia, i to nie tylko kupieckie”9. Początkowo przyjmował on postać kapitału ziemskiego, który jeszcze w latach trzydziestych XIX w. stanowił połowę an- gielskich zasobów, następnie kapitału handlowego, który w późniejszym okresie umożliwił kolonizację, później kapitału przemysłowego, warunkującego rewolu- cję przemysłową i wreszcie kapitału finansowego, który zdominował pozostałe postaci kapitału. Powiększanie zasobów kapitałowych wymaga odpowiednich nakładów pra- cy. Na dużą rolę pracy w osiąganiu sukcesu gospodarczego zwrócił uwagę m.in. Landes. Analizując spektakularny sukces powojennej Japonii, zauważył on: „Ja- pończycy, tak jak Niemcy, zawdzięczają swe odrodzenie pracy, wykształceniu, determinacji”10. Przed II wojną światową w kraju tym panowało przekonanie, iż kontrola nad surowcami to warunek sine qua non potęgi i bogactwa i dlate- go rozpoczęto działania wojenne. Po wojnie utracili wszystko i przekonali się, że surowce na konkurencyjnych warunkach można dostarczyć w każde miejsce na świecie. Część umiejętności technicznych Japończycy nabyli dzięki temu, że produ- cenci z innych krajów najmowali japońskie firmy w charakterze podwykonaw- ców produkujących wyroby (zegarki, części samochodowe), które bardziej roz- winięty kraj sprzedawał jako swoje. Wiele rozwiązań skopiowano i uczono się je ulepszać. Do tego doszła etyka pracy zespołowej – charakteryzowała się wydaj- nością, a pracownicy i kadra kierownicza dzielili się pomysłami, zwracano uwagę na najdrobniejsze szczegóły, by uniknąć błędów11. Podobnie jak Adam Smith, wielu autorów zwraca uwagę na rolę handlu za- granicznego, który była podstawą sukcesu średniowiecznej Wenecji, a w później- szym okresie również Genui, Portugalii, Holandii, Anglii. Zdaniem Braudela, „handel dalekosiężny to nie wszystko, stanowi on jednak etap konieczny do osią- gnięcia wyższego poziomu zysku”12. Ze względu na duże wówczas ryzyko takiego 8 F. Braudel, Kultura materialna, gospodarka i kapitalizm XV–XVIII wiek. Gry wymiany, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1992, s. 559. 9 F. Braudel, Kultura materialna… Czas świata, s. 564. 10 D. S. Landes, Bogactwo…, s. 527. 11 A. Gordon, Nowożytna historia Japonii. Od czasów Tokugawów do współczesności, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2010, s. 339. 12 F. Braudel, Kultura materialna... Gry wymiany, s. 560. 19 handlu, stopy zysku nierzadko były bardzo wysokie (niekiedy sięgały kilkaset procent i więcej), by zachęcić kupców do angażowania się w taką działalność13. Historycy zwrócili uwagę również na to, iż zyski z wymiany handlowej nie były równo rozłożone. Jedne kraje radziły sobie lepiej niż inne. Podstawo- wa przyczyna leżała w tym, że korzyści komparatywne nie były takie same dla wszystkich i że niektóre rodzaje działalności gospodarczej były bardziej lu- kratywne i produktywne14. 2. Czynniki geograficzne – przy wyjaśnianiu zacofania niektórych regionów wskazuje się często w literaturze na czynniki geograficzne i klimatyczne15. Na po- czątku XX w. ze śmiałą koncepcją wystąpił E. Huntington, który uszeregował cy- wilizacje, badając zależność między środowiskiem geograficznym a działalnością człowieka16. Odcinając się od jego poglądów, David Landes zauważył, iż istotnie bogate kraje leżą zazwyczaj w strefach umiarkowanych, zwłaszcza na półkuli pół- nocnej, ubogie zaś w tropikach i strefach podzwrotnikowych. Gorący, tropikalny klimat negatywnie wpływa na pracę w takich warunkach (stąd sjesta podczas naj- większego upału w środku dnia), sprzyja rozwojowi pasożytów i chorób, powo- duje trudności w uprawie roli (ze względu m.in. na niekorzystny rozkład opadów w ciągu roku). Ponadto, kraje tropikalne są często nawiedzane przez klęski żywio- łowe – powodzie, huragany i susze17. Zdaniem Erica Jonesa, Europa miała więcej szczęścia. Zimy są na tyle mroź- ne, by trzymać w szachu czynniki chorobotwórcze i zarazy, zaś równomierne rozmieszczenie opadów sprzyja uprawie roli. Dzięki sprzyjającemu środowisku Europejczycy mogli pozostawić większe obszary lasów i ugorów i nie musieli daleko szukać pastwisk. Hodowane przez nich zwierzęta były większe i silniejsze niż w innych częściach świata. Ludzie byli wyżsi i sprawniejsi fizycznie, nie tra- piły ich w zasadzie pasożyty typowe dla Chin i Indii. Zdrowsi Europejczycy dłu- żej żyli i pracowali, wykorzystując prawie cały swój potencjał18. Landes słusznie zauważa, iż błędne byłoby założenie, że czynniki geogra- ficzne przesądzają o ludzkim losie. „Wpływ ten można ograniczyć, można je obejść, choć zawsze płaci się za to jakąś cenę. Kluczem jest nauka i technika: 13 Już Pliniusz Starszy zwracał uwagę, że produkty indyjskie, pieprz czy korzenie sprzedawane były w Rzymie po cenie stokrotnie wyższej od ceny produkcji. Thomas Mun stwierdził w 1621 r., iż srebro eksportowane do Indii zwraca się pięciokrotnie, natomiast w 1398 r. wino chianti transpor- towane z Toskanii do Mediolanu zwiększało swoją cenę trzykrotnie, ibidem, s. 144. 14 D. S. Landes, Bogactwo…, s. 583. 15 Zob. m.in. J. L. Fischer, The Role of Natural Resources in Economic Development, William- son Buttrick, Englewood Cliffs 1955; R. Lütgens, Die geographischen Grundlagen und Probleme des Wirtschaftslebens, Franckh, Stuttgart 1955. 16 E. Huntington, Civilization and Climate, Yale University Press, New Haven 1915. 17 D. S. Landes, Bogactwo…, s. 40. 18 E. Jones, European Miracle: Environments, Economies and Geopolitics in the History of Europe and Asia, Cambridge University Press, Cambridge 1981, s. 332–333. 20 im więcej wiemy, tym więcej można zrobić, by zapobiec chorobom i stworzyć lepsze warunki do życia i pracy”19. Na istotną rolę geografii w rozwoju gospodarczym i wynalazczości technicz- nej Europy zwrócił uwagę Paul Kennedy. Zauważył on, iż krajobraz Europy był w znacznym stopniu rozczłonkowany i zróżnicowany łańcuchami gór i wielkimi puszczami, co sprzyjało władzy zdecentralizowanej20. Zróżnicowany klimat Europy wpływał na rozmaitość produktów, a to z ko- lei sprzyjało rozwojowi ich wymiany. Regularna wymiana handlowa, doko- nywana na duże odległości, sprzyjała rozwojowi na skalę międzynarodową systemu listów handlowych, systemu kredytowego i bankowego. Europejska ekspansja przyniosła rozległe i trwałe korzyści, wzmagała i ugruntowała dyna- mizm rozwojowy państw uczestniczących w podboju ekonomicznym regionów pozaeuropejskich. Pozytywnym aspektem owej rywalizacji handlowej i kolo- nialnej był rozwój nauk ścisłych i technicznych, wynikający z tej ekspansji i konkurencji. 3. Czynniki technologiczne – średniowieczna rewolucja gospodarcza w Eu- ropie związana była z innowacjami w technice uprawy roli21. Zastosowaniu ulep- szonych technik towarzyszyło zintensyfikowanie upraw i przejście z systemu dwupolowego na trójpolowy. Zwiększyło to wydajność ziemi, dzięki czemu moż- na było hodować więcej zwierząt gospodarskich, a te z kolei dostarczały więcej nawozu. Ponadto większa produktywność w wytwarzaniu żywności oznaczała uwolnienie rąk do pracy, które mogły znaleźć zajęcie w innych dziedzinach – rze- miośle, usługach czy w późniejszym czasie w przemyśle. Gospodarczą ekspansję średniowiecznej Europy pobudziła cała seria organizacyjnych innowacji i adapta- cji, z których większość została zainicjowana oddolnie i upowszechniała się przez naśladownictwo. Historycy zwracają uwagę również na kwestię umiejętnego wykorzystania wynalazku, podając wiele sugestywnych przykładów: koło wodne (rozwój mły- narstwa, przemysłu wełnianego, kowalstwa i browarnictwa)22, okulary (prze- dłużenie okresu pracy wykwalifikowanych rzemieślników), zegar mechaniczny (większa dyscyplina pracy), druk (utrwalenie i rozpowszechnienie się wiedzy) i proch (zdobycie przewagi wojskowej) umożliwiły Europie zdobycie przewagi, mimo iż dwa ostatnie wynalazki zostały odkryte w Chinach23. Ponadto postęp 19 D. S. Landes, Bogactwo…, s. 2–34. 20 P. Kennedy, Mocarstwa świata. Narodziny – rozkwit – upadek. Przemiany gospodarcze i konflikty zbrojne w latach 1500–2000, Książka i Wiedza, Warszawa 1994, s. 31–45. 21 Zob. R. M. Hartwell, Economic Growth in England Before the Industrial Revolution: Some Methodological Issues, „The Journal of Economic History” 1969, Vol. 29, No 1, s. 13–31; J. Gim- pel, La révolution industrielle du Moyen Âge, Seuil, Paris 1975; E. M. Caru-Wilson, An Industrial Revolution of the Thirteenth Century, „Economic History Review” 1941, Vol. XI. 22 F. Braudel, Kultura materialna…. Czas świata, s. 510–513. 23 D. S. Landes, Bogactwo…, s. 67–77. 21 w budowie statków i sztuce żeglarskiej umożliwił Europejczykom odkrycie i eks- ploatację nowych terytoriów24. W jeszcze większym stopniu wynalazki przyczyniły się do rewolucji przemysłowej. Pociągnęły za sobą szybki wzrost wydajności pracy, a wraz z nią – dochodu na osobę. Ze względu na wielką liczbę i różnorodność in- nowacji nie sposób ich podsumować, ale wszystkimi rządziły trzy zasady: Po pierwsze, maszyny – szybkie, regularnie pracujące, precyzyjne – zastąpi- ły siłę ludzkich mięśni. Po drugie, energia nieożywiona zastąpiła ożywioną, zwłaszcza z wynalezieniem maszyn zamieniających ciepło na pracę, co stwo- rzyło możliwość prawie nieograniczonej podaży energii. Po trzecie, zasto- sowano nowe surowce, występujące w nieporównanie większej obfitości. Minerały i tworzywa sztuczne zastąpiły substancje pochodzenia roślinnego i zwierzęcego25. Nowa technika pociągnęła za sobą gwałtowny spadek kosztów i cen oraz szyb- ki wzrost produkcji i konsumpcji. Skutkiem tych przemian była pogłębiająca się przepaść między nowoczesnymi krajami przemysłowymi a tymi, które pozostały w tyle. Analizując gospodarki europejskie, Derek Aldcroft zauważył, iż w 1750 r. różnica w dochodzie na osobę między Europą Zachodnią (bez Wielkiej Brytanii) a Wschodnią wynosiła ok. 15 , w 1800 r. nieco ponad 20 . W 1860 r. osiągnęła już 64 , a w pierwszych latach XX w. – prawie 80 26. Jeszcze większa polary- zacja nastąpiła w stosunku do krajów, które później określono mianem Trzeciego Świata27. Rozwój techniki nie byłby możliwy bez postępu w dziedzinie kształcenia. Historyk francuski Pierre Chaunu zauważył, iż to nie przypadek, iż rewolucja przemysłowa zbiegła się w czasie z masową alfabetyzacją wieku Oświecenia. Bardzo wczesne przyswojenie mechanizmów czytania i pisania oraz przyswoje- nie złożonych struktur intelektualnych ułatwiło przekazywanie umiejętności za- wodowych: „rzemieślnik, który umie czytać, szybciej zdobywa i łatwiej przyswa- ja sobie umiejętności, którymi odtąd łatwiej się posługuje”28. Również Landes zwrócił uwagę, że tylko w Europie nauka w nieporówny- walnie większym stopniu przyczyniła się do postępu dzięki zinstytucjonalizo- waniu eksperymentu i twórczej wymianie wiedzy pomiędzy uczonymi z innych krajów, choć w dużej mierze sprzyjały temu kwestie kulturowe i względna ho- mogeniczność kontynentu. Trzy główne przesłanki sukcesu to autonomizacja, 24 J. Delumeau, Cywilizacja Odrodzenia, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1993, 25 Ibidem, s. 216–217. 26 D. H. Aldcroft, Europe`s Third World. The European Periphery in the Interwar Years, s. 150–154. 1993, s. 28. Ashgate, Aldershot 2006, s. 17–39. 27 Zob. P. Kennedy, Mocarstwa świata…, s. 149–150. 28 P. Chaunu, Cywilizacja wieku Oświecenia, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rola środków wspólnotowych w przezwyciężaniu dualizmu gospodarczego we Włoszech
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: