Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00296 009774 10706009 na godz. na dobę w sumie
Rosja w polityce zagranicznej Polski w latach 1992–2015 - ebook/pdf
Rosja w polityce zagranicznej Polski w latach 1992–2015 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 540
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2857-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> polityka społeczna
Porównaj ceny (książka, ebook (-16%), audiobook).

Głównym celem pracy jest wyodrębnienie najważniejszych etapów polityki Polski wobec Rosji w latach 1992-2015 oraz ukazanie ich cech najbardziej charakterystycznych. Jednym z istotnych zamierzeń autora jest zaprezentowanie źródeł i przejawów rozbieżności interesów i celów w polityce Polski i Rosji występujących zarówno w stosunkach dwustronnych jak i w relacjach wielostronnych. W pracy wyeksponowane zostały kwestie dotyczące charakteru polityki zagranicznej Polski wobec Rosji w latach 2007-2011, kiedy to nastąpiła znaczna poprawa w politycznych międzyrządowych stosunkach polsko-rosyjskich. Ukazane zostały także czynniki sprawcze, w tym przede wszystkim katastrofa polskiego prezydenckiego samolotu pod Smoleńskiem (10 IV 2010), które doprowadziły do impasu w relacjach polsko-rosyjskich w latach 2011-2013. Bardzo szeroko omówione zostały również sprawy związane z wpływem kryzysu i konfliktu ukraińskiego na bezpieczeństwo Polski, politykę Polski wobec Ukrainy i Rosji oraz na stosunki polsko-rosyjskie. Prezentowana monografia jest pierwszą w Polsce syntezą polityki Polski wobec Rosji w tak długim przedziale czasowym, niemal w ćwierćwieczu okresu pozimnowojennego. Przeznaczona jest ona do bardzo szerokiego grona Czytelników. Powinna zainteresować badaczy polskiej polityki wschodniej, studentów politologii, stosunków międzynarodowych, bezpieczeństwa międzynarodowego i dziennikarstwa. Jest ona także adresowana do polityków i dziennikarzy oraz  wszystkich tych, którzy chcą poszerzyć swoją wiedzę na temat polskiej polityki wschodniej, a szczególnie polityki Polski wobec Rosji w latach 1992-2015.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Mieczysław Stolarczyk ROSJA w polityce zagranicznej POLSKI w latach 1992—2015 M i e c z y s ł a w S t o l a r c z y k R O S J A w p o l i t y c e z a g r a n i c z n e j P O L S K I w l a t a c h 1 9 9 2 — 2 0 1 5 Więcej o książce CENA 60 ZŁ (+ VAT) ISSN 0208-6336 ISSN 978-83-8012-857-6 Rosja w polityce zagranicznej Polski w latach 1992–2015 Książkę tę dedykuję mojej córce Agnieszce NR 3471 Mieczysław Stolarczyk Rosja w polityce zagranicznej Polski w latach 1992–2015 Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2016 Redaktor serii: Nauki polityczne Mariusz Kolczyński Recenzent Robert Borkowski Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 . . . . . . . . 1.2. Uwarunkowania wewnątrzrosyjskie . 1.3. Uwarunkowania zewnętrzne (międzynarodowe) . Rozdział 1 Determinanty polityki zagranicznej Polski wobec Rosji . . 1.1. Uwarunkowania wewnątrzpolskie . 1.1.1. Uwarunkowania o charakterze obiektywnym . 1.1.2. Uwarunkowania o charakterze subiektywnym . . 1.2.1. Uwarunkowania o charakterze obiektywnym . 1.2.2. Uwarunkowania o charakterze subiektywnym . . . . . . . . . . 1.3.1. Trendy ewolucji środowiska międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3.1.1. Prognozy i koncepcje ewolucji ładu międzynarodowego . . . 1.3.1.2. Ewolucja supermocarstwowej roli Stanów Zjednoczonych . 1.3.1.3. Rozwój procesów globalizacji . . . 1.3.1.4. Ewolucja systemu bezpieczeństwa międzynarodowego w Europie 1.3.1.5. Rozwój i problemy procesów integracji europejskiej . . 1.3.1.6. Ewolucja środkowoeuropejskiego środowiska międzynarodo‑ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . wego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . NATO (1993–1999) . Rozdział 2 Główne etapy polityki Polski wobec Rosji i stosunków polsko ‑rosyjskich w latach . 1992–2013 2.1. Stosunki polsko ‑radzieckie/rosyjskie w schyłkowej fazie ZSRR (1989–1991) . 2.2. Budowa podstaw traktatowych (1992–1993) . . 2.3. Relacje polsko ‑rosyjskie w cieniu pierwszego pozimnowojennego poszerzenia . 2.4. Stosunki polsko ‑rosyjskie w kontekście finalizacji dążeń Polski do członko‑ . 2.5. Eskalacja napięć w  okresie realizacji w  Polsce projektu politycznego IV RP . . 2.6.1. Spory wokół modyfikacji koncepcji polityki wschodniej Polski w latach . . . 2.7. Postępujący impas w stosunkach polsko ‑rosyjskich w latach 2011–2013 . . 2.6. Próby „pragmatyzacji” polityki Polski wobec Rosji (2008–2010) . stwa w Unii Europejskiej (1999–2004) . (2005–2007) . 2008–2010 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 34 34 46 54 54 66 93 93 94 100 117 121 135 141 145 145 152 159 178 195 206 229 235 6 Spis treści w  okresie pozimnowojennym . Rozdział 3 . Cechy charakterystyczne polityki Polski wobec Rosji w latach 1992–2013 . 3.1. Rosja jednym z najważniejszych partnerów gospodarczych Polski . . . 3.2. Postrzeganie Rosji jako największego zagrożenia dla bezpieczeństwa Polski . . . . . 3.3. Główne cechy polityki historycznej Polski wobec Rosji . . 3.4. Dążenie do pomniejszenia wpływów Rosji na obszarze poradzieckim . 3.5. Podwójne standardy w polityce Polski wobec Rosji . . . 3.6. Prawicowy populizm w Polsce jako jedna z barier na drodze do poprawy sto‑ . sunków polsko ‑rosyjskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . skiego . Rozdział 4 Implikacje kryzysu i konfliktu ukraińskiego w latach 2014–2015 dla bezpieczeństwa Polski, polityki Polski wobec Rosji i stosunków polsko ‑rosyjskich . . 4.1. Główne uwarunkowania i  najważniejsze etapy kryzysu i  konfliktu ukraiń‑ . 4.2. Najważniejsze implikacje kryzysu i  konfliktu ukraińskiego dla bezpieczeń‑ stwa Polski . . . 4.2.1. Wzrost poczucia zagrożenia ze strony Rosji . . 4.2.2. Wzrost dążeń do wzmocnienia własnego potencjału obronnego Polski . 4.2.3. Wzmocnienie spoistości NATO i wzrost jego zaangażowania w bezpie‑ . 4.2.4. Zacieśnienie dwustronnej współpracy polsko ‑amerykańskiej w  zakre‑ . . . . 4.2.5. Wzrost zagrożeń dla bezpieczeństwa ekonomicznego Polski . . 4.3. Charakter stosunków polsko ‑rosyjskich w latach 2014–2015 . czeństwo Polski i  naszego subregionu . sie bezpieczeństwa militarnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 5 Dylematy strategiczne polityki Polski wobec Rosji w połowie drugiej dekady XXI . . wieku 5.1. Jaka koncepcja polityki wschodniej Polski? . . 5.2. Rosja wrogiem, rywalem czy tylko trudnym partnerem w  polityce bezpie‑ . . 5.3. Angażować czy izolować Rosję? . . 5.4. Rosja czy Ukraina głównym partnerem Polski na obszarze poradzieckim? . 5.5. Czy w interesie Polski są rewolucyjne czy ewolucyjne zmiany na Ukrainie? . czeństwa Polski? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakończenie . . . . Bibliografia cytowana . Indeks nazwisk . . . . Summary Резюмe . . Zusammenfassung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 247 252 260 265 269 273 283 283 331 343 361 366 375 381 387 401 401 409 411 427 430 439 453 505 521 527 533 Wstęp Tradycyjnie dwa główne kierunki geograficzne polskiej polityki zagranicznej to kierunek zachodni i wschodni. W kolejnych okresach historycznych i zmie‑ niających się formach ustroju społeczno ‑politycznego Polski priorytet nadawano jednemu bądź drugiemu z  nich. Odwołując się do dwóch wielkich historycz‑ nych idei myślenia polskich elit intelektualnych i politycznych o miejscu Polski w Europie, idei piastowskiej i jagiellońskiej, w całym okresie pozimnowojennym dominowała idea piastowska, czyli prymat kierunku zachodniego w polskiej po‑ lityce zagranicznej służący realizacji interesów wyrastających z polskiej racji sta‑ nu, w jej rozumieniu przez kolejne grupy rządzące naszego kraju po roku 19891. W  stosunkach dwustronnych Polski z  państwami europejskimi najważniejsze dla naszego kraju były relacje z  Republiką Federalną Niemiec (RFN). Zjedno‑ czone w  1990 roku Niemcy były nie tylko najważniejszym partnerem gospo‑ darczym Polski, zarówno wśród państw europejskich, jak i  pozaeuropejskich2, ale także najważniejszym partnerem wśród państw europejskich w płaszczyźnie politycznej i  w  relacjach międzyspołecznych3. W  płaszczyźnie bezpieczeństwa, kolejne grupy rządzące III RP wiodącą rolę nadawały stosunkom dwustronnym 1 Zob. M. Mróz: Między Polską piastowską a  jagiellońską. Kontrowersje wokół kierunków polskiej polityki zagranicznej po akcesji do Unii Europejskiej. „Dyplomacja i  Bezpieczeństwo” 2013, nr 1; M. Stolarczyk: Czynnik narodowy w polityce zagranicznej państwa a procesy globali‑ zacji i integracji. W: „Studia Politicae Universitatis Silesiensis”. T. 2. Red. J. Iwanek, M. Stolar‑ czyk. Katowice 2006. 2 Dla przykładu, w  roku 1993 wymiana handlowa Polski z  Niemcami (średnio import i eksport) stanowiła 32 wartości całego polskiego handlu zagranicznego. W roku 2007 udział Niemiec w obrotach handlowych Polski stanowił ok. 25 , a w roku 2012 – ok. 26 . Natomiast udział Polski w wymianie handlowej Niemiec stanowił w roku 2012 ok. 3 . W roku 2011 wartość polsko ‑niemieckich obrotów handlowych wynosiła prawie 70 mld EUR, w roku 2013 – 71,5 mld EUR, a w roku 2014 – ok. 80 mld EUR. 3 Szerzej zob. M. Stolarczyk: Zbieżność i różnice interesów w stosunkach polsko ‑niemieckich w latach 1989–2009. Katowice 2010. 8 Wstęp ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki. Natomiast w relacjach wielostronnych na kierunku zachodnim kluczowe dla realizacji celów polityki zagranicznej przyję‑ tych przez kolejne rządy Rzeczypospolitej Polskiej (RP) były stosunki w ramach NATO i Unii Europejskiej. Drugim kierunkiem strategicznym polskiej polityki zagranicznej po roku 1989 był kierunek wschodni (jagielloński), co nie znaczy, że nie było opinii, że to jest kierunek najważniejszy (priorytetowy), a w jego ramach za kluczowy uznawano wektor ukraiński. Zwolennicy tego sposobu myślenia argumentowa‑ li, że wszystkie inne kierunki polskiej polityki zagranicznej (np. sojusz z USA w  ramach NATO, integracja europejska) to jedynie budowanie instrumentów do osiągnięcia celów na owym priorytetowym, wschodnim kierunku4. W oma‑ wianym okresie dominowało jednak myślenie, zarówno wśród decydentów pol‑ skiej polityki zagranicznej, jak i wśród większości społeczeństwa polskiego, że priorytetowym kierunkiem polskiej polityki zagranicznej powinien być kieru‑ nek zachodni, którego przedłużenie, głównie ze względu na znaczenie dla Polski stosunków z USA w płaszczyźnie bezpieczeństwa, stanowił kierunek euroatlan‑ tycki. Polityka wschodnia Polski w okresie pozimnowojennym determinowana była wieloma uwarunkowaniami węwnętrznymi (wewnątrzpolskimi), a także zmia‑ nami zachodzącymi na obszarze poradzieckim, w  tym charakterem polityki wewnętrznej i zagranicznej państw powstałych po rozpadzie Związku Radziec‑ kiego oraz ewolucją polityki Stanów Zjednoczonych i głównych państw Europy Zachodniej wobec krajów tego regionu. Rdzeniem polskiej polityki wschodniej w ostatniej dekadzie XX wieku oraz w pierwszej i drugiej dekadzie XXI wieku były relacje z Federacją Rosyjską (FR)/Rosją, Ukrainą oraz Białorusią5. Po przy‑ jęciu naszego kraju oraz państw nadbałtyckich (Litwy, Łotwy, Estonii) do NATO i UE stosunki Polski z państwami nadbałtyckimi były częścią relacji transatlan‑ tyckich w ramach NATO i stosunków między państwami członkowskimi Unii Europejskiej. Od gruzińskiej „rewolucji róż” w 2003 roku istotnie wzrosło zna‑ czenie Gruzji w polskiej polityce wschodniej, szczególnie w okresie prezydentury Lecha Kaczyńskiego. Natomiast zainicjowany przez Polskę oraz Szwecję i przy‑ jęty w 2009 roku przez Unię Europejską program Partnerstwa Wschodniego ob‑ jął takie państwa na obszarze poradzieckim (obszar byłego ZSRR), jak: Armenia, Azerbejdżan, Białoruś, Gruzja, Republika Mołdawii i Ukraina. Polityka wschodnia Polski w okresie pozimnowojennym składała się z wielu faz (etapów), które daje się bardziej precyzyjnie wyodrębnić, analizując stosunki 4 P. Żurawski vel Grajewski: Geopolityka – siła – wola. Rzeczypospolitej zmagania z lo‑ sem. Kraków 2010, s. 293–331. 5 Zob. R. Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Warszawa 2010; Polityka wschodnia Polski. Uwarunkowania – koncepcje – realizacja. Red. A. Gil, T. Kapu‑ śniak. Lublin–Warszawa 2009; K. Fedorowicz: Polityka Polski wobec Rosji, Ukrainy i Białorusi w latach 1989–2010. Poznań 2011. Wstęp 9 bilateralne Polski z jej najważniejszymi partnerami za naszą wschodnią grani‑ cą. Generalnie rzecz ujmując, w polityce wschodniej Polski w latach 1989–2015 można wyodrębnić następujące etapy: pierwszy, w latach 1989–1991, charakte‑ ryzujący się nowymi akcentami w  relacjach polsko ‑radzieckich w  schyłkowej fazie ZSRR, w tym realizowanej od jesieni 1990 roku koncepcji dwutorowości: rozwijania równoprawnych stosunków z władzami centralnymi ZSRR (Moskwą) z  jednoczesnym ustanowieniem i  rozwijaniem stosunków z  kierownictwami i  elitami radzieckich republik związkowych oraz deklarowanym przez polskie władze wsparciem dla postępującego w  tym czasie na obszarze ZSRR procesu proklamowania państwowej suwerenności przez kolejne republiki; drugi, w la‑ tach 1992–1994, to okres budowy podstaw traktatowych z państwami powsta‑ łymi po rozpadzie ZSRR, przede wszystkim z sąsiadami Polski zza wschodniej granicy: Federacją Rosyjską (Rosją), Ukrainą, Białorusią i Litwą; trzeci, w latach 1994–1999, był związany z polityką wschodnią Polski realizowaną w kontekście dążeń naszego kraju do członkostwa w  NATO; czwarty, w  latach 1999–2004, zdeterminowany był w  znacznym stopniu negocjacjami akcesyjnymi Polski z UE oraz procesem i implikacjami przystąpienia Polski do tej organizacji; pią‑ ty, w  latach 2005–2007, charakteryzował się eskalacją napięć w  stosunkach polsko ‑rosyjskich oraz dążeniem rządów składających się w  większości z  po‑ lityków partii Prawo i  Sprawiedliwość (PiS) do jednoczesnego zacieśniania współpracy w  relacjach polsko ‑ukraińskich i  polsko ‑gruzińskich, realizowanej w opozycji wobec Rosji; szósty, w latach 2007–2010, charakteryzował się bardziej pragmatycznym niż w  okresie wcześniejszym podejściem polskiego rządu nie tylko do relacji z  Rosją, ale także do stosunków z  Ukrainą i  Białorusią; siód‑ my, w latach 2011–2013, z jego cechą wiodącą – impasem w stosunkach polsko‑ ‑rosyjskich oraz stagnacją w stosunkach polsko ‑ukraińskich; ósmy pozimnowo‑ jennej polityki wschodniej Polski rozpoczął się na przełomie roku 2013/2014 – był on zdeterminowany kryzysem i konfliktem ukraińskim i jego implikacjami dla stosunków polsko ‑ukraińskich, polsko ‑rosyjskich i polsko ‑białoruskich oraz dla polityki zagranicznej i bezpieczeństwa Polski realizowanej na innych kierunkach. Mając na uwadze wymiar praktyczny, realizacyjny polskiej polityki wschod‑ niej w latach 1992–2015, z pewnym uproszczeniem można wskazać na kilka naj‑ ważniejszych celów, jakie składały się na jej istotę. Należy do nich zaliczyć: – zbudowanie podstaw traktatowych z nowymi sąsiadami, podpisanie traktatów dwustronnych o przyjaźni i współpracy dobrosąsiedzkiej, w których znalazły się m.in. zapisy o  poszanowaniu suwerenności, nienaruszalności granic, in‑ tegralności terytorialnej i nieingerencji w sprawy wewnętrzne6, deklarowanie przez kolejne grupy rządzące w Polsce woli realizacji przyjętych w traktatach zobowiązań; 6 Zob. J. Kukułka: Traktaty sąsiedzkie Polski odrodzonej. Wrocław–Warszawa–Kraków 1998, s. 218 i nast. 10 Wstęp – wspieranie niezależności państwowej krajów powstałych na obszarze pora‑ dzieckim oraz ich transformacji, opartej na zasadach gry rynkowej i liberalnej demokracji; – priorytetowe traktowanie relacji z  Ukrainą (Ukraina strategicznym partne‑ rem Polski); największego przeciwnika; – uznanie Rosji (Federacji Rosyjskiej) za główne zagrożenie dla Polski i za jej – dążenie do europeizacji Ukrainy z jednoczesnym, w miarę polskich możliwo‑ ści, izolowaniem Rosji i jej odpychaniem ku Azji; – rozwój stosunków gospodarczych z sąsiadami zza wschodniej granicy; – próby dywersyfikacji dostaw ropy i gazu, dążenie do zmniejszenia zależności polskiej gospodarki od surowców energetycznych importowanych z Rosji; – ochronę i wsparcie Polonii na Wschodzie na podstawie zobowiązań traktato‑ wych i standardów międzynarodowych dotyczących mniejszości; – dążenie polskiej dyplomacji, po wejściu Polski w struktury NATO i UE, do wykorzystywania ich na rzecz wywierania wpływu na politykę wschodnią państw członkowskich NATO i UE, by była ona bardziej zbliżona do oczeki‑ wań strony polskiej (aspirowanie Polski do kształtowania wschodniego wy‑ miaru UE i NATO); – pokojowe rozwiązywanie sporów występujących za wschodnią granicą Polski. Po rozpadzie (rozwiązaniu) ZSRR w grudniu 1991 roku kierunek wschodni polskiej polityki zagranicznej odnosił się przede wszystkim do relacji z Federacją Rosyjską, Ukrainą, Litwą i Białorusią. W polityce wschodniej Polski w okresie pozimnowojennym stosunki polsko ‑rosyjskie stanowiły obszar budzący najwię‑ cej emocji. Wynikało to m.in. z tego, że oprócz interesów zbieżnych w kolejnych etapach relacji między obu tymi państwami w wymiarze dwu ‑ i wielostronnym występowały z dużą intensywnością interesy rozbieżne czy wręcz sprzeczne. Wy‑ rastały one zarówno z przesłanek historycznych, jak i ze spraw bieżących. Duży zakres rozbieżnych interesów, eksponowanych bardzo często jako sprzeczność strategicznych interesów Polski i Rosji, stałe odwoływanie się strony polskiej do doświadczeń historycznych w relacjach polsko ‑rosyjskich (silny wpływ pamięci historycznej Polaków), występujące w dużej skali w społeczeństwie polskim po‑ stawy niechęci czy wręcz wrogości wobec Rosji i Rosjan oraz nadużywanie przez kolejne grupy rządzące w  naszym kraju, a  w  jeszcze większym stopniu przez media, formuły „zagrożenia rosyjskiego”, sprzyjały nie tylko utrzymywaniu się, ale wzmacnianiu wspomnianych emocji. Należy jednak mieć na uwadze to, że niemal w każdym z etapów stosunków polsko ‑rosyjskich, oprócz lat 2014–2015, z  różnym natężeniem, wraz z  czynnikami utrudniającymi rozwój współpracy polsko ‑rosyjskiej występowały także czynniki jej sprzyjające, obok rozbieżnych interesów istniały w poszczególnych płaszczyznach stosunków polsko ‑rosyjskich (politycznej i bezpieczeństwa, gospodarczej, kulturalnej) także obszary zbieżno‑ ści interesów. Wstęp 11 W całym okresie pozimnowojennym, m.in. ze względu na dużą asymetrię potencjałów Polski i  Rosji (szeroko rozumianą siłę fizyczną tych państw), ich geopolityczne usytuowanie oraz role odgrywane w stosunkach międzynarodo‑ wych, znaczenie Rosji dla Polski w  płaszczyźnie politycznej i  bezpieczeństwa oraz w  płaszczyźnie gospodarczej było zdecydowanie większe niż znaczenie Polski, w  tych samych dziedzinach, dla Rosji. Znajdowało to swój wyraz tak‑ że w  koncepcjach polityki zagranicznej i  bezpieczeństwa Polski i  Rosji oraz w  opracowaniach naukowych i  publicystyce politycznej obu państw. W  oma‑ wianym okresie Rosja odgrywała jedną z  głównych ról w  polskiej polityce zagranicznej i  bezpieczeństwa. Natomiast rola Polski w  polityce zagranicznej i bezpieczeństwa Rosji nie była nazbyt znacząca. Stosunki Rosji z Polską, choć z  upływem czasu nabierały większego znaczenia, nie należały do priorytetów rosyjskiej polityki. Dla Polski bardzo istotna funkcja, jaką pełniła w jej polityce zagranicznej i  bezpieczeństwa Rosja, wynikała m.in. z  tragicznych dla Polski i  Polaków doświadczeń historycznych związanych z  polsko ‑rosyjskimi rela‑ cjami w ostatnich kilku stuleciach oraz z wiążącym się z tym, utrzymującym się, ale i świadomie wzmacnianym przez media i znaczną część polskiej klasy politycznej, wizerunkiem Rosji jako: głównego zagrożenia i przeciwnika Polski o ponadczasowym charakterze; największego państwa powstałego na obszarze byłego ZSRR, dysponującego największym wśród pozostałych państw WNP potencjałem geograficznym, demograficznym, gospodarczym, militarnym oraz zdecydowanie większymi niż pozostałe państwa WNP możliwościami oddzia‑ ływania politycznego na obszarze byłego ZSRR; jednego z głównych partnerów handlowych Polski; głównego eksportera surowców energetycznych dla polskiej gospodarki (ropy i  gazu); mocarstwa eurazjatyckiego o  znaczących możliwo‑ ściach oddziaływania w  płaszczyźnie politycznej, bezpieczeństwa i  gospodar‑ czej także w skali globalnej. Dla Rosji znaczenie Polski wynikało przede wszystkim z  następujących względów: położenia geograficznego naszego kraju, w  tym geopolitycznego usytuowania Polski między Rosją a  Niemcami – największym partnerem po‑ litycznym i gospodarczym Rosji na Zachodzie; sąsiedztwa poprzez enklawę ka‑ liningradzką; tranzytowych atutów Polski (przez terytorium Polski przechodzą najkrótsze lądowe połączenia kolejowe, drogowe oraz rurociągowe (ropa nafto‑ wa) i gazociągowe Rosji z Europą Zachodnią7. Po uzyskaniu przez Polskę człon‑ 7 Wraz z zakończeniem budowy pierwszej nitki Gazociągu Jamalskiego w roku 1999 przez terytorium Polski przechodziło 16 rosyjskiego eksportu gazu. Rurociągiem „Przyjaźń” płynęła ropa naftowa, stanowiąca 30 tego surowca eksportowanego przez Federację Rosyjską. W tym okresie polskie firmy transportowe stały się również jednymi z  największych przewoźników różnych towarów, a  także artykułów spożywczych z  Europy Zachodniej do Rosji. A.W. Mal‑ gin: Stosunki polityczne między Polską a Rosją po 1990 r. W: Białe plamy – czarne plamy. Sprawy trudne w relacjach polsko ‑rosyjskich (1918–2008). Red. A.D. Rotfeld i A.W. Torkunow. War‑ szawa 2010, s. 701; Zob. M. Menkiszak: Polska w strategii międzynarodowej Federacji Rosyjskiej. 12 Wstęp kostwa w NATO (12 III 1999) oraz w Unii Europejskiej (1 V 2004) stopniowo w polityce zagranicznej Rosji wzrastała rola Polski jako państwa współkształtu‑ jącego politykę NATO i UE, także wobec Rosji. W międzypaństwowych i  międzyrządowych relacjach polsko ‑rosyjskich w  omawianym okresie wyodrębnić można wiele etapów (faz) charakteryzują‑ cych się poprawą bądź pogorszeniem stosunków politycznych. Były one funkcją determinant wewnątrzpolskich, wewnątrzrosyjskich oraz uwarunkowań mię‑ dzynarodowych. Chociaż głównym partnerem gospodarczym Rzeczypospolitej Polskiej na kierunku wschodnim jej polityki zagranicznej była Federacja Ro‑ syjska (Rosja), to polsko ‑rosyjskie stosunki polityczne znajdowały się zazwyczaj w  kryzysie. Mimo wielu deklaracji składanych przez polityków polskich i  ro‑ syjskich, kolejne, niezbyt zdecydowane, próby poprawy polsko ‑rosyjskich rela‑ cji międzypaństwowych podejmowane po jednej bądź po obu stronach trwały stosunkowo krótko i w dłuższym okresie nie były skuteczne. Główną przyczyną tego stanu rzeczy był wysoki stopień odmienności czy wręcz sprzeczności w in‑ teresach Polski i Rosji dotyczący relacji zarówno bilateralnych, jak i wielostron‑ nych, oraz brak woli politycznej po obu stronach do poszukiwania i poszerzania pola zbieżnych interesów m.in. poprzez konsekwentne dążenie do rozwiązywa‑ nia przynajmniej niektórych spornych kwestii we wzajemnych stosunkach. Interesy i  cele realizowane w  polityce zagranicznej i  bezpieczeństwa przez kolejne grupy rządzące Polski i  Rosji charakteryzowały się dużym stopniem rozbieżności, a w niektórych dziedzinach występowała wręcz między nimi za‑ sadnicza sprzeczność. Dominacja rozbieżnych interesów nad zbieżnymi zarów‑ no w  relacjach bilateralnych Polski i  Rosji, jak i  w  relacjach obu tych państw z innymi uczestnikami stosunków międzynarodowych, według rozumienia tych interesów i sposobów ich realizacji przez kolejnych decydentów polityki zagra‑ nicznej Polski i Rosji, wydawała się barierą uniemożliwiającą znaczącą poprawę polsko ‑rosyjskich stosunków w  płaszczyźnie politycznej. Jednakże pod koniec pierwszej dekady XXI wieku, w czasie pierwszych lat rządów Platformy Obywa‑ telskiej i Polskiego Stronnictwa Ludowego (PO/PSL), doszło do znacznej popra‑ wy w  międzypaństwowych relacjach polsko ‑rosyjskich. Po raz pierwszy w  hi‑ storii polityki zagranicznej III RP zdecydowaną wolę do poprawy stosunków z Rosją wyrażali przedstawiciele polskiego rządu, którzy w większości wywodzili się z „Solidarności” (myślę tu o liderach PO). Podejmowane w okresie wcześniej‑ szym przez stronę polską zabiegi o  normalizację stosunków polsko ‑rosyjskich związane były zazwyczaj z rządami, w których głównym ugrupowaniem był So‑ jusz Lewicy Demokratycznej (SLD). Mam tu na uwadze przede wszystkim dzia‑ łania, choć niezbyt konsekwentne, zmierzające do zdynamizowania stosunków polsko ‑rosyjskich, podejmowane przez centrolewicowe rządy koalicyjne funk‑ W: Bezpieczeństwo narodowe Polski – geopolityczne i  geoekonomiczne uwarunkowania. Red. E. Haliżak. Toruń 1995, s. 19 i nast. Wstęp 13 cjonujące w latach 1993–19978. Działania te nie przyniosły jednak zamierzonych efektów m.in. ze względu na pojawiające się zarzuty polityków wywodzących się z  „Solidarności” i  wspierających ich dziennikarzy, formułowane wobec polity‑ ków SLD, o ich rzekome dążenie do ponownej samowasalizacji Polski względem Rosji, tak jak to miało miejsce w czasach PRL i polityki prowadzonej wówczas przez Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą (PZPR). Wśród polskich badaczy stosunków polsko ‑rosyjskich zróżnicowane były stanowiska co do głównych cezur tych relacji począwszy od rozpadu ZSRR do końca pierwszej dekady XXI wieku9. Zdaniem Ryszarda Zięby, ze względu na kryterium treści i intensywności, stosunki polityczne między Polską a Federa‑ cją Rosyjską w latach 1990–2010 można podzielić na cztery etapy. Etap pierw‑ szy – w latach 1990–1993 – obejmował starania Polski o zlikwidowanie więzów imperialnej zależności i ustanowienie nowych podstaw traktatowych stosunków wzajemnych. Drugi etap – w latach 1993–1999 – charakteryzował się systema‑ tycznym pogarszaniem się stosunków wzajemnych, co wiązało się głównie ze staraniami Polski o  członkostwo w  NATO. Etap trzeci – w  latach 1999–2007 – to okres od oczekiwanego przełomu do kryzysu w  stosunkach wzajemnych. Czwarty etap – rozpoczęty pod koniec 2007 roku – wynikał z  zapoczątkowa‑ nej przez rząd Donalda Tuska polityki pragmatycznego układania stosunków polsko ‑rosyjskich10. Roman Kuźniar dokonując analizy polityki zagranicznej III RP w  latach 1989–2008, omawia stosunki polsko ‑rosyjskie w  następujących przedziałach czasowych: odzyskanie suwerenności (1989–1992); bezpieczeństwo, czyli bitwa o  Atlantyk (1993–1998); Europa, czyli Polska wchodzi do Unii Europejskiej (1998–2002); pułapki walki o silną pozycję (2003–2007); powrót do normalności (od końca 2007 r.)11. Marek Menkiszak i  Marcin Andrzej Piotrowski omawiając polską politykę wschodnią w latach 1989–2002, wyodrębnili następujące jej fazy, w tym stosunki Polski z  Rosją/ZSRR: pożegnanie z  „Wielkim Bratem”, polityka Polski wobec ZSRR (1989–1991); definiowanie interesów i tworzenie podstaw prawnych (1992– 1993); próba ożywienia kontaktów i trudne realia (1994–1995); wzrost aktywno‑ ści i próba „ekonomizacji” wzajemnych kontaktów (1996–1997); relacje polsko‑ 8 W  tym czasie funkcjonowały trzy gabinety lewicowe: rząd premiera W. Pawlaka (26 X 1993 – 1 III 1995), gabinet J. Oleksego (4 III 1995 – 26 I 1996), rząd W. Cimoszewicza (2 II 1996 – 17 X 1997). Zob. M. Migalski, W. Wojtasik, M. Mazur: Polski system partyjny. Warszawa 2006, s. 226 i nast. 9 W  ramach realizowanej koncepcji dwutorowości dwustronne stosunki Polski z  Federa‑ cją Rosyjską zostały nawiązane jeszcze przed rozpadem ZSRR. W październiku 1990 r. została podpisana Deklaracja o przyjaźni i dobrosąsiedzkiej współpracy między Rzecząpospolitą Polską a Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republiką Radziecką. 10 R. Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski…, s. 165 i nast. 11 R. Kuźniar: Droga do wolności. Polityka zagraniczna III Rzeczypospolitej. Warszawa 2008. 14 Wstęp ‑rosyjskie przez pryzmat integracji Polski z NATO i Unią Europejską. Załamanie się współpracy ekonomicznej (1998–1999); poszukiwanie nowego otwarcia od połowy 2000 roku12. Olga Wasiuta wyodrębniła w  politycznych stosunkach między Polską a  ZSRR/Rosją w  latach 1989–2009 następujące etapy: okres schyłkowy w  re‑ lacjach polsko ‑radzieckich (1989–1991); tymczasowa normalizacja stosunków polsko ‑rosyjskich przeplatana okresami napięć (1992–1995); próba poprawy relacji dwustronnych (1996–2000); nowy wymiar stosunków w okresie zmiany prezydentury w Rosji i przystąpienia Polski do Unii Europejskiej (2000–2005); zmiany w relacjach polsko ‑rosyjskich w początkowym okresie prezydentury Le‑ cha Kaczyńskiego (2005–2007); próba poprawy stosunków dwustronnych po ob‑ jęciu władzy w Polsce przez Platformę Obywatelską (od końca 2007 r.)13. W ocenie Krzysztofa Fedorowicza, z uwagi na intensywność i kryterium tre‑ ści, relacje polityczne między Polską a  Federacją Rosyjską w  latach 1990–2010 można podzielić na cztery etapy. Etap pierwszy, w latach 1990–1992, obejmował kształtowanie się podstaw relacji z  Federacją Rosyjską. Etap drugi, lata 1993– 1999, to stwierdzenie sprzecznych celów geopolitycznych obu stron i zabiegi stro‑ ny polskiej o uzyskanie członkostwa w NATO przy zdecydowanym sprzeciwie Rosji. Trzeci etap, w latach 2000–2007, charakteryzował się dominacją polityki historycznej i stopniowym pogarszaniem się wzajemnych relacji. Etap ostatni, od roku 2008, jest początkiem zmiany dotychczasowej polityki wobec Rosji w wyni‑ ku weryfikacji działań podejmowanych w latach wcześniejszych i bardziej prag‑ matycznego podejścia strony polskiej do kształtowania dwustronnych relacji14. Sądzę, że – mając na uwadze zaprezentowane stanowiska co do głównych cezur w  stosunkach polsko ‑rosyjskich w  okresie pozimnowojennym – w  poli‑ tyce Polski wobec Federacji Rosyjskiej w  latach 1992–2015 można wyodrębnić siedem następujących etapów: pierwszy, budowa podstaw traktatowych (1992– 1993); drugi, relacje polsko ‑rosyjskie w  cieniu pierwszego pozimnowojennego poszerzenia NATO (1993–1999); trzeci, stosunki polsko ‑rosyjskie w kontekście finalizacji dążeń Polski do członkostwa w Unii Europejskiej (1999–2004); czwar‑ ty, eskalacja napięć w okresie realizacji w Polsce przez rządy PiS projektu poli‑ tycznego IV RP (2005–2007); piąty, próby pragmatyzacji polityki Polski wobec Rosji (2008–2010); szósty, impas w stosunkach polsko ‑rosyjskich w latach 2011– 2013, spowodowany przede wszystkim sporami wewnątrzpolskimi dotyczącymi charakteru polityki Polski wobec Rosji po katastrofie smoleńskiej oraz sporami polsko ‑rosyjskimi dotyczącymi przyczyn tejże katastrofy i zastrzeżeniami strony polskiej co do prowadzonego w  tym zakresie w  Rosji śledztwa; siódmy, który 12 M. Menkiszak, M.A. Piotrowski: Polska polityka wschodnia. W: Polityka zagraniczna RP 1989–2002. Red. R. Kuźniar, K. Szczepanik. Warszawa 2002, s. 214 i nast. 13 O. Wasiuta: Stosunki polsko ‑rosyjskie. W: Polska wobec sąsiadów. Współczesne stosunki polityczne. Red. W.T. Modzelewski. Olsztyn 2009, s. 9 i nast. 14 K. Fedorowicz: Polityka Polski wobec Rosji, Ukrainy i Białorusi…, s. 85 i nast. Wstęp 15 rozpoczął z końcem 2013 roku, kiedy to stosunki polsko ‑rosyjskie zdetermino‑ wane zostały niemal w całości przez kryzys i konflikt ukraiński. Wymienione etapy stosunków polsko ‑rosyjskich i  polityki Polski wobec Rosji nakładały się niejako na dwa główne okresy polityki wewnętrznej i  za‑ granicznej Rosji: pierwszy, lata prezydentury Borysa Jelcyna (1991–1999); drugi, okres prezydentury Władimira Putina (od 31 grudnia 1999 r. do 7 maja 2008 r.). Przedłużeniem tego drugiego okresu, ze względu na kontynuację większości ele‑ mentów charakterystycznych dla polityki wewnętrznej i zagranicznej W. Putina, były cztery lata prezydentury Dmitrija Miedwiediewa (2008–2012), w którym to okresie funkcję premiera sprawował W. Putin. W połowie 2012 roku W. Putin ponownie objął urząd prezydenta Rosji. Głównym celem badawczym postawionym w  niniejszym opracowaniu jest wyodrębnienie najważniejszych etapów polityki Polski wobec Rosji w  latach 1992–2015 oraz zarysowanie ich cech najbardziej charakterystycznych. Dąże‑ niem moim było zaprezentowanie w ujęciu syntetycznym najważniejszych prze‑ jawów współpracy polsko ‑rosyjskiej w latach 1992–2015 oraz omówienie kwestii najbardziej spornych w relacjach międzyrządowych (międzypaństwowych). Jed‑ nym z głównych zamierzeń podjętych w pracy jest ukazanie źródeł i przejawów rozbieżnych interesów oraz formułowanych na ich podstawie celów przez de‑ cydentów polityki zagranicznej i  bezpieczeństwa Polski i  Rosji, realizowanych zarówno we wzajemnych relacjach, jak i  w  wymiarze wielostronnym. Pragnę zaznaczyć, że polityka Polski wobec Rosji w  latach 1992–2007 omówiona zo‑ stała zdecydowanie bardziej syntetycznie w  stosunku do jej omówienia doty‑ czącego lat 2008–2015. Takie nierównomierne rozłożenie akcentów wydaje się jednak uzasadnione przede wszystkim tym, że, w mojej ocenie, dla opracowań politologicznych z  zakresu polskiej polityki zagranicznej, a  tym bardziej dla Czytelników tych opracowań, zdecydowanie bardziej interesujące wydają się zjawiska i procesy występujące w relacjach polsko ‑rosyjskich w ostatnich latach, w  stosunku do tych, jakie miały miejsce w  pierwszym i  drugim dziesięciole‑ ciu okresu pozimnowojennego. Z  tego względu, jak również mając na uwadze ograniczone ramy objętościowe opracowania, najszerzej w pracy zaprezentowa‑ ne zostały kwestie występujące w  ostatnich trzech etapach stosunków polsko‑ ‑rosyjskich w  latach 2008–2010, w  latach 2011–2013 oraz w  latach 2014–2015. Jednym z ważniejszych celów postawionych w tym opracowaniu jest ukazanie nowych akcentów w polskiej polityce zagranicznej wobec Rosji, które wystąpiły na przełomie pierwszej i  drugiej dekady XXI wieku. W  tej części monografii próbuję udzielić odpowiedzi m.in. na następujące pytania: W czym przejawiały się nowe akcenty w  polityce rządu PO/PSL wobec Rosji i  jakie najważniejsze czynniki sprawcze doprowadziły do ich wystąpienia? Jakie były główne przy‑ czyny, które doprowadziły do stagnacji w stosunkach polsko ‑rosyjskich w latach 2011–2013? Kolejnym celem w  tej części opracowania jest wskazanie na cechy najbardziej charakterystyczne polityki RP wobec FR w latach 2014–2015, kiedy 16 Wstęp to stosunki polsko ‑rosyjskie zdeterminowane były przede wszystkim przez kry‑ zys i  konflikt ukraiński. Ważnym moim zamierzeniem badawczym jest wska‑ zanie na najważniejsze implikacje wydarzeń, jakie miały miejsce na Ukrainie w  latach 2014–2015, dla bezpieczeństwa Polski i  stosunków polsko ‑rosyjskich. Inkorporacja Krymu przez Rosję oraz wspieranie przez grupy rządzące Rosji prorosyjskich separatystów we wschodniej Ukrainie znacznie wzmocniły w spo‑ łeczeństwie polskim poczucie zagrożenia ze strony Rosji. Opracowanie nie jest całościową analizą stosunków polsko ‑rosyjskich. W  książce akcent postawiony został na ukazaniu polityki Polski wobec Rosji, szczególnie w płaszczyźnie politycznej i bezpieczeństwa. Oczywiście, nie znaczy to, że omawiając jakikolwiek okres w stosunkach polsko ‑rosyjskich i eksponując kwestie dotyczące charakteru polityki Polski wobec Rosji, można abstrahować od polityki Rosji wobec Polski. W pracy wyeksponowana została płaszczyzna po‑ lityczna stosunków polsko ‑rosyjskich, z zasygnalizowaniem jedynie niektórych kwestii gospodarczych. Nacisk został położony na ukazanie roli Rosji w polityce bezpieczeństwa Polski w  okresie pozimnowojennym. Stosunkowo syntetycznie potraktowane zostały kwestie związane z polsko ‑rosyjskimi stosunkami gospo‑ darczymi, a niemal zupełnie pominięte – polsko ‑rosyjskie stosunki kulturalne. Cezurą dolną opracowania jest rok 1992, pierwszy rok funkcjonowania na mapie politycznej świata Federacji Rosyjskiej jako głównego, a  w  niektórych dziedzinach – jedynego, sukcesora rozwiązanego w grudniu 1991 roku Związ‑ ku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR), z pewnymi odniesieniami do lat 1989–1991, kiedy to w  wyniku zmian ustrojowych w  Polsce rozpoczął się przyspieszony rozpad tzw. bloku radzieckiego oraz kiedy doszło do zasadniczej zmiany celów i kierunków polskiej polityki zagranicznej. Cezurą górną jest rok 2015, w którym zakończona została praca nad przygotowaniem monografii. Podstawowa teza badawcza opracowania zawiera się w stwierdzeniu, że Fe‑ deracja Rosyjska (Rosja) w latach 1992–2015 zajmowała kluczowe miejsce w re‑ alizowanej przez Polskę polityce bezpieczeństwa narodowego i międzynarodo‑ wego. Jednakże ta bardzo wysoka rola wynikała nie tyle z faktu traktowania jej jako faktycznego czy potencjalnego partnera, ile z roli Rosji w polskiej polityce zagranicznej jako głównego zagrożenia dla bezpieczeństwa Polski i jej głównego potencjalnego przeciwnika. Niezależnie od skali rzeczywistego (realnego) zagro‑ żenia ze strony Rosji, państwo to było postrzegane przez kolejne grupy rządzące III RP (mając na uwadze ich motywy rzeczywiste prowadzonej polityki bezpie‑ czeństwa) i przez znaczną część społeczeństwa polskiego jako główne zagroże‑ nie dla bezpieczeństwa naszego kraju. To poczucie zagrożenia ze strony Rosji występowało wśród decydentów polskiej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa oraz wśród środowisk opiniotwórczych w  naszym kraju, choć z  różnym natę‑ żeniem, zarówno w ostatniej dekadzie XX wieku, kiedy to Rosja znajdowała się w głębokim kryzysie gospodarczym i kiedy malała jej rola międzynarodowa, jak i w pierwszej i drugiej dekadzie XXI wieku, kiedy Rosja wyszła z kryzysu i stała Wstęp 17 się bardziej asertywna w realizowaniu własnych interesów na arenie międzyna‑ rodowej. W pracy pragnę wykazać także słuszność stanowiska, w myśl którego charakter stosunków polsko ‑rosyjskich w  okresie pozimnowojennym zależał przede wszystkim od Rosji (jej polityki wewnętrznej i zagranicznej, w tym polity‑ ki prowadzonej wobec Polski), co eksponowano po stronie polskiej, ale nie tylko od Rosji, relacje polsko ‑rosyjskie bowiem uzależnione były w znacznym stopniu także od Polski, jej polityki zagranicznej, przede wszystkim zaś od jej polityki wschodniej prowadzonej wobec Federacji Rosyjskiej i  pozostałych państw po‑ wstałych w zachodniej części byłego ZSRR, w tym od woli politycznej polskich grup rządzących do poprawy relacji z Rosją. Za stosunki polsko ‑rosyjskie, za ich stan w omawianym okresie, odpowiedzialne były obie strony. W polskiej literaturze naukowej, a także w publicystyce dotyczącej stosun‑ ków polsko ‑rosyjskich dominowało stanowisko, eksponowane także przez ko‑ lejne rządy RP, że polskie władze dążyły do ukształtowania bliskich i obopólnie korzystnych stosunków z Rosją oraz że Polska zabiegała o poprawę stosunków z Rosją, ale to z powodu polityki Rosji stosunki polsko ‑rosyjskie były zazwyczaj kryzysowe. Wbrew przeważającemu w  naszym kraju stanowisku uważam, że Polska ponosi znaczną część odpowiedzialności za zły stan stosunków polsko‑ ‑rosyjskich, charakterystyczny dla większości etapów relacji polsko ‑rosyjskich w latach 1992–2015. W polskich badaniach polityki wschodniej RP stanowisko takie występowało w zdecydowanej mniejszości w stosunku do głównego nur‑ tu i  powszechnie obowiązującej w  tym zakresie poprawności politycznej ba‑ daczy spraw międzynarodowych15. Prezentowane przeze mnie jako autora tej monografii stanowisko w  kwestii roli Rosji w  polityce bezpieczeństwa Polski, stosunków polsko ‑rosyjskich oraz roli Rosji w systemie międzynarodowym jest stanowiskiem zdecydowanie mniejszościowym w  polskich badaniach polityki wschodniej Polski. Podobne stanowisko znaleźć było można m.in. w opracowa‑ niach autorstwa Stanisława Bielenia, Ryszarda Zięby, Bronisława Łagowskiego, Andrzeja Romanowskiego czy Jana Widackiego. Wśród politologów rosyjskich występowały zaś opinie, że za złe stosunki polsko ‑rosyjskie odpowiada przede wszystkim polska strona. Te stosunki są złe – mówił Siergiej Markow – z ini‑ cjatywy Polski. „Rosja raczej jest zwolennikiem ich polepszania, a Polska – po‑ garszania”16. Aby zrealizować główne cele badawcze i  umożliwić udowodnienie przyję‑ tej tezy badawczej, postawiłem następujące szczegółowe pytania badawcze: Ja‑ kie były i  jak zmieniały się główne determinanty polityki Polski wobec Rosji 15 Szerzej na ten temat zob. S. Bieleń: Badania polskiej polityki wschodniej. W: Bezpieczeń‑ stwo międzynarodowe. Polska – Europa – Świat. Księga Jubileuszowa dedykowana Profesorowi Ryszardowi Ziębie z  okazji czterdziestolecia pracy naukowej. Red. J. Zając, A. Włodkowska‑ ‑Bagan, M. Kaczmarski. Warszawa 2015. 16 Przestańcie się mścić na Rosjanach. Rozmowa z Siergiejem Markowem, rosyjskim politolo‑ giem. „Rzeczpospolita”, 7–8 III 2015. 18 Wstęp w okresie pozimnowojennym? Co było charakterystyczne (specyficzne) dla po‑ szczególnych etapów stosunków polsko ‑rosyjskich w omawianym okresie? Jakie były główne obszary spornych interesów w stosunkach polsko ‑rosyjskich w wy‑ miarze bilateralnym i  w  wymiarze wielostronnym w  latach 1992–2015? Jakie były cechy charakterystyczne polityki Polski wobec Rosji w  latach 1992–2013? Jakie były najważniejsze implikacje kryzysu i  konfliktu ukraińskiego w  latach 2014–2015 dla ewolucji roli Rosji w polityce bezpieczeństwa Polski i dla stosun‑ ków polsko ‑rosyjskich? Jakie są w mojej ocenie najważniejsze dylematy strate‑ giczne polityki Polski wobec Rosji w połowie drugiej dekady XXI wieku? Pragnę podkreślić, że niniejsze opracowanie nie jest monografią stosunków polsko ‑rosyjskich w latach 1992–2015, w której Czytelnik może znaleźć całościo‑ we omówienie wszystkich istotnych zagadnień relacji między tymi państwami we wszystkich głównych płaszczyznach stosunków międzynarodowych w oma‑ wianym okresie. W pracy scharakteryzowałem tylko niektóre z nich. Ze względu na przyjęte cele badawcze akcent postawiony został na wyeksponowaniu miejsca i roli Rosji w polityce zagranicznej, w tym przede wszystkim w polityce bezpie‑ czeństwa zewnętrznego Polski w okresie pozimnowojennym. Preferowany przeze mnie paradygmat do wyjaśniania zjawisk i procesów po‑ lityki zagranicznej państw i stosunków międzynarodowych to paradygmat reali‑ styczny, szczególnie w jego wersji neoklasycznej, który, w ocenie autora, najlepiej z wszystkich pozostałych teorii stosunków międzynarodowych pozwala na wy‑ jaśnianie zachowania państw na arenie międzynarodowej, w tym uwarunkowań jego polityki zagranicznej, realizowanych interesów i  celów oraz stosowanych instrumentów i metod działania w relacjach dwu ‑ i wielostronnych. Pozwala on także na udzielenie odpowiedzi na pytania dotyczące ukazania istoty systemu międzynarodowego, w  tym czynników sprawczych jego ewolucji17. Podzielam stanowisko, że paradygmat realistyczny jest najbardziej bogatą i atrakcyjną ofer‑ tą badawczą polityki zagranicznej państw i  stosunków międzynarodowych18. Proponowane w  ramach paradygmatu realistycznego założenia eksplanacyjne, w jego wersji proponowanej przez realizm neoklasyczny, na którego gruncie pró‑ buje się pogodzić realizm klasyczny z realizmem strukturalnym (neorealizmem), pozwalają najpełniej, w stosunku do innych teorii występujących w nauce o sto‑ sunkach międzynarodowych, na wniknięcie w  istotę zjawisk i  procesów doty‑ czących uwarunkowań, celów i środków polityki zagranicznej państw oraz ich 17 Szerzej na temat cech paradygmatu realistycznego w jego wersji klasycznej oraz pozosta‑ łych zob. H.J. Morgenthau: Polityka między narodami. Walka o potęgę i pokój. Przeł. R. Włoch. Warszawa 2010; K.N. Waltz: Struktura teorii stosunków międzynarodowych. Przeł. R. Włoch. Warszawa 2010; M. Kaczmarski: Realizm neoklasyczny. W: Teorie i podejścia badawcze w nauce o stosunkach międzynarodowych. Red. R. Zięba, S. Bieleń, J. Zając. Warszawa 2015. 18 Zob. T. Łoś ‑Nowak: Paradygmat realistyczny – projekcje porządku międzynarodowego w XXI wieku. W: Porządek międzynarodowy u progu XXI wieku. Red. R. Kuźniar. Warszawa 2005. Wstęp 19 relacji dwu ‑ i wielostronnych z innymi państwami jako głównymi uczestnikami stosunków międzynarodowych19. Zastosowane w pracy podejście badawcze to podejście politologiczne służące wyjaśnianiu zjawisk i procesów społecznych. Ono wydaje się najbardziej przy‑ datne do opracowania podjętego tematu. Z metod badawczych wykorzystałem m.in. metodę analizy czynnikowej i analizy systemowej, metodę instytucjonalno‑ ‑prawną, metodę komparatystyczną oraz metody ilościowe. W szerokim zakresie wykorzystana została metoda obserwacyjna w odniesieniu do tendencji rozwoju polityki zagranicznej III RP, ewolucji stosunków polsko ‑rosyjskich oraz ewolu‑ cji systemu międzynarodowego w okresie pozimnowojennym, co pozwoliło na umieszczenie podjętego problemu badawczego, polityki Polski wobec Rosji w la‑ tach 1992–2015, w  szerszym kontekście ewolucji bliższego i  dalszego środowi‑ ska międzynarodowego Polski w tym okresie. W pracy wykorzystanych zostało wiele technik badawczych, w  tym przede wszystkim analiza zawartości doku‑ mentów, analiza danych statystycznych oraz analiza krytyczna piśmiennictwa naukowego. Celowi zapewnienia efektywnego rozwiązania problemu badawczego i  wy‑ kazania słuszności postawionej tezy badawczej oraz uzyskania odpowiedzi na postawione pytania badawcze, za pomocą przyjętych metod badawczych, pod‑ porządkowana została struktura pracy. Przyjąłem w niej układ chronologiczno‑ ‑problemowy, który pozwala na w miarę pełne przedstawienie i analizę wyda‑ rzeń, zjawisk, procesów oraz problemów występujących w polityce zagranicznej i  bezpieczeństwa Polski, w  stosunkach polsko ‑rosyjskich oraz w  stosunkach międzynarodowych w Europie i w skali globalnej w omawianym okresie. Strukturę książki tworzy pięć rozdziałów. W rozdziale pierwszym przedsta‑ wiłem najważniejsze determinanty stosunków polsko ‑rosyjskich w latach 1992– 2015 z  wyeksponowaniem najistotniejszych uwarunkowań wewnątrzpolskich (o  charakterze obiektywnym i  subiektywnym), wewnątrzrosyjskich (obiektyw‑ nych i subiektywnych) i międzynarodowych, które w mojej ocenie w stopniu naj‑ wyższym kształtowały politykę Polski wobec Rosji i stosunki polsko ‑rosyjskie. Całość prezentowanych uwarunkowań stosunków polityki Polski wobec Rosji oraz stosunków polsko ‑rosyjskich oparta została na modelu wyznaczników po‑ lityki zagranicznej państwa, wprowadzonym do polskiej nauki o  stosunkach międzynarodowych przez Ryszarda Ziębę. Ze względu na rozległy przedział czasowy oraz niezwykle dużą liczbę determinant zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych rozdział ten ma charakter daleko idącej syntezy. Uznałem za za‑ sadne dokonanie zarysu najważniejszych uwarunkowań nie tylko wewnątrzpol‑ skich i wewnątrzrosyjskich, ale także międzynarodowych polityki Polski wobec Rosji w  latach 1992–2015, przede wszystkim ze względu na duże uzależnienie polityki wschodniej Polski od polityki prowadzonej wobec Rosji i wobec innych 19 Zob. M. Kaczmarski: Realizm neoklasyczny… 20 Wstęp państw obszaru poradzieckiego przez Stany Zjednoczone, NATO oraz Unię Eu‑ ropejską. Polityka wschodnia Polski była w  znacznym stopniu determinowana charakterem polityki USA, NATO i UE wobec obszaru poradzieckiego. Rozdział drugi zawiera charakterystykę głównych etapów stosunków polsko‑ ‑rosyjskich w  latach 1992–2013 w  wymiarze dwustronnym, ze szczególnym podkreśleniem roli Rosji w polityce bezpieczeństwa Polski w każdej z omawia‑ nych faz. Stosunkowo szeroko ukazane zostały nowe akcenty w koncepcji oraz w praktyce polityki wschodniej Polski, przede wszystkim zaś w polityce Polski wobec Rosji i w stosunkach polsko ‑rosyjskich w latach 2008–2010. Omówiony został wpływ katastrofy polskiego prezydenckiego samolotu pod Smoleńskiem w dniu 10 kwietnia 2010 roku na politykę Polski wobec Rosji, na wzrost postaw antyrosyjskich w społeczeństwie polskim i na postępujący impas w stosunkach polsko ‑rosyjskich w latach 2011–2013. Istotą rozdziału trzeciego jest ukazanie cech najbardziej charakterystycznych polityki Polski wobec Rosji w latach 1992–1913. Wyeksponowane zostały cechy związane z rolą Rosji jako jednego z najważniejszych partnerów gospodarczych Polski w okresie pozimnowojennym, a zarazem postrzeganiem tego kraju jako największego zagrożenia dla bezpieczeństwa Polski. Omówione zostały główne problemy sporne w  stosunkach polsko ‑rosyjskich w  latach 1992–2013. W  ra‑ mach tego wyeksponowane zostały kwestie dotyczące obciążeń historycznych, przede wszystkim związane z  charakterem polityki historycznej Polski wobec Rosji. Zwrócono uwagę na kontrowersje polsko ‑rosyjskie związane z  odmien‑ nymi wizjami bezpieczeństwa międzynarodowego w  Europie pozimnowojen‑ nej, kontrowersje dotyczące bezpieczeństwa ekonomicznego Polski oraz spory polsko ‑rosyjskie na tle polityki Polski i Rosji wobec państw obszaru poradziec‑ kiego. Zarysowane zostały także kwestie łączące się z prawicowym populizmem w Polsce jako jedną z barier na drodze do poprawy stosunków polsko ‑rosyjskich w latach 1992–2013. W rozdziale czwartym nakreślono główne uwarunkowania i  etapy kryzy‑ su i konfliktu ukraińskiego w latach 2014–2015 oraz najważniejsze ich implika‑ cje dla bezpieczeństwa Polski, polityki Polski wobec Rosji i stosunków polsko‑ ‑rosyjskich. Do takich należy zaliczyć: wzrost poczucia zagrożenia ze strony Rosji, wzrost dążeń do wzmocnienia własnego potencjału obronnego Polski, wzmocnienie spoistości NATO i wzrost jego zaangażowania w bezpieczeństwo Polski i naszego subregionu, zacieśnienie dwustronnej współpracy polsko ‑ame‑ rykańskiej w  dziedzinie bezpieczeństwa oraz wzrost zagrożeń ekonomicznych Polski. Kryzys i  konflikt ukraiński doprowadziły do zamrożenia polsko ‑ro‑ syjskich stosunków, do największego ochłodzenia tych stosunków w  całym okresie pozimnowojennym. W rozdziale piątym wskazałem na najważniejsze, moim zdaniem, dylema‑ ty strategiczne polityki Polski wobec Rosji, występujące także w okresie wcześ‑ niejszym, których konflikt we wschodniej Ukrainie nie sfalsyfikował, a bardziej Wstęp 21 jeszcze je wyostrzył. Zawierają się w próbie odpowiedzi na następujące pytania: Jaka powinna być koncepcja polityki wschodniej Polski po kryzysie i konflikcie ukraińskim? Jaka powinna być rola Rosji w polityce bezpieczeństwa Polski? Czy Rosja w polityce bezpieczeństwa Polski powinna być postrzegana jako przeciw‑ nik, wróg, czy tylko trudny partner? Czy w interesie Polski leży angażowanie, czy izolowanie Rosji w polityce międzynarodowej? Rosja czy Ukraina powinna być głównym partnerem Polski na obszarze poradzieckim? Czy w interesie Pol‑ ski są rewolucyjne czy ewolucyjne zmiany na Ukrainie? Podstawę materiałową prezentowanej pracy stanowią przede wszystkim ofi‑ cjalne dokumenty dotyczące polityki zagranicznej Polski i Rosji w okresie po‑ zimnowojennym oraz stosunków polsko ‑rosyjskich. Wiele zagadnień będących przedmiotem rozważań w tej książce ma bardzo bogatą literaturę zarówno obco‑ języczną, jak i polską. Dotyczy to przede wszystkim publikacji z zakresu zewnętrz‑ nych uwarunkowań stosunków polsko ‑rosyjskich w okresie pozimnowojennym w wymiarze globalnym, regionalnym i subregionalnym, w tym poszczególnych aspektów ewolucji systemu międzynarodowego20, bezpieczeństwa europejskiego21 20 Dla przykładu zob. Globalizacja polityki światowej. Wprowadzenie do stosunków między‑ narodowych. Red. J. Baylis, S. Smith. Kraków 2008; S. Parzymies: Stosunki międzynarodowe w Europie 1945–2009. Warszawa 2009; R. Kuźniar: Pozimnowojenne dwudziestolecie 1989–2010. Stosunki międzynarodowe na przełomie XX i XXI wieku. Warszawa 2011; A. Chwalba: Historia powszechna 1989–2011. Warszawa 2011; Bliski Wschód coraz bliżej. Red. J. Danecki, S. Sulow‑ ski. Warszawa 2011; Global Crises and the Crisis of Global Leadership. Ed. S. Gill. Cambridge 2011; P. Buhler: O potędze w XXI wieku. Przeł. G. Majcher. Warszawa 2014. 21 Do najciekawszych opracowań z tego zakresu, jakie ukazały się w kolejnych latach okre‑ su pozimnowojennego w polskiej literaturze politologicznej, należy zaliczyć (wg kolejności uka‑ zywania się publikacji): W. Multan: Wizje bezpieczeństwa europejskiego. Warszawa 1997; Bez‑ pieczeństwo narodowe i międzynarodowe u schyłku XX wieku. Red. D.B. Bobrow, E. Haliżak, R. Zięba. Warszawa 1997; J. Czaputowicz: System czy nieład? Bezpieczeństwo europejskie u progu XXI wieku. Warszawa 1998; R. Zięba: Instytucjonalizacja bezpieczeństwa europejskiego. Koncepcje – struktury – funkcjonowanie. Warszawa 1999; Bezpieczeństwo międzynarodowe cza‑ su przemian. Zagrożenia – koncepcje – instytucje. Red. R. Kuźniar, Z. Lachowski. Warszawa 2003; Bezpieczeństwo Polski i bezpieczeństwo europejskie na początku XXI wieku. Red. M. Sto‑ larczyk. Katowice 2004; Bezpieczeństwo międzynarodowe. Teoria i praktyka. Red. K. Żukrow‑ ska, M. Grącik. Warszawa 2006; I. Pawlikowska: Koncepcje bezpieczeństwa państw Europy Środkowej po 1989 roku. Toruń 2006; S. Koziej: Między piekłem a rajem: Szare bezpieczeństwo na progu XXI wieku. Toruń 2006; Dokąd zmierza świat? Red. A.D. Rotfeld. Warszawa 2008; Bez‑ pieczeństwo międzynarodowe po zimnej wojnie. Red. R. Zięba. Warszawa 2008; Bezpieczeństwo międzynarodowe. Wyzwania i zagrożenia. Red. P. Olszewski, T. Kapuśniak, W. Lizak. Radom 2009; Świat wobec współczesnych wyzwań i zagrożeń. Red. J. Symonides. Warszawa 2010; Bez‑ pieczeństwo międzynarodowe w regionie Azji i Pacyfiku. Wybrane zagadnienia. Red. B. Skulska, P. Skulski. Wrocław 2010; NATO w  pozimnowojennym środowisku (nie)bezpieczeństwa. Red. M. Pietraś, J. Olchowski. Lublin 2011; Bezpieczeństwo międzynarodowe. Red. R. Kuźniar i in. Warszawa 2012; J. Kiwerska: Rozchodzenie się dwóch światów. Stany Zjednoczone i relacje trans‑ atlantyckie 1989–2012. Poznań 2013. Wśród licznych opracowań anglojęzycznych dotyczących bezpieczeństwa europejskiego war‑ to wymienić dla przykładu kilka, które ukazały się w ostatnich latach: W.J. Thies: Why NATO 22 Wstęp i integracji europejskiej22. Wielce przydatne w zrealizowaniu podjętego tematu okazały się monografie oraz prace zbiorowe poświęcone polskiej polityce za‑ granicznej i bezpieczeństwa po roku 198923. Niezwykle bogata jest także litera‑ tura rosyjskojęzyczna poświęcona polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej24. Ukazało się także wiele interesujących opracowań polskojęzycznych, których autorzy omawiają poszczególne aspekty polityki zagranicznej Rosji w okresie Endures. Washington 2009; S. Marsh, W. Rees: The European Union in the Security of Europe. From Cold War to Terror War. Abingdon 2011; Understanding NATO in the 21st Century. Alliance Strategies, Security and Global Governance. Eds. G.P. Herd, J. Kriendler. New York 2012. 22 Wśród wielu prac, jakie ukazały się w polskiej literaturze z zakresu integracji europejskiej w okresie od uzyskania przez Polskę w roku 2004 członkostwa w UE, pragnę zwrócić uwagę na następujące opracowania (wg kolejności ukazywania się publikacji): K. Łastawski: Historia in‑ tegracji europejskiej. Toruń 2006; Unia Europejska i Polska wobec dylematów integracyjnych na początku XXI wieku. Red. M. Stolarczyk. Toruń 2006; J.J. Węc: Spór o kształt instytucjonalny Wspólnot Europejskich i  Unii Europejskiej 1950–2005. Między ideą ponadnarodowości a  współ‑ pracą międzyrządową. Analiza politologiczna. Kraków 2006; A. Podraza: Unia Europejska w procesie reform traktatowych. Lublin 2007; T.G. Grosse: Europa na rozdrożu. Warszawa 2008; P. Żurawski vel Grajewski: Polityka Unii Europejskiej wobec Rosji a interesy Polski 1991–2004. Kraków–Warszawa 2008; A. Domagała: Integracja Polski z Unią Europejską. Warszawa 2008; Deficyt demokracji w Unii Europejskiej. Red. K.A. Wojtaszczyk, J. Szymańska. Warszawa 2012; Z. Czachór: Kryzys i zaburzona dynamika Unii Europejskiej. Warszawa 2013; T. Kubin: Legity‑ mizacja systemu instytucjonalnego Unii Europejskiej. Katowice 2014. 23 Dla przykładu zob. Polska i jej sąsiedzi w latach dziewięćdziesiątych. Polityczne i ekono‑ miczne aspekty współpracy i integracji. Red. B. Łomiński, M. Stolarczyk. Katowice 1998; Pol‑ ska polityka zagraniczna w procesie przemian po 1989 roku. Red. A. Żukowski. Olsztyn 1999; Polityka zagraniczna RP 1989–2002. Red. R. Kuźniar, K. Szczepanik. Warszawa 2002; Polska polityka bezpieczeństwa 1989–2000. Red. R. Kuźniar. Warszawa 2001; Polska w  stosunkach międzynarodowych. Red. S. Bieleń. Warszawa 2007; R. Kuźniar: Droga do wolności. Polityka zagraniczna III Rzeczypospolitej. Warszawa 2008; P. Grudziński: Państwo inteligentne. Polska w poszukiwaniu międzynarodowej roli. Toruń 2008; Polityka zagraniczna Polski. Unia Europejska, Stany Zjednoczone, sąsiedzi. Red. J. Czaputowicz. Warszawa 2008; K. Łastawski: Polska racja stanu po wstąpieniu do Unii Europejskiej. Warszawa 2009; Polityka zagraniczna Polski po wstąpie‑ niu do NATO i do Unii Europejskiej. Problemy tożsamości i adaptacji. Red. S. Bieleń. Warszawa 2010; Polska wobec sąsiadów. Współczesne stosunki polityczne…; R. Zięba: Główne kierunki…; Stosunki Polski z  sąsiadami w  pierwszej dekadzie XXI wieku. Red. M. Stolarczyk. Katowice 2011; R. Zięba: Polityka zagraniczna Polski w strefie euroatlantyckiej. Warszawa 2013; A. Balcer, K. Wóycicki: Polska na globalnej szachownicy. Warszawa 2014; Dylematy polityki zagranicznej Polski na początku XXI wieku. Red. K. Czornik, M. Lakomy, M. Stolarczyk. Katowice 2014; Dylematy polityki bezpieczeństwa Polski na początku drugiej dekady XXI wieku. Red. K. Czor‑ nik, M. Lakomy. Katowice 2014. 24 Dla przykładu zob. Wnieszniaja politika Rossijskoj Fiedieracyi 1992–1999. Red. A.W. Tor‑ kunow. Moskwa 2000; A.W. Torkunow: Sowriemiennyje mieżdunarodnyje otnoszenija i  mi‑ rowaja politika. Moskwa 2004; E.W. Szturba: Postroienije koncepcii naconalnoj biezopas‑ nosti w  Rossijskoj Fiedieracyi w  1992–2004 gg. Moskwa 2009; I. Czichariew: Wnieszniaja politika sowriemiennoj Rossii. W: Polityka zagraniczna Federacji Rosyjskiej. Wybrane aspekty sto‑ sunków z Polską, Ukrainą i Białorusią. Red. L. Zyblikiewicz, M. Czajkowski, P. Bajor. Kra‑ ków 2010. Wstęp 23 pozimnowojennym25. Stosunkowo dużo jest też opracowań niemieckojęzycz‑ nych i anglojęzycznych, których autorzy analizują politykę wewnętrzną i zagra‑ niczną Rosji26. Relatywnie skromnie prezentuje się literatura rosyjskojęzyczna na temat stosunków rosyjsko ‑polskich w  omawianym okresie27. Bardzo ubo‑ ga jest literatura anglojęzyczna dotycząca tej samej problematyki. Nieco tylko liczniejsze są niemieckojęzyczne opracowania dotyczące stosunków polsko‑ ‑rosyjskich28. Bez wątpienia bogata jest polska literatura z  zakresu stosunków polsko‑ ‑rosyjskich w latach 1992–2015. Opublikowano wiele ciekawych i wartościowych opracowań, monografii, prac zbiorowych i artykułów w czasopismach specjali‑ stycznych poświęconych poszczególnym aspektom stosunków polsko ‑rosyjskich 25 Dla przykładu zob. M. Czajkowski: Rosja w  Europie. Kraków 2003; S. Bieleń: Tożsa‑ mość międzynarodowa Federacji Rosyjskiej. Warszawa 2006; M. Raś: Ewolucja polityki zagra‑ nicznej Rosji wobec Stanów Zjednoczonych i  Europy Zachodniej w  latach 1991–2001. Warszawa 2005; Federacja Rosyjska w  stosunkach międzynarodowych. Red. A. Czarnocki, I. Topolski. Lublin 2006; A. Bryc: Cele polityki zagranicznej Federacji Rosyjskiej. Toruń 2004; Idem: Rosja w XXI wieku. Gracz światowy czy koniec gry? Warszawa 2008; Polityka zagraniczna Rosji. Red. S. Bieleń, M. Raś. Warszawa 2008; A. Eberhard: Stosunki rosyjsko ‑białoruskie. Warszawa 2008; A. Curanović, S. Kardaś, R. Alf: Polityka zagraniczna Federacji Rosyjskiej w okresie prezyden‑ tury Władimira Putina. Próba bilansu. Warszawa 2008; Wizerunki międzynarodowe Rosji. Red. S. Bieleń. Warszawa 2011; I. Topolski: Polityka Federacji Rosyjskiej wobec państw Europy Wschodniej. Lublin 2013; Rosja w procesach globalizacji. Red. S. Bieleń. Warszawa 2013; Rosja. Rozważania imperiologiczne. Red. S. Bieleń, A. Skrzypek. Warszawa 2015; B. Panek: Polityka Federacji Rosyjskiej w regionie Europy, Azji i Pacyfiku. Warszawa 2015. 26 Wśród opracowań, jakie ukazały się na ten temat, dla przykładu zob. Ostmitteleuropa, Russland und die Osterweiterung der NATO. Perzeptionen und Strategien im Spannungsfeld na‑ tionaler und europäischer Sicherheit. Hrsg. A. Pradetto. Baden ‑Baden 1997; S. Fischer: Rus‑ slands Westpolitik in der Krise 1992–2000. Eine konstruktivistische Untersuchung.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Rosja w polityce zagranicznej Polski w latach 1992–2015
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: