Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00324 004353 14687103 na godz. na dobę w sumie
Roszczenia przysługujące byłym właścicielom tzw. gruntów warszawskich. Sposób ich dochodzenia w postępowaniu administracyjnym i sądowym - ebook/pdf
Roszczenia przysługujące byłym właścicielom tzw. gruntów warszawskich. Sposób ich dochodzenia w postępowaniu administracyjnym i sądowym - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 345
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5811-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja jest w dotychczasowej literaturze polskiej jedynym tak kompleksowym opracowaniem dotyczącym prawnej problematyki dochodzenia roszczeń przez byłych właścicieli (i ich następców prawnych) tzw. gruntów warszawskich na drodze postępowania administracyjnego i sądowego.

Autorzy w sposób szczegółowy i przystępny omawiają poszczególne postanowienia dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy oraz wyjaśniają istotę problemów związanych z dochodzeniem roszczeń dekretowych, prezentując przy tym szeroko stanowisko doktryny. W książce przedstawiono również pogłębioną analizę bieżącego orzecznictwa sądowego, w tym licznych orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, a także Sądu Najwyższego i Sądu Apelacyjnego w Warszawie. Stanowi to dodatkowy walor opracowania, ponieważ wnioski z nich wypływające znajdują poparcie w rzeczywistych stanach faktycznych, będących przedmiotem rozstrzygnięcia warszawskich sądów.

Adresaci:
Książka jest adresowana do prawników praktyków i aplikantów zawodów prawniczych zajmujących się tematyką tzw. gruntów warszawskich, jak również do tych, którzy w swojej dotychczasowej pracy nie mieli do czynienia z tym zagadnieniem. Z pewnością okaże się przydatna także dla byłych właścicieli tzw. gruntów warszawskich, walczących o odzyskanie nieruchomości bądź uzyskanie odszkodowania, którym ułatwi zrozumienie niełatwych zagadnień prawnych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

W serii BIBLIOTEKA SĄDOWA ukazały się również: Metodyka pracy sędziego cywilisty Bogdan Bladowski Obrona obligatoryjna w polskim procesie karnym Ryszard A. Stefański Pisma sądowe w sprawach cywilnych Bogdan Bladowski Psychologia sądowa dla prawników Ewa Gruza Prawo spadkowe Liliana Kaltenbek-Skarbek, Waldemar Żurek Konsekwencje naruszenia prawa Unii Europejskiej przez sądy krajowe Maciej Taborowski Metodyka pracy sędziego w sprawach administracyjnych Barbara Adamiak, Janusz Borkowski Metodyka pracy sędziego w sprawach o wykroczenia Dariusz Święcki Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Komentarz po nowelizacji prawa hipotecznego. Wzory wniosków o wpis. Wzory wpisów do księgi wieczystej Helena Ciepła, Ewa Bałan-Gonciarz Czynności dowodowe sądu w procesie cywilnym Jan Turek Biblioteka Sdowa ROSZCZENIA PRZYSŁUGUJĄCE BYŁYM WŁAŚCICIELOM TZW. GRUNTÓW WARSZAWSKICH SPOSÓB ICH DOCHODZENIA W POSTĘPOWANIU ADMINISTRACYJNYM I SĄDOWYM HELENA CIEPŁA RAFAŁ MARCIN SARBIŃSKI KATARZYNA SOBCZYKSARBIŃSKA Warszawa 2013 Stan prawny na 1 marca 2013 r. Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Adam Choiński Opracowanie redakcyjne Elżbieta Jóźwiak Łamanie Wolters Kluwer Polska Projekt grafi czny okładki Marcin Domitrz Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2013 ISBN: 978-83-264-4227-8 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska SA Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl SPIS TREŚCI Wykaz skrótów ........................................................................................................................ 9 Od autorów .............................................................................................................................. 15 Rozdział 1 Wprowadzenie ........................................................................................................................ 17 1.1. Rys historyczny, postanowienia i cel dekretu 1.1.5. z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy ......................................................................................... 18 1.1.1. Cel dekretu .......................................................................................................... 18 1.1.2. Przejście własności gruntów warszawskich na rzecz m.st. Warszawy ..... 19 1.1.3. Obejmowanie gruntów w posiadanie przez gminę m.st. Warszawy ....... 20 1.1.4. Składanie wniosków o przyznanie prawa wieczystej dzierżawy lub prawa zabudowy ......................................................................................... 25 Istota wieczystej dzierżawy i prawa zabudowy ........................................... 31 1.1.5.1. Zagadnienia ogólne ............................................................................. 31 1.1.5.2. Prawo zabudowy ................................................................................. 33 1.1.5.3. Własność czasowa ............................................................................... 34 1.1.5.4. Użytkowanie wieczyste (wzmianka) ................................................ 35 1.1.6. Odrębna własność budynków ......................................................................... 35 1.1.7. Umowy o odbudowę oraz promesy ............................................................... 39 1.1.7.1. Umowy o odbudowę .......................................................................... 40 1.1.7.2. Promesy ................................................................................................. 40 1.1.8. Prawo do żądania odszkodowania ................................................................. 42 Rozdział 2 Zmiany legislacyjne wpływające na sytuację prawną dotychczasowych właścicieli gruntów warszawskich .......................................................................................................... 46 2.1. Ustawa z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej. Nacjonalizacja gruntów warszawskich ............................................... 46 2.2. Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości ................................................... 47 2.3. Ustawa z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach .... 48 2.3.1. Użytkowanie wieczyste .................................................................................... 48 2.3.2. Przekształcenie prawa użytkowania wieczystego w prawo własności .... 50 5 Spis treści 2.4. Uchwała nr 11 Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1965 r. w sprawie oddania niektórych terenów na obszarze m.st. Warszawy ..................................................... 51 2.5. Ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości .................................................................................. 52 2.6. Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami ...................... 57 2.7. Układy indemnizacyjne ................................................................................................ 63 Rozdział 3 Postępowanie dekretowe ...................................................................................................... 67 3.1. Przyznanie prawa wieczystej dzierżawy z czynszem symbolicznym lub prawa zabudowy za opłatą symboliczną ............................................................. 67 3.1.1. Wszczęcie postępowania administracyjnego ................................................ 67 3.1.1.1. Wniosek dekretowy ............................................................................ 68 3.1.1.2. Braki podania (wniosku) .................................................................... 69 3.2. Legitymacja do złożenia wniosku ............................................................................... 71 3.2.1. Pojęcie dotychczasowego właściciela gruntu ................................................ 72 3.2.2. Reprezentacja spółek będących osobami prawnymi na gruncie prawa handlowego, cywilnego i administracyjnego ............................................... 73 3.2.3. Termin „prawny następca właściciela” .......................................................... 80 3.2.4. Osoby reprezentujące prawa dotychczasowego właściciela ...................... 81 3.2.4.1. Kurator .................................................................................................. 81 3.2.4.2. Wnioski składane przez urzędy likwidacyjne ................................ 82 3.3. Rozpatrzenie wniosku ................................................................................................... 83 3.3.1. Badanie zgodności wniosku dekretowego z planem .................................. 86 3.3.2. Wnioski dekretowe rozpoznawane w chwili obecnej ................................. 97 3.4. Właściwość organów do rozpoznawania wniosków dekretowych ....................... 100 3.4.1. Właściwość organów do rozpoznawania wniosków dekretowych od daty wejścia w życie dekretu warszawskiego do 13 kwietnia 1950 r. . 101 3.4.2. Właściwość organów do rozpoznawania wniosków dekretowych od 13 kwietnia 1950 r. do 9 grudnia 1973 r. ................................................... 102 3.4.3. Właściwość organów do rozpoznawania wniosków dekretowych od 9 grudnia 1973 r. do 27 maja 1990 r. .......................................................... 103 3.4.4. Właściwość organów do rozpoznawania wniosków dekretowych od 27 maja 1990 r. do 27 października 2002 r. ............................................... 103 3.4.4.1. Nieruchomości stanowiące mienie Skarbu Państwa ..................... 103 3.4.4.2. Nieruchomości stanowiące „mienie komunalne” .......................... 104 3.4.5. Właściwość organów do rozpoznawania wniosków dekretowych od 27 października 2002 r. ................................................................................ 105 3.5. Wnioski złożone na podstawie uchwały nr 11 .......................................................... 106 3.6. Wnioski o oddanie gruntów w użytkowanie wieczyste złożone do 31 grudnia 1988 r. ...................................................................................................... 110 Rozdział 4 Środki prawne umożliwiające wzruszenie ostatecznych decyzji dekretowych ........ 115 4.1. Wprowadzenie ................................................................................................................ 115 6 Spis treści 4.2. Uchylenie lub zmiana decyzji ostatecznej w trybie postępowania w sprawie uchylenia lub zmiany decyzji prawidłowej lub dotkniętej wadą, która nie jest wadą kwalifikowaną ...................................................................................................... 118 4.3. Uchylenie decyzji ostatecznej w trybie postępowania w sprawie wznowienia postępowania (art. 145 § 1 w zw. z art. 151 § 1 pkt 2 k.p.a.) .................................... 124 4.4. Postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności ............................................... 126 4.4.1. Właściwość organów ......................................................................................... 126 4.4.2. Wszczęcie postępowania .................................................................................. 129 4.4.2.1. Podmiot uprawniony do wszczęcia postępowania ....................... 129 4.4.2.2. Interes prawny ..................................................................................... 129 4.4.3. Przesłanki stwierdzenia nieważności ............................................................. 131 4.4.4. Pojęcie nieodwracalnych skutków prawnych i jego ewolucja w orzecznictwie .................................................................................................. 135 4.4.5. Skutki prawne stwierdzenia nieważności ..................................................... 138 4.4.5.1. Skutki bezpośrednie ............................................................................ 138 4.4.5.2. Skutki pośrednie .................................................................................. 141 Rozdział 5 Dochodzenie roszczeń przez byłych właścicieli gruntów warszawskich i ich następców prawnych w postępowaniach sądowych .............................................. 145 5.1. Wprowadzenie ................................................................................................................ 145 5.2. Roszczenie o odszkodowanie za szkodę poniesioną na skutek wydania decyzji dekretowej z naruszeniem art. 156 § 1 k.p.a. albo stwierdzenia nieważności takiej decyzji ............................................................ 150 5.2.1. Podstawa prawna roszczenia ........................................................................... 150 5.2.2. Legitymacja czynna ........................................................................................... 157 5.2.3. Legitymacja bierna ............................................................................................. 165 5.2.4. Źródło szkody ..................................................................................................... 176 5.2.5. Szkoda .................................................................................................................. 180 5.2.6. Związek przyczynowy ...................................................................................... 210 5.2.7. Wymagalność roszczenia .................................................................................. 235 5.2.8. Odsetki ................................................................................................................. 241 5.2.9. Przedawnienie roszczenia odszkodowawczego i termin zawity .............. 251 5.2.10. Tryb dochodzenia roszczenia .......................................................................... 268 5.3. Pozostałe roszczenia ....................................................................................................... 274 5.3.1. Odszkodowanie za szkodę wynikłą z decyzji legalnej (art. 161 k.p.a.) .... 274 5.3.2. Roszczenie odszkodowawcze za szkodę wynikłą z zaniechania wydania decyzji dekretowej ............................................................................ 278 5.3.3. Roszczenia z tytułu bezumownego korzystania z nieruchomości budynkowej ........................................................................................................ 288 Rozdział 6 Zasiedzenie nieruchomości warszawskich przez dotychczasowych właścicieli i osoby trzecie ......................................................... 296 6.1. Wprowadzenie ................................................................................................................ 296 7 Spis treści 6.2. Rys historyczny ............................................................................................................... 297 6.3. Przesłanki zasiedzenia ................................................................................................... 299 6.4. Przedmiot zasiedzenia ................................................................................................... 302 6.5. Stwierdzenie zasiedzenia .............................................................................................. 306 Rozdział 7 Ujawnianie praw dotyczących nieruchomości warszawskich w księgach wieczystych ........................................................................................................ 313 7.1. Wprowadzenie ................................................................................................................ 313 7.2. Podstawa ujawnienia odrębnej własności budynku w księdze wieczystej .......... 313 7.3. Dokumenty stanowiące podstawę do założenia księgi wieczystej budynkowej dla budynku spełniającego przesłanki art. 5 d.w.u.g. .............................................. 316 7.4. Ujawnianie w księgach wieczystych praw i roszczeń dotyczących gruntów warszawskich .................................................................................................. 318 Literatura .................................................................................................................................. 321 8 WYKAZ SKRÓTÓW Akty prawne d.n.p.n. d.p.o. d.p.z. d.p.z.p.k. d.r.n.b.z. d.w.u.g. (dekret warszawski, dekret) k.c. k.c.N. k.h. Konstytucja RP – – – – – – – – – – Konstytucja z 1921 r. – Konstytucja z 1952 r. – k.p.a. – dekret z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nie- ruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospo- darczych (Dz. U. Nr 27, poz. 197 z późn. zm.) dekret z dnia 29 sierpnia 1945 r. – Prawo osobowe (Dz. U. Nr 40, poz. 223) dekret z dnia 26 października 1945 r. o prawie zabudowy (Dz. U. Nr 50, poz. 280) dekret z dnia 2 kwietnia 1946 r. o planowanym zagospodarowaniu przestrzennym kraju (Dz. U. Nr 16, poz. 109 z późn. zm.) dekret z dnia 26 października 1945 r. o rozbiórce i naprawie budynków zniszczonych i uszkodzonych wskutek wojny (tekst jedn.: Dz. U. z 1947 r. Nr 37, poz. 181 z późn. zm.) dekret z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu grun- tów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) kodeks cywilny Napoleona; ustawa z dnia 21 marca 1804 r. Kodex Napoleona, tekst pierwotny K.N. 1808/1/1/3; wprowadzona na terenie Księstwa Warszawskiego z dniem 1 maja 1808 r., Dziennik Praw Księs- twa Warszawskiego t. I: s. XXXVI, Nr 2, s. 46–47; Nr 9, s. 195–201; Nr 10, s. 231–236 rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. – Kodeks handlowy (Dz. U. Nr 57, poz. 502 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 marca 1921 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 44, poz. 267 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej uchwalona przez Sejm Usta- wodawczy w dniu 22 lipca 1952 r. (tekst jedn.: Dz. U. z 1976 r. Nr 7, poz. 36 z późn. zm.) ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administra- cyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 207) 9 – – – – – – – – – – – – – – – – Wykaz skrótów k.p.c. k.z. nowelizacja z dnia 28 lipca 1990 r. nowelizacja z dnia 29 września 1990 r. nowelizacja z dnia 17 czerwca 2004 r. p.p.s.a. p.w.k.c. p.w.p.r. p.w.u.s.t. pr. rzecz. r.o.g.p. z 1946 r. r.o.g.p. z 1948 r. r.p.a. r.p.k.w. r.p.k.w.z. r.t.p.s.p. 10 ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz. U. Nr 82, poz. 598 z późn. zm.) ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 79, poz. 464 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1692 z późn. zm.) ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed są- dami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 94 z późn. zm.) dekret z dnia 11 października 1946 r. – Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz. U. Nr 57, poz. 321 z późn. zm.) ustawa z dnia 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o sa- morządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 z późn. zm.) dekret z dnia 11 października 1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319 z późn. zm.) rozporządzenie Ministra Odbudowy z dnia 7 kwietnia 1946 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej w sprawie obejmowania gruntów w posiadanie przez gminę m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 16, poz. 112) rozporządzenie Ministra Odbudowy z dnia 27 stycznia 1948 r. wyda- nego w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej w spra- wie obejmowania w posiadanie gruntów przez gminę m. st. Warsza- wy (Dz. U. Nr 6, poz. 43) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnem (Dz. U. Nr 36, poz. 341 z późn. zm.) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 lipca 1986 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych założonych przed dniem 1 stycznia 1947 r. oraz utraty mocy prawnej niektórych takich ksiąg (Dz. U. Nr 28, poz. 141) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122 z późn. zm.) rozporządzenie z dnia 11 grudnia 1947 r. Ministra Odbudowy w spra- wie trybu postępowania przy sporządzaniu planów zagospodarowa- nia przestrzennego dla obszaru m.st. Warszawy i Warszawskiego Ze- społu Miejskiego oraz zawieszenia rozpatrywania wniosków o zmia- r.w.p.u. r.z.p.k.w. uchwała nr 11 u.d.k.w.w. u.g.g.w.n. u.g.n. u.g.t.m.o. u.k.w.h. u.o.p.s. u.o.w. u.p.b. u.p.o.p.c. u.p.z.k. u.s.g. u.s.g.m.w. Wykaz skrótów nę przeznaczenia terenów i dokonywania inwestycyj na tym obszarze (Dz. U. Nr 74, poz. 479) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 marca 1992 r. w sprawie wykonywania przepisów ustawy o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. Nr 29, poz. 128 z późn. zm.) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 maja 1948 r. wy- dane w porozumieniu z Ministrem Odbudowy w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych dla budynków na obszarze m.st. Warszawy stanowiących odrębne nieruchomości (Dz. U. Nr 27, poz. 187) uchwała nr 11 Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1965 r. w sprawie oddania niektórych terenów na obszarze m.st. Warszawy (M.P. Nr 6, poz. 18) ustawa z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczys- tych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych (Dz. U. Nr 12, poz. 65) ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywła- szczaniu nieruchomości (tekst jedn.: Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 z późn. zm.) ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 z późn. zm.) ustawa z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (tekst jedn.: Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 z późn. zm.) ustawa z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych (Dz. U. Nr 54, poz. 243 z późn. zm.) ustawa z dnia 3 lipca 1947 r. o odbudowie m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 52, poz. 268) ustawa z dnia 3 lipca 1947 r. o popieraniu budownictwa (Dz. U. Nr 52, poz. 270 z późn. zm.) ustawa z dnia 18 lipca 1950 r. – Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz. U. Nr 34, poz. 311 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 maja 1990 r. o podziale zadań i kompetencji okreś- lonych w ustawach szczególnych pomiędzy organy gminy a organy administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 34, poz. 198 z późn. zm.) ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 z późn. zm.) – przed dniem 1 stycznia 1999 r. tytuł ustawy: ustawa o samorządzie terytorialnym ustawa z dnia 16 sierpnia 1938 r. o samorządzie gminy m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 63, poz. 479) – – – – – – – – – – – – – – – 11 Wykaz skrótów u.s.t. ustawa o NSA ustawa o SN u.t.o.a.o. u.t.o.j.w. u.u.w. u.z.t.w.n. Apel.-Lub. Biul. SAKa Biul. SN GSP KPP M. Praw. NP NPal. ONSA ONSA WSA OSA OSN(C) OSNC OSNCK OSNC-ZD OSNP OSNPG OSP OSPiKA OTK OTK-A 12 – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym (tekst pier- wotny Dz. U. Nr 16, poz. 95); tytuł ustawy zmieniony z dniem 1 stycz- nia 1999 r. na: ustawa o samorządzie gminnym ustawa z dnia 31 stycznia 1980 r. o Naczelnym Sądzie Administracyj- nym oraz o zmianie ustawy – Kodeks postępowania administracyj- nego (Dz. U. Nr 4, poz. 8 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 z późn. zm.) ustawa z dnia 22 marca 1990 r. o terenowych organach rządowej ad- ministracji ogólnej (tekst jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 32, poz. 176) ustawa z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej wła- dzy państwowej (Dz. U. Nr 14, poz. 130 z późn. zm.) ustawa z dnia 18 maja 1990 r. o ustroju samorządu miasta stołecznego Warszawy (Dz. U. Nr 34, poz. 200) ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (tekst jedn.: Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 z późn. zm.) Czasopisma i publikatory Apelacja. Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Lublinie Biuletyn Sądu Apelacyjnego w Katowicach Biuletyn Sądu Najwyższego Gdańskie Studia Prawnicze Kwartalnik Prawa Prywatnego Monitor Prawniczy Nowe Prawo Nowa Palestra Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i wojewódzkich sądów administracyjnych Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego (Izba Cywilna) Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej i Izby Karnej Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej – Zbiór Dodatkowy Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecz- nych i Spraw Publicznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Wydawnictwo Prokuratury Gene- ralnej Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, Seria A PiP PiŻ PN PPH PPiA Pr. Spółek Prok. i Pr. PS PUG RPEiS Sam. Teryt. SC SI SP St. Ubezp. TPP ZNSA ZNUJ BOS m.st. NSA SA SN SO TK WSA – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – Państwo i Prawo Prawo i Życie Przegląd Notarialny Przegląd Prawa Handlowego Przegląd Prawa i Administracji Prawo Spółek Prokuratura i Prawo Przegląd Sądowy Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjalny Samorząd Terytorialny Studia Cywilistyczne Studia Iuridica Studia Prawnicze Studia Ubezpieczeniowe Transformacje Prawa Prywatnego Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Inne Biuro Odbudowy Stolicy miasto stołeczne Naczelny Sąd Administracyjny sąd apelacyjny Sąd Najwyższy sąd okręgowy Trybunał Konstytucyjny wojewódzki sąd administracyjny Wykaz skrótów 13 OD AUTORÓW Dekret z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279 z późn. zm.), zwany także „dekretem warszaw- skim” i „dekretem Bieruta”, obrósł złą sławą. Akt ten, w założeniach swoich planistyczny, w praktyce stał się narzędziem komunistycznego bezprawia, służąc nie sprawnej odbu- dowie stolicy ze zniszczeń wojennych, lecz wywłaszczeniu tysięcy jej mieszkańców bez jakiejkolwiek rekompensaty. Pomimo upływu kolejnych lat od odzyskania suwerenności, reprywatyzacja nieru- chomości warszawskich pozostała jedynie hasłem. W tych okolicznościach wskazanie byłym właścicielom drogi prawnej do odzyskania w naturze gruntów i budynków albo wynagrodzenia szkód wynikłych z ich utraty stało się zasługą sądów. To właśnie orzecz- nictwo Sądu Najwyższego, sądów administracyjnych i sądów powszechnych podjęło trud „małej reprywatyzacji”. Wymagała ona uzupełnienia dotychczasowej wykładni wielu podstawowych instytucji prawa administracyjnego i cywilnego o specyficzne problemy prawne dekretu. Choć obowiązujący do dzisiaj dekret warszawski liczy jedynie dwanaście artykułów, dochodzenie roszczeń z nim związanych jest skomplikowane i trudne. W najbardziej typowej sytuacji były właściciel gruntu lub jego następca prawny winni podjąć kroki prawne celem wzruszenia wadliwej decyzji dekretowej na drodze postępowania admi- nistracyjnego. Następnie zaś, w zależności od wyników tego postępowania, może on kontynuować reaktywowane postępowanie dekretowe albo wystąpić z powództwem odszkodowawczym. Celem naszej książki jest omówienie dochodzenia roszczeń przez byłych właścicieli gruntów warszawskich i ich następców prawnych na drodze administracyjnej i cywilnej oraz przedstawienie bogatego dorobku judykatury polskich sądów w sprawach dekre- towych. Roli orzecznictwa nie sposób przecenić. Dzięki wyjaśnieniu istoty dekretowych obowiązków podmiotów publiczno-prawnych, wskazaniu podstaw skutecznego kwes- tionowania bezprawnych rozstrzygnięć administracyjnych, a także zdefiniowaniu szko- dy byłego właściciela i związku przyczynowego między wadliwą decyzją a szkodą wiele osób zdołało doprowadzić do ustanowienia na ich rzecz użytkowania wieczystego albo uzyskać odszkodowanie, którego wysokość odpowiada dzisiejszej wartości rynkowej utraconych nieruchomości. Niezaprzeczalnym osiągnięciem rozstrzygnięć sądowych jest uwzględnianie w procesie wykładni krzywdzących przepisów pochodzących od minio- nej władzy obecnych wartości konstytucyjnych i zasad demokratycznego państwa pra- wa. 15 Od autorów Nasza książka jest skierowana również do osób, które w swojej dotychczasowej prak- tyce nie miały do czynienia z zagadnieniami gruntów warszawskich, a także do byłych właścicieli i ich następców prawnych zamierzających podjąć kroki w celu odzyskania nieruchomości lub uzyskania odszkodowania. By ułatwić zrozumienie niełatwych za- gadnień prawnych, staraliśmy się przybliżyć w wybranych miejscach również stany fak- tyczne spraw, w których wydano omawiane przez nas orzeczenia. Nie kończymy badań nad problematyką prawną gruntów warszawskich. W dotych- czasowych wypowiedziach doktryny i judykatury nie wszystkie kwestie zostały wyjaś- nione w sposób bezsporny. Bogactwo stanów faktycznych sprawia, że w orzecznictwie wystąpi zapewne jeszcze niejeden istotny problem prawny wymagający dogłębnej ana- lizy, sięgającej podstaw prawa cywilnego i administracyjnego. Doświadczenie uczy, że nie istnieją szanse na uczciwą ustawę reprywatyzacyjną. Założenia, plany i projekty, które w świetle informacji rozpowszechnianych przez środki przekazu mają obejmować umo- rzenie toczących się postępowań sądowych i administracyjnych, wypłatę „odszkodo- wań” odpowiadających ułamkowi rynkowej wartości nieruchomości i pozbawienie praw nabywców roszczeń dekretowych noszą już w zarodku znamiona niesprawiedliwości i niekonstytucyjności. Wiele wskazuje zatem, że osiągnięcia jurydycznej „małej repry- watyzacji” pozostaną nadal aktualne. 16 Rozdział 1 WPROWADZENIE Powojenna Warszawa poniosła poza oczywistymi i niebudzącymi wątpliwości stra- tami w ludziach także wielkie straty materialne. Zniszczeniu uległo bardzo wiele budyn- ków, w których skupiało się życie rodzinne, kulturalne czy towarzyskie ówczesnych mieszkańców. Świadczyć o tym może choćby raport o stratach wojennych Warszawy z 2004 r., z któ- rego wynika, że w przedwojennej Warszawie swoje życie prowadziło ok. 300 000 rodzin. W okresie powojennym natomiast liczba tych samych rodzin zmalała w sposób radykal- ny, w wyniku czego wynosiła ona ok. 100 000 (zob. Miasto Stołeczne Warszawa, Zespół ds. ustalenia wartości strat, jakie Warszawa poniosła w wyniku II Wojny Światowej, Raport o stratach wojennych Warszawy, Warszawa 2004, http: //www. bip. warszawa. pl/ dokumenty/ ip/ Raport_ straty_ wojenne_ Warszawy. pdf). Warszawa potrzebowała szybkiego przeprowadzenia odbudowy. Sytuacja związana z zabudowaniami Warszawy nie napawała optymizmem jej mieszkańców. Jak wynika ze wspomnianego wyżej raportu, niemal 70 mieszkań, jakie znajdowały się w Warsza- wie, zostało zniszczonych całkowicie lub w znacznym stopniu. Należy zważyć, że z danych statystycznych z 1946 r. wynika, iż całkowitemu zni- szczeniu w czasie wojny uległo 11 229 budynków (44 ), liczba budynków poważnie zniszczonych nadających do odbudowy wyniosła 8879 (15,2 ), a lekko lub w ogóle nie- uszkodzonych było 10 390 (40,8 ) budynków (por. A. Poczobut-Odlanicki, Gospodarka terenami w Warszawie, Warszawa 1979). Nie ulega wątpliwości, że odbudowa zniszczeń wymagała nie tylko przemyślanego planu i skoordynowanych działań, ale przede wszyst- kim kompromisu pomiędzy interesem prywatnym a publicznym. Takim celom miały służyć nowe regulacje prawne. 17 Rozdział 1. Wprowadzenie 1.1. Rys historyczny, postanowienia i cel dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy 1.1.1. Cel dekretu Problematyka nieruchomości na obszarze m.st. Warszawy jest obszerna i pod wzglę- dem prawnym bardzo skomplikowana. Dekret z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy, powoływany dalej jako „dekret warszawski” albo „dekret” bądź „d.w.u.g.”, jest pierwszym podstawowym aktem praw- nym regulującym, w sposób daleki od doskonałości, problematykę gruntów warszaw- skich. Geneza wydania tego dekretu ma podłoże historyczne, którego źródłem są ogromne straty wojenne, zwłaszcza w zabudowie. Dekret ten został wydany na podstawie ustawy z dnia 3 stycznia 1945 r. o trybie wydawania dekretów z mocą ustawy (Dz. U. Nr 1, poz. 1) przez Radę Ministrów i zatwierdzony przez Prezydium Krajowej Rady Narodowej. Cel dekretu warszawskiego określa art. 1, według którego było nim umożliwienie racjonal- nego przeprowadzenia odbudowy stolicy i dalszej jej rozbudowy zgodnie z potrzebami narodu, w szczególności zaś szybkie dysponowanie terenami i właściwe ich wykorzys- tanie. Deklaracja ta ma znaczenie dla wykładni przepisów dekretu warszawskiego, daje bowiem podstawę do przyjęcia planistycznego, a nie nacjonalizacyjnego celu dekretu. Takiemu stanowisku dał wyraz NSA w wyroku z dnia 4 stycznia 1999 r., IV SA 135/98, www. orzeczenia. nsa. gov. pl. Niezależnie od celu, jakiemu dekret miał służyć, jest on jednym z najbardziej kontrowersyjnych aktów prawnych okresu powojennego, kryty- kowany powszechnie przez dawnych właścicieli nieruchomości warszawskich lub ich następców prawnych, w głównej mierze co do sposobu realizowania celu dekretu. Zgodnie z art. 1 d.w.u.g. wszelkie grunty na obszarze m.st. Warszawy przeszły z dniem 21 listopada 1945 r. na własność gminy m.st. Warszawy. Określenie „wszelkie grunty” nie jest precyzyjne, obszar miejski bowiem objęty przepisami dekretu był ustalony przed dniem 1 września 1939 r. i obejmował około 135 000 ha, w tym 41 000 ha gruntów pań- stwowych i miejskich (por. A. Poczobut-Odlanicki, Gospodarka..., s. 57 i n.). Działaniem dekretu były objęte nieruchomości osób prawnych prawa publicznego, w tym kościelnych osób prawnych i związków wyznaniowych, jednakże z uwagi na odrębne uregulowanie trybu zwrotu mienia kościołom i związkom wyznaniowym pod- mioty te rzadko występują na drogę sądową (por. Z. Strus, Grunty warszawskie, PS 2007, nr 10, s. 6 i n.). Mapa wskazująca granice m.st. Warszawy na dzień wejścia w życie dekretu war- szawskiego dostępna jest na stronie: http: //www. um. warszawa. pl/ sites/ default/ files/ imagecache/ Ilustracja_ o_ wymiarach_ 800x600px/ ilustracje/ o- warszawie/ granice_ 0. jpg. Naczelny Sąd Administracyjny trafnie wyeksponował w uzasadnieniu uchwały skła- du siedmiu sędziów z dnia 26 listopada 2008 r., I OPS 5/08, ONSA WSA 2009, nr 2, poz. 18, że przepisy wprowadzające „rewolucyjne” ograniczenia prawa własności nie mogą być interpretowane rozszerzająco, lecz przeciwnie, należy je wykładać zawężająco, zważyw- szy na to, że ustanowione zostały pod rządem ustawy z dnia 17 marca 1921 r. – Konstytucja 18 1.1. Rys historyczny, postanowienia i cel dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu... Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 44, poz. 267 z późn. zm.), chroniącej w art. 99 włas- ność. Taki sam pogląd wyraził SN w wyroku z dnia 8 maja 1992 r., III ARN 23/92, OSP 1993, z. 3, poz. 47, stwierdzając, że: „brak jest podstaw do tego, aby przepisy nacjonali- zacyjne, które wprowadziły ograniczenia prawa własności, wyjaśniać jeszcze głębiej w kierunku ograniczenia prawa i to w drodze wykładni rozszerzającej wbrew brzmieniu przepisu”. 1.1.2. Przejście własności gruntów warszawskich na rzecz m.st. Warszawy Zgodnie z art. 1 d.w.u.g. z dniem jego wejścia w życie (21 listopada 1945 r.) dotych- czasowi właściciele zostali pozbawieni prawa własności do gruntu, który przeszedł na własność gminy m.st. Warszawy. Budynki znajdujące się na gruncie stawały się natomiast stosownie do art. 5 d.w.u.g. przedmiotem odrębnej własności dotychczasowego właści- ciela. Dekret wprowadził bowiem czasowe odstępstwo od zasady superficies solo cedit i taki status prawny budynków utrwalał się w razie uwzględnienia wniosku złożonego na podstawie art. 7 d.w.u.g. Według tego przepisu dotychczasowy właściciel nieruchomości, jego następcy prawni, a nawet użytkownicy byli uprawnieni do złożenia wniosku o przy- znanie prawa zabudowy za symboliczną opłatą lub prawa wieczystej dzierżawy z sym- bolicznym czynszem. Jednakże w razie odmownego załatwienia wniosku albo bezsku- tecznego upływu terminu jego złożenia budynek z powrotem stawał się częścią składową nieruchomości gruntowej, co następowało z mocy prawa (zob. wyrok NSA z dnia 13 stycznia 2010 r., I OSK 475/09, LEX nr 595396). W wyniku nacjonalizacji gruntów warszawskich stan prawny ujawniony w księgach wieczystych stał się niezgodny z rzeczywistym stanem prawnym. Samodzielną podstawę prawną do ujawnienia w księgach wieczystych prawa własności na rzecz gminy m.st. Warszawy stanowi art. 2 d.w.u.g., a dotychczasowy właściciel stawał się posiada- czem w złej wierze. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest już pogląd, że właściciel nieru- chomości, który utracił własność z chwilą wejścia w życie tego dekretu, pozostaje jej posiadaczem samoistnym w złej wierze (postanowienia SN: z dnia 25 stycznia 2006 r., I CK 233/05, OSNC 2006, nr 10, poz. 173, oraz z dnia 5 grudnia 2007 r., I CSK 300/07, OSNC-ZD 2008, nr 3, poz. 91). Według poglądu utrwalonego w doktrynie i judykaturze z lat 1947–1989 niezgodność treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, mająca charakter niezgodności z prawem publicznym, do którego należą normy nacjonalizacyjne, wyłącza dopuszczal- ność powołania się na rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych. Takiemu stanowisku dał wyraz Sąd Najwyższy m.in. w orzeczeniach: z dnia 24 września 1965 r., II CR 372/65, OSNC 1966, nr 5, poz. 82, oraz z dnia 13 maja 1977 r., III CZP 35/77, OSNC 1978, nr 2, poz. 21, stwierdzając, że: „Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych nie chroni na- bywcy własności nieruchomości lub innego prawa rzeczowego do tej nieruchomości od osoby, która była jej właścicielem i nadal jako właściciel jest wpisana w księdze wieczystej, ale która utraciła ex lege własność z mocy przepisów ustawy nacjonalizacyjnej. W takim wypadku obowiązuje zasada, w myśl której osoba, nie będąca właścicielem i nieupraw- 19 Rozdział 1. Wprowadzenie niona do rozporządzania rzeczą, nie może w drodze czynności prawnej przenieść sku- tecznie własności (ani ustanowić innego prawa), choćby druga strona tej czynności była w dobrej wierze”. Zatem nabycie odpłatne i w dobrej wierze oraz w zaufaniu do księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości podlegającej przepisom dekretu po jego wejściu w życie od wpisanego w księdze wieczystej właściciela nie powoduje nabycia własności przez nabywcę i nie narusza w niczym praw gminy m.st. Warszawy, następnie Skarbu Państwa, wynikających z art. 1 d.w.u.g. Jak wynika z przedstawionego unormo- wania zasadą art. 1 d.w.u.g. było przejęcie wszelkich gruntów na własność gminy m.st. Warszawy bez względu na ich stan własnościowy. Oprócz gminy m.st. Warszawy, a następnie państwa nikt nie mógł nabyć prawa własności skomunalizowanego gruntu (por. A. Poczobut-Odlanicki, Gospodarka..., s. 10). 1.1.3. Obejmowanie gruntów w posiadanie przez gminę m.st. Warszawy Objęcie gruntów w posiadanie przez gminę m.st. Warszawy było pierwszą czynnością rozpoczynającą bieg 6-miesięcznego terminu złożenia przez dotychczasowego właści- ciela nieruchomości albo jego następców prawnych wniosku dekretowego o przyznanie prawa zabudowy lub prawa wieczystej dzierżawy, o jakim mowa w art. 7 d.w.u.g. Zgodnie z art. 4 d.w.u.g. przejęcie gruntów odbywało się na zasadach określonych w rozporządzeniach: 1) Ministra Odbudowy z dnia 7 kwietnia 1946 r. wydanym w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej w sprawie obejmowania gruntów w posiadanie przez gminę m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 16, poz. 112) oraz 2) Ministra Odbudowy z dnia 27 stycznia 1948 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej w sprawie obejmowania w posiadanie gruntów przez gminę m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 6, poz. 43). Przepisy pierwszego rozporządzenia gwarantowały udział właściciela w czynności przejęcia i prawo do złożenia zastrzeżenia. Postępowanie w sprawie objęcia gruntów w posiadanie było bardzo sformalizowane. Zgodnie z § 2 ust. 2 r.o.g.p. z 1946 r. do czasu uprawomocnienia się planu zabudowy kolejność obejmowania w posiadanie przez gmi- nę gruntów ustalana była przez Ministra Odbudowy w porozumieniu z Ministrem Ad- ministracji Publicznej na wniosek Prezydenta Miasta zarządzeniami ogłaszanymi w Mo- nitorze Polskim. Zaś w myśl § 3 r.o.g.p. z 1946 r. o przystąpieniu do objęcia gruntu w po- siadanie gminy, Zarząd Miejski m.st. Warszawy ogłaszał w organie urzędowym Zarządu Miejskiego (Dziennik Urzędowy Rady Narodowej i Zarządu Miejskiego m.st. Warszawy). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że uniemożli- wienie byłemu właścicielowi udziału w postępowaniu, np. przez niezawiadomienie go o oględzinach, stanowi istotne naruszenie przepisów dekretu warszawskiego skutkujące niedojściem do objęcia przez gminę gruntu w posiadanie (por. wyroki NSA: z dnia 2 kwietnia 1998 r., IV SA 1028/97, LEX nr 45943, z dnia 16 kwietnia 2002 r., I SA 2471/00, LEX nr 81771). 20 1.1. Rys historyczny, postanowienia i cel dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu... W wyroku z dnia 16 kwietnia 2002 r., I SA 2471/00, LEX nr 81771, NSA stwierdził, że: „rozporządzenie Ministra Odbudowy z dnia 7 kwietnia 1946 r. w sprawie obejmowania gruntów w posiadanie przez gminę m.st. Warszawy (Dz. U. z 1946 r. Nr 16, poz. 112), dla ważności czynności polegającej na objęciu gruntu [...] w posiadanie, nakazywało podjęcie konkretnych działań mających na celu zapewnienie uczestnictwa byłego właściciela w tym objęciu, jeżeli było to możliwe. Ich niedokonanie powodowało istotne naruszenie prawa. Skoro nie powiadomiono byłego właściciela o czynnościach obejmowania gruntu w posiadanie, mimo iż możliwość taka niewątpliwie istniała, to trudno mówić o zgodnym z prawem objęciu przez gminę gruntu przedmiotowej nieruchomości w posiadanie”. Teza ta została następnie powtórzona i rozwinięta w wyroku NSA z dnia 28 kwietnia 2002 r., I SA 2191/00, niepubl., oraz znajduje potwierdzenie w licznych innych orzecze- niach (por. wyrok NSA z dnia 4 listopada 2011 r., I SA/Wa 1955/10, www. orzeczenia. nsa. gov. pl). Zgodnie z § 5 ust. 1 r.o.g.p. z 1946 r. Zarząd Miejski „[...] w miarę posiadania danych o miejscu pobytu dotychczasowego właściciela gruntu lub osoby jego prawa reprezen- tującej [...]” był zobowiązany przesłać im zawiadomienie o przystąpieniu do obejmowania gruntu w posiadanie. W wyroku z dnia 20 maja 2004 r., I SA 1711/02, LEX nr 146720, WSA w Warszawie stwierdził, że tylko znajdujący potwierdzenie w dokumentach brak możliwości powia- domienia byłych właścicieli lub ich pełnomocnika o objęciu gruntu w posiadanie pozwala przyjąć, że objęcie gruntu było skuteczne, co otwierało bieg terminu do złożenia wniosku dekretowego. Jako że był to tryb powolny, co opóźniało przewidzianą przez dekret warszawski procedurę objęcia gruntów w posiadanie przez gminę m.st. Warszawy, zostało wydane drugie rozporządzenie, które z dniem 10 lutego 1948 r. zredukowało czynność objęcia nieruchomości w posiadanie do ogłoszenia Zarządu Miejskiego m.st. Warszawy. Ogło- szenia te miały być podawane do publicznej wiadomości przez zamieszczenie w dzien- niku urzędowym Zarządu Miejskiego i w jednym z poczytnych pism codziennych wy- dawanych w Warszawie oraz przez rozplakatowanie. Grunty uważano za przejęte w po- siadanie z dniem wydania dziennika urzędowego Zarządu Miejskiego, w którym za- mieszczono ogłoszenie. Akcję obejmowania w posiadanie zakończono wydaniem ogólnych ogłoszeń, mocą których objęto wszystkie grunty, które wcześniej nie zostały objęte (por. wyrok składu siedmiu sędziów NSA z dnia 11 czerwca 2001 r., OSA 2001, z. 3, ONSA 2001, nr 4, poz. 144; A. Hetko, Dekret warszawski. Wybrane aspekty systemowe, Warszawa 2012, s. 115). Zgodnie z ogłoszeniem o objęciu gruntów w posiadanie przez m.st. Warszawę za- mieszczonym w Dzienniku Urzędowym Rady Narodowej i Zarządu Miejskiego m.st. Warszawy: – nr 27 z dnia 25 listopada 1948 r.: grunty położone na obszarze ograniczonym zachod- nim brzegiem Wisły oraz południową, zachodnią i północną granicą miasta, a nieob- jęte dotychczas w posiadanie gminy m.st. Warszawy w trybie rozporządzenia z dnia 7 kwietnia 1946 r. w sprawie obejmowania gruntów w posiadanie przez gminę m.st. Warszawy i rozporządzenia z dnia 27 stycznia 1948 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej w sprawie obejmowania w posiadanie gruntów przez gminę m.st. Warszawy zostały z dniem ogłoszenia objęte w posiadanie przez 21 Rozdział 1. Wprowadzenie m.st. Warszawę; ogłoszenie to zostało podpisane przez Wiceprezydenta Miasta St. Srokę; oraz – nr 5 z dnia 11 kwietnia 1949 r.: grunty, położone na obszarze ograniczonym wschod- nim brzegiem Wisły oraz południową, wschodnią i północną granicą miasta, nieobjęte dotychczas w posiadanie gminy m.st. Warszawy w trybie rozporządzenia z dnia 7 kwietnia 1946 r. w sprawie obejmowania gruntów w posiadanie przez gminę m.st. Warszawy i rozporządzenia z dnia 27 stycznia 1948 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej w sprawie obejmowania w posiadanie gruntów przez gminę m.st. Warszawy. W myśl § 3 r.o.g.p. z 1948 r. objęcie gruntów w posiadanie gminy m.st. Warszawy następuje z dniem wydania numeru Dziennika Urzędowego Rady Narodowej i Zarządu Miejskiego m.st. Warszawy, w którym jest zamieszczone niniejsze ogłoszenie. Przewidziany przepisami powołanego rozporządzenia z 1948 r. tryb obejmowania w posiadanie gruntów praktycznie utrudniał byłym właścicielom nieruchomości złożenie wniosków w trybie art. 7 d.w.u.g. z uwagi na brak możliwości uzyskania jakichkolwiek informacji o przeznaczeniu gruntu zgodnie z planem zabudowy, a tym samym obiek- tywnej oceny, czy dalsze korzystanie z tego gruntu przez dotychczasowego właściciela da się pogodzić z tym planem (por. H. Golanowski, Problemy reprywatyzacji gruntów war- szawskich w świetle aktualnie obowiązujących przepisów prawa, M. Praw. 1998, nr 2, s. 46). Konkludując ten wątek, należy podać, że w wielu sprawach wnioski dekretowe zo- stały złożone z uchybieniem terminowi określonemu w art. 7 d.w.u.g. i Prezydent m.st. Warszawy wydawał decyzje odmawiające ustanowienia na rzecz byłych właścicieli bądź ich następców prawnych użytkowania wieczystego do gruntu objętego działaniem dekretu. Decyzje odmowne na tej podstawie nadal są wydawane, a Samorządowe Ko- legium Odwoławcze w Warszawie po rozpatrzeniu odwołań utrzymuje w mocy zaskar- żone decyzje dekretowe, podzielając rozstrzygnięcie organu I instancji i przytoczoną ar- gumentację prawną. Nadto, zdaniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego, pod- niesione w odwołaniach zarzuty, że nie nastąpiło skuteczne objęcie w posiadanie spor- nych nieruchomości, gdyż ogłoszenie o przystąpieniu do objęcia ich w posiadanie przez gminę m.st. Warszawy zostało podpisane jednoosobowo przez Wiceprezydenta Miasta, nieposiadającego do tego upoważnienia Prezydenta Miasta, zatem nie rozpoczął biegu termin złożenia wniosku dekretowego w trybie art. 7 d.w.u.g., okazały się bezzasadne. Tym samym Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie podzieliło stanowiska Rady m.st. Warszawy wyrażonego w uzasadnieniu uchwały nr LXXVI/2335/2006 z dnia 13 czerwca 2006 r. (zob. http: //bip. warszawa. pl/ NR/ exeres/ C93CBFCF- 2D9E- 459C- AA25- 2CEDE1BD5AF4, frameless. htm), że na mocy art. 54 ust. 3 ustawy z dnia 16 sierpnia 1938 r. o samorządzie gminy m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 63, poz. 479) kompetencjami do pod- pisywania wszelkich dokumentów urzędowych Zarządu Miejskiego, jak również do składania oświadczeń woli, dysponował jednoosobowo Prezydent Miasta, który był uprawniony do udzielania wiceprezydentom i poszczególnym urzędnikom miejskim upoważnień do podpisywania określonych kategorii pism i dokumentów urzędowych. Ponadto, że publikacji w Dzienniku Urzędowym Rady Narodowej i Zarządu Miejskiego m.st. Warszawy podlegał tylko wykaz osób upoważnionych do zaciągania zobowiązań, natomiast Biuro Prawne nie dysponuje obecnie kopiami upoważnień udzielanych przez 22 1.1. Rys historyczny, postanowienia i cel dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu... Prezydenta m.st. Warszawy m.in. Wiceprezydentowi. Tym samym Rada m.st. Warszawy uznała, że biorąc pod uwagę brak upoważnienia Prezydenta dla podpisującego oświad- czenie Wiceprezydenta, należy stwierdzić, że nawet zgodnie z tym „prawem” nierucho- mość nigdy nie została formalnie przejęta przez m.st. Warszawę, a wszelkie działania instytucji państwowych były nieformalne i nieobowiązujące, bo pozbawione podstawy prawnej, jaką mogło być oświadczenie, gdyby było podpisane przez osobę do tego upo- ważnioną. Samorządowe Kolegium Odwoławcze za prawidłowe też uznawało stanowi- sko organu I instancji, że opinia Rady m.st. Warszawy nie ma charakteru przesądzającego, gdyż nie posiada ona kompetencji do stwierdzania nieważności ogłoszenia w sprawie obejmowania gruntów w posiadanie przez gminę, zamieszczonego w Dzienniku Urzę- dowym Rady Narodowej i Zarządu Miejskiego Warszawy. Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest stanowisko, zgodnie z którym termin złożenia wniosku dekretowego jest terminem za- witym, niepodlegającym przywróceniu niezależnie od przyczyn jego przekroczenia. Bezskuteczny upływ tego terminu powoduje wygaśnięcie uprawnienia do żądania przy- znania prawa własności czasowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie od- dalał skargi byłych właścicieli bądź ich następców prawnych na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymujące w mocy decyzje Prezydenta m.st. Warszawy. W uzasadnieniu swojego stanowiska stwierdzał m.in.: „Oceniając zaskarżoną decyzję w świetle materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie, Sąd uznał, że brak jest podstaw do podważenia legalności zaskarżonej decyzji – bowiem rozstrzygnię- cie to odpowiada prawu. Postępowanie zostało przeprowadzone przez organy w sposób prawidłowy, a uzasadnienie decyzji spełnia przesłanki z art. 107 § 3 k.p.a. Organy pra- widłowo uznały, że wniosek złożony przez H.L. [byłych właścicieli (ich następców praw- nych) – dopis. aut.] [...] o przyznanie prawa użytkowania wieczystego do działki nr [...] nie jest złożony w terminie. Zdaniem sądu za niezasadny należy uznać zarzut skargi, że termin do złożenia wniosku dekretowego nie rozpoczął biegu z uwagi na nieprawidłowe objęcie nieruchomości w posiadanie przez gminę. Gmina dokonała objęcia przedmioto- wego gruntu na podstawie ogłoszenia dokonanego – w myśl rozporządzenia Ministra Odbudowy z 27 stycznia 1948 r., wydanego w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej w sprawie obejmowania w posiadanie gruntów przez gminę m.st. Warszawy (Dz. U. z 1948 r. Nr 6, poz. 43) [...]. Jedynym warunkiem powodującym prawidłowość objęcia gruntu był fakt zamieszczenia ogłoszenia o tym objęciu w organie urzędowym Zarządu Miejskiego – co w niniejszej sprawie nastąpiło. Natomiast warunkiem koniecz- nym nie było zamieszczenie ogłoszenia w jednym z poczytnych pism codziennych wy- dawanych w Warszawie oraz jego rozplakatowanie – co wynika nie tylko z treści § 3 rozporządzenia Ministra Odbudowy z 27 stycznia 1948 r., ale też z utrwalonego orzecz- nictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego. Ogłoszenie to – zgodnie z § 2 pkt 2 ww. rozporządzenia – zawierało oznaczenie obszaru, na którym grunty zostają objęte w po- siadanie, przy czym przepis nie precyzował, jak dokładne powinno być to oznaczenie obszaru. Zatem stwierdzenie, że Gmina m.st. Warszawy obejmuje w posiadanie grunty położone w obrębie Warszawy ograniczone osiami ulic: [...] – jest wystarczająco dokładne i wyraźnie określa granicę objęcia. Składy orzekające w przedmiotowej sprawie w pełni podzielały w tej kwestii stanowisko zawarte w uchwale Naczelnego Sądu Administra- cyjnego z 5 czerwca 2000 r. (OPK 32/99, ONSA 2000, nr 4 poz. 142, Wokanda 2000, nr 9, 23 Rozdział 1. Wprowadzenie poz. 36), że «warunkiem skutecznego objęcia gruntów w posiadanie przez Gminę W. było zamieszczenie ogłoszenia w organie urzędowym Zarządu Miejskiego W., o którym mowa w § 3 rozporządzenia Ministra Odbudowy z dnia 27 stycznia 1948 r. w sprawie obejmo- wania w posiadanie gruntów przez gminę m.st. Warszawy (Dz. U. z 1948 r. Nr 6, poz. 43)». [...] Również za niezasadny należy uznać zarzut skargi stwierdzający, że w rozpatrywanej sprawie nie nastąpiło skuteczne objęcie w posiadanie spornej nieruchomości z tego po- wodu, że ogłoszenie o przystąpieniu do jej objęcia w posiadanie przez gminę W. zostało podpisane jednoosobowo przez Wiceprezydenta Warszawy, nie posiadającego do tego upoważnienia Prezydenta Warszawy, a tym samym nie rozpoczął biegu termin do zło- żenia przez dotychczasowych właścicieli wniosku o przyznanie im własności czasowej do nieruchomości” (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 13 kwietnia 2012 r., I SA/Wa 117/11, www. orzeczenia. nsa. gov. pl). Zgodnie z art. 54 ust. 3 u.s.g.m.w. Prezydent Miasta mógł upoważnić do podpisywania w swoim zastępstwie – ściśle określonych rodzajów pism i dokumentów – wiceprezy- dentów oraz poszczególnych pracowników miejskich. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 13 kwietnia 2012 r., I SA/Wa 1170/11, www. orzeczenia. nsa. gov. pl, stwierdził, że: „brak w aktach administra- cyjnych takiego upoważnienia do podpisania w imieniu Prezydenta Miasta Dziennika Urzędowego Zarządu Miejskiego W. dla wiceprezydenta St. Sroka nie oznacza, że takie upoważnienie nie istniało. Od wydania Dziennika Urzędowego Nr [...] upłynęło 63 lata i nie ma dziś pełnych akt Urzędu W. Jednocześnie Sąd stwierdza, że nie jest związany uchwałą Rady W. z dnia [...] czerwca 2006 r., na którą powołują się skarżący, a z której wynika, że «ogłoszenie o przejęciu przez Gminę W. gruntów położonych w granicach miasta na podstawie obwieszczenia zamieszczonego w Dzienniku Urzędowym Rady Narodowej i Zarządu Miejskiego W. Nr [...] podpisanego przez wiceprezydenta miasta W. mgr St. Srokę nie spowodowało żadnych skutków prawnych i należy je uznać za nieobowiązujące, gdyż wiceprezydent W. St. Sroka nie miał upoważnienia Prezydenta Miasta do składania podpisu pod obwieszczeniem». Ponadto należy wskazać, że w po- stanowieniu z dnia 28 listopada 2001 r. (SK 5/01, LEX nr 50269) Trybunał Konstytucyjny (odnosząc się do zarzutu braku konstytucyjnej legitymacji PKWN, KRN, Rządu Tym- czasowego, a także legitymacji później istniejących organów do wydawania dekretów z mocą ustawy) stwierdził, że brak tej konstytucyjnej legitymacji nie może nieść konse- kwencji w postaci ignorowania faktu, że efektywnie wykonywały one władzę państwo- wą. Akty normatywne tych organów były podstawą rozstrzygnięć indywidualnych, które m.in. ukształtowały strukturę własnościową w obszarze własności rolnej, a także stosunki prawne w innych dziedzinach życia społecznego. Upływ czasu, który z punktu widzenia prawa nie jest zjawiskiem obojętnym, nadał tym stosunkom trwałość i dziś są podstawą ekonomicznej i społecznej egzystencji znacznej części społeczeństwa. Również SN w wy- roku z dnia 26 marca 2004 r. (IV CK 188/03, LEX nr 182072) wskazał, że choć można mieć wątpliwości, czy dekret z dnia 6 września 1944 r. o reformie rolnej był aktem suwerennej władzy ustawodawczej oraz czy posiadał dostateczne umocowanie prawne, to niezależ- nie od negatywnej nawet oceny samej legitymizacji organu i prawa przez niego stano- wionego, nie można już obecnie kwestionować skutków, jakie akt ten wywołał, a które były akceptowane wyraźnie lub w sposób dorozumiany przez późniejszego ustawodaw- cę i doprowadziły do powstania nowych, trwałych stosunków prawnych. Przywołane 24 1.1. Rys historyczny, postanowienia i cel dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu... wyżej orzeczenia zostały wydane wprawdzie w związku z oceną dekretu o reformie rolnej, ale zawarte w nich stanowiska w pełni odnoszą się do podstaw obowiązywania tzw. Dekretu [warszawskiego – dopis. aut.]”. 1.1.4. Składanie wniosków o przyznanie prawa wieczystej dzierżawy lub prawa zabudowy Zgodnie z art. 7 ust. 1 d.w.u.g. dotychczasowy właściciel gruntu, prawni następcy właściciela będący w posiadaniu gruntu lub osoby prawa jego reprezentujące, a jeżeli chodzi o grunty oddane na podstawie obowiązujących przepisów w zarząd i użytkowa- nie – użytkownicy gruntu, mogli w ciągu 6 miesięcy od dnia objęcia w posiadanie gruntu przez gminę zgłosić wniosek o przyznanie na tym gruncie jego dotychczasowemu właś- cicielowi prawa wieczystej dzierżawy z czynszem symbolicznym lub prawa zabudowy za opłatą symboliczną. Forma wniosku – Przepisy dekretu nie wymagały dla zgłoszenia wniosku szczególnej formy. Zatem wniosek ten mógł być zgłoszony w dowolnej formie również ustnie, bo taką formę przyjęcia podania od strony przewidywał art. 15 ust. 1 obowiązującego w tym czasie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępo- waniu administracyjnem (Dz. U. Nr 36, poz. 341 z późn. zm.), z tym że w takim przypadku na okoliczność zgłoszenia podania ustnie organowi winien zostać sporządzony protokół (por. wyrok NSA z dnia 31 marca 2004 r., OSK 111/04, LEX nr 158955). Jako że według art. 89 dekretu z dnia 11 października 1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319 z późn. zm.) każdy współwłaściciel mógł wykonywać czynności zmie- rzające do zachowania wspólnego prawa, wniosek jednego współwłaściciela o przyzna- nie prawa do gruntu w braku odmiennej jego woli wszczynał postępowanie z udziałem wszystkich współwłaścicieli. Pogląd ten podzielił NSA w wyroku z dnia 6 listopada 2002 r., I SA 762/01, ONSA 2004, nr 1, poz. 20, stwierdzając, że każdy ze współwłaścicieli mógł podejmować działania w celu zachowania wspólnego prawa do gruntu i własności bu- dynku w zakresie przewidzianym w dekrecie. Dla uzyskania pełniejszego obrazu w przedmiocie uprawnień dekretowych, należy zaznaczyć, że zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, iż wy- nikające z dekretu prawa byłych właścicieli są nie tylko dziedziczne, lecz także zbywalne w drodze czynności prawnych. W wyroku z dnia 22 stycznia 2003 r., I SA 1788/02, LEX nr 159261, NSA stwierdził: „Prawo do zgłoszenia wniosku o przyznanie prawa własności czasowej, o którym mowa w art. 7 ust. 1 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. z 1945 r. Nr 50, poz. 279) było zbywalne. Prawo to, będące roszczeniem majątkowym, mogło być przeniesione na inną osobę, m.in. w drodze jego sprzedaży”. Przedmiotem zbycia może być samo uprawnienie do nabycia stosownego prawa do gruntu, jak również to uprawnienie wraz z prawem własności budynku dekretowego, jeżeli przejęty na rzecz gminy m.st. Warszawy grunt był zabudowany. W tej drugiej sytuacji prawa te mogą być zbyte tylko łącznie. 25 Rozdział 1. Wprowadzenie Charakter prawny 6-miesięcznego terminu – W systemie prawa rozróżnia się m.in. terminy procesowe i terminy prawa materialnego. Wniosek właściciela złożony w trybie art. 7 ust. 1 d.w.u.g. wszczynał postępowanie administracyjne, w którym zgodnie z art. 41 ust. 1 r.p.a. dopuszczalne było, a obecnie zgodnie z art. 58 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 207) dopuszczalne jest, przywrócenie terminu uchybionego bez winy, jednakże dotyczy to terminów proceduralnych. Tymczasem 6-miesięczny termin złożenia wniosku o przy- znanie prawa rzeczowego ma charakter materialny i dlatego nie podlega przywróceniu w razie uchybienia. W orzecznictwie i w doktrynie ostatecznie utrwalił się pogląd, że jest to termin prekluzyjny, którego upływ powoduje wygaśnięcie roszczenia (por. uchwała NSA z dnia 14 października 1996 r., OPK 19/96, ONSA 1997, nr 2, poz. 56; D. Kozłowska, E. Mzyk, Grunty Warszawskie w świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Naj- wyższego Naczelnego Sądu Administracyjnego, Zachodnie Centrum Organizacji, Zielona Góra 2000, s. 39 i n.; Z. Strus, Grunty..., s. 13). Gmina m.st. Warszawy była zobowiązana przepisami dekretu w przypadku: – uwzględnienia wniosku do ustalenia, czy przekazanie gruntu nastąpi tytułem wie- czystej dzierżawy, czy na prawie zabudowy, oraz określenia warunków zawarcia umowy, – nieuwzględnienia wniosku do zaoferowania uprawnionemu, w miarę posiadania za- pasu gruntów, na tych samych warunkach dzierżawy wieczystej gruntu równej war- tości użytkowej bądź prawa zabudowy na takim gruncie, – niezgłoszenia wniosku lub nieprzyznania z jakichkolwiek innych przyczyn dotych- czasowemu właścicielowi wieczystej dzierżawy albo prawa zabudowy do uiszczenia odszkodowania ustalonego przez miejską komisję szacunkową. W związku z tym, że kilka tysięcy wniosków zostało złożonych przez właścicieli z przekroczeniem 6-miesięcznego terminu, sam prawodawca uznał ten termin za zbyt krótki i dlatego starał się łagodzić skutki jego niezachowania w późniejszych aktach nor- matywnych regulujących problematykę gruntów warszawskich, co jest przedmiotem rozważań zawartych w rozdziale 2 niniejszej pracy. W tym miejscu należy wskazać uchwałę nr 11 Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1965 r. w sprawie oddania niektórych terenów na obszarze m.st. Warszawy w wieczyste użytkowanie (M.P. Nr 6, poz. 18), w której przewidziano możliwość uzyskania przez osoby, które nie złożyły wniosków w terminie, użytkowania wieczystego jednej działki przeznaczonej pod budowę lub za- budowanej z zakreśleniem 6-miesiecznego terminu do złożenia wniosku, oraz ustawę z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tekst jedn.: Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 z późn. zm.), przewidującą nowy termin złożenia wniosku o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste w okresie od 1 sierpnia 1985 r. do 31 grudnia 1988 r. Stosownie do art. 7 ust. 1 d.w.u.g. dotychczasowy właściciel gruntu i jego następcy prawni, a także użytkownicy byli uprawnieni do żądania, aby gmina przyznała im prawo wieczystej dzierżawy z czynszem symbolicznym lub prawa zabudowy za opłatą symbo- liczną (po zmianach własności czasowej za opłatą symboliczną, a później użytkowania wieczystego). 26 1.1. Rys historyczny, postanowienia i cel dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu... Jak słusznie zauważa A. Hetko (Dekret warszawski..., s. 116–117), wywłaszczeni właś- ciciele gruntów warszawskich oczekują na ustawę reprywatyzacyjną, która umożliwia- łaby ponowne składanie wniosków o ustanowienie użytkowania wieczystego, co uważa za mało prawdopodobne. Po drugie, cytowany autor rozważa możliwość zastosowania konstrukcji zawieszenia biegu terminu zawitego, czego ustawodawca nie wykluczył na zasadach analogicznych do tych, które regulują bieg przedawnienia. Tytułem przykładu można wskazać art. 116 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. – Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz. U. Nr 34, poz. 311 z późn. zm.), stanowiący, że do terminów zawitych nie stosuje się przepisów o zawieszeniu biegu przedawnienia, chyba że niemożność dochodzenia rosz- czenia przed sądami polskimi jest wywołana zawieszeniem wymiaru sprawiedliwości al
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Roszczenia przysługujące byłym właścicielom tzw. gruntów warszawskich. Sposób ich dochodzenia w postępowaniu administracyjnym i sądowym
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: